شورای رهبری مجاهدین خلق ایران: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
پرش به ناوبری پرش به جستجو
تفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
انتشار مقاله
 
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۹: خط ۹:
مریم رجوی در ۱۴مرداد۱۳۷۲ برای نخستین بار یک ترکیب ۲۴نفره از زنان مجاهد را به عنوان اعضا و معاونان «شورای رهبری» معرفی کرد. این زنان ذیصلاح، عهده‌دار مسئولیت‌های کلیدی سازمان مجاهدین خلق ایران و [[ارتش آزادیبخش ملی ایران]] شدند<ref>[[مریم رجوی|ایران پدیا - مریم رجوی]]</ref>
مریم رجوی در ۱۴مرداد۱۳۷۲ برای نخستین بار یک ترکیب ۲۴نفره از زنان مجاهد را به عنوان اعضا و معاونان «شورای رهبری» معرفی کرد. این زنان ذیصلاح، عهده‌دار مسئولیت‌های کلیدی سازمان مجاهدین خلق ایران و [[ارتش آزادیبخش ملی ایران]] شدند<ref>[[مریم رجوی|ایران پدیا - مریم رجوی]]</ref>
===منابع===
===منابع===
{{جعبه اطلاعات سازمان
|نام سازمان          = شورای رهبری سازمان مجاهدین خلق ایران
|تصویر                =[[پرونده:شورای رهبری مجاهدین.JPG|جایگزین=شورای رهبری مجاهدین |بندانگشتی|شورای رهبری مجاهدین]]
|اندازه تصویر        =
|توضیح تصویر          = اعضا و نامزدهای شورای رهبری سازمان مجاهدین خلق ایران
|تأسیس                = ۱۳۷۲
|انحلال                =
|گونه                = نهاد رهبری درون‌سازمانی
|وضعیت حقوقی          = از نهادهای [[سازمان مجاهدین خلق ایران]]
|هدف                  = مشارکت جمعی زنان در رهبری سیاسی، تشکیلاتی و نظامی سازمان مجاهدین
|مقر                  = قرارگاه‌های سازمان مجاهدین و [[ارتش آزادی‌بخش ملی ایران]]
|ناحیه فعالیت        = درون ساختار سازمان مجاهدین خلق ایران
|تعداد اعضا          = در آغاز ۱۲ عضو و ۱۲ نامزد عضویت
|زبان‌های رسمی        = فارسی
|رئیس                =
|عنوان ریاست          =
|عنوان نایب رئیس      =
|افراد کلیدی          = [[مریم رجوی]]، [[مهوش سپهری]]، [[مژگان پارسایی]]، [[زهرا مریخی]]، [[مهناز میمنت]]
|سازمان مادر          = [[سازمان مجاهدین خلق ایران]]
|سازمان های وابسته    = [[شورای مرکزی سازمان مجاهدین خلق ایران]]؛ [[ارتش آزادی‌بخش ملی ایران]]
|بودجه عملیاتی        =
|بودجه                =
|تعداد کارکنان        =
|تعداد داوطلبان      =
|شعار                =
|وب‌گاه                = [https://www.mojahedin.org/ mojahedin.org]
|نام پیشین            =
}}
'''شورای رهبری سازمان مجاهدین خلق ایران''' نهادی در ساختار [[سازمان مجاهدین خلق ایران]] بود که در سال ۱۳۷۲ با عضویت زنان تشکیل شد. این شورا در آغاز از ۱۲ عضو و ۱۲ نامزد عضویت تشکیل می‌شد و همهٔ اعضا و نامزدهای آن زن بودند. اعضای شورای رهبری پس از مجموعه‌ای از نشست‌ها و رأی‌گیری‌های [[شورای مرکزی سازمان مجاهدین خلق ایران]] به اتفاق آرا انتخاب شدند.<ref name="تاریخچه">سازمان مجاهدین خلق ایران، [https://about.mojahedin.org/i/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%AE%D9%84%D9%82-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 مجاهدین خلق ایران؛ تاریخچه مختصر]، ۲۶ دی ۱۳۹۶.</ref>
تشکیل این شورا مرحله‌ای از روند افزایش حضور زنان در مسئولیت‌های رهبری، اجرایی و نظامی سازمان مجاهدین بود. منابع این سازمان تشکیل شورای رهبری تمام‌زنانه را اقدامی برای مقابله با مناسبات مردسالارانه و ایجاد برابری عملی زنان و مردان در ساختار رهبری معرفی کرده‌اند.<ref name="رهبری‌زنان">سازمان مجاهدین خلق ایران، [https://article.mojahedin.org/i/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DB%8C%DA%A9-%D8%AC%D9%87%D8%B4-%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%AE%D9%84%D9%82-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 نگاهی به رهبری زنان در ساختار سازمان مجاهدین خلق ایران]، شهریور ۱۴۰۵.</ref>
شورای رهبری در سال‌های بعد گسترش یافت و اعضای آن مسئولیت‌هایی در سازمان مجاهدین، ارتش آزادی‌بخش ملی، نهادهای سیاسی مقاومت و دفاتر [[رئیس‌جمهور برگزیده شورای ملی مقاومت ایران]] برعهده گرفتند. این ساختار در دههٔ ۱۳۹۰ در قالب گسترده‌تری تکامل یافت و به تشکیل شورای مرکزی متشکل از حدود هزار زن انجامید. منابع مجاهدین این تحول را گسترش شورای رهبری ۲۴نفره به یک ساختار هزارنفره توصیف کرده‌اند.<ref name="رهبری‌زنان" />
منابع عمومی سازمان تاریخ مشخصی را به‌عنوان زمان انحلال رسمی شورای رهبری اعلام نکرده‌اند؛ با این حال، وظایف و جایگاه آن به‌تدریج در ساختار جدید شورای مرکزی هزارنفره ادغام و گسترش یافت.
== زمینه‌های تشکیل ==
=== حضور زنان در سازمان مجاهدین ===
زنان از سال‌های پیش از انقلاب ۱۳۵۷ در سازمان مجاهدین حضور داشتند؛ اما افزایش حضور آنان در سطوح مرکزی و فرماندهی از دههٔ ۱۳۶۰ شتاب گرفت. زنان مجاهد پس از انقلاب در فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی سازمان، ادارهٔ دفاتر، انتشار نشریات و سازمان‌دهی هواداران مشارکت داشتند.
پس از آغاز سرکوب گستردهٔ سازمان در سال ۱۳۶۰، شمار زیادی از زنان عضو یا هوادار مجاهدین بازداشت و اعدام شدند. سازمان مجاهدین مقاومت زنان زندانی و حضور آنان در مبارزه با جمهوری اسلامی را یکی از پشتوانه‌های ارتقای زنان به مسئولیت‌های مرکزی دانسته است.
در روایت مجاهدین، تشکیل شورای رهبری نتیجهٔ یک تصمیم ناگهانی نبود، بلکه ادامهٔ حضور زنان در مبارزه سیاسی، زندان‌ها، فعالیت مخفی، ارتش آزادی‌بخش و مسئولیت‌های تشکیلاتی به شمار می‌رفت.<ref name="سیما">سروناز چیت‌ساز، [https://news.mojahedin.org/i/%D8%B3%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%A7%D8%B2-%DA%86%DB%8C%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86-%DA%AF%D9%84%D8%B1%DB%8C%D8%B2%D8%A7%D9%86-%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B3%DB%8C%D9%85%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C انتخاب ۲۴ زن مجاهد به‌عنوان اعضا و نامزدهای شورای رهبری]، شهریور ۱۴۰۵.</ref>
=== تحولات سال ۱۳۶۳ ===
