|تأثیرپذیرفته از=دولت مدرن، تمرکز قدرت، نقش ارتش در سیاست
|تأثیرگذار بر=مطالعات تغییر رژیم، نظریههای اقتدارگرایی و دموکراسی
|نقدهای اصلی=ابهام مرز میان کودتا و انقلاب، نقش عوامل خارجی، مسئله مشروعیت
}}
'''کودتا''' (به فرانسوی: ''Coup d'état'') به اقدام ناگهانی، سازمانیافته و عمدتاً غیرقانونی برای تصرف قدرت سیاسی توسط گروهی محدود از نخبگان حکومتی، فرماندهان نظامی یا مقامهای امنیتی گفته میشود. برخلاف [[انقلاب]] که معمولاً با مشارکت گسترده جامعه و دگرگونی بنیادین ساختارهای سیاسی همراه است، کودتا اغلب با کنترل سریع مراکز کلیدی حکومت، کنار گذاشتن رهبران مستقر و انتقال قدرت بدون طی فرایندهای قانونی انجام میشود.<ref>Edward N. Luttwak, ''Coup d'État: A Practical Handbook'', Harvard University Press.</ref>
'''درحال ویرایش'''
کودتا از مهمترین مفاهیم مورد مطالعه در [[علوم سیاسی]]، [[روابط بینالملل]] و تاریخ معاصر است. پژوهشگران آن را یکی از مهمترین شیوههای تغییر رژیم سیاسی میدانند که بهویژه در قرن بیستم در کشورهای آسیا، آفریقا، آمریکای لاتین و خاورمیانه نقشی تعیینکننده در تحولات سیاسی ایفا کرده است.<ref>Samuel P. Huntington, ''Political Order in Changing Societies'', Yale University Press.</ref>
= انتقال کودکان در جنگها (Kindertransport) =
<!-- تصویر پیشنهادی: استقرار نیروهای نظامی در یکی از کودتاهای تاریخی -->
== مقدمه و چارچوب حقوقی بینالمللی ==
== ریشهشناسی ==
اصطلاح ''Coup d'état'' از زبان فرانسوی گرفته شده و به معنای «ضربه به دولت» یا «اقدام ناگهانی علیه حکومت» است. این واژه از سده هفدهم میلادی در ادبیات سیاسی فرانسه برای توصیف اقدامهای فوقالعاده در ساختار قدرت به کار رفت و بعدها در زبانهای دیگر، از جمله فارسی، به صورت «کودتا» رواج یافت.<ref>Oxford Reference, "Coup d'état".</ref>
هرچند خود واژه ریشهای فرانسوی دارد، اما پدیده کودتا بسیار قدیمیتر از این اصطلاح است و نمونههایی از براندازی ناگهانی فرمانروایان در امپراتوریهای باستان، دولتشهرهای یونان و امپراتوری روم نیز گزارش شده است. با شکلگیری دولتهای مدرن و ارتشهای سازمانیافته، مفهوم کودتا بهتدریج به یکی از موضوعات اصلی مطالعات سیاسی تبدیل شد.
این پدیده اشکال مختلفی دارد:
== ویژگیهای کودتا ==
در طول تاریخ، انتقال کودکان از مناطق جنگی به مکانهای امن یکی از اقدامات مهم و همچنین بسیار دردناک و پیچیده، برای نجات جان غیرنظامیان بوده است. از آغاز جنگ جهانی اول تا بحرانهای معاصر، این پدیده به شیوههای مختلف از تخلیههای بشردوستانه برای نجات جان کودکان (مانند کیندرترنسپورت یهودیان)، تا ربودن سازمانیافته کودکان توسط رژیمهای دیکتاتوری (مانند آرژانتین و نازیها)، تا تبعید اجباری کودکان بهعنوان ابزار پاکسازی نژادی یا فرهنگی (مانند اوکراین و اویغور)، میلیونها کودک در اثر جنگها از خانوادههایشان جدا شده و به کشورهای دیگر منتقل شدهاند و یا بهصورت اجباری از هویت فرهنگی و زبانی خود محروم گردیدهاند.
پژوهشگران چند ویژگی مشترک را برای بیشتر کودتاها برمیشمارند:
یکی از معروفترین نمونه('''Kindertransport انتقال کودکان''') در بین سالهای (۱۹۳۸–۱۹۴۰) است که حدود ۱۰ هزار کودک یهودی از کشورهای تحت سلطه نازی به بریتانیا منتقل شدند. حوادث تاریخی و خطیر این انتقال بهخوبی در فیلم '''One Life (۲۰۲۳)''' با بازی آنتونی هاپکینز و جانی فلین به نمایش گذاشته شدهاست.
* اجرای ناگهانی و غافلگیرکننده؛
* مشارکت گروهی محدود از عاملان؛
* تصرف مراکز حیاتی حکومت، از جمله ستاد ارتش، مراکز مخابراتی و رسانههای دولتی؛
* بازداشت، برکناری یا منزوی کردن رهبران سیاسی؛
* تلاش برای تثبیت سریع حکومت جدید.
همچنین نمونه دیگر این انتقال در جنگ زمستانی فنلاند (۱۹۳۹–۱۹۴۰) نیز حدود ۷۰ تا ۸۰ هزار کودک فنلاندی عمدتاً به سوئد فرستاده شدند. در جنگ داخلی اسپانیا (۱۹۳۷) هزاران کودک اسپانیایی به کشورهای مختلف از جمله بریتانیا، فرانسه و شوروی منتقل شدند و در جنگ جهانی دوم صدها هزار کودک بریتانیایی از شهرها به مناطق روستایی تخلیه گردیدند.
لوتواک تأکید میکند که موفقیت بسیاری از کودتاها بیش از آنکه به شمار نیروها وابسته باشد، به توانایی کودتاگران در کنترل سریع شبکههای فرماندهی، ارتباطات و نهادهای تصمیمگیری بستگی دارد.<ref>Luttwak, همان.</ref>
در دوران جنگ ایران و عراق و پس از آن، سازمان مجاهدین خلق نیز تعدادی از کودکان اعضای خود را به کشورهای اروپایی فرستاد. در سالهای اخیر نیز گزارشهایی از انتقال کودکان از مناطق جنگی اوکراین به روسیه منتشر شده است.
از سوی دیگر، همه کودتاها موفق نیستند. بسیاری از آنها با مقاومت نیروهای وفادار به حکومت، اختلاف میان فرماندهان نظامی یا واکنش سریع نهادهای دولتی شکست میخورند.
این اقدامات همواره با اهداف حفاظتی انجام شدهاند، هرچند جدایی از خانواده پیامدهای روانی و اجتماعی سنگینی به همراه داشته است.
== انواع کودتا ==
== چارچوب حقوقی بینالمللی ==
=== کودتای نظامی ===
حقوق بینالملل بشردوستانه حمایت گستردهای از کودکان در زمان مخاصمات مسلحانه فراهم میکند. مهمترین اسناد حقوقی عبارتند از:
۱. کنوانسیونهای ژنو ۱۹۴۹ و پروتکلهای الحاقی ۱۹۷۷: کودکان بهعنوان غیرنظامیان از حمایت عمومی برخوردارند و بر اساس ماده ۷۷ پروتکل اول، «کودکان باید مورد احترام ویژه قرار گیرند و در برابر هر نوع حمله نامناسب محافظت شوند.»
رایجترین نوع کودتا است که در آن بخشی از نیروهای مسلح یا فرماندهان ارتش قدرت را در دست میگیرند. بسیاری از کودتاهای قرن بیستم در آمریکای لاتین، آفریقا و خاورمیانه از این نوع بودهاند.<ref>Huntington, همان.</ref>
۲. کنوانسیون حقوق کودک ۱۹۸۹: ماده ۳۸ این کنوانسیون حمایت از کودکان در مخاصمات مسلحانه را تضمین میکند و ماده ۳۵ هرگونه ربودن، فروش یا قاچاق کودکان را ممنوع میکند.
=== کودتای درونحکومتی ===
۳. اساسنامه رم (دیوان بینالمللی کیفری ۱۹۹۸): انتقال اجباری کودکان بهعنوان جنایت جنگی و جنایت علیه بشریت شناخته شده است.
در این نوع، مقامهای ارشد حکومت بدون بسیج عمومی یا درگیری گسترده نظامی، رهبر یا دولت مستقر را کنار میگذارند. این گونه گاهی «کودتای درباری» نیز نامیده میشود، زیرا معمولاً در درون ساختار قدرت رخ میدهد.
