جلال گنجه‌ای

جلال گنجه‌ای
جلال گنجه‌ای
زادروز	۱۳۲۲ خورشیدی (۱۹۴۳ میلادی) رشت، ایران
ملیت	ایرانی
تابعیت	ایرانی
تحصیلات	علوم حوزوی
از دانشگاه	حوزه‌های علمیه قم، تهران، مشهد و نجف
پیشه	روحانی، پژوهشگر دینی و فعال سیاسی
سال‌های فعالیت	دههٔ ۱۳۴۰ تاکنون
نهاد	شورای ملی مقاومت ایران
نماینده	جمعیت دفاع از دموکراسی و استقلال ایران (داد)
شناخته‌شده برای	مخالفت فقهی و سیاسی با ولایت فقیه، حمایت از سازمان مجاهدین خلق ایران و مسئولیت کمیسیون مذاهب و آزادی ادیان شورای ملی مقاومت
نقش‌های برجسته	مسئول کمیسیون مذاهب و آزادی ادیان شورای ملی مقاومت ایران
برنامه(ها)ی تلویزیونی	سیمای آزادی
لقب	استاد
جنبش	مقاومت ایران
مخالفان	حکومت پهلوی؛ حکومت جمهوری اسلامی ایران
دین	اسلام
مذهب	شیعه
اتهام‌ها	فعالیت سیاسی و حمایت از سازمان مجاهدین خلق ایران در دورهٔ پهلوی
مجازات‌ها	حدود پنج سال زندان
منصب	مسئول کمیسیون مذاهب و آزادی ادیان شورای ملی مقاومت ایران
مکتب	اسلام دموکراتیک؛ مخالفت با بنیادگرایی دینی و ولایت فقیه
آثار	مقاله‌ها، گفتارها و مصاحبه‌هایی دربارهٔ اسلام، آزادی، برابری، ولایت فقیه و بنیادگرایی

جلال گنجه‌ای (زادهٔ ۱۳۲۲ در رشت) روحانی، پژوهشگر دینی، زندانی سیاسی دورهٔ پهلوی و از اعضای شورای ملی مقاومت ایران است. او نمایندگی «جمعیت دفاع از دموکراسی و استقلال ایران»، معروف به «جمعیت داد»، را در این شورا برعهده دارد و مسئول کمیسیون مذاهب و آزادی ادیان شورای ملی مقاومت ایران است.

گنجه‌ای تحصیلات دینی خود را از نوجوانی آغاز کرد و در حوزه‌های علمیهٔ قم، تهران، مشهد و نجف به تحصیل پرداخت. منابع شورای ملی مقاومت از ابوالقاسم خویی و روح‌الله خمینی به‌عنوان دو تن از استادان او نام برده‌اند. وی بعدها با نظریهٔ ولایت فقیه و دیدگاه سیاسی خمینی مخالفت کرد و آن را فاقد پشتوانهٔ معتبر در فقه شیعه دانست.

او از اوایل دههٔ ۱۳۵۰ از سازمان مجاهدین خلق ایران حمایت می‌کرد و به همین علت چند بار توسط ساواک بازداشت شد. گنجه‌ای مدت حبس خود در دورهٔ پهلوی را حدود پنج سال ذکر کرده و گفته است که در زندان‌های قزل‌قلعه، اوین، کمیتهٔ مشترک ضدخرابکاری و زندان قصر نگهداری شده است.

پس از انقلاب ۱۳۵۷، گنجه‌ای فعالیت سیاسی خود را در مخالفت با استقرار حکومت دینی ادامه داد. او در نخستین انتخابات مجلس پس از انقلاب نامزد شد و پس از آغاز سرکوب دانشگاه‌ها و نیروهای سیاسی در سال ۱۳۵۹، «جمعیت دفاع از دموکراسی و استقلال ایران» را تشکیل داد. این جمعیت بعداً به شورای ملی مقاومت ایران پیوست.