در ۱۹ اسفند ۱۳۶۳، دفتر سیاسی و کمیتهٔ مرکزی سازمان مجاهدین با انتشار اطلاعیه‌ای از تشکیل «رهبری نوین» سازمان با حضور مسعود و مریم رجوی خبر داد. منابع مجاهدین این تحول را آغاز مرحله‌ای می‌دانند که در آن موانع حضور زنان در رده‌های بالای مسئولیت مورد بازنگری قرار گرفت.<ref name="بنیانگذاری">سازمان مجاهدین خلق ایران، [https://event.mojahedin.org/i/events/5263 ۱۵ شهریور ۱۳۴۴؛ بنیان‌گذاری سازمان مجاهدین خلق ایران].</ref>
در پی این تحول، شمار زنان عضو شورای مرکزی افزایش یافت. بنا بر گزارش رسانه‌های مجاهدین، سهم زنان در شورای مرکزی در مدتی کوتاه از حدود ۱۵ درصد به ۳۴ درصد رسید. این افزایش به‌تدریج به حضور گسترده‌تر زنان در فرماندهی ارتش آزادی‌بخش و سپس تشکیل شورای رهبری منجر شد.<ref name="رهبری‌زنان" />
=== مسئول‌اولی مریم رجوی ===
در ۲۶ مهر ۱۳۶۸، مریم رجوی در گردهمایی صدها تن از اعضای شورای مرکزی به‌عنوان مسئول اول سازمان مجاهدین معرفی شد. مسئول‌اولی او یکی از مراحل انتقال مسئولیت‌های اجرایی و تشکیلاتی به زنان بود.<ref name="بنیانگذاری" />
در دورهٔ مسئول‌اولی مریم رجوی، زنان بیشتری در رده‌های فرماندهی و ادارهٔ سازمان قرار گرفتند. در اواخر دههٔ ۱۳۶۰، حدود نیمی از مسئولیت‌های ستاد فرماندهی ارتش آزادی‌بخش به زنان سپرده شده بود.<ref name="رهبری‌زنان" />
== تشکیل شورای رهبری ==
شورای رهبری در سال ۱۳۷۲، چهار سال پس از آغاز مسئول‌اولی مریم رجوی، تشکیل شد. پیش از تشکیل شورا، نشست‌هایی در شورای مرکزی سازمان برگزار شد و صلاحیت نامزدها مورد بررسی قرار گرفت.
در پایان این روند، ۱۲ زن به‌عنوان اعضای شورای رهبری و ۱۲ زن دیگر به‌عنوان نامزدهای عضویت انتخاب شدند. منابع مجاهدین اعلام کرده‌اند که انتخاب آنان با اتفاق آرای شورای مرکزی انجام شد.<ref name="تاریخچه" />
مریم رجوی پس از انتخاب اعضا، شورای رهبری را به‌عنوان «ارگان رهبری‌کنندهٔ سازمان» معرفی کرد. به این ترتیب، همهٔ کرسی‌های نهاد جدید رهبری در اختیار زنان قرار گرفت.<ref name="بنیانگذاری" />
تشکیل شورا هم‌زمان با تحولات سیاسی سال ۱۳۷۲ بود. در ۶ شهریور همان سال، شورای ملی مقاومت ایران مریم رجوی را به‌عنوان رئیس‌جمهور برگزیدهٔ مقاومت برای دوران انتقال حاکمیت به مردم انتخاب کرد. انتخاب او در ۳۰ مهر ۱۳۷۲ به‌طور عمومی اعلام شد.<ref name="تاریخچه" />
با انتقال مریم رجوی از مسئولیت اجرایی سازمان به مسئولیت رئیس‌جمهور برگزیده، [[فهیمه اروانی]] پس از نظرخواهی از اعضای سازمان به‌عنوان مسئول اول جدید مجاهدین انتخاب شد. شورای رهبری در ساختار جدید، مسئولیت هدایت جمعی سازمان را برعهده گرفت.
== ترکیب اولیه ==
شورای رهبری در آغاز دارای دو سطح بود:
* ۱۲ عضو شورای رهبری؛
* ۱۲ نامزد عضویت در شورای رهبری.
نامزدهای عضویت در یک دورهٔ عملی و تشکیلاتی مورد ارزیابی قرار می‌گرفتند و پس از احراز صلاحیت می‌توانستند به عضویت کامل شورا درآیند. جزئیات آیین‌نامهٔ انتخاب، مدت نامزدی و تقسیم مسئولیت میان اعضا به‌طور کامل در منابع عمومی منتشر نشده است.
برخی منابع متأخر سازمان از مجموع اعضا و نامزدها با عنوان «۲۴ زن مجاهد» یاد کرده‌اند.<ref name="سیما" /> این ترکیب نخستین ساختار رهبری کاملاً زنانه در سازمان مجاهدین بود.
== معیارهای انتخاب ==
منابع مجاهدین معیارهای عضویت در شورای رهبری را عمدتاً در قالب مفاهیم تشکیلاتی و ارزشی توضیح داده‌اند. این معیارها شامل موارد زیر بود:
* سابقهٔ فعالیت مستمر در سازمان؛
* برخورداری از تجربهٔ سیاسی و تشکیلاتی؛
* توانایی پذیرش مسئولیت‌های اجرایی و فرماندهی؛
* پایبندی به برنامه و خط‌مشی سازمان؛
* مسئولیت‌پذیری در شرایط بحرانی؛
* توانایی کار جمعی و پاسخگویی؛
* آمادگی برای مبارزه با تبعیض جنسیتی و مناسبات مردسالارانه؛
* تجربه در بخش‌های سیاسی، اجتماعی یا نظامی مقاومت.
عضویت در شورای رهبری بیش از آنکه موقعیتی تشریفاتی باشد، با مسئولیت‌های اجرایی در سازمان مجاهدین و ارتش آزادی‌بخش همراه بود. اعضای شورا در بخش‌های مختلف، از فرماندهی یگان‌ها تا ادارهٔ تشکیلات، روابط خارجی و دفاتر مقاومت فعالیت می‌کردند.
== وظایف و کارکردها ==
اطلاعات کاملی از آیین‌نامهٔ داخلی شورای رهبری منتشر نشده است. با این حال، بر پایهٔ گزارش‌ها و زندگی‌نامه‌های اعضا، وظایف شورا را می‌توان در محورهای زیر خلاصه کرد:
* مشارکت در هدایت سیاسی و تشکیلاتی سازمان؛
* اجرای خطوط و تصمیم‌های سازمان در بخش‌های مختلف؛
* پذیرش مسئولیت‌های فرماندهی در ارتش آزادی‌بخش ملی؛
* تربیت و ارتقای کادرهای زن؛
* مشارکت در انتخاب و پشتیبانی مسئول اول؛
* ادارهٔ بخش‌های سازمان در قرارگاه‌ها و کشورهای مختلف؛
* سازمان‌دهی اعضا و هواداران؛
* فعالیت در دفاتر رئیس‌جمهور برگزیدهٔ مقاومت؛
* انتقال تجربه‌های سازمانی به نسل‌های بعد؛
* مقابله با بازتولید روابط مبتنی بر تبعیض جنسیتی.
شورای رهبری در منابع مجاهدین نهاد جمعی هدایت‌کنندهٔ سازمان خوانده شده است؛ اما ادارهٔ اجرایی روزانهٔ سازمان همچنان برعهدهٔ مسئول اول و مسئولان بخش‌های مختلف قرار داشت.
== نقش در ارتش آزادی‌بخش ملی ==
بخش مهمی از فعالیت اعضای شورای رهبری در چارچوب [[ارتش آزادی‌بخش ملی ایران]] انجام می‌شد. شماری از اعضا پیش از تشکیل شورا فرمانده یگان‌های نظامی یا مسئول بخش‌های ستادی ارتش بودند و پس از انتخاب نیز مسئولیت‌های فرماندهی را ادامه دادند.
اعضای شورا در زمینه‌های زیر نقش داشتند:
* فرماندهی یگان‌ها و قرارگاه‌ها؛
* آموزش و سازمان‌دهی نیروها؛
* ادارهٔ ستادهای تخصصی؛
* لجستیک و پشتیبانی؛
* ارتباطات و امور سیاسی؛
* ادارهٔ قرارگاه اشرف؛
* مدیریت شرایط ناشی از بمباران‌ها و محاصره.
عذرا علوی طالقانی از اعضای ارشد شورای رهبری بود که از سال ۱۳۷۲ تا ۱۳۷۶ سمت جانشین فرمانده ارتش آزادی‌بخش را برعهده داشت.<ref name="عذرا">سازمان مجاهدین خلق ایران، [https://article.mojahedin.org/i/%D8%B9%D8%B0%D8%B1%D8%A7-%D8%B9%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%B7%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%D8%B1-%D8%B3%D9%88%D8%B3%D9%86-%D8%B2%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D9%85%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF عذرا علوی طالقانی؛ زنی از تبار «می‌توان و باید»]، ۱۵ تیر ۱۴۰۲.</ref>
میترا باقرزاده نیز عضو شورای رهبری و از فرماندهان ارتش آزادی‌بخش بود. منابع سازمان از نقش او در ادارهٔ یکان‌های ارتش در دوران جنگ سال ۱۳۸۲ و دورهٔ پایداری در اشرف یاد کرده‌اند.<ref name="میترا">سازمان مجاهدین خلق ایران، [https://martyrs.mojahedin.org/i/martyrs/24201 میترا باقرزاده؛ عضو شورای رهبری مجاهدین و از فرماندهان ارتش آزادی‌بخش ملی ایران].</ref>