۴. پروتکل اختیاری ۲۰۰۰ درباره مشارکت کودکان در مخاصمات مسلحانه: سربازگیری اجباری کودکان زیر ۱۸ سال را ممنوع میکند.
=== خودکودتا ===
۵. شش نقض سنگین علیه کودکان در مخاصمات مسلحانه (شورای امنیت سازمان ملل): شامل کشتن یا ناقص کردن، سربازگیری، تجاوز جنسی، ربودن، حمله به مدارس و بیمارستانها و ممانعت از دسترسی بشردوستانه.
در خودکودتا (''Autogolpe'')، رهبر مستقر با تعلیق قانون اساسی، انحلال پارلمان یا محدود کردن نهادهای قانونی، اختیارات خود را گسترش میدهد. پژوهشگران اقدام آلبرتو فوجیموری در پرو (۱۹۹۲) را نمونهای شناختهشده از این نوع میدانند.<ref>Oxford Reference.</ref>
== جنگ جهانی اول (۱۹۱۴–۱۹۱۸) ==
=== کودتای نافرجام ===
=== ۱-نسلکشی ارامنه و ربودن کودکان (۱۹۱۵–۱۹۲۳) ===
اگر عاملان نتوانند کنترل قدرت را تثبیت کنند، کودتا شکستخورده تلقی میشود؛ هرچند ممکن است پیامدهای سیاسی، امنیتی و اجتماعی مهمی بر جای بگذارد.
نسلکشی ارامنه که گاهی «اولین نسلکشی قرن بیستم» نامیده میشود، به نابودی فیزیکی ارامنه مسیحی ساکن امپراتوری عثمانی از بهار ۱۹۱۵ تا پاییز ۱۹۱۶ اشاره دارد. تقریباً ۱٫۵ میلیون ارمنی در امپراتوری عثمانی زندگی میکردند و حداقل ۶۶۴٬۰۰۰ و احتمالاً تا ۱٫۲ میلیون نفر در جریان نسلکشی جان باختند.
یکی از جنبههای کمتر شناختهشده این نسلکشی، ربودن سازمانیافته دهها هزار کودک ارمنی بود. این کودکان بهزور از خانوادههایشان جدا شده و به خانوادههای ترک و مسلمان سپرده شدند. آنها مجبور به تغییر دین به اسلام شدند و از سوگواری، صحبت به زبان مادری و حفظ هویت ارمنی خود منع شدند.
== تفاوت کودتا و انقلاب ==
'''طلعت پاشا،''' (وزیر کشور عثمانی): <blockquote>«تبعید ارامنه اقدامی احتیاطی و موقتی برای تأمین امنیت نظامی امپراتوری است.»</blockquote>'''موضعگیری دولتها و رهبران'''
گرچه هر دو میتوانند به تغییر حکومت بینجامند، اما از نظر شیوه اجرا، میزان مشارکت اجتماعی و دامنه تغییرات تفاوتهای مهمی دارند.
دولت عثمانی تحت کنترل کمیته اتحاد و ترقی (جوانترکها)، تبعید ارامنه را «اقدام احتیاطی» در برابر تهدید متفقین نامید. هنگامی که قدرتهای آنتانت و آمریکا اعتراض کردند، عثمانیها تبعیدها را «جابجایی موقت» معرفی کردند. در واقع بخشی از برنامه مخفیانه ریشهکنی ارامنه و ایجاد امپراتوری پانتورانی بود.
{| class="wikitable"
! ویژگی
! کودتا
! انقلاب
|-
| عامل اصلی
| گروه محدود نخبگان یا نظامیان
| مشارکت گسترده اجتماعی
|-
| سرعت اجرا
| سریع
| معمولاً تدریجیتر
|-
| تغییر ساختار سیاسی
| اغلب محدود
| معمولاً گسترده
|-
| ابزار اصلی
| کنترل مراکز قدرت
| بسیج اجتماعی
|}
=== ۲- کودکان پناهنده بلژیکی (۱۹۱۴–۱۹۱۹) ===
در عمل، برخی رویدادهای تاریخی در مرز میان کودتا و انقلاب قرار میگیرند و درباره ماهیت آنها میان پژوهشگران اختلاف نظر وجود دارد.<ref>Jack A. Goldstone, ''Revolutions: A Very Short Introduction'', Oxford University Press.</ref>
پس از حمله آلمان به بلژیک در ۴ اوت ۱۹۱۴، حدود ۱٫۵ میلیون بلژیکی — یعنی یک نفر از هر پنج نفر — از کشور گریختند. بیش از یک میلیون نفر به هلند، ۳۲۵٬۰۰۰ نفر به فرانسه و بین ۲۱۱٬۰۰۰ تا ۲۶۵٬۰۰۰ نفر به بریتانیا پناهنده شدند.
در بریتانیا حدود ۳۰٬۰۰۰ کودک پناهنده بلژیکی در مدارس ابتدایی بریتانیایی پذیرفته شدند. تا اوت ۱۹۱۶، آموزش ابتدایی در ۷۰ مدرسه برای ۴٬۵۰۰ دانشآموز بلژیکی فراهم شده بود. تا ژوئیه ۱۹۱۹ تقریباً همه بلژیکیها به کشورشان بازگشتند.
== عوامل مؤثر در وقوع کودتا ==
'''موضعگیری دولتها و رهبران'''
پژوهشهای علوم سیاسی مجموعهای از عوامل را در افزایش احتمال وقوع کودتا مؤثر دانستهاند.
دولت بریتانیا تحت فشار افکار عمومی پذیرش پناهندگان بلژیکی را تسهیل کرد. هلند بهعنوان کشور بیطرف بر اساس کنوانسیون لاهه ۱۹۰۷ موظف به پذیرش بود. دولت بلژیک در تبعید در لوهاور فرانسه مستقر شد و پس از جنگ بازگشت پناهندگان را سازماندهی کرد.
=== نقش ارتش ===
=== ۳- انتقال کودکان در امپراتوری اتریش-مجارستان ===
یکی از مهمترین عوامل در بسیاری از کودتاها، جایگاه ارتش در ساختار سیاسی است. هرچه نیروهای مسلح استقلال سازمانی، نفوذ سیاسی و کنترل بیشتری بر منابع کشور داشته باشند، احتمال مداخله آنها در سیاست افزایش مییابد.<ref>Huntington, همان.</ref>
جنگ جهانی اول تأثیرات ویرانگری بر کودکان اتریش-مجارستان داشت. نرخ مرگومیر کودکان مجارستان با حدود ۲۰ درصد، از بالاترین نرخها در اروپا بود. محاصره دریایی متفقین واردات مواد غذایی را کاملاً قطع کرد.
در تابستانهای ۱۹۱۷ و ۱۹۱۸، کمپینهای «کودکان به روستا» و «کودک مهمان» هزاران کودک شهری را از شهرهای بزرگ به مناطق روستایی منتقل کرد. پس از فروپاشی امپراتوری، موج عظیم ۳۵۰٬۰۰۰ پناهنده تعداد زیادی کودک بیسرپرست و یتیم ایجاد کرد.
=== ضعف نهادهای سیاسی ===
== جنگ داخلی اسپانیا (۱۹۳۶–۱۹۳۹) ==
بحران مشروعیت، اختلاف میان نخبگان، ضعف دولت، بیثباتی سیاسی و ناتوانی حکومت در حل بحرانهای داخلی میتواند زمینه را برای اقدام گروههای کودتاگر فراهم کند.
=== ۱- کودکان روسیه — Niños de Rusia (۱۹۳۷–۱۹۳۸) ===
=== بحرانهای اقتصادی ===
در جریان جنگ داخلی اسپانیا، دولت جمهوری اسپانیا ترتیب تخلیه کودکان از مناطق جنگی را داد. در مجموع حدود ۲۹٬۰۰۰ کودک به کشورهای مختلف فرستاده شدند. از میان آنها، ۲٬۸۹۵ کودک طی چهار محموله بین ۱۹۳۷ و ۱۹۳۸ به اتحاد جماهیر شوروی فرستاده شدند.
کودکان در «خانههای کودکان» اسکان داده شدند و عمدتاً به زبان اسپانیایی با روش آموزشی شوروی تحصیل کردند. برخی بین ۱۹۵۶ و ۱۹۵۹ به اسپانیا بازگشتند. بر اساس آرشیو مرکز اسپانیایی مسکو، در فوریه ۲۰۰۴ هنوز ۲۳۹ نفر از این کودکان (اکنون سالخورده) در قلمروهای شوروی سابق ساکن بودند.
