رضا براهنی: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی «رضا براهنی(متولد آذرماه ۱۳۱۴- تبریز) شاعر، نویسنده و منتقد ادبی مشهور ایرانی...» ایجاد کرد |
Alireza k h (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
رضا براهنی( | {{جعبه اطلاعات شاعر و نویسنده | ||
|نام=رضا براهنی | |||
|تصویر=رضا براهنی.jpg | |||
|توضیح تصویر=رضا براهنی | |||
|نام اصلی=رضا براهنی | |||
|زمینه فعالیت=شعر، داستان، رمان، نقد و نظریه ادبی | |||
|ملیت=ایرانی | |||
|تاریخ تولد=۲۱ آذر ۱۳۱۴ | |||
|محل تولد=تبریز، آذربایجان، ایران | |||
|والدین= | |||
|خواهر و برادران= | |||
|تاریخ مرگ=۵ فروردین ۱۴۰۱ | |||
|محل مرگ=تورنتو، کانادا | |||
|علت مرگ= | |||
|محل زندگی=تبریز، تهران، ایالات متحده آمریکا، کانادا | |||
|مختصات محل زندگی= | |||
|مدفن= | |||
|در زمان حکومت=رضاشاه پهلوی؛ محمدرضا شاه پهلوی؛ جمهوری اسلامی ایران | |||
|اتفاقات مهم=عضویت در هیئت مؤسس کانون نویسندگان ایران؛ فعالیت علیه سانسور؛ مهاجرت و تبعید؛ تأثیرگذاری بر نقد ادبی و شعر معاصر فارسی | |||
|نام دیگر= | |||
|لقب= | |||
|بنیانگذار=از اعضای هیئت مؤسس کانون نویسندگان ایران | |||
|پیشه=شاعر، نویسنده، منتقد و نظریهپرداز ادبی | |||
|سالهای نویسندگی=از دهه ۱۳۴۰ تا ۱۴۰۱ | |||
|سبک نوشتاری=شعر نو، شعر حجم، شعر زبانی، داستان مدرن و پستمدرن | |||
|کتابها=طلا در مس، قصهنویسی، روزگار دوزخی آقای ایاز، رازهای سرزمین من، آزاده خانم و نویسندهاش، خطاب به پروانهها، کیمیا و خاک | |||
|مقالهها= | |||
|نمایشنامهها= | |||
|فیلمنامهها= | |||
|دیوان اشعار= | |||
|تخلص= | |||
|فیلم (های) ساخته بر اساس اثر(ها)= | |||
|همسر=ساناز بهاری | |||
|شریک زندگی= | |||
|وب گاه= | |||
|فرزندان=اکتای براهنی، الیکا براهنی | |||
|تحصیلات=زبان و ادبیات انگلیسی | |||
|دانشگاه=دانشگاه تبریز؛ دانشگاه استانبول | |||
|حوزه=ادبیات معاصر ایران، نقد ادبی، نظریه ادبی | |||
|شاگرد= | |||
|استاد= | |||
|علت شهرت=نقد ادبی نوین، شعر زبانی و تجربی، رماننویسی و مبارزه با سانسور | |||
|تأثیرگذاشته بر=شعر و داستان معاصر فارسی و نقد ادبی ایران | |||
|تأثیرپذیرفته از= | |||
|وبگاه= | |||
|imdb_id= | |||
|جوایز=جایزه بهترین روزنامهنگار حقوق بشر؛ جایزه ادبی یلدا | |||
|گفتاورد= | |||
|امضا= | |||
}} | |||
'''رضا براهنی''' (۲۱ آذر ۱۳۱۴ – ۵ فروردین ۱۴۰۱) شاعر، نویسنده، رماننویس، منتقد و نظریهپرداز ادبی ایرانی بود. او از چهرههای تأثیرگذار ادبیات معاصر فارسی و از اعضای هیئت مؤسس [[کانون نویسندگان ایران]] بود. براهنی در حوزههای شعر، داستان، رمان، نقد ادبی و نظریه ادبی آثار متعددی منتشر کرد و در تحول نقد ادبی و تجربههای تازه در شعر و داستان فارسی نقش داشت.<ref name="kanoon">[https://ufp-iran.org/5005/ بیانیه کانون نویسندگان ایران به مناسبت درگذشت رضا براهنی]، کانون نویسندگان ایران.</ref> | |||
براهنی در دهههای ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ با نقدهای ادبی خود درباره شعر و داستان معاصر شناخته شد. کتاب '''طلا در مس''' از آثار مهم او در زمینه نقد شعر معاصر بود و مجموعهای از نقدهای او درباره شاعران و جریانهای شعری پس از [[نیما یوشیج]] را دربر داشت.<ref name="kanoon" /> | |||
او در کنار نقد ادبی، با آثاری مانند '''روزگار دوزخی آقای ایاز'''، '''رازهای سرزمین من''' و '''آزاده خانم و نویسندهاش''' در حوزه رمان نیز تجربههایی متفاوت و ساختارشکنانه ارائه کرد. در شعر نیز مجموعههایی مانند '''ظلالله'''، '''اسماعیل''' و '''خطاب به پروانهها و چرا من دیگر شاعر نیمایی نیستم؟''' از آثار شناختهشده او هستند.<ref name="radiofarda">[https://www.radiofarda.com/a/prominent-iranian-poet-reza-barahani-passed-away-at-86/31769645.html رضا براهنی، شاعر و نویسنده برجسته ایرانی درگذشت]، رادیوفردا.</ref> | |||
==زندگی و تحصیلات== | |||