== رهبری زنان ==
تشکیل شورای رهبری تمام‌زنانه یکی از شاخص‌ترین تحولات در ساختار داخلی سازمان مجاهدین بود. سازمان این تحول را با سیاست «هژمونی زنان» توضیح می‌دهد.
منظور از هژمونی زنان در ادبیات مجاهدین صرفاً افزایش شمار زنان در مسئولیت‌ها نیست؛ بلکه سپردن اختیار و مسئولیت واقعی هدایت به زنان و مقابله با موانع تاریخی و فرهنگی حضور آنان در قدرت سیاسی است.
در این دیدگاه، برابری حقوقی بدون تغییر روابط و ساختارهایی که مردان را به‌طور سنتی در جایگاه تصمیم‌گیرنده قرار می‌دهند، کافی نیست. به همین دلیل، سازمان برای یک دورهٔ تاریخی از سیاستی نزدیک به «تبعیض مثبت» در ارتقای زنان استفاده کرد.<ref name="رهبری‌زنان" />
مریم رجوی تشکیل شورای رهبری را بخشی از مبارزه با دو نوع نگرش معرفی کرده است:
* دیدگاه زن‌ستیز حکومت دینی که زنان را از رهبری سیاسی محروم می‌کند؛
* فرهنگ مردسالارانه‌ای که توانایی رهبری زنان را نادیده می‌گیرد یا حضور آنان را به نقش‌های فرعی محدود می‌سازد.
== رابطه با مسئول اول ==
«مسئول اول» و «شورای رهبری» دو جایگاه متفاوت در ساختار سازمان مجاهدین بودند.
مسئول اول، بالاترین مسئول اجرایی سازمان و پاسخگوی اجرای برنامه‌ها و ادارهٔ تشکیلات بود. شورای رهبری یک نهاد جمعی بود که در هدایت سازمان، تقسیم مسئولیت‌ها و پرورش کادرهای رهبری نقش داشت.
پس از انتخاب مریم رجوی به ریاست‌جمهوری برگزیدهٔ شورای ملی مقاومت، زنان زیر به‌ترتیب مسئول اول سازمان شدند:
{| class="wikitable"
! نام
! آغاز مسئولیت
|-
| [[فهیمه اروانی]]
| ۱۳۷۲
|-
| [[شهرزاد صدر]]
| ۱۳۷۴
|-
| [[مهوش سپهری]]
| ۱۳۷۶
|-
| بهشته شادرو
| ۱۳۷۸
|-
| [[مژگان پارسایی]]
| ۱۳۸۰
|-
| [[صدیقه حسینی]]
| ۱۳۸۴
|-
| [[زهره اخیانی]]
| ۱۳۹۰
|-
| [[زهرا مریخی]]
| ۱۳۹۶
|-
| [[مهناز میمنت]]
| ۱۴۰۵
|}
منابع مجاهدین این توالی را نشانهٔ تبدیل رهبری زنان از یک تصمیم مقطعی به یک ساختار پایدار می‌دانند.<ref name="بنیانگذاری" />
== اعضای شناخته‌شده ==
فهرست کامل اعضا و نامزدهای نخستین شورای رهبری در منابع عمومی مورد استفاده به‌صورت یکجا منتشر نشده است. با این حال، در زندگی‌نامه‌ها و گزارش‌های سازمان، افراد زیر به‌عنوان عضو یا نامزد عضویت در شورای رهبری معرفی شده‌اند:
* [[فهیمه اروانی]]
* [[شهرزاد صدر]]
* [[مهوش سپهری]]
* [[مژگان پارسایی]]
* [[صدیقه حسینی]]
* [[زهره اخیانی]]
* [[زهرا مریخی]]
* [[مهناز میمنت]]
* [[عذرا علوی طالقانی]]
* میترا باقرزاده
* ژیلا طلوع
* [[زهرا رجبی]]
* زهره بنی‌جمالی
برخی از این زنان بعدها به‌عنوان مسئول اول، همردیف مسئول اول، عضو شورای مرکزی یا مسئول بخش‌های سیاسی و نظامی سازمان فعالیت کردند.
== شماری از اعضای شورای رهبری ==
=== عذرا علوی طالقانی ===
[[عذرا علوی طالقانی]]، معروف به «سوسن»، از سال ۱۳۶۴ عضو مرکزیت سازمان و از سال ۱۳۷۲ عضو ارشد شورای رهبری و شورای مرکزی بود. او از ۱۳۷۲ تا ۱۳۷۶ سمت جانشین فرمانده ارتش آزادی‌بخش ملی را برعهده داشت و بعدها در شمار همردیفان مسئول اول قرار گرفت.<ref name="عذرا" />
=== مهناز میمنت ===
[[مهناز میمنت]] در سال ۱۳۶۸ به عضویت هیئت اجرایی سازمان درآمد و در سال ۱۳۷۲ عضو شورای رهبری شد. او از سال ۱۳۹۳ عضو شورای مرکزی و از سال ۱۴۰۰ همردیف مسئول اول بود. مهناز میمنت در ۱۵ شهریور ۱۴۰۵ به‌عنوان مسئول اول سازمان انتخاب شد.<ref name="مهناز">سازمان مجاهدین خلق ایران، [https://news.mojahedin.org/i/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%D8%B1-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF-%D9%85%D9%87%D9%86%D8%A7%D8%B2-%D9%85%DB%8C%D9%85%D9%86%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D8%B9%D9%86%D9%88%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%88%D9%84-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%AE%D9%84%D9%82-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 انتخاب مهناز میمنت به‌عنوان مسئول اول سازمان مجاهدین خلق ایران]، ۱۵ شهریور ۱۴۰۵.</ref>
=== زهرا رجبی ===
[[زهرا رجبی]] در سال ۱۳۷۲ ابتدا نامزد و سپس عضو شورای رهبری شد. او در سال ۱۳۷۳ برای گسترش فعالیت‌های دفاتر رئیس‌جمهور برگزیده به خارج از عراق اعزام شد و در زمینهٔ حمایت از پناهندگان و سازمان‌دهی هواداران مقاومت فعالیت کرد. زهرا رجبی در اول اسفند ۱۳۷۴ در استانبول توسط عوامل وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی ترور شد.<ref name="زهرا‌رجبی">سازمان مجاهدین خلق ایران، [https://event.mojahedin.org/i/events/5346 اول اسفند ۱۳۷۴؛ ترور زهرا رجبی]، اسفند ۱۳۹۴.</ref>
=== میترا باقرزاده ===
میترا باقرزاده عضو شورای رهبری، عضو شورای ملی مقاومت و از فرماندهان ارتش آزادی‌بخش بود. او در فاصلهٔ سال‌های ۱۳۷۲ تا ۱۳۷۵ در دفاتر رئیس‌جمهور برگزیدهٔ مقاومت فعالیت داشت و سپس مسئولیت‌هایی در ارتش آزادی‌بخش برعهده گرفت.<ref name="میترا" />
=== ژیلا طلوع ===
ژیلا طلوع از اعضای شورای رهبری و فرماندهان ارتش آزادی‌بخش بود. او در جریان حملهٔ نیروهای عراقی به قرارگاه اشرف در ۶ مرداد ۱۳۸۸ جان باخت.<ref name="ژیلا">سازمان مجاهدین خلق ایران، [https://martyrs.mojahedin.org/i/martyrs/24164 ژیلا طلوع؛ نشانه‌ای از توانستن].</ref>
== فعالیت در دفاتر رئیس‌جمهور برگزیده ==
پس از انتخاب مریم رجوی به‌عنوان رئیس‌جمهور برگزیدهٔ شورای ملی مقاومت، شماری از اعضای شورای رهبری برای فعالیت در دفاتر او در کشورهای مختلف اعزام شدند.
وظایف این دفاتر شامل موارد زیر بود:
* معرفی برنامه‌ها و دیدگاه‌های مقاومت ایران؛
* ارتباط با پارلمان‌ها و شخصیت‌های سیاسی؛
* دفاع از حقوق اعضا و هواداران مقاومت؛
* پیگیری وضعیت پناهندگان ایرانی؛
* سازمان‌دهی اجتماعات و کارزارهای سیاسی؛
* ارتباط با جوامع ایرانی خارج از کشور.
این فعالیت‌ها موجب شد اعضای شورای رهبری علاوه بر مسئولیت‌های درون‌سازمانی و نظامی، در عرصهٔ دیپلماتیک و اجتماعی نیز نقش داشته باشند.
== گسترش شورای رهبری ==
شورای رهبری در آغاز یک نهاد ۲۴نفره شامل اعضا و نامزدهای عضویت بود؛ اما تعداد زنان دارای مسئولیت رهبری در سال‌های بعد افزایش یافت. اعضای جدید پس از طی دوره‌های مسئولیت و ارزیابی به ساختارهای رهبری وارد شدند.