تورم شدید، رکود اقتصادی، بیکاری و نارضایتی عمومی از جمله عواملی هستند که ممکن است شرایط مساعدی برای وقوع کودتا ایجاد کنند؛ هرچند این عوامل بهتنهایی علت وقوع کودتا محسوب نمیشوند.
'''فرانسیسکو فرانکو''' (رهبر ناسیونالیستها): <blockquote>«خروج کودکان از اسپانیا توطئه مارکسیستها برای مسموم کردن ذهن نسل آینده است. ما اجازه نمیدهیم فرزندان اسپانیا ابزار تبلیغاتی بلشویکها شوند.»</blockquote>'''موضعگیری دولتها و رهبران'''
=== مداخلات خارجی ===
فرانکو با هرگونه تخلیه مخالف بود و کشتیهای نیروی دریایی خود را برای جلوگیری از خروج فرستاد. دولت جمهوری تخلیه را از طریق شورای ملی تخلیه کودکان سازماندهی کرد. شوروی کودکان را پذیرفت و مراقبت نسبتاً خوبی از آنها به عمل آورد. دولت بریتانیا بهعنوان امضاکننده توافقنامه عدم مداخله ۱۹۳۶ ابتدا از پذیرش پناهندگان خودداری کرد.
در برخی کودتاها، اسناد تاریخی از حمایت یا دخالت قدرتهای خارجی در برنامهریزی، تأمین مالی یا پشتیبانی اطلاعاتی خبر میدهند. با این حال، میزان و نوع این دخالتها باید در هر مورد بر اساس اسناد مستقل بررسی شود و نمیتوان آن را به همه کودتاها تعمیم داد.<ref>National Security Archive.</ref>
=== ۲- کودکان باسک به بریتانیا (۱۹۳۷) ===
== کودتا در تاریخ معاصر ایران ==
پس از بمباران ویرانگر شهر گرنیکا توسط لژیون کندور نازی در آوریل ۱۹۳۷، در ۲۳ مه ۱۹۳۷ کشتی اساس هابانا با ۳٬۸۶۱ کودک، ۹۵ معلم و ۱۵ کشیش کاتولیک در بندر ساوتهمپتون پهلو گرفت. کودکان به اردوگاه موقت نورثاستونهام منتقل شدند.
کودکان به تدریج در «کلنیهایی» در سراسر بریتانیا توزیع شدند. ارتش نجات ۴۰۰ کودک و کلیسای کاتولیک حدود ۱٬۲۰۰ کودک نگهداری کردند. تا سپتامبر ۱۹۳۹ تنها حدود ۴۰۰ کودک در بریتانیا باقی مانده بودند. بسیاری برای همیشه در بریتانیا ماندند.
تاریخ معاصر ایران نیز شاهد رویدادهایی بوده است که در پژوهشهای تاریخی با عنوان کودتا بررسی شدهاند.
[[پرونده:کودتای ۲۸ مرداد و سرنگونی دولت مصدق.JPG|جایگزین=کودتای ۲۸ مرداد و سرنگونی دولت مصدق|بندانگشتی|'''کودتای ۲۸ مرداد و سرنگونی دولت مصدق''']]
'''نویل چمبرلین''' (نخستوزیر بریتانیا): <blockquote>«حمایت از پناهندگان کودک اسپانیایی نباید سیاست عدم مداخله ما را نقض کند. هیچ بودجه عمومی نباید خرج شود.»</blockquote>'''موضعگیری دولتها و رهبران'''
=== کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ ===
دولت بریتانیا شرایط سختی گذاشت: هیچ بودجه عمومی خرج نشود و کمیته کودکان باسک باید هفتهای ۱۰ شیلینگ برای هر کودک تضمین کند. دولت خودمختار باسک درخواست کمک بینالمللی کرد و فرانسه و بلژیک تعداد بیشتری کودک پذیرفتند.
در سوم اسفند ۱۲۹۹، [[رضاخان]] و [[سید ضیاءالدین طباطبایی]] با تصرف مراکز حکومتی در تهران قدرت را در دست گرفتند. این رویداد زمینهساز تحولات سیاسی بعدی و شکلگیری [[سلطنت پهلوی|'''سلطنت پهلوی''']] شد.<ref>Ervand Abrahamian, ''A History of Modern Iran'', Cambridge University Press.</ref>
یکی از مهمترین رویدادهای تاریخ معاصر ایران، برکناری دولت [[محمد مصدق]] در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ بود. اسناد منتشرشده از آرشیوهای ایالات متحده و بریتانیا نشان میدهد که [[سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا]] (CIA) و سرویس اطلاعات مخفی بریتانیا (MI6) در عملیات آژاکس نقش داشتند؛ با این حال، پژوهشگران درباره میزان تأثیر عوامل داخلی و خارجی در موفقیت این کودتا دیدگاههای متفاوتی ارائه کردهاند.<ref>National Security Archive.</ref><ref>CIA Historical Review Program.</ref>
پس از شب کریستال (۹–۱۰ نوامبر ۱۹۳۸) — پوگروم سراسری ضد یهودی در آلمان نازی — دولت بریتانیا محدودیتهای مهاجرتی را کاهش داد. کودکان بدون همراه زیر ۱۷ سال از آلمان و سرزمینهای الحاقی اجازه ورود یافتند.
اولین کیندرترنسپورت در ۲ دسامبر ۱۹۳۸ با حدود ۲۰۰ کودک وارد بندر هاریج بریتانیا شد. در مجموع حدود ۱۰٬۰۰۰ کودک — عمدتاً یهودی — نجات یافتند. بسیاری از والدین این کودکان هرگز از اردوگاههای مرگ نازیها زنده بیرون نیامدند.
این رویداد از پرمطالعهترین نمونههای دخالت خارجی در تغییر حکومت در مطالعات روابط بینالملل به شمار میرود و همچنان موضوع پژوهشهای تاریخی گسترده است.<ref>[[کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹|کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹-ایرانپدیا]]</ref><ref>[[کودتای ۲۸ مرداد|کودتای ۲۸ مرداد- ایرانپدیا]]</ref>
آدولف هیتلر (رایشکانسلر آلمان نازی): «یهودیان ویروس جهان هستند. ما باید آلمان و اروپا را از این آفت پاک کنیم — اکنون یا هرگز.»
== نمونههای مشهور کودتا در جهان ==
موضعگیری دولتها و رهبران: دولت نازی آلمان ابتدا خروج یهودیان را (همراه با مصادره اموال) تشویق میکرد اما با شروع جنگ، مرزها بسته شد و «راهحل نهایی» جایگزین شد. دولت بریتانیا تحت فشار کمیتههای کمک به پناهندگان پذیرش کودکان را تصویب کرد. دولتهای آمریکا و کانادا پیشنهادهای مشابهی را رد کردند.
کودتاها در مناطق مختلف جهان و در دورههای تاریخی گوناگون رخ دادهاند. برخی از شناختهشدهترین نمونهها عبارتاند از:
=== ۲- کودکان جنگی فنلاند (۱۹۳۹–۱۹۴۵) ===
{| class="wikitable sortable"
در جریان جنگ زمستانی (۱۹۳۹–۱۹۴۰) و جنگ ادامه (۱۹۴۱–۱۹۴۴) بین فنلاند و شوروی، حدود ۸۰٬۰۰۰ کودک فنلاندی — معروف به «سوتالاپست» — عمدتاً به سوئد و همچنین به دانمارک و نروژ فرستاده شدند.
! سال !! کشور !! رویداد !! توضیح
|-
| ۱۹۵۲ || [[مصر]] || کودتای افسران آزاد || افسران آزاد به رهبری محمد نجیب و [[جمال عبدالناصر|'''جمال عبدالناصر''']] حکومت ملک فاروق را برکنار کردند.<ref>Joel Gordon, ''Nasser's Blessed Movement'', Oxford University Press.</ref>
|-
| ۱۹۶۰ || [[ترکیه]] || کودتای ۱۹۶۰ || ارتش دولت عدنان مندرس را سرنگون کرد.<ref>William Hale, ''Turkish Politics and the Military'', Routledge.</ref>
|-
| ۱۹۷۳ || [[شیلی]] || کودتای شیلی || ارتش به رهبری آگوستو [[پینوشه]] دولت [[سالوادور آلنده]] را برکنار کرد.<ref>Peter Winn, ''Weavers of Revolution'', Oxford University Press.</ref>
|-
| ۱۹۸۰ || [[ترکیه]] || کودتای ۱۹۸۰ || نیروهای مسلح با اعلام حکومت نظامی قدرت را در دست گرفتند.<ref>Hale, همان.</ref>
|-
| ۱۹۹۲ || [[پرو]] || خودکودتای فوجیموری || رئیسجمهور پارلمان را منحل و قانون اساسی را تعلیق کرد.<ref>Oxford Reference.</ref>
|-
| ۲۰۲۱ || [[میانمار]] || کودتای نظامی || ارتش دولت منتخب را برکنار و وضعیت فوقالعاده اعلام کرد.<ref>United Nations Human Rights Office.</ref>
|}
بسیاری از کودکان در خانوادههای متمکن سوئدی نگهداری شدند و به زبان سوئدی تحصیل کردند. پس از جنگ، بسیاری زبان مادری خود را فراموش کرده بودند و دچار بحران هویت شدند.