زندگی و تحصیلات

جلال گنجه‌ای در سال ۱۹۴۳ میلادی، برابر با ۱۳۲۲ خورشیدی، در شهر رشت به دنیا آمد.

او در ۱۴سالگی تحصیل علوم دینی را آغاز کرد. گنجه‌ای طی دههٔ ۱۳۴۰ و اوایل دههٔ ۱۳۵۰ در حوزه‌های علمیهٔ قم، تهران، مشهد و نجف حضور داشت. شورای ملی مقاومت ایران او را از شاگردان ابوالقاسم خویی و روح‌الله خمینی معرفی کرده است.

گنجه‌ای در مصاحبه‌ای گفته است که اختلاف او با خمینی پیش از به قدرت رسیدن جمهوری اسلامی و در دوران اقامت خمینی در نجف آغاز شد. به گفتهٔ او، این اختلاف زمانی عمیق‌تر شد که خمینی در سال ۱۳۴۸ و ۱۳۴۹ نظریهٔ ولایت فقیه را در درس‌های خود مطرح کرد. گنجه‌ای این نظریه را مبنایی برای به‌دست‌گرفتن قدرت سیاسی توسط روحانیان می‌دانست و از آن فاصله گرفت.

آشنایی با سازمان مجاهدین خلق ایران

گنجه‌ای نخستین آشنایی خود با سازمان مجاهدین خلق ایران را به سال‌های آغازین دههٔ ۱۳۵۰ نسبت داده است. بنا بر روایت او، پس از بازداشت اعضای سازمان توسط ساواک در سال ۱۳۵۰، یکی از آشنایانش از فعالیت گروهی از جوانان مسلمان مبارز و بازداشت آنان سخن گفت. او ناصر صادق را از پیش می‌شناخت، اما در آن زمان هنوز با نام سازمان مجاهدین آشنایی کاملی نداشت.

به گفتهٔ گنجه‌ای، کشته‌شدن احمد رضایی در درگیری با مأموران ساواک و مطالعهٔ آثار منتشرشده از سوی مجاهدین، از جمله جزوهٔ «راه حسین»، شناخت او را از این سازمان گسترش داد.

او برداشت مجاهدین از اسلام را تفسیری اجتماعی، آزادی‌خواهانه و مدافع اقشار محروم توصیف کرده است. گنجه‌ای معتقد است که بنیان‌گذاران سازمان، اسلام را از محدودهٔ آموزش سنتی حوزه‌ها بیرون آوردند و آن را با مبارزه علیه استبداد، بهره‌کشی و نابرابری اجتماعی پیوند دادند.

گنجه‌ای در مجموعه‌ای از گفت‌وگوهای خود با سیمای آزادی به مناسبت شصتمین سال تأسیس سازمان مجاهدین، نقش محمد حنیف‌نژاد، سعید محسن و علی‌اصغر بدیع‌زادگان را در ارائهٔ یک قرائت نوین از اسلام و پایه‌گذاری مبارزهٔ حرفه‌ای علیه حکومت پهلوی بررسی کرده است.

بازداشت و زندان در دورهٔ پهلوی

فعالیت‌های سیاسی، سخنرانی‌ها و حمایت گنجه‌ای از سازمان مجاهدین موجب شد که او در سال‌های ۱۳۵۰ و ۱۳۵۱ توسط ساواک بازداشت شود. منابع شورای ملی مقاومت نوشته‌اند که جلسات مذهبی او در این دوره مورد استقبال بخشی از دانشجویان و جوانان قرار داشت و همین فعالیت‌ها از عوامل بازداشت‌های او بود.

گنجه‌ای در سال ۱۴۰۰ اعلام کرد که مجموعاً پنج سال از دوران حکومت پهلوی را در زندان گذرانده است. او از زندان‌های زیر به‌عنوان محل‌های نگهداری خود نام برده است:

• زندان قزل‌قلعه؛
• زندان اوین؛
• کمیتهٔ مشترک ضدخرابکاری؛
• زندان قصر.