در خرداد ۱۳۷۶، مریم رجوی مفهوم «هزار همردیف» را مطرح کرد. این طرح بر پرورش شمار گسترده‌ای از زنان دارای صلاحیت رهبری تأکید داشت و از محدودهٔ یک شورای چندده‌نفره فراتر می‌رفت.
پس از سال‌ها فعالیت اعضای سازمان در اشرف و لیبرتی، برنامهٔ ایجاد شورای مرکزی متشکل از هزار زن مطرح شد. روند رسمی ایجاد این ساختار در مهر ۱۳۹۳ آغاز و تشکیل آن در پنجاهمین سالگرد سازمان در سال ۱۳۹۴ اعلام شد.<ref name="شورای‌مرکزی">سازمان مجاهدین خلق ایران، [https://news.mojahedin.org/i/links/10237 تشکیل شورای مرکزی با هزار زن در پنجاهمین سال تأسیس سازمان مجاهدین خلق ایران].</ref>
رسانه‌های مجاهدین شورای مرکزی هزارنفره را گسترش و تکامل شورای رهبری ۲۴نفره توصیف کرده‌اند.<ref name="رهبری‌زنان" />
== گذار به شورای مرکزی هزارنفره ==
تشکیل شورای مرکزی هزارنفره به معنای گسترش تجربهٔ شورای رهبری به بخش وسیع‌تری از زنان عضو سازمان بود. در ساختار جدید، حدود هزار زن در رده‌های مختلف مسئولیت مرکزی قرار گرفتند.
تفاوت‌های اصلی دو ساختار عبارت‌اند از:
{| class="wikitable"
! ویژگی
! شورای رهبری
! شورای مرکزی هزارنفره
|-
| زمان شکل‌گیری
| ۱۳۷۲
| روند تشکیل از ۱۳۹۳؛ اعلام در ۱۳۹۴
|-
| ترکیب اولیه
| ۱۲ عضو و ۱۲ نامزد عضویت
| حدود یک‌هزار زن
|-
| جنسیت اعضا
| تماماً زن
| تماماً زن
|-
| کارکرد اصلی
| ارگان جمعی رهبری‌کنندهٔ سازمان
| نهاد گستردهٔ مرکزی، مشارکت در هدایت و انتخاب مسئول اول
|-
| شیوهٔ شکل‌گیری
| انتخاب به اتفاق آرای شورای مرکزی وقت
| ارزیابی و انتخاب تدریجی اعضا
|-
| گستره
| گروهی محدود از کادرهای ارشد
| شبکه‌ای گسترده از زنان مسئول
|}
منابع عمومی سازمان از اعلام رسمی انحلال شورای رهبری خبر نداده‌اند. ازاین‌رو، دقیق‌تر آن است که ساختار هزارنفرهٔ شورای مرکزی را ادامه، توسعه و ادغام کارکردهای شورای رهبری دانست، نه نهادی که در تاریخی مشخص و اعلام‌شده جای آن را گرفته باشد.
== تفاوت با شورای مرکزی ==
شورای رهبری و شورای مرکزی از نظر تاریخی و ساختاری یکسان نیستند.
شورای مرکزی پیش از تشکیل شورای رهبری نیز وجود داشت و صدها کادر و مسئول سازمان را دربرمی‌گرفت. شورای رهبری در سال ۱۳۷۲ از طریق نشست‌ها و رأی‌گیری همین شورای مرکزی تشکیل شد و در آغاز شامل ۲۴ زن در دو سطح عضو و نامزد عضویت بود.
در دههٔ ۱۳۹۰، شورای مرکزی در قالبی جدید و متشکل از حدود هزار زن بازسازمان‌دهی شد. در این مرحله، تجربهٔ شورای رهبری به ساختاری فراگیرتر انتقال یافت.
== تفاوت با شورای ملی مقاومت ایران ==
شورای رهبری سازمان مجاهدین با [[شورای ملی مقاومت ایران]] متفاوت است.
شورای رهبری یک نهاد درون سازمان مجاهدین بود و اعضای آن از زنان عضو همین سازمان انتخاب می‌شدند. شورای ملی مقاومت یک ائتلاف سیاسی متشکل از سازمان‌ها و شخصیت‌های گوناگون مخالف جمهوری اسلامی است.
برخی اعضای شورای رهبری هم‌زمان عضو شورای ملی مقاومت نیز بوده‌اند؛ اما عضویت در یکی از این دو نهاد به‌معنای عضویت خودکار در دیگری نبوده است.
== جایگاه در تاریخ سازمان مجاهدین ==
منابع مجاهدین تشکیل شورای رهبری را یکی از نقاط عطف تاریخ این سازمان می‌دانند. اهمیت این تحول در چند زمینه بیان شده است:
* انتقال کامل یک نهاد رهبری به زنان؛
* گسترش حضور زنان در فرماندهی سیاسی و نظامی؛
* ایجاد زمینه برای انتخاب پیاپی زنان به مسئولیت اول سازمان؛
* پرورش نسل گسترده‌تری از کادرهای زن؛
* پیوند میان برابری جنسیتی و مبارزه با حکومت جمهوری اسلامی؛
* فراهم‌کردن زمینهٔ تشکیل شورای مرکزی هزارنفره.
رسانه‌های مجاهدین انتخاب ۲۴ زن در سال ۱۳۷۲ را «گامی کلیدی» در ارتقای نقش سیاسی و نظامی زنان در تاریخ معاصر ایران توصیف کرده‌اند.<ref name="همیاری">سیمای آزادی، [https://news.mojahedin.org/i/%DA%AF%D8%B2%DB%8C%D8%AF%D9%87-%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86-%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B3%DB%8C%D9%85%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D9%85 گزیده‌ای از سی‌امین همیاری ملی با سیمای آزادی؛ روز دوم]، شهریور ۱۴۰۵.</ref>
== گاه‌شمار ==
{| class="wikitable"
|+ گاه‌شمار شکل‌گیری و تحول شورای رهبری
! تاریخ
! رویداد
|-
| ۱۹ اسفند ۱۳۶۳
| اعلام رهبری نوین سازمان و آغاز مرحله‌ای تازه در ارتقای زنان
|-
| ۱۳۶۳ و ۱۳۶۴
| افزایش حضور زنان در شورای مرکزی و مسئولیت‌های سازمانی
|-
| ۲۶ مهر ۱۳۶۸
| معرفی مریم رجوی به‌عنوان مسئول اول سازمان
|-
| اواخر دههٔ ۱۳۶۰
| افزایش سهم زنان در ستاد فرماندهی ارتش آزادی‌بخش
|-
| ۱۳۷۲
| انتخاب ۱۲ عضو و ۱۲ نامزد عضویت در شورای رهبری
|-
| ۶ شهریور ۱۳۷۲
| انتخاب مریم رجوی به‌عنوان رئیس‌جمهور برگزیدهٔ مقاومت
|-
| ۱۳۷۲
| انتخاب فهیمه اروانی به‌عنوان مسئول اول جدید سازمان
|-
| ۱۳۷۳
| اعزام شماری از اعضای شورا به دفاتر رئیس‌جمهور برگزیده
|-
| خرداد ۱۳۷۶
| طرح مفهوم «هزار همردیف»
|-
| مهر ۱۳۹۳
| آغاز روند تشکیل شورای مرکزی هزارنفره
|-
| شهریور ۱۳۹۴
| اعلام تشکیل شورای مرکزی متشکل از هزار زن
|-
| دههٔ ۱۳۹۰
| انتقال و گسترش کارکردهای شورای رهبری در شورای مرکزی هزارنفره
|}
== جستارهای وابسته ==
* [[سازمان مجاهدین خلق ایران]]
* [[شورای مرکزی سازمان مجاهدین خلق ایران]]
* [[مسئول اول سازمان مجاهدین خلق ایران]]
* [[هژمونی زنان در سازمان مجاهدین خلق ایران]]
* [[زنان در مقاومت ایران]]
* [[مریم رجوی]]
* [[مسعود رجوی]]
* [[فهیمه اروانی]]
* [[مهوش سپهری]]
* [[مژگان پارسایی]]
* [[زهره اخیانی]]
* [[زهرا مریخی]]
* [[مهناز میمنت]]
* [[عذرا علوی طالقانی]]
* [[ارتش آزادی‌بخش ملی ایران]]
* [[شورای ملی مقاومت ایران]]
* [[قرارگاه اشرف]]
== پیوند به بیرون ==
* [https://www.mojahedin.org/ وبگاه سازمان مجاهدین خلق ایران]
* [https://about.mojahedin.org/ آشنایی با سازمان مجاهدین خلق ایران]
* [https://www.iranncr.org/ وبگاه شورای ملی مقاومت ایران]
== منابع ==
<references />
[[رده:سازمان مجاهدین خلق ایران]]
[[رده:نهادهای سازمان مجاهدین خلق ایران]]
[[رده:شورای رهبری سازمان مجاهدین خلق ایران]]
[[رده:شورای مرکزی سازمان مجاهدین خلق ایران]]
[[رده:زنان در سازمان مجاهدین خلق ایران]]
[[رده:زنان در مقاومت ایران]]
[[رده:رهبری زنان]]
[[رده:ارتش آزادی‌بخش ملی ایران]]
[[رده:اپوزیسیون جمهوری اسلامی ایران]]
[[رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۳۷۲]]