هر یک از این رویدادها شرایط، بازیگران و پیامدهای متفاوتی داشتهاند و پژوهشگران آنها را در چارچوبهای گوناگون علوم سیاسی بررسی کردهاند.
موضعگیری دولتها و رهبران: دولت فنلاند تخلیه را سازماندهی کرد اما بخش عمدهای از تلاشها توسط صلیب سرخ انجام شد. دولت سوئد شبکه گستردهای از خانوادههای میزبان فراهم کرد. پس از جنگ، اختلافات زیادی بین خانوادههای بیولوژیکی و میزبان بر سر بازگشت کودکان ایجاد شد.
== پیامدهای کودتا ==
[[پرونده:گردآوری مردم و مخالفان کودتا در ورزشگاه سانتیاگو که به کشتار آنان انجامید.JPG|بندانگشتی|کودتای شیلی به ]]
پیامدهای کودتا بسته به شرایط هر کشور متفاوت است، اما معمولاً در چند حوزه قابل بررسی است.
عملیات پاید پایپر بزرگترین جابجایی جمعیت در تاریخ بریتانیا بود. از سپتامبر ۱۹۳۹ حدود ۳٫۵ میلیون نفر — عمدتاً کودکان — از شهرهای بزرگ به مناطق روستایی منتقل شدند.
در سه روز اول سپتامبر ۱۹۳۹ حدود ۱٫۵ میلیون نفر تخلیه شدند. کودکان با برچسبهای شناسایی و ماسکهای ضد گاز از ایستگاههای قطار لندن سوار شدند. تعداد کمتری به کانادا، استرالیا و نیوزیلند فرستاده شدند.
* تغییر رهبران سیاسی؛
* تعلیق یا اصلاح قانون اساسی؛
* انحلال پارلمان یا محدود شدن اختیارات آن؛
* افزایش نقش نیروهای نظامی و امنیتی در اداره کشور.
وینستون چرچیل (نخستوزیر بریتانیا): «ما باید فرزندانمان را از خطر بمباران نجات دهیم. آنها آینده بریتانیا هستند و ما هرگز تسلیم نخواهیم شد.»
در بسیاری از موارد، حکومتهای برآمده از کودتا با صدور فرمانهای فوقالعاده و اعمال حکومت نظامی تلاش کردهاند قدرت خود را تثبیت کنند.<ref>Luttwak, همان.</ref>
موضعگیری دولتها و رهبران: دولت بریتانیا تخلیه کودکان را اقدامی ضروری برای حفاظت از نسل آینده سازماندهی کرد. این برنامه داوطلبانه بود اما فشار اجتماعی شدیدی بر والدین وارد میشد. پس از غرق شدن کشتی اساس سیتی آو بنارس در سپتامبر ۱۹۴۰ و کشته شدن ۷۷ کودک، ارسال کودکان به خارج از کشور متوقف شد.
=== پیامدهای اجتماعی ===
=== ۴- برنامه لبنسبورن نازی — ربودن و آلمانیسازی کودکان (۱۹۳۹–۱۹۴۵) ===
کودتاها میتوانند موجب قطبیشدن جامعه، افزایش مهاجرت سیاسی، کاهش اعتماد عمومی به نهادهای حکومتی و محدود شدن آزادیهای مدنی شوند.
برنامه لبنسبورن (Lebensborn = «چشمه زندگی») یکی از وحشتناکترین برنامههای نازیها بود. تخمین زده میشود بین ۵۰٬۰۰۰ تا ۲۰۰٬۰۰۰ کودک از لهستان، شوروی، چکسلواکی، یوگسلاوی و نروژ ربوده شدند.
کودکان بر اساس معیارهای نژادی (رنگ مو، چشم، اندازه جمجمه) انتخاب شده و به خانوادههای آلمانی سپرده میشدند. نام، هویت و زبان آنها تغییر داده میشد. در لهستان، کودکانی که معیارهای نژادی را نداشتند، به اردوگاههای کار اجباری یا مرگ فرستاده میشدند.
=== پیامدهای اقتصادی ===
آدولف هیتلر (فرمان اکتبر ۱۹۳۹): «وظیفه کمیسر رایش برای تحکیم ملت آلمان: بازگرداندن خون آلمانی پراکنده در سرزمینهای اشغالی به رایش. ما باید خونمان را از هر کجا که باشد بازپس بگیریم.»
بیثباتی سیاسی ناشی از کودتا گاه به کاهش سرمایهگذاری، رکود اقتصادی، تحریمهای بینالمللی یا تغییر سیاستهای اقتصادی منجر میشود.
هاینریش هیملر (رهبر اساس، سخنرانی پوزنان اکتبر ۱۹۴۳): «وظیفه ماست که فرزندان آنها را با خود ببریم، آنها را از محیطشان خارج کنیم — در صورت لزوم با ربودن و دزدیدن آنها. ما یا خون خوب را میگیریم و میتوانیم خودمان از آن بهره ببریم، یا آن را نابود میکنیم.»
=== پیامدهای بینالمللی ===
هیملر (یادداشت محرمانه به هیتلر، مه ۱۹۴۰): «برای مردم غیرآلمانی شرق نباید مدرسهای بالاتر از کلاس چهارم ابتدایی وجود داشته باشد... فقط حساب ساده تا ۵۰۰ و نوشتن نام خود... و اینکه اطاعت از آلمانیها قانون الهی است. اگر کودکی را از نظر نژادی مناسب تشخیص دهیم، والدین مطلع خواهند شد که کودک به مدرسهای در آلمان فرستاده شده و برای همیشه در آلمان خواهد ماند.»
واکنش جامعه بینالمللی به کودتاها یکسان نیست. برخی حکومتهای برآمده از کودتا با تحریم یا تعلیق عضویت در سازمانهای منطقهای روبهرو شدهاند، در حالی که برخی دیگر توانستهاند به تدریج مشروعیت دیپلماتیک کسب کنند.
موضعگیری دولتها و رهبران: رژیم نازی این برنامه را بخشی از سیاست نژادی «خون و خاک» نامید. هیتلر شخصاً دفتر کمیسر رایش برای تحکیم ملت آلمان را با هیملر در رأس آن ایجاد کرد (اکتبر ۱۹۳۹). در دادگاههای نورنبرگ پس از جنگ، مسئولان محاکمه شدند اما بسیاری احکام سبکی دریافت کردند. دولت لهستان این اقدامات را نسلکشی فرهنگی نامید. تنها تعداد کمی از کودکان شناسایی و بازگردانده شدند.
== مطالعات دانشگاهی درباره کودتا ==
== پس از جنگ جهانی دوم و جنگ سرد ==
از نیمه دوم قرن بیستم، مطالعه کودتا به شاخهای مهم در علوم سیاسی تبدیل شد.
=== ۱- کودکان یتیم جنگ کره (۱۹۵۰–۱۹۵۳) ===
=== ادوارد لوتواک ===
جنگ کره فاجعهای بشری برای کودکان به بار آورد. در ۱۹۵۱ آژانس بازسازی کره سازمان ملل تعداد یتیمان را ۱۰۰٬۰۰۰ نفر تخمین زد. تا ۱۹۵۳ حدود ۲۹۳٬۰۰۰ زن بیوه مراقبت از ۵۱۶٬۰۰۰ کودک زیر ۱۳ سال را بر عهده داشتند.
فرزندخواندگی بینالمللی از ۱۹۵۳ آغاز شد. تا به امروز حدود ۱۵۰٬۰۰۰ کودک کرهای به خارج فرستاده شدهاند. کمیسیون حقیقت و آشتی کره جنوبی در ۲۰۲۵ اعلام کرد آژانسهای فرزندخواندگی حقوق بشر کودکان و مادران را نقض کردهاند.