او در زندان با شماری از اعضا و هواداران سازمان مجاهدین و دیگر جریان‌های سیاسی مخالف حکومت پهلوی ارتباط داشت. به گفتهٔ گنجه‌ای، زندان یکی از محیط‌هایی بود که در آن شناخت او از اندیشه، مناسبات و ارزش‌های سازمان مجاهدین گسترش یافت.

فعالیت پس از انقلاب ۱۳۵۷

پس از سقوط حکومت پهلوی، گنجه‌ای فعالیت‌های سیاسی و مذهبی خود را، به‌ویژه در محیط‌های دانشگاهی، گسترش داد. او در نخستین انتخابات مجلس شورای اسلامی در سال ۱۳۵۸ و ۱۳۵۹ نامزد شد. منابع مقاومت ایران می‌گویند که او با وجود برخورداری از حمایت اجتماعی، در پی تقلب انتخاباتی از ورود به مجلس بازماند. این روایت از سوی منابع رسمی جمهوری اسلامی تأیید نشده است.

گنجه‌ای از ماه‌های نخست پس از انقلاب با گنجاندن اصل ولایت فقیه در قانون اساسی و تمرکز قدرت سیاسی در دست روحانیان مخالفت کرد. او استقرار ولایت فقیه را عدول از خواسته‌های مردم در انقلاب ضدسلطنتی، به‌ویژه خواست آزادی‌های سیاسی و اجتماعی، ارزیابی می‌کرد.

پس از انقلاب فرهنگی و حملهٔ نیروهای حکومتی به دانشگاه‌ها در سال ۱۳۵۹، گنجه‌ای تحت تعقیب قرار گرفت. او در همین دوره «جمعیت دفاع از دموکراسی و استقلال ایران»، معروف به «جمعیت داد»، را تشکیل داد.

جمعیت دفاع از دموکراسی و استقلال ایران

جمعیت دفاع از دموکراسی و استقلال ایران یک تشکل سیاسی مخالف جمهوری اسلامی بود که با نام کوتاه «داد» شناخته می‌شد. گنجه‌ای از بنیان‌گذاران و نمایندهٔ این جمعیت به‌شمار می‌رود.

جمعیت داد پس از تشکیل شورای ملی مقاومت ایران در سال ۱۳۶۰ به این ائتلاف پیوست. گنجه‌ای نیز به عضویت شورا درآمد و مسئولیت کمیسیون مذاهب و آزادی ادیان را برعهده گرفت.

حضور یک روحانی مخالف ولایت فقیه در شورای ملی مقاومت از این جهت مورد توجه قرار گرفت که حکومت جمهوری اسلامی، مخالفت با حاکمیت روحانیان را مخالفت با اسلام معرفی می‌کرد. گنجه‌ای در گفتارها و نوشته‌های خود کوشیده است میان دین اسلام و ساختار سیاسی ولایت فقیه تفکیک قائل شود.

فعالیت در شورای ملی مقاومت ایران

گنجه‌ای مسئول کمیسیون مذاهب و آزادی ادیان شورای ملی مقاومت ایران است. این کمیسیون به بررسی سیاست‌های مرتبط با آزادی عقیده، حقوق پیروان ادیان و مذاهب، جدایی دین از حکومت و مقابله با تبعیض مذهبی می‌پردازد.

او در مقام مسئول این کمیسیون در نشست‌های شورای ملی مقاومت، کنفرانس‌های بین‌المللی و گردهمایی‌های میان‌ادیانی شرکت کرده است. در این برنامه‌ها شخصیت‌های مسلمان، مسیحی و یهودی و نیز شماری از سیاستمداران و فعالان حقوق بشر حضور داشته‌اند.

