شورای رهبری مجاهدین خلق ایران
| شورای رهبری سازمان مجاهدین خلق ایران | |
 اعضا و نامزدهای شورای رهبری سازمان مجاهدین خلق ایران | |
| بنیانگذاری | ۱۳۷۲ |
| گونه | نهاد رهبری درون‌سازمانی |
| وضعیت حقوقی | از نهادهای سازمان مجاهدین خلق ایران |
| هدف | مشارکت جمعی زنان در رهبری سیاسی، تشکیلاتی و نظامی سازمان مجاهدین |
| جایگاه | قرارگاه‌های سازمان مجاهدین و ارتش آزادی‌بخش ملی ایران |
| گسترهٔ کاری | درون ساختار سازمان مجاهدین خلق ایران |
| شمار عضوها | در آغاز ۱۲ عضو و ۱۲ نامزد عضویت |
| زبان‌های رسمی | فارسی |
| کسان کلیدی | مریم رجوی، مهوش سپهری، مژگان پارسایی، زهرا مریخی، مهناز میمنت |
| سازمان مادر | سازمان مجاهدین خلق ایران |
| وبگاه | mojahedin.org |
شورای رهبری سازمان مجاهدین خلق ایران نهادی در ساختار سازمان مجاهدین خلق ایران بود که در سال ۱۳۷۲ با عضویت زنان تشکیل شد. این شورا در آغاز از ۱۲ عضو و ۱۲ نامزد عضویت تشکیل می‌شد و همهٔ اعضا و نامزدهای آن زن بودند. تاریخچه‌ی تأسیس یه شورا به روز ۱۴مرداد ۱۳۷۲- ۵ اوت۱۹۹۳ برمی‌گردد. در این روز به‌دنبال سلسله نشست‌های شورای مرکزی سازمان مجاهدین خلق ایران، به‌منظور نظرخواهی و رأی‌گیری در باره شورای رهبری مجاهدین، گردهمائی بزرگی با شرکت هزاران تن از مجاهدین برگزار شد. در این گردهمائی که در حضور مسعود رجوی رهبر شورای ملی مقاومت ایران برگزار شد، ۱۲ تن از زنان مجاهد به‌عنوان ذیصلاح‌ترین مسئولان سازمان برای عضویت در شورای رهبری و ۱۲ تن دیگر به‌عنوان کاندیدای شورای رهبری، باتفاق آرا انتخاب شدند. .[۱] [۲] تشکیل این شورا مرحله‌ای از روند افزایش حضور زنان در مسئولیت‌های رهبری، اجرایی و نظامی سازمان مجاهدین بود. منابع این سازمان تشکیل شورای رهبری تمام‌زنانه را اقدامی برای مقابله با مناسبات مردسالارانه و ایجاد برابری عملی زنان و مردان در ساختار رهبری معرفی کرده‌اند.[۳] شورای رهبری در سال‌های بعد گسترش یافت و اعضای آن مسئولیت‌هایی در سازمان مجاهدین، ارتش آزادی‌بخش ملی، نهادهای سیاسی مقاومت و دفاتر رئیس‌جمهور برگزیده شورای ملی مقاومت ایران برعهده گرفتند. این ساختار در دههٔ ۱۳۹۰ در قالب گسترده‌تری تکامل یافت و به تشکیل شورای مرکزی متشکل از حدود هزار زن انجامید. منابع مجاهدین این تحول را گسترش شورای رهبری ۲۴نفره به یک ساختار هزارنفره توصیف کرده‌اند.[۳] وظایف و جایگاه آن به‌تدریج در ساختار جدید شورای مرکزی هزارنفره ادغام و گسترش یافت.
زمینه‌های تشکیل
حضور زنان در سازمان مجاهدین
زنان از سال‌های پیش از انقلاب ۱۳۵۷ در سازمان مجاهدین حضور داشتند؛ اما افزایش حضور آنان در سطوح مرکزی و فرماندهی از دههٔ ۱۳۶۰ شتاب گرفت. زنان مجاهد پس از انقلاب در فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی سازمان، ادارهٔ دفاتر، انتشار نشریات و سازمان‌دهی هواداران مشارکت داشتند.
پس از آغاز سرکوب گستردهٔ سازمان در سال ۱۳۶۰، شمار زیادی از زنان عضو یا هوادار مجاهدین بازداشت و اعدام شدند. سازمان مجاهدین مقاومت زنان زندانی و حضور آنان در مبارزه با جمهوری اسلامی را یکی از پشتوانه‌های ارتقای زنان به مسئولیت‌های مرکزی دانسته است.
