نسل‌کشی مجاهدین؛ قتل عام ۶۷ در شهرستان‌ها

; نسل‌کشی مجاهدین؛ قتل‌عام ۶۷ در شهرستان‌ها
ناشر	سازمان مجاهدین خلق ایران
محل نشر	ایران
موضوع	قتل‌عام زندانیان سیاسی در سال ۱۳۶۷، زندان‌های شهرستان‌ها، سازمان مجاهدین خلق ایران، جنبش دادخواهی
زبان	فارسی

نسل‌کشی مجاهدین؛ قتل‌عام ۶۷ در شهرستان‌ها کتابی پژوهشی و مستند منتشرشده توسط سازمان مجاهدین خلق ایران در مهر ۱۴۰۴ است که به بررسی قتل‌عام زندانیان سیاسی در سال ۱۳۶۷، با تمرکز ویژه بر زندان‌ها و بازداشتگاه‌های خارج از تهران و کرج می‌پردازد. کتاب در ۶۱۰ صفحه تنظیم شده و مجموعه‌ای گسترده از روایت‌های زندانیان سیاسی سابق، خانواده‌های اعدام‌شدگان، اطلاعات مربوط به زندان‌های شهرهای مختلف، محل‌های دفن جمعی و اسناد مرتبط با اعدام‌های سال ۱۳۶۷ را گردآوری کرده است.^[۱]

به نوشتهٔ ناشر، تدوین کتاب با مشارکت ده‌ها تن از اعضا و هواداران سازمان مجاهدین در شهرهای ایران، اشرف ۳، اروپا و آمریکا انجام شده است. کتاب هدف خود را گردآوری و ثبت بخش‌هایی از واقعهٔ سال ۱۳۶۷ می‌داند که به‌دلیل تمرکز بخش بزرگی از تحقیقات پیشین بر زندان‌های اوین و گوهردشت، کمتر مورد بررسی تفصیلی قرار گرفته‌اند.^[۲]

کتاب اعدام‌های سال ۱۳۶۷ را در چارچوب «نسل‌کشی مجاهدین» تحلیل می‌کند. این تعبیر، علاوه بر ادبیات سازمان مجاهدین، در مباحث حقوقی مربوط به کشتار ۱۳۶۷ نیز مطرح شده است. جاوید رحمان، گزارشگر ویژه وقت سازمان ملل متحد درباره وضعیت حقوق بشر در ایران، در گزارش تفصیلی سال ۲۰۲۴ خود، اعدام‌های خودسرانه و فراقضایی هزاران زندانی سیاسی در سال ۱۳۶۷ را در چارچوب جنایت علیه بشریت بررسی کرد و درباره اعمال ارتکابی علیه اعضای سازمان مجاهدین از وجود شواهد قابل‌توجه مرتبط با قصد نسل‌کشی سخن گفت.^[۳]

مشخصات کتاب

کتاب «نسل‌کشی مجاهدین؛ قتل‌عام ۶۷ در شهرستان‌ها» در مهرماه ۱۴۰۴ منتشر شده است. در شناسنامهٔ آن شمارهٔ ثبت ۳-۳-۰۶۸۴۲۳۸-۱-۹۷۸ درج شده و نسخهٔ دیجیتال کتاب ۶۱۰ صفحه دارد.^[۴]

سازمان مجاهدین خلق ایران در معرفی این اثر آن را یک تحقیق جامع دربارهٔ قتل‌عام ۱۳۶۷ در زندان‌های شهرستان‌های ایران معرفی کرده و نوشته است که تدوین آن با مشارکت اعضا و هواداران سازمان در نقاط مختلف انجام شده است.^[۵]

موضوع کتاب

محور اصلی کتاب، بازسازی جغرافیای اعدام‌های سال ۱۳۶۷ در خارج از زندان‌های شناخته‌شدهٔ تهران و کرج است. نویسندگان و گردآورندگان اثر بر این باورند که اطلاعات مربوط به زندان اوین و زندان گوهردشت در مقایسه با زندان‌های شهرستان‌ها بیشتر ثبت و منتشر شده، در حالی که دربارهٔ بسیاری از زندان‌های شهرستان‌ها اطلاعات بسیار محدود و پراکنده باقی مانده است.^[۶]