محورهای فعالیت این کمیسیون در سخنرانی‌های گنجه‌ای شامل موارد زیر بوده است:

• دفاع از آزادی انتخاب دین و مذهب؛
• رد اجبار مذهبی و تفتیش عقاید؛
• برابری پیروان ادیان و مذاهب در برابر قانون؛
• مخالفت با امتیازات سیاسی ویژه برای روحانیان؛
• جدایی دین و دولت؛
• مقابله با بنیادگرایی و خشونت به نام دین؛
• دفاع از حقوق زنان و اقلیت‌های قومی و مذهبی.

دیدگاه‌ها

مخالفت با ولایت فقیه

مخالفت با نظریهٔ ولایت فقیه از اصلی‌ترین موضوعات نوشته‌ها و سخنرانی‌های جلال گنجه‌ای است. او این نظریه را «بدعتی منزوی در فقه شیعه» توصیف کرده و گفته است که پیش از خمینی تنها ملا احمد نراقی در دورهٔ قاجار برداشتی مشابه را مطرح کرده بود.

به اعتقاد او، در جریان اختلاف میان روحانیان مشروطه‌خواه و مشروعه‌خواه در دوران انقلاب مشروطه نیز ولایت مطلقهٔ فقیه به‌عنوان یک نظریهٔ پذیرفته‌شده مطرح نبود. گنجه‌ای نتیجه می‌گیرد که نظریهٔ خمینی نه اجماع فقهای شیعه، بلکه ابزاری برای مشروعیت‌بخشیدن به حاکمیت مطلق روحانیان بوده است.

او همچنین ولایت فقیه را ناقض حاکمیت مردم می‌داند و معتقد است اعطای اختیارات نامحدود سیاسی، نظامی و قضایی به یک فقیه با آزادی انتخاب و حق تعیین سرنوشت مردم ناسازگار است.

اسلام و آزادی

گنجه‌ای میان دو برداشت متضاد از اسلام تفکیک قائل می‌شود: برداشتی که دین را وسیلهٔ کسب قدرت و تحمیل اجبار می‌کند و برداشتی که ایمان را با انتخاب آزادانه، مسئولیت اجتماعی و دفاع از حقوق انسان پیوند می‌دهد.

او قرائت سازمان مجاهدین از اسلام را ادامهٔ سنتی می‌داند که در برابر استبداد و بهره‌کشی قرار دارد. در این برداشت، حکومت حق ندارد اعتقاد دینی یا احکام مذهبی را با زور بر جامعه تحمیل کند و هیچ فرد یا طبقه‌ای نیز به‌دلیل موقعیت مذهبی از حق ویژه برای حکومت‌کردن برخوردار نیست.

تکفیر و ارتداد

گنجه‌ای در گفت‌وگویی با سیمای آزادی دربارهٔ مفاهیم «تکفیر» و «ارتداد»، استفادهٔ سیاسی از این مفاهیم را یکی از ابزارهای سرکوب مخالفان معرفی کرده است. او گفته است که حکومت‌های بنیادگرا ابتدا مخالف سیاسی را خارج از دین معرفی می‌کنند و سپس خشونت علیه او را توجیه می‌کنند.

به گفتهٔ او، سازمان مجاهدین از آغاز فعالیت خود با تبدیل اختلاف سیاسی و فکری به تکفیر مذهبی مخالف بوده است. گنجه‌ای دفاع از آزادی اندیشه و عقیده را مرز میان اسلام آزادی‌خواه و قرائت بنیادگرایانه از دین می‌داند.

بنیادگرایی و تروریسم

گنجه‌ای بنیادگرایی دینی را با اسلام یکسان نمی‌داند. او در کنفرانس‌های بین‌المللی گفته است که جمهوری اسلامی از دین به‌عنوان وسیله‌ای برای سرکوب داخلی و گسترش نفوذ سیاسی در منطقه استفاده می‌کند.

وی همچنین اقدامات گروه‌هایی مانند داعش را مغایر با اصول اسلام دانسته و میان بنیادگرایی سنی و شیعه، از نظر استفاده از اجبار، تکفیر و خشونت سیاسی، شباهت‌هایی قائل شده است.