نسخهٔ ‏۴ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۰۸:۲۶

شورای رهبری مجاهدین
شورای رهبری مجاهدین

شورای رهبری مجاهدین خلق ایران، به مجموعه‌ای از زنان ذی‌صلاح در سازمان مجاهدین خلق ایران گفته می‌شود که از سال ۱۳۷۲ به هدایت این سازمان پرداختند.

شورای رهبری مجاهدین برای اولین بار در ۱۳۷۲ در سازمان مجاهدین خلق ایران ایجاد شد. اعضای این شورا ۲۴ نفر از زنان مجاهد خلق بود.

روند تاسیس شورای رهبری

روز ۱۴مرداد ۱۳۷۲- ۵ اوت۱۹۹۳، به‌دنبال سلسله نشست‌های شورای مرکزی سازمان مجاهدین خلق ایران، به‌منظور نظر‌خواهی و رأی‌گیری در باره شورای رهبری مجاهدین، گردهمائی بزرگی با شرکت هزاران تن از مجاهدین برگزار شد. در این گردهمائی که در حضور مسعود رجوی رهبر شورای ملی مقاومت ایران برگزار شد، ۱۲ تن از زنان مجاهد به‌عنوان ذیصلاح‌ترین مسئولان سازمان برای عضویت در شورای رهبری و ۱۲ تن دیگر به‌عنوان کاندیدای شورای رهبری، باتفاق آرا انتخاب شدند. تعداد اعضای شورای رهبری مجاهدین در سال‌های بعد پیوسته رو به‌فزونی گذاشته است.[۱]

این اتفاق ۴ سال بعد از اینکه مریم رجوی در سال ۱۳۶۸ به‌عنوان مسئول اول سازمان مجاهدین خلق ایران انتخاب شد رخ داد.

مریم رجوی در ۱۴مرداد۱۳۷۲ برای نخستین بار یک ترکیب ۲۴نفره از زنان مجاهد را به عنوان اعضا و معاونان «شورای رهبری» معرفی کرد. این زنان ذیصلاح، عهده‌دار مسئولیت‌های کلیدی سازمان مجاهدین خلق ایران و ارتش آزادیبخش ملی ایران شدند[۲]

منابع

شورای رهبری سازمان مجاهدین خلق ایران
[[پرونده:
شورای رهبری مجاهدین
شورای رهبری مجاهدین
|220px]]
اعضا و نامزدهای شورای رهبری سازمان مجاهدین خلق ایران
بنیان‌گذاری ۱۳۷۲
گونه نهاد رهبری درون‌سازمانی
وضعیت حقوقی از نهادهای سازمان مجاهدین خلق ایران
هدف مشارکت جمعی زنان در رهبری سیاسی، تشکیلاتی و نظامی سازمان مجاهدین
جایگاه قرارگاه‌های سازمان مجاهدین و ارتش آزادی‌بخش ملی ایران
گسترهٔ کاری درون ساختار سازمان مجاهدین خلق ایران
شمار عضوها در آغاز ۱۲ عضو و ۱۲ نامزد عضویت
زبان‌های رسمی فارسی
کسان کلیدی مریم رجوی، مهوش سپهری، مژگان پارسایی، زهرا مریخی، مهناز میمنت
سازمان مادر سازمان مجاهدین خلق ایران
وب‌گاه mojahedin.org

شورای رهبری سازمان مجاهدین خلق ایران نهادی در ساختار سازمان مجاهدین خلق ایران بود که در سال ۱۳۷۲ با عضویت زنان تشکیل شد. این شورا در آغاز از ۱۲ عضو و ۱۲ نامزد عضویت تشکیل می‌شد و همهٔ اعضا و نامزدهای آن زن بودند. اعضای شورای رهبری پس از مجموعه‌ای از نشست‌ها و رأی‌گیری‌های شورای مرکزی سازمان مجاهدین خلق ایران به اتفاق آرا انتخاب شدند.[۳]

تشکیل این شورا مرحله‌ای از روند افزایش حضور زنان در مسئولیت‌های رهبری، اجرایی و نظامی سازمان مجاهدین بود. منابع این سازمان تشکیل شورای رهبری تمام‌زنانه را اقدامی برای مقابله با مناسبات مردسالارانه و ایجاد برابری عملی زنان و مردان در ساختار رهبری معرفی کرده‌اند.[۴]

شورای رهبری در سال‌های بعد گسترش یافت و اعضای آن مسئولیت‌هایی در سازمان مجاهدین، ارتش آزادی‌بخش ملی، نهادهای سیاسی مقاومت و دفاتر رئیس‌جمهور برگزیده شورای ملی مقاومت ایران برعهده گرفتند. این ساختار در دههٔ ۱۳۹۰ در قالب گسترده‌تری تکامل یافت و به تشکیل شورای مرکزی متشکل از حدود هزار زن انجامید. منابع مجاهدین این تحول را گسترش شورای رهبری ۲۴نفره به یک ساختار هزارنفره توصیف کرده‌اند.[۴]

منابع عمومی سازمان تاریخ مشخصی را به‌عنوان زمان انحلال رسمی شورای رهبری اعلام نکرده‌اند؛ با این حال، وظایف و جایگاه آن به‌تدریج در ساختار جدید شورای مرکزی هزارنفره ادغام و گسترش یافت.

زمینه‌های تشکیل

حضور زنان در سازمان مجاهدین

زنان از سال‌های پیش از انقلاب ۱۳۵۷ در سازمان مجاهدین حضور داشتند؛ اما افزایش حضور آنان در سطوح مرکزی و فرماندهی از دههٔ ۱۳۶۰ شتاب گرفت. زنان مجاهد پس از انقلاب در فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی سازمان، ادارهٔ دفاتر، انتشار نشریات و سازمان‌دهی هواداران مشارکت داشتند.

پس از آغاز سرکوب گستردهٔ سازمان در سال ۱۳۶۰، شمار زیادی از زنان عضو یا هوادار مجاهدین بازداشت و اعدام شدند. سازمان مجاهدین مقاومت زنان زندانی و حضور آنان در مبارزه با جمهوری اسلامی را یکی از پشتوانه‌های ارتقای زنان به مسئولیت‌های مرکزی دانسته است.