در روایت مجاهدین، تشکیل شورای رهبری نتیجهٔ یک تصمیم ناگهانی نبود، بلکه ادامهٔ حضور زنان در مبارزه سیاسی، زندان‌ها، فعالیت مخفی، ارتش آزادی‌بخش و مسئولیت‌های تشکیلاتی به شمار می‌رفت.[۴]
تحولات سال ۱۳۶۳
در ۱۹ اسفند ۱۳۶۳، دفتر سیاسی و کمیتهٔ مرکزی سازمان مجاهدین با انتشار اطلاعیه‌ای از تشکیل «رهبری نوین» سازمان با حضور مسعود و مریم رجوی خبر داد. منابع مجاهدین این تحول را آغاز مرحله‌ای می‌دانند که در آن موانع حضور زنان در رده‌های بالای مسئولیت مورد بازنگری قرار گرفت.[۵]
در پی این تحول، شمار زنان عضو شورای مرکزی افزایش یافت. بنا بر گزارش رسانه‌های مجاهدین، سهم زنان در شورای مرکزی در مدتی کوتاه از حدود ۱۵ درصد به ۳۴ درصد رسید. این افزایش به‌تدریج به حضور گسترده‌تر زنان در فرماندهی ارتش آزادی‌بخش و سپس تشکیل شورای رهبری منجر شد.[۳]
مسئول‌اولی مریم رجوی
در ۲۶ مهر ۱۳۶۸، مریم رجوی در گردهمایی صدها تن از اعضای شورای مرکزی به‌عنوان مسئول اول سازمان مجاهدین معرفی شد. مسئول‌اولی او یکی از مراحل انتقال مسئولیت‌های اجرایی و تشکیلاتی به زنان بود.[۵]
در دورهٔ مسئول‌اولی مریم رجوی، زنان بیشتری در رده‌های فرماندهی و ادارهٔ سازمان قرار گرفتند. در اواخر دههٔ ۱۳۶۰، حدود نیمی از مسئولیت‌های ستاد فرماندهی ارتش آزادی‌بخش به زنان سپرده شده بود.[۳]
تشکیل شورای رهبری
شورای رهبری در سال ۱۳۷۲، چهار سال پس از آغاز مسئول‌اولی مریم رجوی، تشکیل شد. پیش از تشکیل شورا، نشست‌هایی در شورای مرکزی سازمان برگزار شد و صلاحیت نامزدها مورد بررسی قرار گرفت.
در پایان این روند، ۱۲ زن به‌عنوان اعضای شورای رهبری و ۱۲ زن دیگر به‌عنوان نامزدهای عضویت انتخاب شدند.[۲]
مریم رجوی پس از انتخاب اعضا، شورای رهبری را به‌عنوان «ارگان رهبری‌کنندهٔ سازمان» معرفی کرد. به این ترتیب، همهٔ کرسی‌های نهاد جدید رهبری در اختیار زنان قرار گرفت.[۵]
تشکیل شورا هم‌زمان با تحولات سیاسی سال ۱۳۷۲ بود. در ۶ شهریور همان سال، شورای ملی مقاومت ایران مریم رجوی را به‌عنوان رئیس‌جمهور برگزیدهٔ مقاومت برای دوران انتقال حاکمیت به مردم انتخاب کرد. انتخاب او در ۳۰ مهر ۱۳۷۲ به‌طور عمومی اعلام شد.[۲]
با انتقال مریم رجوی از مسئولیت اجرایی سازمان به مسئولیت رئیس‌جمهور برگزیده، فهیمه اروانی پس از نظرخواهی از اعضای سازمان به‌عنوان مسئول اول جدید مجاهدین انتخاب شد. شورای رهبری در ساختار جدید، مسئولیت هدایت جمعی سازمان را برعهده گرفت.
ترکیب اولیه
شورای رهبری در آغاز دارای دو سطح بود:
- ۱۲ عضو شورای رهبری؛
- ۱۲ نامزد عضویت در شورای رهبری.
نامزدهای عضویت در یک دورهٔ عملی و تشکیلاتی مورد ارزیابی قرار می‌گرفتند و پس از احراز صلاحیت می‌توانستند به عضویت کامل شورا درآیند. جزئیات آیین‌نامهٔ انتخاب، مدت نامزدی و تقسیم مسئولیت میان اعضا به‌طور کامل در منابع عمومی منتشر نشده است.