گنجه‌ای در سخنرانی‌های خود خواهان همکاری پیروان ادیان و جریان‌های دموکراتیک برای مقابله با بنیادگرایی شده است. او تأکید می‌کند که مبارزه با افراط‌گرایی نباید به دشمنی با مسلمانان یا محدودکردن آزادی دینی منجر شود.

برابری و حقوق زنان

برابری انسان‌ها، فارغ از جنسیت، دین و قومیت، از موضوعات مورد توجه گنجه‌ای بوده است. او در مجموعه گفتارهایی با عنوان «تقوا بر بنیاد برابری» استدلال کرده است که مفهوم تقوا در قرآن امتیاز موروثی، طبقاتی یا جنسیتی ایجاد نمی‌کند.

گنجه‌ای برداشت‌های فقهی مورد استفاده برای فرودست‌کردن زنان را متأثر از مناسبات تاریخی و مردسالارانه می‌داند. او از برنامهٔ شورای ملی مقاومت برای برابری زنان و مردان، لغو تبعیض مذهبی و قومی و ممنوعیت اجبار دینی حمایت کرده است.

فعالیت‌های بین‌المللی و میان‌ادیانی

جلال گنجه‌ای در نشست‌های متعددی با حضور روحانیان و شخصیت‌های مسلمان، مسیحی و یهودی شرکت کرده است. این نشست‌ها معمولاً با موضوع آزادی ادیان، مقابله با افراط‌گرایی، صلح در خاورمیانه و حمایت از مقاومت ایران برگزار شده‌اند.

او در نشست‌هایی در پارلمان بریتانیا، کنفرانس‌های جانبی احزاب اروپایی و برنامه‌های سالانهٔ ماه رمضان سخنرانی کرده است. شورای ملی مقاومت در گزارش این نشست‌ها از او با عنوان «مسئول کمیسیون آزادی ادیان و مذاهب» یا «پژوهشگر اسلامی مخالف بنیادگرایی» نام برده است.

او همچنین با انتشار پیام‌ها و نامه‌هایی خطاب به رهبران مذهبی کشورهای اسلامی، دربارهٔ گسترش بنیادگرایی و دخالت جمهوری اسلامی در منطقه هشدار داده است.

آثار و فعالیت‌های رسانه‌ای

منابع شورای ملی مقاومت از انتشار مقاله‌ها و نوشته‌های متعددی از جلال گنجه‌ای به زبان‌های فارسی و عربی خبر داده‌اند، اما فهرست جامعی از کتاب‌ها و آثار چاپی او در این منابع ارائه نشده است.

بخش مهمی از آثار در دسترس او به‌صورت گفتار، مصاحبه و برنامه‌های رادیویی و تلویزیونی منتشر شده است. موضوعات این برنامه‌ها عبارت‌اند از:

• بررسی فقهی و تاریخی ولایت فقیه؛
• تاریخچهٔ سازمان مجاهدین خلق ایران؛
• اسلام، آزادی و حاکمیت مردم؛
• تکفیر، ارتداد و آزادی عقیده؛
• مفهوم جهاد و هجرت؛
• عاشورا و مقاومت در برابر استبداد؛
• برابری انسان‌ها در قرآن؛
• نقد بنیادگرایی و استفادهٔ سیاسی از دین.

برخی از این مجموعه‌ها با عنوان‌هایی مانند «جهاد و هجرت»، «تقوا بر بنیاد برابری»، «عاشورا و فردای ایران» و گفت‌وگوهای مربوط به تاریخ سازمان مجاهدین از سیمای آزادی پخش شده‌اند.

تهدیدهای امنیتی

شورای ملی مقاومت ایران مدعی است که نام جلال گنجه‌ای در فهرستی از مخالفان حکومت جمهوری اسلامی برای ترور در خارج از ایران قرار داشته است. بر اساس گزارشی که این شورا در سال ۲۰۱۷ منتشر کرد، نام او در کنار افرادی چون کاظم رجوی، محمدحسین نقدی، محمد محدثین، منوچهر هزارخانی، عباس داوری و پرویز خزایی در فهرست هدف‌های برون‌مرزی حکومت قرار گرفته بود.