رضا براهنی در ۲۱ آذر ۱۳۱۴ در [[تبریز]] متولد شد. او دوران کودکی و نوجوانی خود را در تبریز گذراند و از تجربههای اجتماعی و زبانی این دوره در آثار بعدی خود بهره گرفت.<ref name="euronews">[https://parsi.euronews.com/2022/03/25/reza-barahani-prominent-iranian-poet-writer-passed-away-at-86 رضا براهنی، خالق «شعر بلند اسماعیل» و راوی «روزگار دوزخی آقای ایاز» درگذشت]، یورونیوز.</ref> | |||
براهنی در [[دانشگاه تبریز]] در رشته زبان و ادبیات انگلیسی تحصیل کرد و سپس برای ادامه تحصیل به ترکیه رفت. او در [[دانشگاه استانبول]] در همین رشته دکترای خود را دریافت کرد.<ref name="dw">[https://amp.dw.com/fa-ir/%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1-%D9%88-%D9%85%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%AF-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA/a-61255950 رضا براهنی، شاعر و منتقد ادبی درگذشت]، دویچهوله فارسی.</ref> | |||
پس از بازگشت به ایران، براهنی فعالیت دانشگاهی و ادبی خود را ادامه داد و به تدریج در محافل ادبی تهران به یکی از منتقدان شناختهشده تبدیل شد. | |||
==آغاز فعالیت ادبی== | |||
براهنی فعالیت ادبی خود را از دهه ۱۳۴۰ گسترش داد. او در کنار سرودن شعر و نوشتن داستان، به نقد شعر و بررسی نظری ادبیات معاصر پرداخت. نقدهای او در نشریات ادبی منتشر میشد و بعدها بخشی از آنها در کتاب '''طلا در مس''' گردآوری شد.<ref name="kanoon" /> | |||
براهنی در نقدهای خود با بسیاری از دیدگاههای تثبیتشده درباره شعر معاصر به چالش پرداخت. توجه او به زبان، ساختار، تخیل و امکانات تازه بیان ادبی موجب شد نوشتههای انتقادی او در بحثهای ادبی دهه ۱۳۴۰ و پس از آن تأثیرگذار باشد. | |||
کتاب '''قصهنویسی''' نیز از آثار مهم او در زمینه آموزش و نظریه داستان بود و در میان آثار نظری او جایگاه ویژهای داشت.<ref name="mostaghel">[https://www.mostaghelonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-74/73608-%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C-%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%86%DB%8C مروری بر زندگی و کارنامه ادبی رضا براهنی]، مستقل آنلاین.</ref> | |||
==کانون نویسندگان ایران== | |||
براهنی در سال ۱۳۴۷ در تأسیس [[کانون نویسندگان ایران]] مشارکت داشت و از اعضای هیئت مؤسس این نهاد بود. کانون نویسندگان ایران او را از چهرههای مؤثر در شکلگیری و فعالیتهای این نهاد معرفی کرده است.<ref name="kanoon" /> | |||
فعالیت براهنی در کانون با دفاع از آزادی بیان و مخالفت با سانسور همراه بود. او در دورههای مختلف در فعالیتهای کانون مشارکت داشت و در تدوین برخی اسناد مربوط به فعالیت آن نقش ایفا کرد.<ref name="kanoon2">[https://iranianpen.com/%D8%A8%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C/6738/ بیانیه کانون نویسندگان ایران در تبعید و انجمن قلم ایران در تبعید]، ۱۴۰۱.</ref> | |||
پس از سرکوب فعالیتهای کانون در دهه ۱۳۶۰، براهنی در بازسازی فعالیتهای آن و تدوین منشور و اساسنامه مشارکت کرد. همچنین در تنظیم متن موسوم به «۱۳۴ نویسنده» و جمعآوری امضا برای آن نقش داشت.<ref name="kanoon" /> | |||
==مبارزه با سانسور== | |||
مبارزه با سانسور یکی از محورهای فعالیت اجتماعی و فرهنگی براهنی بود. او در دوره [[محمدرضا شاه پهلوی]] نیز با محدودیتهای حکومتی مواجه شد و در سال ۱۳۵۱، به گفته خودش، پس از انتشار مقالهای درباره وضعیت زبانی و فرهنگی ایران بازداشت و شکنجه شد.<ref name="euronews" /> | |||
براهنی در همان دوره آثاری انتقادی نسبت به ساختار سیاسی وقت منتشر کرد. مجموعه شعر '''ظلالله''' و برخی آثار دیگر او در فضای سیاسی آن دوره بازتاب داشتند.<ref name="radiofarda" /> | |||
پس از [[انقلاب ۱۳۵۷ ایران|انقلاب ۱۳۵۷]] نیز موضع انتقادی او نسبت به سانسور و محدودیت آزادی بیان ادامه یافت. آثار او در دورههای مختلف با محدودیتهای انتشار مواجه شدند و بخشی از آثارش خارج از ایران منتشر شد.<ref name="kanoon2" /> | |||
==رماننویسی== | |||
براهنی در رماننویسی نیز به تجربههای ساختارشکنانه روی آورد. '''روزگار دوزخی آقای ایاز''' یکی از شناختهشدهترین رمانهای اوست. این اثر با استفاده از شخصیت ایاز، غلام و معشوق [[محمود غزنوی]]، روایتی تاریخی و در عین حال انتقادی از قدرت و مناسبات سیاسی ارائه میکند.<ref name="euronews" /> | |||