ادوارد لوتواک در کتاب ''Coup d'État: A Practical Handbook'' (۱۹۶۸) سازوکار عملی اجرای کودتا را بررسی کرده است. او استدلال میکند که موفقیت کودتا بیش از هر چیز به کنترل مراکز فرماندهی، ارتباطات، رسانهها و نهادهای تصمیمگیری وابسته است.<ref>Luttwak, همان.</ref>
موضعگیری دولتها و رهبران: دولت کره جنوبی ابتدا فرزندخواندگی بینالمللی را راهحلی برای بحران کودکان جنگی پذیرفت اما سپس به یک صنعت تبدیل شد. دولت آمریکا قانون امداد پناهندگان ۱۹۵۳ را تصویب کرد. تحقیقات اخیر نشان داده دولت کره «بهطور مداوم نسبت به اقدامات غیرقانونی چشمپوشی کرده است.»
'''ساموئل هانتینگتون'''
=== ۲- عملیات بیبیلیفت — جنگ ویتنام (۱۹۷۵) ===
ساموئل هانتینگتون در کتاب ''Political Order in Changing Societies'' رابطه میان توسعه نامتوازن، ضعف نهادهای سیاسی و افزایش احتمال مداخله ارتش در سیاست را تحلیل کرده است. از دیدگاه او، در جوامعی که نهادهای سیاسی از انسجام کافی برخوردار نیستند، ارتش ممکن است به بازیگری تعیینکننده در انتقال قدرت تبدیل شود.<ref>Huntington, همان.</ref>
عملیات بیبیلیفت تخلیه گسترده کودکان از ویتنام جنوبی به ایالات متحده در آوریل ۱۹۷۵ بود. بیش از ۳٬۳۰۰ نوزاد و کودک منتقل شدند. اولین هواپیمای سی-۵ سقوط کرد و حدود ۱۳۸ نفر از جمله ۷۸ کودک کشته شدند.
این عملیات بحثبرانگیز بود زیرا بسیاری از کودکان واقعاً یتیم نبودند. دادگاه فدرال آمریکا در پرونده «نگوین دا ین علیه کیسینجر» حکم داد بازداشت کودکان غیرقانونی بوده است.
'''پژوهشهای آماری معاصر'''
جرالد فورد (رئیسجمهور آمریکا): «من ۲ میلیون دلار از صندوق کمک خارجی ویژه را برای پل هوایی انتقال یتیمان ویتنامی اختصاص میدهم. این وظیفه اخلاقی ماست.»
پژوهشگران معاصر با استفاده از پایگاههای داده بینالمللی، عواملی مانند ساختار ارتش، رقابت میان نخبگان، نابرابری اقتصادی، جنگهای داخلی و فشارهای خارجی را در احتمال وقوع یا شکست کودتا بررسی کردهاند. مطالعاتی مانند پایگاه داده کودتاهای کلایتون ثاین از منابع پرکاربرد در این حوزه به شمار میروند.<ref>Clayton L. Thyne, Coup Dataset.</ref>
موضعگیری دولتها و رهبران: رئیسجمهور فورد عملیات را اقدامی بشردوستانه معرفی کرد. دولت ویتنام جنوبی با اکراه موافقت کرد. منتقدان این عمل را «ربودن» نامیدند و خواستار بازگرداندن کودکان غیریتیم شدند.
== نظریههای تبیین کودتا ==
=== ۳- کودکان جنگ بیافرا — نیجریه (۱۹۶۷–۱۹۷۰) ===
پژوهشگران برای توضیح چرایی وقوع کودتا نظریههای گوناگونی ارائه کردهاند.
جنگ داخلی نیجریه جان تا ۲ میلیون نفر را گرفت، عمدتاً در اثر قحطی ناشی از محاصره. تصاویر کودکان گرسنه بیافرایی نماد رنج آفریقا شد. تا اواسط ۱۹۶۹ حدود ۳٬۹۴۰ کودک به گابن، ۹۰۸ به ساحل عاج و ۱۳۰ به سائو تومه منتقل شدند.
پس از پایان جنگ در ژانویه ۱۹۷۰، بیشتر کودکان با کمک کمیساریای عالی پناهندگان به نیجریه بازگردانده شدند.
=== نظریه نهادی ===
موضعگیری دولتها و رهبران: دولت فدرال نیجریه محاصره بیافرا را اعمال کرد و اصرار داشت کودکان «تخلیهشدگان موقت» هستند نه «پناهنده». دولت بیافرا از تصاویر کودکان گرسنه بهعنوان ابزار تبلیغاتی استفاده کرد.
بر اساس این دیدگاه، ضعف نهادهای حکومتی، نبود سازوکارهای قانونی انتقال قدرت و کاهش مشروعیت سیاسی احتمال وقوع کودتا را افزایش میدهد.
== آمریکای لاتین ==
=== نظریه نظامی ===
=== ۱- کودکان دزدیدهشده آرژانتین — جنگ کثیف (۱۹۷۶–۱۹۸۳) ===
این نظریه بر نقش ارتش بهعنوان سازمانی منسجم، سلسلهمراتبی و دارای ظرفیت بسیج سریع تأکید میکند.
در دوران دیکتاتوری نظامی آرژانتین حدود ۳۰٬۰۰۰ نفر «ناپدید» شدند. تخمین زده میشود حدود ۵۰۰ کودک ربوده شدند یا در بازداشتگاهها به دنیا آمدند و به خانوادههای وابسته به ارتش سپرده شدند.
در ۱۹۷۷ مادربزرگها سازمان «مادربزرگهای میدان مه» را تأسیس کردند. با کمک ژنتیکدان مری-کلر کینگ، آزمایشهای نوآورانهای توسعه یافت. تا ژوئیه ۲۰۲۳ تعداد ۱۳۳ نوه شناسایی شدند. هنوز بین ۳۰۰ تا ۵۰۰ نفر شناسایی نشدهاند.
=== نظریه نخبگان ===
خورخه رافائل ویدلا (رئیس خونتای نظامی آرژانتین): «این جنگ است — جنگ علیه براندازی. هر کس با دشمن همکاری کند، دشمن محسوب میشود — حتی اگر زن باردار باشد.»
برخی پژوهشگران کودتا را نتیجه رقابت میان گروههای نخبه برای دسترسی به قدرت میدانند، بهویژه هنگامی که امکان رقابت قانونی محدود باشد.
موضعگیری دولتها و رهبران: رژیم نظامی ربودن کودکان را بخشی از «جنگ کثیف» علیه «براندازی» نامید. پس از بازگشت دموکراسی در ۱۹۸۳، کمیسیون ملی درباره ناپدیدشدگان تأسیس شد. دیوان بینالمللی حقوق بشر آمریکا آرژانتین را محکوم کرد.
در برخی مطالعات، نقش قدرتهای خارجی در حمایت اطلاعاتی، مالی یا سیاسی از کودتاها بررسی شده است؛ با این حال، پژوهشگران تأکید میکنند که میزان تأثیر این عامل در هر مورد باید بهطور مستقل ارزیابی شود.
در جنگ داخلی ۱۲ ساله السالوادور صدها کودک توسط ارتش «ناپدید» شدند. میانگین سنی کودکان در زمان ناپدید شدن کمتر از ۲ سال بود. وزارت امور خارجه آمریکا ۲٬۳۵۴ ویزای فرزندخواندگی برای کودکان السالوادوری صادر کرد.
کشیش یسوعی خون کورتینا در ۱۹۹۴ سازمان «پرو بوسکدا» را تأسیس کرد و تا کنون ۱٬۴۴۰ پرونده ثبت کرده است. دیوان بینالمللی حقوق بشر آمریکا در ۲۰۰۵، ۲۰۱۱ و ۲۰۱۴ السالوادور را محکوم کرد.
== نقدها و مباحث نظری ==
موضعگیری دولتها و رهبران: ارتش السالوادور ناپدید کردن کودکان را انکار میکرد. دولت موریسیو فونس در ۲۰۱۰ کمیسیون ملی جستجو ایجاد کرد اما جستجو همچنان دشوار ماند.
تعریف دقیق کودتا همچنان موضوع بحث میان پژوهشگران است. برخی معتقدند مرز میان کودتا، انقلاب، شورش و انتقال غیرقانونی قدرت همیشه روشن نیست. همچنین درباره نقش قدرتهای خارجی، میزان مشارکت مردمی و مشروعیت حکومتهای برآمده از کودتا دیدگاههای متفاوتی وجود دارد.
