پرویز قلیچخانی
| پرویز قلیچخانی | |
|---|---|
 پرویز قلیچخانی | |
| زادروز | ۲۹ آذر ۱۳۲۹ تهران |
| درگذشت | ۲ خرداد ۱۴۰۵ پاریس، فرانسه |
| علت مرگ | عوارض بیماری آلزایمر |
| ملیت | ایرانی |
| شناختهشده برای | کاپیتان تیم ملی فوتبال ایران، قهرمان آسیا و مخالف سرسخت دیکتاتوری |
پرویز قلیچخانی، (زاده ۲۹ آذر ۱۳۲۹ در تهران – درگذشته ۲ خرداد ۱۴۰۵ در پاریس)، یکی از برجستهترین بازیکنان تاریخ فوتبال ایران، کاپیتان تیم ملی و فعال سیاسی مخالف دیکتاتوری بود. او که به عنوان «کاپیتان افسانهای» و «ستاره ماندگار» فوتبال ایران شناخته میشود. قلیچخانی در سطح باشگاهی برای تیمهای دارایی، پرسپولیس، تاج (استقلال) و پاس بازی کرد. او با تیم ملی ایران در سه دوره متوالی قهرمان جام ملتهای آسیا شد (۱۳۴۷، ۱۳۵۱ و ۱۳۵۵) و به عنوان تنها بازیکنی که این سه عنوان را کسب کرده است، شناخته میشود. قلیچخانی پیش از انقلاب ۱۳۵۷ به دلیل مخالفت با رژیم پهلوی، زندانی شد. او شرکت تیم ملی ایران در جام جهانی ۱۹۷۸ را تحریم کرد. پس از انقلاب نیز، در برابر سیاستهای جمهوری اسلامی موضع انتقادی داشت و همواره از جنبشهای آزادیخواهی مردم ایران دفاع کرد. وی قتلعام زندانیان سیاسی در سال ۱۳۶۷ را محکوم نمود و از چهرههای ورزشی مخالف رژیم پهلوی و جمهوری اسلامی، از جمله حبیب خبیری و حمید عترتی، به عنوان قهرمانان ورزش ایران یاد کرد. قلیچخانی در سالهای آخر عمر به بیماری آلزایمر مبتلا شد. او ابتدا در ایالات متحده بود و سپس به فرانسه منتقل شد. پس از دورهای طولانی بستری در بیمارستان، در روز ۲ خرداد در سن ۸۱ سالگی درگذشت. درگذشت پرویز قلیچخانی، کاپیتان نامدار و اسطوره فوتبال ایران، ضایعهای برای جامعه ورزشی و علاقهمندان فوتبال به شمار میرود.
دوران کودکی و ورود به فوتبال
پرویز قلیچخانی در ۲۹ آذر ۱۳۲۹ در تهران متولد شد. از کودکی علاقه شدیدی به فوتبال داشت. او فوتبال را از کوچههای محله صابونپزخانه میدان شوش تهران آغاز کرد. او ابتدا در تیم دارایی تهران بازی کرد و سپس به پرسپولیس پیوست.
افتخارات ورزشی
پرویز قلیچخانی یکی از برجستهترین و پرافتخارترین بازیکنان تاریخ فوتبال ایران است که به دلیل توان فوقالعاده، رهبری میدانی و دستاوردهای بینالمللیاش، لقبهایی همچون «آچار فرانسه» فوتبال ایران را کسب کرد. او در تمام پستهای میانی و دفاعی (به جز دروازهبانی) به خوبی بازی میکرد و نماد نسلی از فوتبالیستهای ایرانی بود که هم در عرصه ورزش و هم در سطح آسیایی درخشیدند. قلیچخانی تنها بازیکنی است که سه بار پیاپی با تیم ملی ایران قهرمان جام ملتهای آسیا شد و این رکورد همچنان پابرجاست.[۱]
آغاز مسیر ورزشی و ورود به تیم ملی
او به سرعت پیشرفت کرد و در نوجوانی به تیم کیان پیوست. پیشرفت بینالمللی او در ۱۹ سالگی و در المپیک ۱۹۶۴ توکیو رخ داد، جایی که جوانترین بازیکن ایرانی در آن بازیها بود. این حضور نقطه آغاز درخشش او در سطح ملی شد.