'''رازهای سرزمین من''' از دیگر رمانهای مهم براهنی است که در آن تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران با روایت داستانی درهم میآمیزد. این اثر نیز مانند شماری دیگر از نوشتههای او با مسئله قدرت، خشونت و تجربه تاریخی جامعه ایران ارتباط دارد.<ref name="radiofarda" /> | |||
رمان '''آزاده خانم و نویسندهاش''' نیز از آثار تجربی براهنی محسوب میشود. ساختار چندلایه و بازی با رابطه نویسنده، شخصیت و روایت از ویژگیهای این اثر است. | |||
==شعر== | |||
شعر براهنی در دورههای مختلف زندگی او دستخوش تغییرات سبکی شد. او در دورهای تحت تأثیر سنت شعر نو و تجربههای پس از نیما قرار داشت، اما بعدها به سوی تجربههای زبانی و ساختاری متفاوت حرکت کرد. | |||
'''اسماعیل''' از شعرهای بلند و شناختهشده براهنی است که در سالهای پس از انقلاب سروده شد. این شعر از آثار مهم دوره شعری او محسوب میشود.<ref name="iranintl">[https://www.iranintl.com/202203257070 رضا براهنی، شاعر، نویسنده و منتقد سرشناس ایرانی درگذشت]، ایران اینترنشنال.</ref> | |||
او در مقاله و مجموعه '''خطاب به پروانهها و چرا من دیگر شاعر نیمایی نیستم؟''' دیدگاههای خود درباره تحول شعر فارسی و فاصله گرفتن از برخی اصول شعر نیمایی را مطرح کرد. این دیدگاهها در بحثهای مربوط به شعر زبانی و تجربههای تازه در شعر معاصر ایران بازتاب گستردهای داشت.<ref name="radiofarda" /> | |||
==نظریه و نقد ادبی== | |||
نقد ادبی یکی از مهمترین حوزههای فعالیت براهنی بود. کانون نویسندگان ایران او را از آغازگران شیوههای نوین نقد ادبی در ایران دانسته و تأکید کرده است که نقدهای او درباره شاعران نسل پس از نیما در رشد و تحول شعر نو فارسی تأثیر داشت.<ref name="kanoon" /> | |||
'''طلا در مس''' از مهمترین آثار او در این زمینه است. براهنی در این اثر با رویکردی انتقادی به بررسی شعر شاعران معاصر پرداخت و درباره زبان، تصویر، فرم و ساختار شعر بحث کرد. | |||
از دیگر آثار نظری و انتقادی او میتوان به '''کیمیا و خاک''' و '''رویای بیدار''' اشاره کرد که در آنها نیز مسائل مربوط به ادبیات، زبان و نظریه ادبی مورد بررسی قرار گرفته است.<ref name="mostaghel" /> | |||
==ترجمه و فعالیت دانشگاهی== | |||
براهنی در کنار تألیف آثار ادبی و انتقادی، به ترجمه نیز پرداخت و آثار شماری از نویسندگان و متفکران خارجی را به فارسی برگرداند. فعالیت ترجمهای او بخشی از تلاشش برای ارتباط ادبیات فارسی با جریانهای ادبی و فکری جهان بود. | |||
او همچنین سالهایی از زندگی خود را در خارج از ایران گذراند و در محیط دانشگاهی و ادبی آمریکای شمالی فعالیت کرد. در کانادا نیز در فعالیتهای ادبی مشارکت داشت و مدتی ریاست [[انجمن قلم کانادا]] را بر عهده داشت.<ref name="dw" /> | |||
==مهاجرت و تبعید== | |||
براهنی در اوایل دهه ۱۳۵۰ برای مدتی به [[ایالات متحده آمریکا]] رفت و در آنجا اقامت داشت. پس از انقلاب نیز در ایران ماند و فعالیت ادبی و فرهنگی خود را ادامه داد. | |||
از نیمه دهه ۱۳۷۰ به [[کانادا]] مهاجرت کرد و در [[تورنتو]] اقامت گزید. او در سالهای پایانی زندگی در کانادا به سر برد و آثار و فعالیتهای ادبی خود را ادامه داد.<ref name="radiofarda2">[https://www.radiofarda.com/a/reza-braheni-iranian-writer-poet-died-canada/31771657.html کانون نویسندگان رضا براهنی را نویسندهای مستقل و آزادیخواه خواند]، رادیوفردا.</ref> | |||
کانون نویسندگان ایران علت مهاجرت نهایی او را فشارهای امنیتی و تهدید اعضای کانون در دورهای میداند که شماری از نویسندگان و اعضای کانون در معرض خطر قرار داشتند.<ref name="kanoon" /> | |||
==آثار== | |||
از مهمترین آثار رضا براهنی میتوان به این موارد اشاره کرد: | |||
===نقد و نظریه ادبی=== | |||
* '''طلا در مس''' | |||
* '''قصهنویسی''' | |||
* '''کیمیا و خاک''' | |||
* '''رویای بیدار''' | |||
* '''خطاب به پروانهها و چرا من دیگر شاعر نیمایی نیستم؟''' | |||
===شعر=== | |||
* '''ظلالله''' | |||
* '''اسماعیل''' | |||