کتاب می‌کوشد این خلأ را از طریق کنار هم قرار دادن شهادت بازماندگان، خاطرات زندانیان سیاسی، اطلاعات خانواده‌های اعدام‌شدگان، گزارش‌های مربوط به تحویل وسایل شخصی زندانیان به خانواده‌ها، شواهد مربوط به محل‌های دفن و گزارش‌های پیشین سازمان مجاهدین و دیگر منابع پر کند.^[۷]

زمینهٔ تاریخی

در تابستان ۱۳۶۷ شمار زیادی از زندانیان سیاسی در زندان‌های جمهوری اسلامی اعدام شدند. بخش بزرگی از اعدام‌شدگان را اعضا و هواداران سازمان مجاهدین خلق ایران تشکیل می‌دادند و زندانیان متعلق به گروه‌های چپ نیز در مرحله‌ای دیگر اعدام شدند. تحقیقات حقوق بشری این اعدام‌ها را از مهم‌ترین موارد نقض گستردهٔ حقوق بشر در تاریخ جمهوری اسلامی دانسته‌اند.^[۸]

بر اساس مکاتبات کارشناسان سازمان ملل، گزارش‌هایی دربارهٔ ناپدیدسازی و سپس اعدام فراقضایی هزاران مخالف سیاسی میان ژوئیه و اوایل سپتامبر ۱۹۸۸ در دست‌کم ۳۲ شهر ایران وجود دارد. در این اسناد همچنین به خودداری حکومت از ارائهٔ اطلاعات کامل دربارهٔ سرنوشت قربانیان و محل دفن آنان اشاره شده است.^[۹]

تمرکز بر قتل‌عام در شهرستان‌ها

ویژگی اصلی کتاب، انتقال مرکز توجه از اوین و گوهردشت به زندان‌های شهرستان‌هاست. گردآورندگان توضیح می‌دهند که در برخی زندان‌ها شمار زیادی از زندانیان اعدام شدند و به‌دلیل باقی‌نماندن شاهدان یا محدودیت دسترسی خانواده‌ها و پژوهشگران به اطلاعات، بازسازی دقیق رویدادها دشوار شده است.^[۱۰]

کتاب به زندان‌ها و رویدادهای مرتبط با استان‌ها و شهرهای متعددی می‌پردازد. در میان آنها می‌توان به آذربایجان، کردستان، کرمانشاه، ایلام، خوزستان، فارس، اصفهان، خراسان، سیستان و بلوچستان، کرمان، گیلان، مازندران، سمنان، مرکزی، هرمزگان و همدان اشاره کرد.^[۱۱]

در تحقیقات پیشین سازمان مجاهدین نیز از اعدام زندانیان در شمار زیادی از شهرها از جمله کرمانشاه، زنجان، مشهد، اراک، همدان، ارومیه، سمنان، اهواز، قم، ساری، کرج، تبریز، رشت، شیراز، اصفهان، سنندج، بابل، بروجرد، کاشان، کرمان، دزفول، ایلام، اردبیل، گرگان، قزوین، بندرعباس و بوشهر نام برده شده است.^[۱۲]

منابع و روش گردآوری

کتاب در دیباچهٔ خود تأکید می‌کند که به‌دلیل ماهیت مخفیانهٔ اعدام‌ها، نابودی یا پنهان‌ماندن اسناد و محدودیت اطلاعات دربارهٔ زندان‌های شهرستان‌ها، دستیابی به تصویری کامل از وقایع همچنان دشوار است. به همین دلیل، گردآورندگان گفته‌اند تنها روایت‌هایی را وارد کتاب کرده‌اند که مبتنی بر مشاهدهٔ مستقیم شاهدان، اطلاعات خانواده‌های اعدام‌شدگان یا مدارک و نشانه‌های مرتبط با محل‌های دفن بوده است.^[۱۳]