در سالهای اولیه، قلیچخانی با تکنیک بالا، قدرت بدنی و هوش فوتبالیاش توجهها را جلب کرد. او در بازیهای آسیایی ۱۹۶۶ (۱۳۴۵) نقش کلیدی داشت و تیم ملی به نایب قهرمانی رسید. همان سال در تیم منتخب آسیا قرار گرفت. این دستاوردها او را به یکی از ستارگان نوظهور فوتبال آسیا تبدیل کرد.[۱]
اوج درخشش: قهرمانی تاریخی جام ملتهای آسیا ۱۹۶۸
اوج افتخارات ورزشی قلیچخانی بدون شک در جام ملتهای آسیا ۱۹۶۸ تهران رقم خورد. ایران میزبان بود و در فینال مقابل اسرائیل (قهرمان دوره قبل) قرار گرفت. اسرائیل در نیمه اول گل زده بود، اما قلیچخانی با گل سرنوشتساز خود در دقایق پایانی -شوتی قدرتمند از فاصله دور پس از دریبل چند بازیکن- نتیجه را ۲-۱ به سود ایران کرد. این گل نه تنها اولین قهرمانی آسیایی ایران را رقم زد، بلکه قلیچخانی را به قهرمان ملی تبدیل کرد.
این پیروزی نمادین بود و قلیچخانی به عنوان بازیکنی کلیدی در تیم تحت مربیگری فرامرز ظلیفار شناخته شد. او در این دوره نشان داد که هم میتواند بازیساز باشد و هم گلزن سرنوشتساز.
تداوم موفقیتها در دهه ۱۹۷۰
قلیچخانی در جام ملتهای آسیا ۱۹۷۲ نیز عضوی کلیدی از تیم قهرمان بود. ایران بار دیگر بر بام آسیا ایستاد و او با تجربه بیشتر، نقش رهبریکنندهتری ایفا کرد. دو سال بعد، در بازیهای آسیایی ۱۹۷۴ تهران، قلیچخانی کاپیتان تیم ملی بود و ایران با درخشش او به مدال طلا رسید. این عنوان یکی از درخشانترین لحظات فوتبال ایران در سطح قارهای به شمار میرود.
سومین قهرمانی پیاپی او در جام ملتهای آسیا ۱۹۷۶ بود. این بار قلیچخانی کاپیتان تیم بود و ایران در تهران دوباره قهرمان شد. او اکنون نه تنها بازیکنی با تجربه، بلکه رهبری کاریزماتیک بود که نسل جدیدی از بازیکنان را هدایت میکرد. این سه قهرمانی پیاپی (۱۹۶۸، ۱۹۷۲ و ۱۹۷۶) او را به رکورددار بیرقیب تاریخ جام ملتهای آسیا تبدیل کرده است؛ رکوردی که تا امروز هیچ بازیکن دیگری نتوانسته تکرار کند.
حضور در المپیک و دیگر تورنمنتها
قلیچخانی در سه دوره المپیک حضور داشت: ۱۹۶۴ توکیو، ۱۹۷۲ مونیخ و ۱۹۷۶ مونترال. این حضورها نشاندهنده ثبات و طول عمر ورزشی او در سطح جهانی بود. هرچند تیم ملی ایران در این المپیکها نتایج متفاوتی گرفت، اما عملکرد فردی قلیچخانی همیشه تحسینبرانگیز بود.
او همچنین در مقدماتی جام جهانی نقش داشت. یکی از گلهای بهیادماندنیاش دو گل به استرالیا در مقدماتی جام جهانی ۱۹۷۴ بود که نشان از قدرت گلزنیاش از راه دور داشت.
دستاوردها در سطح باشگاهی
در سطح باشگاهی، قلیچخانی برای تیمهای بزرگی مانند تاج (استقلال)، پاس، پرسپولیس، عقاب و دارایی بازی کرد. با تاج قهرمان جام باشگاههای آسیا ۱۹۷۰ شد و چندین عنوان لیگ تهران و ایران را کسب کرد. توانمندی او اجازه میداد در پستهای مختلف بدرخشد و مربیان از او به عنوان بازیکنی کامل استفاده کنند.
او حتی پیشنهادهایی از باشگاههای اروپایی (آلمان، یونان، ترکیه) داشت اما ترجیح داد در ایران بماند و به فوتبال ملی کمک کند. در اواخر دوران بازیگریاش به تیم پرسپولیس پیوست و سپس تجربه کوتاهی در لیگ آمریکا (سانخوزه ارثکوئیکز) داشت.