* '''خطاب به پروانهها''' | |||
* '''تاجدار آدمخوار''' | |||
* '''غمهای بزرگ''' | |||
* '''بیا کنار پنجره''' | |||
===رمان و داستان=== | |||
* '''روزگار دوزخی آقای ایاز''' | |||
* '''رازهای سرزمین من''' | |||
* '''آزاده خانم و نویسندهاش''' | |||
* '''آواز کشتگان''' | |||
آثار براهنی در حوزههای شعر، رمان، داستان و نقد ادبی طی چند دهه منتشر شدند و شماری از آنها به زبانهای دیگر نیز ترجمه شدهاند.<ref name="kanoon" /> | |||
==دیدگاههای ادبی و زبانی== | |||
براهنی در سالهای مختلف فعالیت ادبی خود درباره زبان فارسی، شعر نو و رابطه زبان و قدرت بحث کرد. یکی از محورهای مهم اندیشه او، توجه به ظرفیتهای زبان و امکان گسترش مرزهای بیان ادبی بود. | |||
در دورههای متأخر فعالیتش، او از برخی اصول شعر نیمایی فاصله گرفت و بر اهمیت تجربههای زبانی و ساختارشکنی در شعر تأکید کرد. این رویکرد در نوشتهها و شعرهای متأخر او بازتاب یافت و بر شماری از شاعران نسلهای بعد تأثیر گذاشت.<ref name="radiofarda" /> | |||
==جوایز و افتخارات== | |||
براهنی در طول فعالیت ادبی خود جوایز و تقدیرهایی دریافت کرد. از جمله جایزه بهترین روزنامهنگار حقوق بشر در سال ۱۳۵۶ و جایزه ادبی یلدا برای یک عمر فعالیت فرهنگی در زمینه نقد ادبی در سال ۱۳۸۴ در کارنامه او ذکر شده است.<ref name="jomhouri">[https://jomhouri.com/jomhouri/archives/35639 رضا براهنی، شاعر و نویسنده ایرانی درگذشت]، جمهوری.</ref> | |||
اهمیت براهنی در ادبیات معاصر ایران تنها به دریافت جوایز محدود نیست و بخش عمده جایگاه او به فعالیت چندجانبهاش در شعر، داستان، نقد و نظریه ادبی و همچنین فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی مربوط میشود. | |||
==زندگی شخصی== | |||
رضا براهنی با ساناز بهاری ازدواج کرد و دارای فرزندانی بود. اکتای براهنی از فرزندان اوست که در زمینه نویسندگی و سینما فعالیت کرده است. | |||
==سالهای پایانی و درگذشت== | |||
رضا براهنی در سالهای پایانی زندگی در تورنتوی کانادا اقامت داشت. گزارشهای منتشرشده از ابتلای او به بیماری آلزایمر در سالهای پایانی زندگی خبر داده بودند.<ref name="radiofarda" /> | |||
او روز جمعه ۵ فروردین ۱۴۰۱ در ۸۶ سالگی در تورنتو درگذشت.<ref name="radiofarda" /> | |||
کانون نویسندگان ایران در بیانیهای پس از درگذشت او، براهنی را یکی از اعضای هیئت مؤسس کانون و از چهرههای تأثیرگذار ادبیات معاصر ایران معرفی کرد و بر نقش او در مبارزه با سانسور و دفاع از آزادی قلم تأکید کرد.<ref name="kanoon" /> | |||
==میراث ادبی== | |||
رضا براهنی یکی از چهرههای چندوجهی ادبیات معاصر ایران بود. فعالیت او در چند حوزه ادبی، از شعر و داستان تا نقد و نظریه، باعث شد کارنامهاش به یک سبک یا قالب ادبی محدود نماند. | |||
نقدهای او در تحول نقد ادبی معاصر ایران نقش داشت و کتاب '''طلا در مس''' در تاریخ نقد شعر فارسی جایگاه ویژهای پیدا کرد. رمانهای او نیز با استفاده از ساختارهای روایی متفاوت و توجه به تاریخ و قدرت، بخشی از جریان تجربهگرای ادبیات معاصر ایران را شکل دادند.<ref name="kanoon" /> | |||
در شعر نیز براهنی با فاصله گرفتن تدریجی از قالبها و نظریههای تثبیتشده و تأکید بر تجربه زبانی، در شکلگیری برخی جریانهای تازه شعر فارسی تأثیر گذاشت. | |||
==گاهشمار زندگی و فعالیت== | |||
* '''۱۳۱۴''' — تولد رضا براهنی در تبریز. | |||
* '''دهه ۱۳۳۰''' — تحصیل در دانشگاه تبریز. | |||
* '''دهه ۱۳۴۰''' — آغاز فعالیت گسترده ادبی و نقدنویسی. | |||
* '''۱۳۴۷''' — مشارکت در تأسیس [[کانون نویسندگان ایران]].<ref name="kanoon" /> | |||
* '''۱۳۵۱''' — بازداشت و شکنجه به گفته خود براهنی پس از فعالیتهای انتقادی علیه حکومت پهلوی.<ref name="euronews" /> | |||
* '''دهه ۱۳۵۰''' — اقامت و فعالیت ادبی در ایالات متحده. | |||
* '''۱۳۵۶''' — دریافت جایزه بهترین روزنامهنگار حقوق بشر.<ref name="jomhouri" /> | |||
* '''۱۳۵۷''' — بازگشت به ایران در جریان تحولات انقلاب. | |||
* '''دهه ۱۳۶۰''' — ادامه فعالیت ادبی و مشارکت در فعالیتهای کانون نویسندگان. | |||