کتاب همچنین تصریح می‌کند که برخی گزارش‌ها به‌دلیل کمبود اطلاعات باید با احتیاط ارزیابی شوند و برای رسیدن به اطمینان قطعی دربارهٔ جزئیات، وجود گزارش‌ها و شواهد متعدد ضروری است. از این جهت اثر علاوه بر ثبت داده‌های موجود، موارد مجهول و پرسش‌های پاسخ‌نیافته دربارهٔ تعداد اعدام‌شدگان، زمان اعدام‌ها، انتقال زندانیان و محل دفن قربانیان را نیز مطرح می‌کند.^[۱۴]

شهادت بازماندگان

بخش بزرگی از کتاب بر شهادت زندانیان سیاسی سابق و بازماندگان قتل‌عام استوار است. این روایت‌ها شرایط زندان‌ها، جداسازی زندانیان، انتقال آنان، آغاز اعدام‌ها، نحوهٔ اطلاع‌یافتن زندانیان از اعدام هم‌بندی‌های خود و چگونگی آگاهی خانواده‌ها از مرگ فرزندانشان را توصیف می‌کنند.^[۱۵]

از آنجا که در بسیاری از موارد اسناد رسمی دربارهٔ زمان و چگونگی مرگ زندانیان منتشر نشده، خاطرات بازماندگان و خانواده‌ها از منابع مهم بازسازی وقایع به‌شمار می‌روند. کتاب این روایت‌ها را بر اساس مناطق جغرافیایی و زندان‌های مختلف سامان داده است.

بازداشت زندانیان سیاسی سابق

یکی از موضوعاتی که کتاب بر آن تأکید دارد، بازداشت مجدد شماری از زندانیان سیاسی سابق در آستانه یا هم‌زمان با اعدام‌های ۱۳۶۷ است. بر اساس روایت کتاب، برخی افرادی که پیش‌تر دورهٔ محکومیت خود را سپری کرده و آزاد شده بودند، بار دیگر بازداشت شدند.^[۱۶]

کتاب این بازداشت‌ها را بخشی از ابعاد کمتر بررسی‌شدهٔ وقایع سال ۱۳۶۷ می‌داند و به گزارش‌ها و اسنادی دربارهٔ دستگیری‌های هم‌زمان در شهرهای مختلف اشاره می‌کند.

گورهای جمعی و محل دفن قربانیان

یکی دیگر از محورهای کتاب، شناسایی محل‌های دفن زندانیان اعدام‌شده است. گردآورندگان به گزارش‌های مربوط به گورهای جمعی و مخفی در نقاط مختلف کشور پرداخته‌اند و بخشی مستقل از ضمائم کتاب را به فهرست این مکان‌ها اختصاص داده‌اند.^[۱۷]

بر اساس دیباچهٔ کتاب، سازمان مجاهدین اطلاعات مربوط به محل‌های دفن مخفی در ده‌ها شهر را طی سال‌های گذشته گردآوری کرده است. کتاب همچنین به گزارش سازمان‌های حقوق بشری دربارهٔ گورهای جمعی و تلاش برای شناسایی محل دفن قربانیان استناد می‌کند.^[۱۸]

موضوع محل دفن قربانیان در اسناد سازمان ملل نیز مطرح شده است. کارشناسان حقوق بشر سازمان ملل در سال ۲۰۲۰ از ادامهٔ خودداری مقام‌های جمهوری اسلامی از ارائهٔ اطلاعات دربارهٔ سرنوشت و محل بقایای هزاران زندانی سیاسی اعدام‌شده در سال ۱۹۸۸ سخن گفتند.^[۱۹]

ساختار جغرافیایی کتاب

یکی از ویژگی‌های اثر، سازمان‌دهی بخش بزرگی از مطالب بر مبنای جغرافیای ایران است. به‌جای تمرکز صرف بر چند زندان شناخته‌شده، روایت‌ها و اطلاعات هر منطقه در بخش مربوط به استان یا شهر قرار گرفته‌اند.

این شیوه امکان می‌دهد خواننده گسترهٔ جغرافیایی اعدام‌های سال ۱۳۶۷ را دنبال کند و اطلاعات مربوط به زندان‌ها، بازداشتگاه‌ها، زندانیان و محل‌های دفن احتمالی هر منطقه را در کنار یکدیگر ببیند.^[۲۰]

ضمائم کتاب

کتاب علاوه بر متن اصلی دارای چند پیوست اسنادی است.