== جنگهای دهه ۱۹۹۰ ==
در سالهای اخیر، اصطلاحهایی مانند «کودتای نرم»، «کودتای قضایی» و «کودتای پارلمانی» نیز وارد ادبیات سیاسی شدهاند، اما کاربرد این مفاهیم درباره رویدادهای مشخص همچنان محل اختلاف است و نیازمند بررسی موردی بر پایه منابع معتبر است.<ref>Oxford Reference.</ref>
=== ۱- کودکان جنگ بوسنی (۱۹۹۲–۱۹۹۵) ===
== تأثیر کودتا بر دموکراسی ==
جنگ بوسنی یکی از وحشتناکترین جنگهای اروپا پس از جنگ جهانی دوم بود. تخلیه ۴۶ کودک از پرورشگاه بیلاوه در سارایوو به ایتالیا در ژوئیه ۱۹۹۲ با مجوز رئیسجمهور بوسنی صورت گرفت.
هیچیک از این کودکان هرگز به بوسنی بازنگشتند. در ۱۹۹۷ فرایند فرزندخواندگی ۲۳ کودک بوسنیایی در ایتالیا آغاز شد — بدون رضایت واقعی والدین.
پژوهشهای تطبیقی نشان میدهد که کودتاها معمولاً روند توسعه نهادهای دموکراتیک را با اختلال روبهرو میکنند؛ هرچند پیامدهای بلندمدت آنها در کشورهای مختلف یکسان نیست. برخی حکومتهای برآمده از کودتا پس از دورهای انتقالی به انتخابات بازگشتهاند، در حالی که برخی دیگر به حکومتهای اقتدارگرا تبدیل شدهاند.<ref>Nancy Bermeo, ''Journal of Democracy''.</ref>
رادوان کاراجیچ (رهبر صربهای بوسنی): «صربها و مسلمانان نمیتوانند با هم زندگی کنند. جدایی برای حفاظت از همه ضروری است.»
== جستارهای وابسته ==
موضعگیری دولتها و رهبران: دولت بوسنی تخلیه را تأیید کرد اما مکانیزمی برای بازگرداندن کودکان نداشت. دولت ایتالیا بهصورت یکجانبه فرایند فرزندخواندگی را پیش برد. توافقنامه صلح دیتون (۱۹۹۵) پیچیدگیهای حقوقی اضافی ایجاد کرد.
* [[انقلاب]]
* [[علوم سیاسی]]
* [[روابط بینالملل]]
* [[ارتش]]
* [[دموکراسی]]
* [[اقتدارگرایی]]
* [[کودتای ۲۸ مرداد]]
* [[کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹|کودتای سوم اسفند]]
* [[جنگ داخلی]]
* [[حکومت نظامی]]
=== ۲- کودکان نسلکشی رواندا (۱۹۹۴) ===
== منابع ==
نسلکشی رواندا جان بیش از یک میلیون نفر را در کمتر از ۱۰۰ روز گرفت. تقریباً یک میلیون کودک یتیم شدند. تا ۲۰۰۱ تعداد ۳۷ درصد خانوارها توسط کودکان اداره میشد — بالاترین نرخ در جهان.
از ۴۷٬۶۴۶ کودک ثبتشده، ۲۰ درصد زیر ۶ سال بودند. تا سپتامبر ۱۹۹۶ حدود ۹۴٬۰۰۰ کودک ثبتنام و ۱۰٬۵۶۴ کودک با خانوادههای نزدیکشان متحد شدند.
<references/>
موضعگیری دولتها و رهبران: دولت جدید رواندا با بحران عظیم کودکان یتیم مواجه شد. جامعه بینالمللی به دلیل ناکامی در جلوگیری از نسلکشی مورد انتقاد شدید قرار گرفت.
== کتابشناسی ==
=== ۳- کودکان سرباز سیرالئون (۱۹۹۱–۲۰۰۲) ===
* Abrahamian, Ervand. ''A History of Modern Iran''. Cambridge University Press.
جنگ داخلی سیرالئون به دلیل استفاده گسترده از کودکان سرباز شهرت جهانی یافت. حدود ۱۰٬۰۰۰ کودک بهعنوان سرباز استثمار شدند. کودکان بین ۴۰ تا ۵۰ درصد نیروی نظامی جبهه متحد انقلابی تشکیل میدادند.
* Goldstone, Jack A. ''Revolutions: A Very Short Introduction''. Oxford University Press.
* Gordon, Joel. ''Nasser's Blessed Movement''. Oxford University Press.
تا پایان جنگ ۷۲٬۵۰۰ جنگنده خلع سلاح شدند که ۶٬۸۴۵ نفر کودک بودند.
* Hale, William. ''Turkish Politics and the Military''. Routledge.
* Huntington, Samuel P. ''Political Order in Changing Societies''. Yale University Press.
فوده ساندیو سانکوه (رهبر جبهه متحد انقلابی): «ما یک ارتش خلقی هستیم — همه باید بجنگند، حتی جوانترینها.»
* Luttwak, Edward N. ''Coup d'État: A Practical Handbook''. Harvard University Press.
* Winn, Peter. ''Weavers of Revolution''. Oxford University Press.
موضعگیری دولتها و رهبران: دولت سیرالئون در ۱۹۹۳ حدود ۳۷۰ کودک سرباز را تحویل داد. شورای امنیت نیروی حفظ صلح مستقر کرد. دادگاه ویژه سیرالئون تأسیس شد.
* Oxford Reference. "Coup d'état".
* National Security Archive. "The Iran Coup, 1953".
=== ۴- کودکان جنگ کوزوو (۱۹۹۸–۱۹۹۹) ===
* CIA Historical Review Program.
جنگ کوزوو منجر به آوارگی حدود ۸۰ درصد جمعیت غیرنظامی شد. حدود ۸۶۰٬۰۰۰ پناهنده — نیمی کودکان — از کشور گریختند.
* United Nations Human Rights Office.
* Clayton L. Thyne. Coup Dataset.
کودکان با مینهای زمینی، بمبهای خوشهای و ویرانی ۷۷٬۰۰۰ خانه مواجه بودند. حدود ۱۸۰٬۰۰۰ صرب و رومَنی نیز از کوزوو گریختند.
اسلوبودان میلوشویچ (رئیسجمهور یوگسلاوی): «عملیات ما در کوزوو مبارزه با تروریسم و حفاظت از تمامیت ارضی یوگسلاوی است.»
موضعگیری دولتها و رهبران: صربستان عملیات خود را «ضد تروریسم» نامید اما در عمل پاکسازی نژادی انجام داد. ناتو بمباران صربستان را آغاز کرد. تا پایان اوت ۱۹۹۹ تعداد ۷۶۱٬۰۰۰ پناهنده بازگشتند.
=== ۵- پسران گمشده سودان (۱۹۸۳–۲۰۰۵) ===
«پسران گمشده سودان» به حدود ۲۰٬۰۰۰ تا ۲۶٬۰۰۰ پسر جوان گفته میشود که در ۱۹۸۷ از خانههایشان آواره شدند. بیشتر آنها ۶ یا ۷ ساله بودند و مسیری ۱٬۶۰۹ کیلومتری را پیاده تا اتیوپی طی کردند.
حدود ۱۰٬۰۰۰ پسر به اردوگاه کاکوما در کنیا رسیدند. در ۲۰۰۱ حدود ۳٬۶۰۰ نفر برای اسکان مجدد به آمریکا فرستاده شدند.
موضعگیری دولتها و رهبران: دولت شمال سودان حمله را بخشی از سرکوب ارتش آزادیبخش دانست. ارتش آزادیبخش نیز متهم به سربازگیری پسران جوان بود. کمیساریای عالی پناهندگان اسکان مجدد را پیشنهاد کرد.
== قرن بیستویکم ==
=== ۱- کودکان جنگ عراق (۲۰۰۳ تا کنون) ===
جنگ عراق از ۲۰۰۳ فاجعهای بشری برای کودکان به بار آورد. بر اساس آمار رسمی، ۵ میلیون کودک یتیم وجود دارد که ۵۰۰٬۰۰۰ نفر در خیابانها زندگی میکنند. نرخ سوءتغذیه از ۱۹ درصد قبل از تهاجم به ۲۸ درصد در ۲۰۰۷ افزایش یافت.
بیش از ۴٫۷ میلیون عراقی پناهنده شدند. ۸۳ درصد آوارگان زنان و کودکان بودند. ۲۰ درصد آوارگان اعلام کردند کودکانشان مفقود شدهاند — بیش از ۹۳٬۵۰۰ کودک ناپدید.