* '''دهه ۱۳۷۰''' — مهاجرت به کانادا. | |||
* '''۱۳۷۲''' — انتشار مقاله «چرا من دیگر شاعر نیمایی نیستم؟».<ref name="iranintl" /> | |||
* '''دهه ۱۳۷۰ و ۱۳۸۰''' — فعالیت ادبی و فرهنگی در کانادا. | |||
* '''۱۳۸۴''' — دریافت جایزه ادبی یلدا برای یک عمر فعالیت فرهنگی در زمینه نقد ادبی.<ref name="jomhouri" /> | |||
* '''۱۴۰۱''' — درگذشت در تورنتو، کانادا.<ref name="radiofarda" /> | |||
==جستارهای وابسته== | |||
* [[کانون نویسندگان ایران]] | |||
* [[نیما یوشیج]] | |||
* [[شعر نو فارسی]] | |||
* [[طلا در مس]] | |||
* [[نقد ادبی]] | |||
* [[ادبیات معاصر ایران]] | |||
* [[روزگار دوزخی آقای ایاز]] | |||
* [[رازهای سرزمین من]] | |||
* [[آزاده خانم و نویسندهاش]] | |||
* [[سانسور در ایران]] | |||
* [[قتلهای زنجیرهای ایران]] | |||
* [[شعر زبانی]] | |||
==منابع== | |||
<references /> | |||
نسخهٔ ۳۱ اوت ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۰۲
| رضا براهنی | ||||
|---|---|---|---|---|
 رضا براهنی | ||||
| نام اصلی | رضا براهنی | |||
| زمینهٔ کاری | شعر، داستان، رمان، نقد و نظریه ادبی | |||
| زادروز | ۲۱ آذر ۱۳۱۴ تبریز، آذربایجان، ایران | |||
| مرگ | ۵ فروردین ۱۴۰۱ تورنتو، کانادا | |||
| ملیت | ایرانی | |||
| محل زندگی | تبریز، تهران، ایالات متحده آمریکا، کانادا | |||
| در زمان حکومت | رضاشاه پهلوی؛ محمدرضا شاه پهلوی؛ جمهوری اسلامی ایران | |||
| رویدادهای مهم | عضویت در هیئت مؤسس کانون نویسندگان ایران؛ فعالیت علیه سانسور؛ مهاجرت و تبعید؛ تأثیرگذاری بر نقد ادبی و شعر معاصر فارسی | |||
| بنیانگذار | از اعضای هیئت مؤسس کانون نویسندگان ایران | |||
| پیشه | شاعر، نویسنده، منتقد و نظریهپرداز ادبی | |||
| سالهای نویسندگی | از دهه ۱۳۴۰ تا ۱۴۰۱ | |||
| سبک نوشتاری | شعر نو، شعر حجم، شعر زبانی، داستان مدرن و پستمدرن | |||
| کتابها | طلا در مس، قصهنویسی، روزگار دوزخی آقای ایاز، رازهای سرزمین من، آزاده خانم و نویسندهاش، خطاب به پروانهها، کیمیا و خاک | |||
| همسر(ها) | ساناز بهاری | |||
| فرزندان | اکتای براهنی، الیکا براهنی | |||
| مدرک تحصیلی | زبان و ادبیات انگلیسی | |||
| دانشگاه | دانشگاه تبریز؛ دانشگاه استانبول | |||
| حوزه | ادبیات معاصر ایران، نقد ادبی، نظریه ادبی | |||
| دلیل سرشناسی | نقد ادبی نوین، شعر زبانی و تجربی، رماننویسی و مبارزه با سانسور | |||
| اثرگذاشته بر | شعر و داستان معاصر فارسی و نقد ادبی ایران | |||
| ||||
رضا براهنی (۲۱ آذر ۱۳۱۴ – ۵ فروردین ۱۴۰۱) شاعر، نویسنده، رماننویس، منتقد و نظریهپرداز ادبی ایرانی بود. او از چهرههای تأثیرگذار ادبیات معاصر فارسی و از اعضای هیئت مؤسس کانون نویسندگان ایران بود. براهنی در حوزههای شعر، داستان، رمان، نقد ادبی و نظریه ادبی آثار متعددی منتشر کرد و در تحول نقد ادبی و تجربههای تازه در شعر و داستان فارسی نقش داشت.[۱]
براهنی در دهههای ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ با نقدهای ادبی خود درباره شعر و داستان معاصر شناخته شد. کتاب طلا در مس از آثار مهم او در زمینه نقد شعر معاصر بود و مجموعهای از نقدهای او درباره شاعران و جریانهای شعری پس از نیما یوشیج را دربر داشت.[۱]
او در کنار نقد ادبی، با آثاری مانند روزگار دوزخی آقای ایاز، رازهای سرزمین من و آزاده خانم و نویسندهاش در حوزه رمان نیز تجربههایی متفاوت و ساختارشکنانه ارائه کرد. در شعر نیز مجموعههایی مانند ظلالله، اسماعیل و خطاب به پروانهها و چرا من دیگر شاعر نیمایی نیستم؟ از آثار شناختهشده او هستند.[۲]
زندگی و تحصیلات
رضا براهنی در ۲۱ آذر ۱۳۱۴ در تبریز متولد شد. او دوران کودکی و نوجوانی خود را در تبریز گذراند و از تجربههای اجتماعی و زبانی این دوره در آثار بعدی خود بهره گرفت.[۳]
براهنی در دانشگاه تبریز در رشته زبان و ادبیات انگلیسی تحصیل کرد و سپس برای ادامه تحصیل به ترکیه رفت. او در دانشگاه استانبول در همین رشته دکترای خود را دریافت کرد.[۴]
پس از بازگشت به ایران، براهنی فعالیت دانشگاهی و ادبی خود را ادامه داد و به تدریج در محافل ادبی تهران به یکی از منتقدان شناختهشده تبدیل شد.