در روایت مجاهدین، تشکیل شورای رهبری نتیجهٔ یک تصمیم ناگهانی نبود، بلکه ادامهٔ حضور زنان در مبارزه سیاسی، زندان‌ها، فعالیت مخفی، ارتش آزادی‌بخش و مسئولیت‌های تشکیلاتی به شمار می‌رفت.[۵]

تحولات سال ۱۳۶۳

در ۱۹ اسفند ۱۳۶۳، دفتر سیاسی و کمیتهٔ مرکزی سازمان مجاهدین با انتشار اطلاعیه‌ای از تشکیل «رهبری نوین» سازمان با حضور مسعود و مریم رجوی خبر داد. منابع مجاهدین این تحول را آغاز مرحله‌ای می‌دانند که در آن موانع حضور زنان در رده‌های بالای مسئولیت مورد بازنگری قرار گرفت.[۶]

در پی این تحول، شمار زنان عضو شورای مرکزی افزایش یافت. بنا بر گزارش رسانه‌های مجاهدین، سهم زنان در شورای مرکزی در مدتی کوتاه از حدود ۱۵ درصد به ۳۴ درصد رسید. این افزایش به‌تدریج به حضور گسترده‌تر زنان در فرماندهی ارتش آزادی‌بخش و سپس تشکیل شورای رهبری منجر شد.[۴]

مسئول‌اولی مریم رجوی

در ۲۶ مهر ۱۳۶۸، مریم رجوی در گردهمایی صدها تن از اعضای شورای مرکزی به‌عنوان مسئول اول سازمان مجاهدین معرفی شد. مسئول‌اولی او یکی از مراحل انتقال مسئولیت‌های اجرایی و تشکیلاتی به زنان بود.[۶]

در دورهٔ مسئول‌اولی مریم رجوی، زنان بیشتری در رده‌های فرماندهی و ادارهٔ سازمان قرار گرفتند. در اواخر دههٔ ۱۳۶۰، حدود نیمی از مسئولیت‌های ستاد فرماندهی ارتش آزادی‌بخش به زنان سپرده شده بود.[۴]

تشکیل شورای رهبری

شورای رهبری در سال ۱۳۷۲، چهار سال پس از آغاز مسئول‌اولی مریم رجوی، تشکیل شد. پیش از تشکیل شورا، نشست‌هایی در شورای مرکزی سازمان برگزار شد و صلاحیت نامزدها مورد بررسی قرار گرفت.

در پایان این روند، ۱۲ زن به‌عنوان اعضای شورای رهبری و ۱۲ زن دیگر به‌عنوان نامزدهای عضویت انتخاب شدند. منابع مجاهدین اعلام کرده‌اند که انتخاب آنان با اتفاق آرای شورای مرکزی انجام شد.[۳]

مریم رجوی پس از انتخاب اعضا، شورای رهبری را به‌عنوان «ارگان رهبری‌کنندهٔ سازمان» معرفی کرد. به این ترتیب، همهٔ کرسی‌های نهاد جدید رهبری در اختیار زنان قرار گرفت.[۶]

تشکیل شورا هم‌زمان با تحولات سیاسی سال ۱۳۷۲ بود. در ۶ شهریور همان سال، شورای ملی مقاومت ایران مریم رجوی را به‌عنوان رئیس‌جمهور برگزیدهٔ مقاومت برای دوران انتقال حاکمیت به مردم انتخاب کرد. انتخاب او در ۳۰ مهر ۱۳۷۲ به‌طور عمومی اعلام شد.[۳]

با انتقال مریم رجوی از مسئولیت اجرایی سازمان به مسئولیت رئیس‌جمهور برگزیده، فهیمه اروانی پس از نظرخواهی از اعضای سازمان به‌عنوان مسئول اول جدید مجاهدین انتخاب شد. شورای رهبری در ساختار جدید، مسئولیت هدایت جمعی سازمان را برعهده گرفت.

ترکیب اولیه

شورای رهبری در آغاز دارای دو سطح بود:

  • ۱۲ عضو شورای رهبری؛
  • ۱۲ نامزد عضویت در شورای رهبری.

نامزدهای عضویت در یک دورهٔ عملی و تشکیلاتی مورد ارزیابی قرار می‌گرفتند و پس از احراز صلاحیت می‌توانستند به عضویت کامل شورا درآیند. جزئیات آیین‌نامهٔ انتخاب، مدت نامزدی و تقسیم مسئولیت میان اعضا به‌طور کامل در منابع عمومی منتشر نشده است.

برخی منابع متأخر سازمان از مجموع اعضا و نامزدها با عنوان «۲۴ زن مجاهد» یاد کرده‌اند.[۵] این ترکیب نخستین ساختار رهبری کاملاً زنانه در سازمان مجاهدین بود.

معیارهای انتخاب

منابع مجاهدین معیارهای عضویت در شورای رهبری را عمدتاً در قالب مفاهیم تشکیلاتی و ارزشی توضیح داده‌اند. این معیارها شامل موارد زیر بود:

  • سابقهٔ فعالیت مستمر در سازمان؛
  • برخورداری از تجربهٔ سیاسی و تشکیلاتی؛
  • توانایی پذیرش مسئولیت‌های اجرایی و فرماندهی؛
  • پایبندی به برنامه و خط‌مشی سازمان؛
  • مسئولیت‌پذیری در شرایط بحرانی؛
  • توانایی کار جمعی و پاسخگویی؛
  • آمادگی برای مبارزه با تبعیض جنسیتی و مناسبات مردسالارانه؛
  • تجربه در بخش‌های سیاسی، اجتماعی یا نظامی مقاومت.

عضویت در شورای رهبری بیش از آنکه موقعیتی تشریفاتی باشد، با مسئولیت‌های اجرایی در سازمان مجاهدین و ارتش آزادی‌بخش همراه بود. اعضای شورا در بخش‌های مختلف، از فرماندهی یگان‌ها تا ادارهٔ تشکیلات، روابط خارجی و دفاتر مقاومت فعالیت می‌کردند.

وظایف و کارکردها

اطلاعات کاملی از آیین‌نامهٔ داخلی شورای رهبری منتشر نشده است. با این حال، بر پایهٔ گزارش‌ها و زندگی‌نامه‌های اعضا، وظایف شورا را می‌توان در محورهای زیر خلاصه کرد:

  • مشارکت در هدایت سیاسی و تشکیلاتی سازمان؛
  • اجرای خطوط و تصمیم‌های سازمان در بخش‌های مختلف؛
  • پذیرش مسئولیت‌های فرماندهی در ارتش آزادی‌بخش ملی؛
  • تربیت و ارتقای کادرهای زن؛
  • مشارکت در انتخاب و پشتیبانی مسئول اول؛
  • ادارهٔ بخش‌های سازمان در قرارگاه‌ها و کشورهای مختلف؛
  • سازمان‌دهی اعضا و هواداران؛
  • فعالیت در دفاتر رئیس‌جمهور برگزیدهٔ مقاومت؛
  • انتقال تجربه‌های سازمانی به نسل‌های بعد؛
  • مقابله با بازتولید روابط مبتنی بر تبعیض جنسیتی.

شورای رهبری در منابع مجاهدین نهاد جمعی هدایت‌کنندهٔ سازمان خوانده شده است؛ اما ادارهٔ اجرایی روزانهٔ سازمان همچنان برعهدهٔ مسئول اول و مسئولان بخش‌های مختلف قرار داشت.

نقش در ارتش آزادی‌بخش ملی

بخش مهمی از فعالیت اعضای شورای رهبری در چارچوب ارتش آزادی‌بخش ملی ایران انجام می‌شد. شماری از اعضا پیش از تشکیل شورا فرمانده یگان‌های نظامی یا مسئول بخش‌های ستادی ارتش بودند و پس از انتخاب نیز مسئولیت‌های فرماندهی را ادامه دادند.

اعضای شورا در زمینه‌های زیر نقش داشتند:

  • فرماندهی یگان‌ها و قرارگاه‌ها؛
  • آموزش و سازمان‌دهی نیروها؛
  • ادارهٔ ستادهای تخصصی؛
  • لجستیک و پشتیبانی؛
  • ارتباطات و امور سیاسی؛
  • ادارهٔ قرارگاه اشرف؛
  • مدیریت شرایط ناشی از بمباران‌ها و محاصره.