پیوست نخست به فهرست گورهای جمعی منتشرشده توسط سازمان مجاهدین خلق ایران اختصاص دارد.

پیوست دوم اطلاعات مربوط به هیأت‌های مرگ و افراد دخیل در اجرای اعدام‌ها در نقاط مختلف کشور را گردآوری می‌کند.

پیوست سوم به گزارش‌ها و کتاب‌های منتشرشده توسط سازمان مجاهدین و مقاومت ایران دربارهٔ قتل‌عام سال ۱۳۶۷ می‌پردازد.

پیوست چهارم نیز مجموعه‌ای از اظهارات و اعترافات مقام‌ها و افراد مرتبط با این پرونده را ارائه می‌کند.^[۲۱]

عنوان «نسل‌کشی مجاهدین»

عنوان کتاب بر این تحلیل استوار است که کشتار اعضا و هواداران سازمان مجاهدین در سال ۱۳۶۷ تنها مجموعه‌ای از اعدام‌های سیاسی نبوده، بلکه با هدف از میان بردن یک گروه مشخص صورت گرفته و از این رو باید در چارچوب مفهوم حقوقی نسل‌کشی نیز بررسی شود.^[۲۲]

این موضوع در سال‌های اخیر وارد مباحث حقوق بین‌الملل نیز شده است. جاوید رحمان، گزارشگر ویژه وقت سازمان ملل دربارهٔ وضعیت حقوق بشر در ایران، در گزارش تفصیلی سال ۲۰۲۴ خود نوشت که دربارهٔ کشتار، شکنجه و دیگر اعمال غیرانسانی علیه اعضای سازمان مجاهدین، شواهد قابل‌توجهی وجود دارد که می‌تواند دلالت بر قصد نسل‌کشی داشته باشد. او هم‌زمان اعدام‌های سال ۱۳۶۷ را در چارچوب جنایت علیه بشریت، از جمله قتل و نابودی، بررسی کرد.^[۲۳]

بنابراین کاربرد اصطلاح «نسل‌کشی» در عنوان کتاب بیانگر تحلیل حقوقی و تاریخی نویسندگان آن است؛ در سطح حقوق بین‌الملل نیز این تحلیل از سوی برخی کارشناسان مطرح شده، اما تعیین نهایی مسئولیت کیفری اشخاص یا احراز قضایی عنوان نسل‌کشی مستلزم رسیدگی مرجع قضایی صالح است.

قتل‌عام و جنبش دادخواهی

کتاب خود را بخشی از روند ثبت اسناد و جنبش دادخواهی قتل‌عام ۱۳۶۷ معرفی می‌کند. در دیباچه آمده است که گردآوری روایت‌های بازماندگان و خانواده‌ها گامی برای آشکارشدن ابعاد کمتر شناخته‌شدهٔ کشتار در شهرستان‌ها و حفظ اطلاعات مربوط به قربانیان است.^[۲۴]

از این منظر، اثر تنها روایت تاریخی وقایع نیست؛ بلکه نقش یک مجموعهٔ اسنادی را نیز دارد که شهادت‌های پراکندهٔ زندانیان سابق و خانواده‌های قربانیان را در یک مجموعه گردآوری کرده است.

اهمیت کتاب

اهمیت اصلی «نسل‌کشی مجاهدین؛ قتل‌عام ۶۷ در شهرستان‌ها» در تمرکز آن بر بعد جغرافیایی کمتر مستندشدهٔ قتل‌عام ۱۳۶۷ است. بخش قابل‌توجهی از ادبیات مربوط به این واقعه بر اوین و گوهردشت متمرکز بوده است؛ در حالی که کتاب حاضر می‌کوشد تصویری از آنچه در زندان‌های نقاط مختلف ایران گذشته است ارائه کند.^[۲۵]