آغاز فعالیت ادبی
براهنی فعالیت ادبی خود را از دهه ۱۳۴۰ گسترش داد. او در کنار سرودن شعر و نوشتن داستان، به نقد شعر و بررسی نظری ادبیات معاصر پرداخت. نقدهای او در نشریات ادبی منتشر میشد و بعدها بخشی از آنها در کتاب طلا در مس گردآوری شد.[۱]
براهنی در نقدهای خود با بسیاری از دیدگاههای تثبیتشده درباره شعر معاصر به چالش پرداخت. توجه او به زبان، ساختار، تخیل و امکانات تازه بیان ادبی موجب شد نوشتههای انتقادی او در بحثهای ادبی دهه ۱۳۴۰ و پس از آن تأثیرگذار باشد.
کتاب قصهنویسی نیز از آثار مهم او در زمینه آموزش و نظریه داستان بود و در میان آثار نظری او جایگاه ویژهای داشت.[۵]
کانون نویسندگان ایران
براهنی در سال ۱۳۴۷ در تأسیس کانون نویسندگان ایران مشارکت داشت و از اعضای هیئت مؤسس این نهاد بود. کانون نویسندگان ایران او را از چهرههای مؤثر در شکلگیری و فعالیتهای این نهاد معرفی کرده است.[۱]
فعالیت براهنی در کانون با دفاع از آزادی بیان و مخالفت با سانسور همراه بود. او در دورههای مختلف در فعالیتهای کانون مشارکت داشت و در تدوین برخی اسناد مربوط به فعالیت آن نقش ایفا کرد.[۶]
پس از سرکوب فعالیتهای کانون در دهه ۱۳۶۰، براهنی در بازسازی فعالیتهای آن و تدوین منشور و اساسنامه مشارکت کرد. همچنین در تنظیم متن موسوم به «۱۳۴ نویسنده» و جمعآوری امضا برای آن نقش داشت.[۱]
مبارزه با سانسور
مبارزه با سانسور یکی از محورهای فعالیت اجتماعی و فرهنگی براهنی بود. او در دوره محمدرضا شاه پهلوی نیز با محدودیتهای حکومتی مواجه شد و در سال ۱۳۵۱، به گفته خودش، پس از انتشار مقالهای درباره وضعیت زبانی و فرهنگی ایران بازداشت و شکنجه شد.[۳]
براهنی در همان دوره آثاری انتقادی نسبت به ساختار سیاسی وقت منتشر کرد. مجموعه شعر ظلالله و برخی آثار دیگر او در فضای سیاسی آن دوره بازتاب داشتند.[۲]
پس از انقلاب ۱۳۵۷ نیز موضع انتقادی او نسبت به سانسور و محدودیت آزادی بیان ادامه یافت. آثار او در دورههای مختلف با محدودیتهای انتشار مواجه شدند و بخشی از آثارش خارج از ایران منتشر شد.[۶]
رماننویسی
براهنی در رماننویسی نیز به تجربههای ساختارشکنانه روی آورد. روزگار دوزخی آقای ایاز یکی از شناختهشدهترین رمانهای اوست. این اثر با استفاده از شخصیت ایاز، غلام و معشوق محمود غزنوی، روایتی تاریخی و در عین حال انتقادی از قدرت و مناسبات سیاسی ارائه میکند.[۳]
رازهای سرزمین من از دیگر رمانهای مهم براهنی است که در آن تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران با روایت داستانی درهم میآمیزد. این اثر نیز مانند شماری دیگر از نوشتههای او با مسئله قدرت، خشونت و تجربه تاریخی جامعه ایران ارتباط دارد.[۲]
رمان آزاده خانم و نویسندهاش نیز از آثار تجربی براهنی محسوب میشود. ساختار چندلایه و بازی با رابطه نویسنده، شخصیت و روایت از ویژگیهای این اثر است.
شعر
شعر براهنی در دورههای مختلف زندگی او دستخوش تغییرات سبکی شد. او در دورهای تحت تأثیر سنت شعر نو و تجربههای پس از نیما قرار داشت، اما بعدها به سوی تجربههای زبانی و ساختاری متفاوت حرکت کرد.