افتخارات فردی
علاوه بر افتخارات تیمی، قلیچخانی دو بار مرد سال فوتبال ایران شد (۱۳۴۴/۱۹۶۶ و ۱۳۵۱/۱۹۷۳). در سال ۱۹۶۷ نیز در تیم منتخب آسیا قرار گرفت. این جوایز نشاندهنده تأثیر او بر فوتبال ایران در آن دوران بود.
سبک بازی و میراث ورزشی
قلیچخانی به دلیل قدرت شوت از راه دور، دریبلینگ، بازیخوانی و رهبری، به «بازیکن کامل» معروف بود. مهدی حاجمحمد و محمد پنجعلی از همبازیهای سابقش، از قدرت سرزنی و استقامت او تعریف کردهاند. او نماد نسلی بود که فوتبال ایران را به سطح آسیایی رساند.
با ۶۶ بازی ملی و ۱۴ گل، تا پیش از انقلاب دومین بازیکن با بیشترین بازی ملی پس از علی پروین بود. میراث او فراتر از آمار است؛ او الهامبخش نسلهای بعدی شد و نشان داد که یک فوتبالیست میتواند با تعهد و تکنیک، تاریخساز شود.
دستاوردهای ورزشی پرویز قلیچخانی بخشی جداییناپذیر از تاریخ فوتبال ایران است. سه قهرمانی پیاپی آسیا، مدال طلای بازیهای آسیایی، حضورهای المپیکی و گلهای ماندگارش او را به اسطورهای ابدی تبدیل کرده که نسلهای آینده همچنان از آن یاد خواهند کرد. این افتخارات نه تنها برای او، بلکه برای کل فوتبال ایران مایه افتخار است.[۱]
قهرمانیهای آسیایی و کاپیتانی
قلیچخانی در جام جهانی ۱۹۷۸ آرژانتین نیز حضور داشت، اما به دلیل مخالفت با رژیم پهلوی، در اعتراض به شرایط سیاسی کشور، تصمیم به تحریم کامل این تورنمنت گرفت.[۲]
فعالیت سیاسی و مخالفت با دیکتاتوری
پرویز قلیچخانی نه تنها یک فوتبالیست برجسته، بلکه یک فعال سیاسی مخالف دیکتاتوری بود. او هنوز طعم قهرمانی فوتبال را درست نچشیده بود که توجهش به سیاست جلب شد و و در دوران پهلوی به دلیل فعالیتهای سیاسی به زندان افتاد. اوج درخشش ورزشی قلیچخانی گل سرنوشتسازش در فینال جام ملتهای آسیا در سال ۱۳۴۷ مقابل اسرائیل (قهرمان دوره قبل) بود که اولین قهرمانی ایران در آسیا را رقم زد.
پرویز قلیچخانی پس از پیروزی تیم ملی ایران در جام ملتهای آسیا ۱۳۴۷ هنگام ملاقات تیم ملی با محمدرضا شاه، دست او را نبوسید.
از او نامهای در سال ۵۷ منتشر شد که در آن نوشته بود:
«وقتی تیم ایران اول شد. اعضای تیم به اصطلاح شرفیاب گردیدند و در این شرف به باد دهی، کلیه سرپرستان و مربیان و اعضای تیم تا کمر خم شده و بر دستان شاه بوسه زدند ولی من [و یک نفر دیگر هم] از انجام این کار خودداری کردم و به همین دلیل از سوی تیمسار خسروانی و هاشمینژاد مورد بازخواست قرار گرفتم.»[۳]
او در سال ۱۳۸۹ طی یک مصاحبه این موضوع را اینگونه تشریح کرد:
«ما را به دفتر مخصوص شاه بردند، رئیس دفتر مخصوص شاه هم آنجا آمد. او مطرح کرد که آنجا می روید حتما دست اعلیحضرت را باید ببوسید، اینجوری است، رسم است.»[۳]
قلیچخانی دربارهٔ ریشههای سیاسی خود نیز گفته است:
«پدر من کارگر کورهپزخانه و کارگر زحمتکشی بود. من در یک خانواده کارگری و فقیر رشد کردم. طبیعی است که همیشه با این ظلم و فقر آشنا بودم. وقتی به یک حد بلوغ رسیده بودم با جهان پهلوان تختی در میدانهای کشتی آشنا شدم و علاقمند شدم. و وقتی این علاقه تختی به مردم و به همنوعهای خودش، به محیط ورزش، و جوانمردیاش را دیدم، احساس کردم که این میتواند انسانی باشد که فقط نوک دماغش را نمیبیند و دارد تاریخ را میبیند.»[۳]
پرویز قلیچخانی پس از انقلاب ۱۳۵۷ نیز از جنایات رژیم خمینی انتقاد کرد و قتلعام زندانیان سیاسی در سال ۱۳۶۷ را به شدت محکوم نمود. قلیچخانی همواره از شهیدان ورزش ایران مانند حبیب خبیری و حمید عترتی دفاع کرد و شجاعت آنها را ستود.او در مصاحبههای متعدد، از آزادی، عدالت اجتماعی و مخالفت با استبداد سخن گفت. قلیچخانی یکی از معدود ورزشکاران نامدار بود که پس از انقلاب، از حضور در تیم ملی رژیم خودداری کرد و به دلیل موضعگیریهایش تحت فشار قرار گرفت.[۴]
او در پاریس نشریه فرهنگی–سیاسی «آرش» را منتشر و سردبیری کرد؛ مجلهای که بین سالهای ۱۹۹۱ تا ۲۰۱۴ به انتشار تحلیلها و دیدگاههای انتقادی درباره تحولات ایران و مسائل سیاسی و اجتماعی ادامه داد و در میان محافل روشنفکری ایرانی خارج از کشور بازتاب داشت.