عذرا علوی طالقانی از اعضای ارشد شورای رهبری بود که از سال ۱۳۷۲ تا ۱۳۷۶ سمت جانشین فرمانده ارتش آزادی‌بخش را برعهده داشت.[۷]

میترا باقرزاده نیز عضو شورای رهبری و از فرماندهان ارتش آزادی‌بخش بود. منابع سازمان از نقش او در ادارهٔ یکان‌های ارتش در دوران جنگ سال ۱۳۸۲ و دورهٔ پایداری در اشرف یاد کرده‌اند.[۸]

رهبری زنان

تشکیل شورای رهبری تمام‌زنانه یکی از شاخص‌ترین تحولات در ساختار داخلی سازمان مجاهدین بود. سازمان این تحول را با سیاست «هژمونی زنان» توضیح می‌دهد.

منظور از هژمونی زنان در ادبیات مجاهدین صرفاً افزایش شمار زنان در مسئولیت‌ها نیست؛ بلکه سپردن اختیار و مسئولیت واقعی هدایت به زنان و مقابله با موانع تاریخی و فرهنگی حضور آنان در قدرت سیاسی است.

در این دیدگاه، برابری حقوقی بدون تغییر روابط و ساختارهایی که مردان را به‌طور سنتی در جایگاه تصمیم‌گیرنده قرار می‌دهند، کافی نیست. به همین دلیل، سازمان برای یک دورهٔ تاریخی از سیاستی نزدیک به «تبعیض مثبت» در ارتقای زنان استفاده کرد.[۴]

مریم رجوی تشکیل شورای رهبری را بخشی از مبارزه با دو نوع نگرش معرفی کرده است:

  • دیدگاه زن‌ستیز حکومت دینی که زنان را از رهبری سیاسی محروم می‌کند؛
  • فرهنگ مردسالارانه‌ای که توانایی رهبری زنان را نادیده می‌گیرد یا حضور آنان را به نقش‌های فرعی محدود می‌سازد.

رابطه با مسئول اول

«مسئول اول» و «شورای رهبری» دو جایگاه متفاوت در ساختار سازمان مجاهدین بودند.

مسئول اول، بالاترین مسئول اجرایی سازمان و پاسخگوی اجرای برنامه‌ها و ادارهٔ تشکیلات بود. شورای رهبری یک نهاد جمعی بود که در هدایت سازمان، تقسیم مسئولیت‌ها و پرورش کادرهای رهبری نقش داشت.

پس از انتخاب مریم رجوی به ریاست‌جمهوری برگزیدهٔ شورای ملی مقاومت، زنان زیر به‌ترتیب مسئول اول سازمان شدند:

نام آغاز مسئولیت
فهیمه اروانی ۱۳۷۲
شهرزاد صدر ۱۳۷۴
مهوش سپهری ۱۳۷۶
بهشته شادرو ۱۳۷۸
مژگان پارسایی ۱۳۸۰
صدیقه حسینی ۱۳۸۴
زهره اخیانی ۱۳۹۰
زهرا مریخی ۱۳۹۶
مهناز میمنت ۱۴۰۵

منابع مجاهدین این توالی را نشانهٔ تبدیل رهبری زنان از یک تصمیم مقطعی به یک ساختار پایدار می‌دانند.[۶]

اعضای شناخته‌شده

فهرست کامل اعضا و نامزدهای نخستین شورای رهبری در منابع عمومی مورد استفاده به‌صورت یکجا منتشر نشده است. با این حال، در زندگی‌نامه‌ها و گزارش‌های سازمان، افراد زیر به‌عنوان عضو یا نامزد عضویت در شورای رهبری معرفی شده‌اند:

برخی از این زنان بعدها به‌عنوان مسئول اول، همردیف مسئول اول، عضو شورای مرکزی یا مسئول بخش‌های سیاسی و نظامی سازمان فعالیت کردند.

شماری از اعضای شورای رهبری

عذرا علوی طالقانی

عذرا علوی طالقانی، معروف به «سوسن»، از سال ۱۳۶۴ عضو مرکزیت سازمان و از سال ۱۳۷۲ عضو ارشد شورای رهبری و شورای مرکزی بود. او از ۱۳۷۲ تا ۱۳۷۶ سمت جانشین فرمانده ارتش آزادی‌بخش ملی را برعهده داشت و بعدها در شمار همردیفان مسئول اول قرار گرفت.[۷]

مهناز میمنت

مهناز میمنت در سال ۱۳۶۸ به عضویت هیئت اجرایی سازمان درآمد و در سال ۱۳۷۲ عضو شورای رهبری شد. او از سال ۱۳۹۳ عضو شورای مرکزی و از سال ۱۴۰۰ همردیف مسئول اول بود. مهناز میمنت در ۱۵ شهریور ۱۴۰۵ به‌عنوان مسئول اول سازمان انتخاب شد.[۹]

زهرا رجبی

زهرا رجبی در سال ۱۳۷۲ ابتدا نامزد و سپس عضو شورای رهبری شد. او در سال ۱۳۷۳ برای گسترش فعالیت‌های دفاتر رئیس‌جمهور برگزیده به خارج از عراق اعزام شد و در زمینهٔ حمایت از پناهندگان و سازمان‌دهی هواداران مقاومت فعالیت کرد. زهرا رجبی در اول اسفند ۱۳۷۴ در استانبول توسط عوامل وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی ترور شد.[۱۰]

میترا باقرزاده

میترا باقرزاده عضو شورای رهبری، عضو شورای ملی مقاومت و از فرماندهان ارتش آزادی‌بخش بود. او در فاصلهٔ سال‌های ۱۳۷۲ تا ۱۳۷۵ در دفاتر رئیس‌جمهور برگزیدهٔ مقاومت فعالیت داشت و سپس مسئولیت‌هایی در ارتش آزادی‌بخش برعهده گرفت.[۸]

ژیلا طلوع

ژیلا طلوع از اعضای شورای رهبری و فرماندهان ارتش آزادی‌بخش بود. او در جریان حملهٔ نیروهای عراقی به قرارگاه اشرف در ۶ مرداد ۱۳۸۸ جان باخت.[۱۱]

فعالیت در دفاتر رئیس‌جمهور برگزیده

پس از انتخاب مریم رجوی به‌عنوان رئیس‌جمهور برگزیدهٔ شورای ملی مقاومت، شماری از اعضای شورای رهبری برای فعالیت در دفاتر او در کشورهای مختلف اعزام شدند.

وظایف این دفاتر شامل موارد زیر بود:

  • معرفی برنامه‌ها و دیدگاه‌های مقاومت ایران؛
  • ارتباط با پارلمان‌ها و شخصیت‌های سیاسی؛
  • دفاع از حقوق اعضا و هواداران مقاومت؛
  • پیگیری وضعیت پناهندگان ایرانی؛
  • سازمان‌دهی اجتماعات و کارزارهای سیاسی؛
  • ارتباط با جوامع ایرانی خارج از کشور.

این فعالیت‌ها موجب شد اعضای شورای رهبری علاوه بر مسئولیت‌های درون‌سازمانی و نظامی، در عرصهٔ دیپلماتیک و اجتماعی نیز نقش داشته باشند.

گسترش شورای رهبری

شورای رهبری در آغاز یک نهاد ۲۴نفره شامل اعضا و نامزدهای عضویت بود؛ اما تعداد زنان دارای مسئولیت رهبری در سال‌های بعد افزایش یافت. اعضای جدید پس از طی دوره‌های مسئولیت و ارزیابی به ساختارهای رهبری وارد شدند.

در خرداد ۱۳۷۶، مریم رجوی مفهوم «هزار همردیف» را مطرح کرد. این طرح بر پرورش شمار گسترده‌ای از زنان دارای صلاحیت رهبری تأکید داشت و از محدودهٔ یک شورای چندده‌نفره فراتر می‌رفت.