اسماعیل از شعرهای بلند و شناختهشده براهنی است که در سالهای پس از انقلاب سروده شد. این شعر از آثار مهم دوره شعری او محسوب میشود.[۷]
او در مقاله و مجموعه خطاب به پروانهها و چرا من دیگر شاعر نیمایی نیستم؟ دیدگاههای خود درباره تحول شعر فارسی و فاصله گرفتن از برخی اصول شعر نیمایی را مطرح کرد. این دیدگاهها در بحثهای مربوط به شعر زبانی و تجربههای تازه در شعر معاصر ایران بازتاب گستردهای داشت.[۲]
نظریه و نقد ادبی
نقد ادبی یکی از مهمترین حوزههای فعالیت براهنی بود. کانون نویسندگان ایران او را از آغازگران شیوههای نوین نقد ادبی در ایران دانسته و تأکید کرده است که نقدهای او درباره شاعران نسل پس از نیما در رشد و تحول شعر نو فارسی تأثیر داشت.[۱]
طلا در مس از مهمترین آثار او در این زمینه است. براهنی در این اثر با رویکردی انتقادی به بررسی شعر شاعران معاصر پرداخت و درباره زبان، تصویر، فرم و ساختار شعر بحث کرد.
از دیگر آثار نظری و انتقادی او میتوان به کیمیا و خاک و رویای بیدار اشاره کرد که در آنها نیز مسائل مربوط به ادبیات، زبان و نظریه ادبی مورد بررسی قرار گرفته است.[۵]
ترجمه و فعالیت دانشگاهی
براهنی در کنار تألیف آثار ادبی و انتقادی، به ترجمه نیز پرداخت و آثار شماری از نویسندگان و متفکران خارجی را به فارسی برگرداند. فعالیت ترجمهای او بخشی از تلاشش برای ارتباط ادبیات فارسی با جریانهای ادبی و فکری جهان بود.
او همچنین سالهایی از زندگی خود را در خارج از ایران گذراند و در محیط دانشگاهی و ادبی آمریکای شمالی فعالیت کرد. در کانادا نیز در فعالیتهای ادبی مشارکت داشت و مدتی ریاست انجمن قلم کانادا را بر عهده داشت.[۴]
مهاجرت و تبعید
براهنی در اوایل دهه ۱۳۵۰ برای مدتی به ایالات متحده آمریکا رفت و در آنجا اقامت داشت. پس از انقلاب نیز در ایران ماند و فعالیت ادبی و فرهنگی خود را ادامه داد.
از نیمه دهه ۱۳۷۰ به کانادا مهاجرت کرد و در تورنتو اقامت گزید. او در سالهای پایانی زندگی در کانادا به سر برد و آثار و فعالیتهای ادبی خود را ادامه داد.[۸]
کانون نویسندگان ایران علت مهاجرت نهایی او را فشارهای امنیتی و تهدید اعضای کانون در دورهای میداند که شماری از نویسندگان و اعضای کانون در معرض خطر قرار داشتند.[۱]
آثار
از مهمترین آثار رضا براهنی میتوان به این موارد اشاره کرد:
نقد و نظریه ادبی
- طلا در مس
- قصهنویسی
- کیمیا و خاک
- رویای بیدار
- خطاب به پروانهها و چرا من دیگر شاعر نیمایی نیستم؟
شعر
- ظلالله
- اسماعیل
- خطاب به پروانهها
- تاجدار آدمخوار
- غمهای بزرگ
- بیا کنار پنجره
رمان و داستان
- روزگار دوزخی آقای ایاز
- رازهای سرزمین من
- آزاده خانم و نویسندهاش
- آواز کشتگان
آثار براهنی در حوزههای شعر، رمان، داستان و نقد ادبی طی چند دهه منتشر شدند و شماری از آنها به زبانهای دیگر نیز ترجمه شدهاند.[۱]
دیدگاههای ادبی و زبانی
براهنی در سالهای مختلف فعالیت ادبی خود درباره زبان فارسی، شعر نو و رابطه زبان و قدرت بحث کرد. یکی از محورهای مهم اندیشه او، توجه به ظرفیتهای زبان و امکان گسترش مرزهای بیان ادبی بود.
در دورههای متأخر فعالیتش، او از برخی اصول شعر نیمایی فاصله گرفت و بر اهمیت تجربههای زبانی و ساختارشکنی در شعر تأکید کرد. این رویکرد در نوشتهها و شعرهای متأخر او بازتاب یافت و بر شماری از شاعران نسلهای بعد تأثیر گذاشت.[۲]
جوایز و افتخارات
براهنی در طول فعالیت ادبی خود جوایز و تقدیرهایی دریافت کرد. از جمله جایزه بهترین روزنامهنگار حقوق بشر در سال ۱۳۵۶ و جایزه ادبی یلدا برای یک عمر فعالیت فرهنگی در زمینه نقد ادبی در سال ۱۳۸۴ در کارنامه او ذکر شده است.[۹]
اهمیت براهنی در ادبیات معاصر ایران تنها به دریافت جوایز محدود نیست و بخش عمده جایگاه او به فعالیت چندجانبهاش در شعر، داستان، نقد و نظریه ادبی و همچنین فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی مربوط میشود.
زندگی شخصی
رضا براهنی با ساناز بهاری ازدواج کرد و دارای فرزندانی بود. اکتای براهنی از فرزندان اوست که در زمینه نویسندگی و سینما فعالیت کرده است.