وی در مصاحبهها و گفتوگوهای مختلف، همواره بر آزادی بیان، نقد قدرت و فاصلهگیری از هر دو نظام سیاسی پیش و پس از انقلاب [پهلوی و جمهوری اسلامی] تاکید کرده و از چهرههای نمادین نسل ورزشکاران منتقد در تبعید شناخته میشود.[۲]
سالهای آخر عمر و بیماری
در سالهای آخر عمر، پرویز قلیچخانی به بیماری آلزایمر مبتلا شد. او ابتدا در آمریکا زندگی میکرد و سپس به فرانسه منتقل شد. قلیچخانی در بیمارستانی در پاریس بستری بود و در نهایت در ۲ خرداد ۱۴۰۵ در سن ۸۱ سالگی درگذشت. خبر درگذشت او موجی از واکنشهای احساسی و احترام در میان مردم ایران و جامعه ورزشی ایجاد کرد.[۲]
میراث و تأثیر فرهنگی
پرویز قلیچخانی فراتر از یک فوتبالیست، نمادی از مقاومت و شرافت در ورزش ایران است. او نشان داد که یک ورزشکار میتواند همزمان صدای آزادیخواهی باشد. نام او در تاریخ فوتبال ایران به عنوان کاپیتان افسانهای و قهرمان سه دوره آسیا جاودانه مانده است. قلیچخانی با تحریم جام جهانی ۱۹۷۸ و محکومیت قتلعام ۱۳۶۷، الگویی از وجدان بیدار ورزشکاران شد. درگذشت او در سال ۱۴۰۵، فرصتی برای یادآوری نقش ورزشکاران در جنبشهای آزادیخواهی بود. هزاران ایرانی در شبکههای اجتماعی و مراسم یادبود، از او به عنوان «کاپیتان شجاع» و «مرد شرافت» یاد کردند.[۴]
واکنشها به درگذشت
پس از درگذشت پرویز قلیچخانی، شخصیتهای ورزشی، سیاسی و فرهنگی متعددی پیام تسلیت دادند. سازمان مجاهدین خلق و شورای ملی مقاومت ایران نیز با صدور بیانیهای، از او به عنوان «کاپیتان شجاع و مخالف دیکتاتوری» یاد کردند. بسیاری از پیشکسوتان فوتبال ایران نیز در مصاحبهها از اخلاق ورزشی و شجاعت سیاسی او ستایش کردند.[۴]
ارزیابی تاریخی
پرویز قلیچخانی در دورانی زندگی کرد که ورزش و سیاست در ایران به شدت درهم تنیده بودند. او با ایستادگی در برابر دو رژیم دیکتاتوری، نشان داد که یک ورزشکار میتواند صدای مردم باشد. میراث او نه تنها در زمین فوتبال، بلکه در تاریخ مقاومت مدنی ایران ماندگار است.
منابع
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ پرویز قلیچخانی؛ «بازیکن کاملی»که پای ماندن نداشت-بیبیسی فارسی
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ پرویز قلیچخانی، چهره افسانهای فوتبال ایران درگذشت-یورونیوز
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ پرویز قلیچخانی، بازیکن برجسته تیم ملی ایران و فعال سیاسی، درگذشت-بیبیسی فارسی
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ درگذشت پرویز قلیچخانی کاپیتان پیشین و نامدار تیم ملی فوتبال ایران در پاریس- سازمان مجاهدین خلق ایران