جورج دبلیو بوش (رئیسجمهور آمریکا): «ما عراق را آزاد میکنیم و دموکراسی را به این منطقه میآوریم.»
موضعگیری دولتها و رهبران: ایالات متحده و بریتانیا تهاجم ۲۰۰۳ را با بهانه نابودی سلاحهای کشتار جمعی توجیه کردند اما برنامه کافی برای حفاظت از غیرنظامیان نداشتند. نیروهای اشغالگر در قبال تعهداتشان نسبت به کودکان بر اساس کنوانسیون ژنو ناکام ماندند.
=== ۲- کودکان سازمان مجاهدین خلق — انتقال به اروپا (۱۹۹۰–۱۹۹۱) ===
یکی از موارد خاص و بحثبرانگیز انتقال کودکان در منطقه خاورمیانه، ماجرای فرزندان اعضای سازمان مجاهدین خلق ایران است. سازمان مجاهدین خلق در دهه ۱۹۸۰ پایگاه اصلی خود را در قرارگاه اشرف در عراق مستقر کرده بود و هزاران عضو همراه با خانوادههایشان درحال مبارزه با جمهوری اسلامی بودند.
در سالهای ۱۹۹۰ و ۱۹۹۱، همزمان با جنگ اول خلیج فارس (عملیات طوفان صحرا) و بمباران شدید عراق توسط ائتلاف به رهبری آمریکا، سازمان مجاهدین بین ۷۰۰ تا ۹۰۰ کودک — از نوزاد تا ۱۷ ساله — را از قرارگاه اشرف خارج کرد. کودکان ابتدا از طریق مرز زمینی به اردن (امّان) منتقل شدند و سپس در گروههای مختلف به کشورهای اروپایی، اسکاندیناوی، آمریکا، کانادا و استرالیا فرستاده شدند.
بیشترین تعداد کودکان به آلمان (حدود ۳۰۰ نفر)، سوئد، دانمارک، فرانسه، بریتانیا و کانادا فرستاده شدند. کودکان در خوابگاهها و مراکز سازمان نگهداری شدند و بهدلیل شرایط جنگی عراق، بسیاری از این کودکان ارتباطشان با والدین قطع شد.
نسخهٔ کنونی تا ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۵۷
کودتا
شناسنامه
نام لاتین
Coup d'état
نامهای دیگر
براندازی حکومتی، قبضه قدرت
حوزه
علوم سیاسی، روابط بینالملل، تاریخ
نوع
مفهوم سیاسی
خاستگاه
فرانسه
دوره شکلگیری
سده هفدهم میلادی (بهعنوان اصطلاح)، گسترش نظری در سدههای نوزدهم و بیستم
کودتا (به فرانسوی: Coup d'état) به اقدام ناگهانی، سازمانیافته و عمدتاً غیرقانونی برای تصرف قدرت سیاسی توسط گروهی محدود از نخبگان حکومتی، فرماندهان نظامی یا مقامهای امنیتی گفته میشود. برخلاف انقلاب که معمولاً با مشارکت گسترده جامعه و دگرگونی بنیادین ساختارهای سیاسی همراه است، کودتا اغلب با کنترل سریع مراکز کلیدی حکومت، کنار گذاشتن رهبران مستقر و انتقال قدرت بدون طی فرایندهای قانونی انجام میشود.[۱]
کودتا از مهمترین مفاهیم مورد مطالعه در علوم سیاسی، روابط بینالملل و تاریخ معاصر است. پژوهشگران آن را یکی از مهمترین شیوههای تغییر رژیم سیاسی میدانند که بهویژه در قرن بیستم در کشورهای آسیا، آفریقا، آمریکای لاتین و خاورمیانه نقشی تعیینکننده در تحولات سیاسی ایفا کرده است.[۲]
اصطلاح Coup d'état از زبان فرانسوی گرفته شده و به معنای «ضربه به دولت» یا «اقدام ناگهانی علیه حکومت» است. این واژه از سده هفدهم میلادی در ادبیات سیاسی فرانسه برای توصیف اقدامهای فوقالعاده در ساختار قدرت به کار رفت و بعدها در زبانهای دیگر، از جمله فارسی، به صورت «کودتا» رواج یافت.[۳]
هرچند خود واژه ریشهای فرانسوی دارد، اما پدیده کودتا بسیار قدیمیتر از این اصطلاح است و نمونههایی از براندازی ناگهانی فرمانروایان در امپراتوریهای باستان، دولتشهرهای یونان و امپراتوری روم نیز گزارش شده است. با شکلگیری دولتهای مدرن و ارتشهای سازمانیافته، مفهوم کودتا بهتدریج به یکی از موضوعات اصلی مطالعات سیاسی تبدیل شد.
ویژگیهای کودتا
پژوهشگران چند ویژگی مشترک را برای بیشتر کودتاها برمیشمارند:
اجرای ناگهانی و غافلگیرکننده؛
مشارکت گروهی محدود از عاملان؛
تصرف مراکز حیاتی حکومت، از جمله ستاد ارتش، مراکز مخابراتی و رسانههای دولتی؛
بازداشت، برکناری یا منزوی کردن رهبران سیاسی؛
تلاش برای تثبیت سریع حکومت جدید.
لوتواک تأکید میکند که موفقیت بسیاری از کودتاها بیش از آنکه به شمار نیروها وابسته باشد، به توانایی کودتاگران در کنترل سریع شبکههای فرماندهی، ارتباطات و نهادهای تصمیمگیری بستگی دارد.[۴]
از سوی دیگر، همه کودتاها موفق نیستند. بسیاری از آنها با مقاومت نیروهای وفادار به حکومت، اختلاف میان فرماندهان نظامی یا واکنش سریع نهادهای دولتی شکست میخورند.
انواع کودتا
کودتای نظامی
رایجترین نوع کودتا است که در آن بخشی از نیروهای مسلح یا فرماندهان ارتش قدرت را در دست میگیرند. بسیاری از کودتاهای قرن بیستم در آمریکای لاتین، آفریقا و خاورمیانه از این نوع بودهاند.[۵]
کودتای درونحکومتی
در این نوع، مقامهای ارشد حکومت بدون بسیج عمومی یا درگیری گسترده نظامی، رهبر یا دولت مستقر را کنار میگذارند. این گونه گاهی «کودتای درباری» نیز نامیده میشود، زیرا معمولاً در درون ساختار قدرت رخ میدهد.
خودکودتا
در خودکودتا (Autogolpe)، رهبر مستقر با تعلیق قانون اساسی، انحلال پارلمان یا محدود کردن نهادهای قانونی، اختیارات خود را گسترش میدهد. پژوهشگران اقدام آلبرتو فوجیموری در پرو (۱۹۹۲) را نمونهای شناختهشده از این نوع میدانند.[۶]
کودتای نافرجام
اگر عاملان نتوانند کنترل قدرت را تثبیت کنند، کودتا شکستخورده تلقی میشود؛ هرچند ممکن است پیامدهای سیاسی، امنیتی و اجتماعی مهمی بر جای بگذارد.
تفاوت کودتا و انقلاب
گرچه هر دو میتوانند به تغییر حکومت بینجامند، اما از نظر شیوه اجرا، میزان مشارکت اجتماعی و دامنه تغییرات تفاوتهای مهمی دارند.
ویژگی
کودتا
انقلاب
عامل اصلی
گروه محدود نخبگان یا نظامیان
مشارکت گسترده اجتماعی
سرعت اجرا
سریع
معمولاً تدریجیتر
تغییر ساختار سیاسی
اغلب محدود
معمولاً گسترده
ابزار اصلی
کنترل مراکز قدرت
بسیج اجتماعی
در عمل، برخی رویدادهای تاریخی در مرز میان کودتا و انقلاب قرار میگیرند و درباره ماهیت آنها میان پژوهشگران اختلاف نظر وجود دارد.[۷]
عوامل مؤثر در وقوع کودتا
پژوهشهای علوم سیاسی مجموعهای از عوامل را در افزایش احتمال وقوع کودتا مؤثر دانستهاند.
نقش ارتش
یکی از مهمترین عوامل در بسیاری از کودتاها، جایگاه ارتش در ساختار سیاسی است. هرچه نیروهای مسلح استقلال سازمانی، نفوذ سیاسی و کنترل بیشتری بر منابع کشور داشته باشند، احتمال مداخله آنها در سیاست افزایش مییابد.[۸]
ضعف نهادهای سیاسی
بحران مشروعیت، اختلاف میان نخبگان، ضعف دولت، بیثباتی سیاسی و ناتوانی حکومت در حل بحرانهای داخلی میتواند زمینه را برای اقدام گروههای کودتاگر فراهم کند.