سالهای پایانی و درگذشت
رضا براهنی در سالهای پایانی زندگی در تورنتوی کانادا اقامت داشت. گزارشهای منتشرشده از ابتلای او به بیماری آلزایمر در سالهای پایانی زندگی خبر داده بودند.[۲]
او روز جمعه ۵ فروردین ۱۴۰۱ در ۸۶ سالگی در تورنتو درگذشت.[۲]
کانون نویسندگان ایران در بیانیهای پس از درگذشت او، براهنی را یکی از اعضای هیئت مؤسس کانون و از چهرههای تأثیرگذار ادبیات معاصر ایران معرفی کرد و بر نقش او در مبارزه با سانسور و دفاع از آزادی قلم تأکید کرد.[۱]
میراث ادبی
رضا براهنی یکی از چهرههای چندوجهی ادبیات معاصر ایران بود. فعالیت او در چند حوزه ادبی، از شعر و داستان تا نقد و نظریه، باعث شد کارنامهاش به یک سبک یا قالب ادبی محدود نماند.
نقدهای او در تحول نقد ادبی معاصر ایران نقش داشت و کتاب طلا در مس در تاریخ نقد شعر فارسی جایگاه ویژهای پیدا کرد. رمانهای او نیز با استفاده از ساختارهای روایی متفاوت و توجه به تاریخ و قدرت، بخشی از جریان تجربهگرای ادبیات معاصر ایران را شکل دادند.[۱]
در شعر نیز براهنی با فاصله گرفتن تدریجی از قالبها و نظریههای تثبیتشده و تأکید بر تجربه زبانی، در شکلگیری برخی جریانهای تازه شعر فارسی تأثیر گذاشت.
گاهشمار زندگی و فعالیت
- ۱۳۱۴ — تولد رضا براهنی در تبریز.
- دهه ۱۳۳۰ — تحصیل در دانشگاه تبریز.
- دهه ۱۳۴۰ — آغاز فعالیت گسترده ادبی و نقدنویسی.
- ۱۳۴۷ — مشارکت در تأسیس کانون نویسندگان ایران.[۱]
- ۱۳۵۱ — بازداشت و شکنجه به گفته خود براهنی پس از فعالیتهای انتقادی علیه حکومت پهلوی.[۳]
- دهه ۱۳۵۰ — اقامت و فعالیت ادبی در ایالات متحده.
- ۱۳۵۶ — دریافت جایزه بهترین روزنامهنگار حقوق بشر.[۹]
- ۱۳۵۷ — بازگشت به ایران در جریان تحولات انقلاب.
- دهه ۱۳۶۰ — ادامه فعالیت ادبی و مشارکت در فعالیتهای کانون نویسندگان.
- دهه ۱۳۷۰ — مهاجرت به کانادا.
- ۱۳۷۲ — انتشار مقاله «چرا من دیگر شاعر نیمایی نیستم؟».[۷]
- دهه ۱۳۷۰ و ۱۳۸۰ — فعالیت ادبی و فرهنگی در کانادا.
- ۱۳۸۴ — دریافت جایزه ادبی یلدا برای یک عمر فعالیت فرهنگی در زمینه نقد ادبی.[۹]
- ۱۴۰۱ — درگذشت در تورنتو، کانادا.[۲]
جستارهای وابسته
- کانون نویسندگان ایران
- نیما یوشیج
- شعر نو فارسی
- طلا در مس
- نقد ادبی
- ادبیات معاصر ایران
- روزگار دوزخی آقای ایاز
- رازهای سرزمین من
- آزاده خانم و نویسندهاش
- سانسور در ایران
- قتلهای زنجیرهای ایران
- شعر زبانی
منابع
- ↑ ۱٫۰۰ ۱٫۰۱ ۱٫۰۲ ۱٫۰۳ ۱٫۰۴ ۱٫۰۵ ۱٫۰۶ ۱٫۰۷ ۱٫۰۸ ۱٫۰۹ ۱٫۱۰ بیانیه کانون نویسندگان ایران به مناسبت درگذشت رضا براهنی، کانون نویسندگان ایران.
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ ۲٫۵ ۲٫۶ ۲٫۷ رضا براهنی، شاعر و نویسنده برجسته ایرانی درگذشت، رادیوفردا.
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ رضا براهنی، خالق «شعر بلند اسماعیل» و راوی «روزگار دوزخی آقای ایاز» درگذشت، یورونیوز.
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ رضا براهنی، شاعر و منتقد ادبی درگذشت، دویچهوله فارسی.
- ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ مروری بر زندگی و کارنامه ادبی رضا براهنی، مستقل آنلاین.
- ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ بیانیه کانون نویسندگان ایران در تبعید و انجمن قلم ایران در تبعید، ۱۴۰۱.
- ↑ ۷٫۰ ۷٫۱ رضا براهنی، شاعر، نویسنده و منتقد سرشناس ایرانی درگذشت، ایران اینترنشنال.
- ↑ کانون نویسندگان رضا براهنی را نویسندهای مستقل و آزادیخواه خواند، رادیوفردا.
- ↑ ۹٫۰ ۹٫۱ ۹٫۲ رضا براهنی، شاعر و نویسنده ایرانی درگذشت، جمهوری.