برخی منابع متأخر سازمان از مجموع اعضا و نامزدها با عنوان «۲۴ زن مجاهد» یاد کرده‌اند.[۴] این ترکیب نخستین ساختار رهبری کاملاً زنانه در سازمان مجاهدین بود.
نقش در ارتش آزادی‌بخش ملی
بخش مهمی از فعالیت اعضای شورای رهبری در چارچوب ارتش آزادی‌بخش ملی ایران انجام می‌شد. شماری از اعضا پیش از تشکیل شورا فرمانده یگان‌های نظامی یا مسئول بخش‌های ستادی ارتش بودند و پس از انتخاب نیز مسئولیت‌های فرماندهی را ادامه دادند.
اعضای شورا در زمینه‌های زیر نقش داشتند:
- فرماندهی یگان‌ها و قرارگاه‌ها؛
- آموزش و سازمان‌دهی نیروها؛
- ادارهٔ ستادهای تخصصی؛
- لجستیک و پشتیبانی؛
- ارتباطات و امور سیاسی؛
- ادارهٔ قرارگاه اشرف؛
- مدیریت شرایط ناشی از بمباران‌ها و محاصره.
عذرا علوی طالقانی از اعضای ارشد شورای رهبری بود که از سال ۱۳۷۲ تا ۱۳۷۶ سمت جانشین فرمانده ارتش آزادی‌بخش را برعهده داشت.[۶]
رهبری زنان
تشکیل شورای رهبری تمام‌زنانه یکی از شاخص‌ترین تحولات در ساختار داخلی سازمان مجاهدین بود. سازمان این تحول را با سیاست «هژمونی زنان» توضیح می‌دهد.
منظور از هژمونی زنان در ادبیات مجاهدین صرفاً افزایش شمار زنان در مسئولیت‌ها نیست؛ بلکه سپردن اختیار و مسئولیت واقعی هدایت به زنان و مقابله با موانع تاریخی و فرهنگی حضور آنان در قدرت سیاسی است.
در این دیدگاه، برابری حقوقی بدون تغییر روابط و ساختارهایی که مردان را به‌طور سنتی در جایگاه تصمیم‌گیرنده قرار می‌دهند، کافی نیست. به همین دلیل، سازمان برای یک دورهٔ تاریخی از سیاستی نزدیک به «تبعیض مثبت» در ارتقای زنان استفاده کرد.[۳]
مریم رجوی تشکیل شورای رهبری را بخشی از مبارزه با دو نوع نگرش معرفی کرده است:
- دیدگاه زن‌ستیز حکومت دینی که زنان را از رهبری سیاسی محروم می‌کند؛
- فرهنگ مردسالارانه‌ای که توانایی رهبری زنان را نادیده می‌گیرد یا حضور آنان را به نقش‌های فرعی محدود می‌سازد.
رابطه با مسئول اول
«مسئول اول» و «شورای رهبری» دو جایگاه متفاوت در ساختار سازمان مجاهدین بودند.
مسئول اول، بالاترین مسئول اجرایی سازمان و پاسخگوی اجرای برنامه‌ها و ادارهٔ تشکیلات بود. شورای رهبری یک نهاد جمعی بود که در هدایت سازمان، تقسیم مسئولیت‌ها و پرورش کادرهای رهبری نقش داشت.
پس از انتخاب مریم رجوی به ریاست‌جمهوری برگزیدهٔ شورای ملی مقاومت، زنان زیر به‌ترتیب مسئول اول سازمان شدند:
| نام | آغاز مسئولیت |
|---|---|
| فهیمه اروانی | ۱۳۷۲ |
| شهرزاد صدر | ۱۳۷۴ |
| مهوش سپهری | ۱۳۷۶ |
| بهشته شادرو | ۱۳۷۸ |
| مژگان پارسایی | ۱۳۸۰ |
| صدیقه حسینی | ۱۳۸۴ |
| زهره اخیانی | ۱۳۹۰ |
| زهرا مریخی | ۱۳۹۶ |
| مهناز میمنت | ۱۴۰۵ |
منابع مجاهدین این توالی را نشانهٔ تبدیل رهبری زنان از یک تصمیم مقطعی به یک ساختار پایدار می‌دانند.[۵]
فعالیت در دفاتر رئیس‌جمهور برگزیده
پس از انتخاب مریم رجوی به‌عنوان رئیس‌جمهور برگزیدهٔ شورای ملی مقاومت، شماری از اعضای شورای رهبری برای فعالیت در دفاتر او در کشورهای مختلف اعزام شدند.