وجود روایت‌های شاهدان، اطلاعات مربوط به خانواده‌ها، محل‌های دفن، نام زندان‌ها و بازداشتگاه‌ها و ضمائم اسنادی، کتاب را به منبعی برای مطالعهٔ تاریخ زندان‌های سیاسی جمهوری اسلامی و پژوهش دربارهٔ ابعاد محلی اعدام‌های ۱۳۶۷ تبدیل می‌کند. در عین حال، خود کتاب دربارهٔ محدودیت داده‌های موجود هشدار می‌دهد و تصریح می‌کند که دربارهٔ برخی زندان‌ها و شهرها هنوز اطلاعات کافی برای بازسازی کامل رویدادها وجود ندارد.^[۲۶]

نسخهٔ الکترونیکی کتاب

نسخهٔ کامل کتاب «نسل‌کشی مجاهدین؛ قتل‌عام ۶۷ در شهرستان‌ها» به‌صورت PDF منتشر شده و در دسترس است:

دریافت و مطالعهٔ نسخهٔ PDF کتاب «نسل‌کشی مجاهدین؛ قتل‌عام ۶۷ در شهرستان‌ها»

جستارهای وابسته

منابع

پیوند به بیرون

[1] سازمان مجاهدین خلق ایران، «نسل‌کشی مجاهدین؛ قتل‌عام ۶۷ در شهرستان‌ها»، مهر ۱۴۰۴، نسخهٔ PDF.

[2] «نسل‌کشی مجاهدین؛ قتل‌عام ۶۷ در شهرستان‌ها»، دیباچه، صص. ۱۰–۱۳.

[3] Javaid Rehman, “Atrocity Crimes and Grave Violations of Human Rights Committed by the Islamic Republic of Iran (1981–1982 and 1988),” United Nations, 2024.

[4] «نسل‌کشی مجاهدین؛ قتل‌عام ۶۷ در شهرستان‌ها»، شناسنامه کتاب.

[5] سازمان مجاهدین خلق ایران، «نسل‌کشی مجاهدین ـ قتل‌عام۶۷ در شهرستان‌ها».

[6] «نسل‌کشی مجاهدین؛ قتل‌عام ۶۷ در شهرستان‌ها»، صص. ۱۰–۱۲.

[7] همان، صص. ۱۰–۱۳.

[8] گزارش تفصیلی گزارشگر ویژه سازمان ملل متحد درباره نقض فاحش حقوق بشر در ایران در سال‌های ۱۹۸۱–۱۹۸۲ و ۱۹۸۸، ۲۰۲۴.

[9] United Nations Special Procedures, Communication IRN 20/2020, 3 September 2020.

[10] «نسل‌کشی مجاهدین؛ قتل‌عام ۶۷ در شهرستان‌ها»، صص. ۱۰–۱۲.

[11] همان، فهرست مطالب.

[12] سازمان مجاهدین خلق ایران، «احکام خمینی برای قتل‌عام سال ۱۳۶۷».

[13] «نسل‌کشی مجاهدین؛ قتل‌عام ۶۷ در شهرستان‌ها»، صص. ۱۰–۱۲.

[14] همان، صص. ۱۱–۱۳.

[15] «نسل‌کشی مجاهدین؛ قتل‌عام ۶۷ در شهرستان‌ها».

[16] همان، بخش «دستگیری‌های حین قتل‌عام».

[17] «نسل‌کشی مجاهدین؛ قتل‌عام ۶۷ در شهرستان‌ها»، پیوست شمارهٔ ۱.

[18] همان، ص. ۱۰.

[19] United Nations Special Procedures, Communication IRN 20/2020.

[20] «نسل‌کشی مجاهدین؛ قتل‌عام ۶۷ در شهرستان‌ها»، فهرست مطالب.

[21] «نسل‌کشی مجاهدین؛ قتل‌عام ۶۷ در شهرستان‌ها»، بخش «ضمائم و فهرست‌ها»، صص. ۵۵۱ به بعد.

[22] «نسل‌کشی مجاهدین؛ قتل‌عام ۶۷ در شهرستان‌ها»، دیباچه.

[23] Javaid Rehman, “Atrocity Crimes and Grave Violations of Human Rights,” United Nations, 2024.

[24] «نسل‌کشی مجاهدین؛ قتل‌عام ۶۷ در شهرستان‌ها»، صص. ۱۰–۱۳.

[25] همان، دیباچه و فهرست مطالب.

[26] همان، صص. ۱۰–۱۲.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

[۲۶]