جزئیات این ادعا و اسناد مربوط به تصمیم نهادهای امنیتی جمهوری اسلامی به‌طور مستقل در منابع مورد استفادهٔ این مقاله منتشر نشده است؛ از این رو، قرارگرفتن نام گنجه‌ای در چنین فهرستی روایت شورای ملی مقاومت ایران است.

جایگاه در مقاومت ایران

جلال گنجه‌ای از جمله روحانیانی است که هم در دوران پهلوی به‌دلیل فعالیت سیاسی زندانی شد و هم پس از انقلاب ۱۳۵۷ در برابر حکومت مبتنی بر ولایت فقیه قرار گرفت. نقش او در مقاومت ایران بیشتر در سه حوزه شناخته می‌شود: ارائهٔ نقد دینی و فقهی از ولایت فقیه، دفاع از قرائت دموکراتیک و آزادی‌خواهانه از اسلام و پیگیری اصل آزادی ادیان و مذاهب در برنامهٔ شورای ملی مقاومت.

او در سخنرانی‌ها و مصاحبه‌های خود، منازعهٔ سیاسی در ایران را صرفاً اختلافی میان دین‌داران و مخالفان دین نمی‌داند. از نظر گنجه‌ای، یکی از محورهای این منازعه تقابل میان استفاده از دین برای کسب قدرت مطلق و برداشتی از دین است که مشروعیت حکومت را وابسته به رأی آزاد مردم می‌داند.

گاه‌شمار

گاه‌شمار زندگی و فعالیت‌های جلال گنجه‌ای

سال یا دوره	رویداد
۱۳۲۲	تولد در رشت
حدود ۱۳۳۶	آغاز تحصیل علوم دینی در ۱۴سالگی
دههٔ ۱۳۴۰	تحصیل در حوزه‌های علمیهٔ قم، تهران، مشهد و نجف
۱۳۴۸–۱۳۴۹	مخالفت با درس‌ها و نظریهٔ ولایت فقیه روح‌الله خمینی در نجف
۱۳۵۰ و ۱۳۵۱	بازداشت توسط ساواک به‌دلیل فعالیت سیاسی و حمایت از سازمان مجاهدین خلق ایران
دههٔ ۱۳۵۰	تحمل حدود پنج سال زندان در قزل‌قلعه، اوین، کمیتهٔ مشترک و زندان قصر
۱۳۵۸–۱۳۵۹	فعالیت سیاسی و نامزدی در نخستین انتخابات مجلس پس از انقلاب
۱۳۵۹	قرارگرفتن تحت تعقیب پس از حمله به دانشگاه‌ها و تشکیل جمعیت دفاع از دموکراسی و استقلال ایران
۱۳۶۰	پیوستن جمعیت داد و جلال گنجه‌ای به شورای ملی مقاومت ایران
دههٔ ۱۳۶۰ تاکنون	فعالیت به‌عنوان مسئول کمیسیون مذاهب و آزادی ادیان شورای ملی مقاومت
۱۳۹۴	گفت‌وگو دربارهٔ پنجاه سال فعالیت سازمان مجاهدین و انتشار مجموعه گفتارهای مربوط به تکفیر و ارتداد
۱۴۰۳	شرکت در مجموعه گفت‌وگوهای سیمای آزادی به مناسبت شصتمین سال تأسیس سازمان مجاهدین خلق ایران

جستارهای وابسته

• شورای ملی مقاومت ایران
• سازمان مجاهدین خلق ایران
• جمعیت دفاع از دموکراسی و استقلال ایران
• ولایت فقیه
• روح‌الله خمینی
• آزادی ادیان
• اسلام دموکراتیک
• بنیادگرایی اسلامی
• سیمای آزادی
• زندانیان سیاسی دوره پهلوی