وظایف این دفاتر شامل موارد زیر بود:
- معرفی برنامه‌ها و دیدگاه‌های مقاومت ایران؛
- ارتباط با پارلمان‌ها و شخصیت‌های سیاسی؛
- دفاع از حقوق اعضا و هواداران مقاومت؛
- پیگیری وضعیت پناهندگان ایرانی؛
- سازمان‌دهی اجتماعات و کارزارهای سیاسی؛
- ارتباط با جوامع ایرانی خارج از کشور.
این فعالیت‌ها موجب شد اعضای شورای رهبری علاوه بر مسئولیت‌های درون‌سازمانی و نظامی، در عرصهٔ دیپلماتیک و اجتماعی نیز نقش داشته باشند.
گسترش شورای رهبری
شورای رهبری در آغاز یک نهاد ۲۴نفره شامل اعضا و نامزدهای عضویت بود؛ اما تعداد زنان دارای مسئولیت رهبری در سال‌های بعد افزایش یافت. اعضای جدید پس از طی دوره‌های مسئولیت و ارزیابی به ساختارهای رهبری وارد شدند.
در خرداد ۱۳۷۶، مریم رجوی مفهوم «هزار همردیف» را مطرح کرد. این طرح بر پرورش شمار گسترده‌ای از زنان دارای صلاحیت رهبری تأکید داشت و از محدودهٔ یک شورای چندده‌نفره فراتر می‌رفت.
پس از سال‌ها فعالیت اعضای سازمان در اشرف و لیبرتی، برنامهٔ ایجاد شورای مرکزی متشکل از هزار زن مطرح شد. روند رسمی ایجاد این ساختار در مهر ۱۳۹۳ آغاز و تشکیل آن در پنجاهمین سالگرد سازمان در سال ۱۳۹۴ اعلام شد.[۷]
رسانه‌های مجاهدین شورای مرکزی هزارنفره را گسترش و تکامل شورای رهبری ۲۴نفره توصیف کرده‌اند.[۳]
گذار به شورای مرکزی هزارنفره
تشکیل شورای مرکزی هزارنفره به معنای گسترش تجربهٔ شورای رهبری به بخش وسیع‌تری از زنان عضو سازمان بود. در ساختار جدید، حدود هزار زن در رده‌های مختلف مسئولیت مرکزی قرار گرفتند.
تفاوت‌های اصلی دو ساختار عبارت‌اند از:
| ویژگی | شورای رهبری | شورای مرکزی هزارنفره |
|---|---|---|
| زمان شکل‌گیری | ۱۳۷۲ | روند تشکیل از ۱۳۹۳؛ اعلام در ۱۳۹۴ |
| ترکیب اولیه | ۱۲ عضو و ۱۲ نامزد عضویت | حدود یک‌هزار زن |
| جنسیت اعضا | تماماً زن | تماماً زن |
| کارکرد اصلی | ارگان جمعی رهبری‌کنندهٔ سازمان | نهاد گستردهٔ مرکزی، مشارکت در هدایت و انتخاب مسئول اول |
| شیوهٔ شکل‌گیری | انتخاب به اتفاق آرای شورای مرکزی وقت | ارزیابی و انتخاب تدریجی اعضا |
| گستره | گروهی محدود از کادرهای ارشد | شبکه‌ای گسترده از زنان مسئول |
منابع عمومی سازمان از اعلام رسمی انحلال شورای رهبری خبر نداده‌اند. ازاین‌رو، دقیق‌تر آن است که ساختار هزارنفرهٔ شورای مرکزی را ادامه، توسعه و ادغام کارکردهای شورای رهبری دانست، نه نهادی که در تاریخی مشخص و اعلام‌شده جای آن را گرفته باشد.