بحرانهای اقتصادی
تورم شدید، رکود اقتصادی، بیکاری و نارضایتی عمومی از جمله عواملی هستند که ممکن است شرایط مساعدی برای وقوع کودتا ایجاد کنند؛ هرچند این عوامل بهتنهایی علت وقوع کودتا محسوب نمیشوند.
مداخلات خارجی
در برخی کودتاها، اسناد تاریخی از حمایت یا دخالت قدرتهای خارجی در برنامهریزی، تأمین مالی یا پشتیبانی اطلاعاتی خبر میدهند. با این حال، میزان و نوع این دخالتها باید در هر مورد بر اساس اسناد مستقل بررسی شود و نمیتوان آن را به همه کودتاها تعمیم داد.[۹]
کودتا در تاریخ معاصر ایران
تاریخ معاصر ایران نیز شاهد رویدادهایی بوده است که در پژوهشهای تاریخی با عنوان کودتا بررسی شدهاند.
کودتای ۲۸ مرداد و سرنگونی دولت مصدق
کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹
در سوم اسفند ۱۲۹۹، رضاخان و سید ضیاءالدین طباطبایی با تصرف مراکز حکومتی در تهران قدرت را در دست گرفتند. این رویداد زمینهساز تحولات سیاسی بعدی و شکلگیری سلطنت پهلوی شد.[۱۰]
کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲
یکی از مهمترین رویدادهای تاریخ معاصر ایران، برکناری دولت محمد مصدق در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ بود. اسناد منتشرشده از آرشیوهای ایالات متحده و بریتانیا نشان میدهد که سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (CIA) و سرویس اطلاعات مخفی بریتانیا (MI6) در عملیات آژاکس نقش داشتند؛ با این حال، پژوهشگران درباره میزان تأثیر عوامل داخلی و خارجی در موفقیت این کودتا دیدگاههای متفاوتی ارائه کردهاند.[۱۱][۱۲]
این رویداد از پرمطالعهترین نمونههای دخالت خارجی در تغییر حکومت در مطالعات روابط بینالملل به شمار میرود و همچنان موضوع پژوهشهای تاریخی گسترده است.[۱۳][۱۴]
نمونههای مشهور کودتا در جهان
کودتاها در مناطق مختلف جهان و در دورههای تاریخی گوناگون رخ دادهاند. برخی از شناختهشدهترین نمونهها عبارتاند از:
ارتش دولت منتخب را برکنار و وضعیت فوقالعاده اعلام کرد.[۲۰]
هر یک از این رویدادها شرایط، بازیگران و پیامدهای متفاوتی داشتهاند و پژوهشگران آنها را در چارچوبهای گوناگون علوم سیاسی بررسی کردهاند.
پیامدهای کودتا
کودتای شیلی به
پیامدهای کودتا بسته به شرایط هر کشور متفاوت است، اما معمولاً در چند حوزه قابل بررسی است.
پیامدهای سیاسی
تغییر رهبران سیاسی؛
تعلیق یا اصلاح قانون اساسی؛
انحلال پارلمان یا محدود شدن اختیارات آن؛
افزایش نقش نیروهای نظامی و امنیتی در اداره کشور.
در بسیاری از موارد، حکومتهای برآمده از کودتا با صدور فرمانهای فوقالعاده و اعمال حکومت نظامی تلاش کردهاند قدرت خود را تثبیت کنند.[۲۱]
پیامدهای اجتماعی
کودتاها میتوانند موجب قطبیشدن جامعه، افزایش مهاجرت سیاسی، کاهش اعتماد عمومی به نهادهای حکومتی و محدود شدن آزادیهای مدنی شوند.
پیامدهای اقتصادی
بیثباتی سیاسی ناشی از کودتا گاه به کاهش سرمایهگذاری، رکود اقتصادی، تحریمهای بینالمللی یا تغییر سیاستهای اقتصادی منجر میشود.
پیامدهای بینالمللی
واکنش جامعه بینالمللی به کودتاها یکسان نیست. برخی حکومتهای برآمده از کودتا با تحریم یا تعلیق عضویت در سازمانهای منطقهای روبهرو شدهاند، در حالی که برخی دیگر توانستهاند به تدریج مشروعیت دیپلماتیک کسب کنند.
مطالعات دانشگاهی درباره کودتا
از نیمه دوم قرن بیستم، مطالعه کودتا به شاخهای مهم در علوم سیاسی تبدیل شد.
ادوارد لوتواک
ادوارد لوتواک در کتاب Coup d'État: A Practical Handbook (۱۹۶۸) سازوکار عملی اجرای کودتا را بررسی کرده است. او استدلال میکند که موفقیت کودتا بیش از هر چیز به کنترل مراکز فرماندهی، ارتباطات، رسانهها و نهادهای تصمیمگیری وابسته است.[۲۲]
ساموئل هانتینگتون
ساموئل هانتینگتون در کتاب Political Order in Changing Societies رابطه میان توسعه نامتوازن، ضعف نهادهای سیاسی و افزایش احتمال مداخله ارتش در سیاست را تحلیل کرده است. از دیدگاه او، در جوامعی که نهادهای سیاسی از انسجام کافی برخوردار نیستند، ارتش ممکن است به بازیگری تعیینکننده در انتقال قدرت تبدیل شود.[۲۳]
پژوهشهای آماری معاصر
پژوهشگران معاصر با استفاده از پایگاههای داده بینالمللی، عواملی مانند ساختار ارتش، رقابت میان نخبگان، نابرابری اقتصادی، جنگهای داخلی و فشارهای خارجی را در احتمال وقوع یا شکست کودتا بررسی کردهاند. مطالعاتی مانند پایگاه داده کودتاهای کلایتون ثاین از منابع پرکاربرد در این حوزه به شمار میروند.[۲۴]
نظریههای تبیین کودتا
پژوهشگران برای توضیح چرایی وقوع کودتا نظریههای گوناگونی ارائه کردهاند.
نظریه نهادی
بر اساس این دیدگاه، ضعف نهادهای حکومتی، نبود سازوکارهای قانونی انتقال قدرت و کاهش مشروعیت سیاسی احتمال وقوع کودتا را افزایش میدهد.
نظریه نظامی
این نظریه بر نقش ارتش بهعنوان سازمانی منسجم، سلسلهمراتبی و دارای ظرفیت بسیج سریع تأکید میکند.
نظریه نخبگان
برخی پژوهشگران کودتا را نتیجه رقابت میان گروههای نخبه برای دسترسی به قدرت میدانند، بهویژه هنگامی که امکان رقابت قانونی محدود باشد.
نظریه مداخله خارجی
در برخی مطالعات، نقش قدرتهای خارجی در حمایت اطلاعاتی، مالی یا سیاسی از کودتاها بررسی شده است؛ با این حال، پژوهشگران تأکید میکنند که میزان تأثیر این عامل در هر مورد باید بهطور مستقل ارزیابی شود.
نقدها و مباحث نظری
تعریف دقیق کودتا همچنان موضوع بحث میان پژوهشگران است. برخی معتقدند مرز میان کودتا، انقلاب، شورش و انتقال غیرقانونی قدرت همیشه روشن نیست. همچنین درباره نقش قدرتهای خارجی، میزان مشارکت مردمی و مشروعیت حکومتهای برآمده از کودتا دیدگاههای متفاوتی وجود دارد.
در سالهای اخیر، اصطلاحهایی مانند «کودتای نرم»، «کودتای قضایی» و «کودتای پارلمانی» نیز وارد ادبیات سیاسی شدهاند، اما کاربرد این مفاهیم درباره رویدادهای مشخص همچنان محل اختلاف است و نیازمند بررسی موردی بر پایه منابع معتبر است.[۲۵]
تأثیر کودتا بر دموکراسی
پژوهشهای تطبیقی نشان میدهد که کودتاها معمولاً روند توسعه نهادهای دموکراتیک را با اختلال روبهرو میکنند؛ هرچند پیامدهای بلندمدت آنها در کشورهای مختلف یکسان نیست. برخی حکومتهای برآمده از کودتا پس از دورهای انتقالی به انتخابات بازگشتهاند، در حالی که برخی دیگر به حکومتهای اقتدارگرا تبدیل شدهاند.[۲۶]