پس از سال‌ها فعالیت اعضای سازمان در اشرف و لیبرتی، برنامهٔ ایجاد شورای مرکزی متشکل از هزار زن مطرح شد. روند رسمی ایجاد این ساختار در مهر ۱۳۹۳ آغاز و تشکیل آن در پنجاهمین سالگرد سازمان در سال ۱۳۹۴ اعلام شد.[۱۲]

رسانه‌های مجاهدین شورای مرکزی هزارنفره را گسترش و تکامل شورای رهبری ۲۴نفره توصیف کرده‌اند.[۴]

گذار به شورای مرکزی هزارنفره

تشکیل شورای مرکزی هزارنفره به معنای گسترش تجربهٔ شورای رهبری به بخش وسیع‌تری از زنان عضو سازمان بود. در ساختار جدید، حدود هزار زن در رده‌های مختلف مسئولیت مرکزی قرار گرفتند.

تفاوت‌های اصلی دو ساختار عبارت‌اند از:

ویژگی شورای رهبری شورای مرکزی هزارنفره
زمان شکل‌گیری ۱۳۷۲ روند تشکیل از ۱۳۹۳؛ اعلام در ۱۳۹۴
ترکیب اولیه ۱۲ عضو و ۱۲ نامزد عضویت حدود یک‌هزار زن
جنسیت اعضا تماماً زن تماماً زن
کارکرد اصلی ارگان جمعی رهبری‌کنندهٔ سازمان نهاد گستردهٔ مرکزی، مشارکت در هدایت و انتخاب مسئول اول
شیوهٔ شکل‌گیری انتخاب به اتفاق آرای شورای مرکزی وقت ارزیابی و انتخاب تدریجی اعضا
گستره گروهی محدود از کادرهای ارشد شبکه‌ای گسترده از زنان مسئول

منابع عمومی سازمان از اعلام رسمی انحلال شورای رهبری خبر نداده‌اند. ازاین‌رو، دقیق‌تر آن است که ساختار هزارنفرهٔ شورای مرکزی را ادامه، توسعه و ادغام کارکردهای شورای رهبری دانست، نه نهادی که در تاریخی مشخص و اعلام‌شده جای آن را گرفته باشد.

تفاوت با شورای مرکزی

شورای رهبری و شورای مرکزی از نظر تاریخی و ساختاری یکسان نیستند.

شورای مرکزی پیش از تشکیل شورای رهبری نیز وجود داشت و صدها کادر و مسئول سازمان را دربرمی‌گرفت. شورای رهبری در سال ۱۳۷۲ از طریق نشست‌ها و رأی‌گیری همین شورای مرکزی تشکیل شد و در آغاز شامل ۲۴ زن در دو سطح عضو و نامزد عضویت بود.

در دههٔ ۱۳۹۰، شورای مرکزی در قالبی جدید و متشکل از حدود هزار زن بازسازمان‌دهی شد. در این مرحله، تجربهٔ شورای رهبری به ساختاری فراگیرتر انتقال یافت.

تفاوت با شورای ملی مقاومت ایران

شورای رهبری سازمان مجاهدین با شورای ملی مقاومت ایران متفاوت است.

شورای رهبری یک نهاد درون سازمان مجاهدین بود و اعضای آن از زنان عضو همین سازمان انتخاب می‌شدند. شورای ملی مقاومت یک ائتلاف سیاسی متشکل از سازمان‌ها و شخصیت‌های گوناگون مخالف جمهوری اسلامی است.

برخی اعضای شورای رهبری هم‌زمان عضو شورای ملی مقاومت نیز بوده‌اند؛ اما عضویت در یکی از این دو نهاد به‌معنای عضویت خودکار در دیگری نبوده است.

جایگاه در تاریخ سازمان مجاهدین

منابع مجاهدین تشکیل شورای رهبری را یکی از نقاط عطف تاریخ این سازمان می‌دانند. اهمیت این تحول در چند زمینه بیان شده است:

  • انتقال کامل یک نهاد رهبری به زنان؛
  • گسترش حضور زنان در فرماندهی سیاسی و نظامی؛
  • ایجاد زمینه برای انتخاب پیاپی زنان به مسئولیت اول سازمان؛
  • پرورش نسل گسترده‌تری از کادرهای زن؛
  • پیوند میان برابری جنسیتی و مبارزه با حکومت جمهوری اسلامی؛
  • فراهم‌کردن زمینهٔ تشکیل شورای مرکزی هزارنفره.

رسانه‌های مجاهدین انتخاب ۲۴ زن در سال ۱۳۷۲ را «گامی کلیدی» در ارتقای نقش سیاسی و نظامی زنان در تاریخ معاصر ایران توصیف کرده‌اند.[۱۳]

گاه‌شمار

گاه‌شمار شکل‌گیری و تحول شورای رهبری
تاریخ رویداد
۱۹ اسفند ۱۳۶۳ اعلام رهبری نوین سازمان و آغاز مرحله‌ای تازه در ارتقای زنان
۱۳۶۳ و ۱۳۶۴ افزایش حضور زنان در شورای مرکزی و مسئولیت‌های سازمانی
۲۶ مهر ۱۳۶۸ معرفی مریم رجوی به‌عنوان مسئول اول سازمان
اواخر دههٔ ۱۳۶۰ افزایش سهم زنان در ستاد فرماندهی ارتش آزادی‌بخش
۱۳۷۲ انتخاب ۱۲ عضو و ۱۲ نامزد عضویت در شورای رهبری
۶ شهریور ۱۳۷۲ انتخاب مریم رجوی به‌عنوان رئیس‌جمهور برگزیدهٔ مقاومت
۱۳۷۲ انتخاب فهیمه اروانی به‌عنوان مسئول اول جدید سازمان
۱۳۷۳ اعزام شماری از اعضای شورا به دفاتر رئیس‌جمهور برگزیده
خرداد ۱۳۷۶ طرح مفهوم «هزار همردیف»
مهر ۱۳۹۳ آغاز روند تشکیل شورای مرکزی هزارنفره
شهریور ۱۳۹۴ اعلام تشکیل شورای مرکزی متشکل از هزار زن
دههٔ ۱۳۹۰ انتقال و گسترش کارکردهای شورای رهبری در شورای مرکزی هزارنفره

جستارهای وابسته

پیوند به بیرون

منابع

  1. ↑ شورای رهبری مجاهدین معرفی شدند
  2. ↑ ایران پدیا - مریم رجوی
  3. ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ سازمان مجاهدین خلق ایران، مجاهدین خلق ایران؛ تاریخچه مختصر، ۲۶ دی ۱۳۹۶.
  4. ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ ۴٫۴ ۴٫۵ سازمان مجاهدین خلق ایران، نگاهی به رهبری زنان در ساختار سازمان مجاهدین خلق ایران، شهریور ۱۴۰۵.
  5. ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ سروناز چیت‌ساز، انتخاب ۲۴ زن مجاهد به‌عنوان اعضا و نامزدهای شورای رهبری، شهریور ۱۴۰۵.
  6. ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ ۶٫۳ سازمان مجاهدین خلق ایران، ۱۵ شهریور ۱۳۴۴؛ بنیان‌گذاری سازمان مجاهدین خلق ایران.
  7. ↑ ۷٫۰ ۷٫۱ سازمان مجاهدین خلق ایران، عذرا علوی طالقانی؛ زنی از تبار «می‌توان و باید»، ۱۵ تیر ۱۴۰۲.
  8. ↑ ۸٫۰ ۸٫۱ سازمان مجاهدین خلق ایران، میترا باقرزاده؛ عضو شورای رهبری مجاهدین و از فرماندهان ارتش آزادی‌بخش ملی ایران.
  9. ↑ سازمان مجاهدین خلق ایران، انتخاب مهناز میمنت به‌عنوان مسئول اول سازمان مجاهدین خلق ایران، ۱۵ شهریور ۱۴۰۵.
  10. ↑ سازمان مجاهدین خلق ایران، اول اسفند ۱۳۷۴؛ ترور زهرا رجبی، اسفند ۱۳۹۴.
  11. ↑ سازمان مجاهدین خلق ایران، ژیلا طلوع؛ نشانه‌ای از توانستن.
  12. ↑ سازمان مجاهدین خلق ایران، تشکیل شورای مرکزی با هزار زن در پنجاهمین سال تأسیس سازمان مجاهدین خلق ایران.
  13. ↑ سیمای آزادی، گزیده‌ای از سی‌امین همیاری ملی با سیمای آزادی؛ روز دوم، شهریور ۱۴۰۵.
برگرفته از «https://iran-pedia.org/w/index.php?title=شورای_رهبری_مجاهدین_خلق_ایران&oldid=93690»