جایگاه در تاریخ سازمان مجاهدین
منابع مجاهدین تشکیل شورای رهبری را یکی از نقاط عطف تاریخ این سازمان می‌دانند. اهمیت این تحول در چند زمینه بیان شده است:
- انتقال کامل یک نهاد رهبری به زنان؛
- گسترش حضور زنان در فرماندهی سیاسی و نظامی؛
- ایجاد زمینه برای انتخاب پیاپی زنان به مسئولیت اول سازمان؛
- پرورش نسل گسترده‌تری از کادرهای زن؛
- پیوند میان برابری جنسیتی و مبارزه با حکومت جمهوری اسلامی؛
- فراهم‌کردن زمینهٔ تشکیل شورای مرکزی هزارنفره.
رسانه‌های مجاهدین انتخاب ۲۴ زن در سال ۱۳۷۲ را «گامی کلیدی» در ارتقای نقش سیاسی و نظامی زنان در تاریخ معاصر ایران توصیف کرده‌اند.[۸]
گاه‌شمار
| تاریخ | رویداد |
|---|---|
| ۱۹ اسفند ۱۳۶۳ | اعلام رهبری نوین سازمان و آغاز مرحله‌ای تازه در ارتقای زنان |
| ۱۳۶۳ و ۱۳۶۴ | افزایش حضور زنان در شورای مرکزی و مسئولیت‌های سازمانی |
| ۲۶ مهر ۱۳۶۸ | معرفی مریم رجوی به‌عنوان مسئول اول سازمان |
| اواخر دههٔ ۱۳۶۰ | افزایش سهم زنان در ستاد فرماندهی ارتش آزادی‌بخش |
| ۱۳۷۲ | انتخاب ۱۲ عضو و ۱۲ نامزد عضویت در شورای رهبری |
| ۶ شهریور ۱۳۷۲ | انتخاب مریم رجوی به‌عنوان رئیس‌جمهور برگزیدهٔ مقاومت |
| ۱۳۷۲ | انتخاب فهیمه اروانی به‌عنوان مسئول اول جدید سازمان |
| ۱۳۷۳ | اعزام شماری از اعضای شورا به دفاتر رئیس‌جمهور برگزیده |
| خرداد ۱۳۷۶ | طرح مفهوم «هزار همردیف» |
| مهر ۱۳۹۳ | آغاز روند تشکیل شورای مرکزی هزارنفره |
| شهریور ۱۳۹۴ | اعلام تشکیل شورای مرکزی متشکل از هزار زن |
| دههٔ ۱۳۹۰ | انتقال و گسترش کارکردهای شورای رهبری در شورای مرکزی هزارنفره |
جستارهای وابسته
- سازمان مجاهدین خلق ایران
- شورای مرکزی سازمان مجاهدین خلق ایران
- مسئول اول سازمان مجاهدین خلق ایران
- هژمونی زنان در سازمان مجاهدین خلق ایران
- زنان در مقاومت ایران
- مریم رجوی
- مسعود رجوی
- فهیمه اروانی
- مهوش سپهری
- مژگان پارسایی
- زهره اخیانی
- زهرا مریخی
- مهناز میمنت
- عذرا علوی طالقانی
- ارتش آزادی‌بخش ملی ایران
- شورای ملی مقاومت ایران
- قرارگاه اشرف
پیوند به بیرون
منابع
- ↑ شورای رهبری مجاهدین معرفی شدند
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ سازمان مجاهدین خلق ایران، مجاهدین خلق ایران؛ تاریخچه مختصر، ۲۶ دی ۱۳۹۶.
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ ۳٫۴ ۳٫۵ سازمان مجاهدین خلق ایران، نگاهی به رهبری زنان در ساختار سازمان مجاهدین خلق ایران، شهریور ۱۴۰۵.
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ سروناز چیت‌ساز، انتخاب ۲۴ زن مجاهد به‌عنوان اعضا و نامزدهای شورای رهبری، شهریور ۱۴۰۵.
- ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ ۵٫۳ سازمان مجاهدین خلق ایران، ۱۵ شهریور ۱۳۴۴؛ بنیانگذاری سازمان مجاهدین خلق ایران.
- ↑ سازمان مجاهدین خلق ایران، عذرا علوی طالقانی؛ زنی از تبار «می‌توان و باید»، ۱۵ تیر ۱۴۰۲.
- ↑ سازمان مجاهدین خلق ایران، تشکیل شورای مرکزی با هزار زن در پنجاهمین سال تأسیس سازمان مجاهدین خلق ایران.
- ↑ سیمای آزادی، گزیده‌ای از سی‌امین همیاری ملی با سیمای آزادی؛ روز دوم، شهریور ۱۴۰۵.