دو رساله درباره حکومت
| دو رساله درباره حکومت Two Treatises of Government | |
|---|---|
 صفحه عنوان نسخه اول کتاب دو رساله درباره حکومت (۱۶۸۹) | |
| نویسنده | جان لاک |
| برگرداننده | حسین بشیریه (ترجمه معروف فارسی) |
| ناشر | Awnsham Churchill (نسخه اصلی) ناشر فارسی: نشر نی |
| تاریخ نشر | ۱۶۸۹ (نسخه اصلی) تاریخ نشر فارسی: ۱۳۷۹ (چاپ اول)؛ چاپهای متعدد تا ۱۴۰۴ |
| موضوع | فلسفه سیاسی، قرارداد اجتماعی، حقوق طبیعی، لیبرالیسم |
| سبک | غیرتخیلی، فلسفی، سیاسی |
| زبان | انگلیسی (اصلی) فارسی (ترجمه) |
| نوع رسانه | چاپی |
دو رساله درباره حکومت (به انگلیسی: Two Treatises of Government) کتابی بنیادین در فلسفه سیاسی نوشته جان لاک، فیلسوف انگلیسی، است که در سال ۱۶۸۹ منتشر شد. این اثر یکی از مهمترین متون تاریخ اندیشه لیبرال و پایههای نظریه قرارداد اجتماعی مدرن به شمار میرود. لاک در رساله اول به شدت به نظریه «حق الهی پادشاهان» رابرت فیلمر حمله میکند و در رساله دوم، اصول حکومت مشروع، حقوق طبیعی انسان (زندگی، آزادی و مالکیت)، قرارداد اجتماعی، جدایی قوا و حق مقاومت در برابر حکومت ظالم را تبیین مینماید. این کتاب مستقیماً بر اعلامیه استقلال آمریکا (۱۷۷۶)، قانون اساسی ایالات متحده و بسیاری از اسناد دموکراتیک مدرن تأثیر گذاشت. لاک استدلال میکند که حکومت تنها با رضایت مردم مشروع است و اگر حکومتی حقوق طبیعی شهروندان را نقض کند، مردم حق دارند آن را تغییر دهند یا سرنگون کنند. این ایده بعدها به عنوان یکی از مبانی انقلابهای لیبرال شناخته شد. ترجمه فارسی معروف کتاب توسط حسین بشیریه از نشر نی منتشر شده و در دانشگاههای ایران به عنوان متن کلاسیک فلسفه سیاسی و علوم سیاسی تدریس میشود.
زمینه تاریخی و نگارش
جان لاک (۱۶۳۲–۱۷۰۴) در دوران پرتلاطم انگلیس زیست. او شاهد جنگ داخلی انگلیس، اعدام چارلز اول، جمهوری کرامول، بازگشت سلطنت و انقلاب باشکوه ۱۶۸۸ بود. لاک که با خانواده اشرافزاده ویلیام سوم (شاهزاده اورانژ) ارتباط داشت، کتاب را در جریان این انقلاب نوشت. «دو رساله» ابتدا به صورت ناشناس منتشر شد تا از خطرات سیاسی در امان بماند. رساله اول عمدتاً به رد کتاب «پاتریارکا» نوشته رابرت فیلمر اختصاص دارد که دفاع قوی از حق الهی پادشاهان بود. لاک این نظریه را غیرعقلانی و مخالف آموزههای مسیحی میدانست. رساله دوم، که بخش اصلی و تأثیرگذار کتاب است، اصول مثبت حکومت را بیان میکند. لاک تحت تأثیر تجربیات سیاسی خود و اندیشههایی مانند توماس هابز (هرچند منتقد او) بود، اما برخلاف هابز که دولت مطلقه را ضروری میدانست، لاک بر محدودیت قدرت و حفظ حقوق فردی تأکید داشت.[۱]
ساختار و محتوای کتاب
رساله اول: رد حق الهی پادشاهان لاک با استدلالهای عقلی و مذهبی، ادعای فیلمر را که سلطنت موروثی را ارثی از آدم (ع) میدانست، رد میکند. او نشان میدهد که چنین حقی وجود ندارد و قدرت سیاسی نمیتواند بر پایه وراثت الهی توجیه شود. این رساله مقدمهای برای رساله دوم است و پایههای فکری استبداد را هدف قرار میدهد. رساله دوم: درباره حکومت مدنی (بخش اصلی) این رساله قلب کتاب است و شامل فصلهای مهم زیر میشود:
حالت طبیعی: لاک حالت طبیعی را برخلاف هابز، وضعیتی عقلانی و نسبتاً مسالمتآمیز توصیف میکند که در آن افراد آزاد و برابرند و قانون طبیعی (عقل) حاکم است. با این حال، چون اجرای قانون طبیعی توسط خود افراد ناکارآمد است، نیاز به حکومت احساس میشود. قرارداد اجتماعی: افراد با توافق متقابل، بخشی از حقوق خود را به جامعه واگذار میکنند تا حکومتی تشکیل شود که از زندگی، آزادی و مالکیت حفاظت کند. این قرارداد دوطرفه است و حکومت در صورت نقض آن، مشروعیت خود را از دست میدهد. حقوق طبیعی: لاک سه حق اصلی را معرفی میکند: حق حیات، آزادی و مالکیت. این حقوق پیش از حکومت وجود دارند و حکومت وظیفه دارد از آنها دفاع کند. جدایی قوا: لاک بر جدایی قوه مقننه از قوه مجریه تأکید دارد (پیش از مونتسکیو). قوه مقننه باید بالاترین قدرت را داشته باشد. حق مقاومت و انقلاب: یکی از انقلابیترین ایدههای لاک: اگر حکومتی به استبداد گراید و حقوق مردم را نقض کند، مردم نه تنها حق، بلکه وظیفه دارند در برابر آن مقاومت کنند و آن را تغییر دهند.
لاک تأکید دارد که هدف حکومت، خیر عمومی و حفظ مالکیت است و قدرت مطلقه (مانند آنچه هابز پیشنهاد میکرد) نامشروع است.[۲]
اهمیت و نقش
«دو رساله درباره حکومت» یکی از تأثیرگذارترین متون در تاریخ اندیشه سیاسی غرب و پایهگذار لیبرالیسم کلاسیک به شمار میرود. این کتاب ایدههای محوری دموکراسی مدرن، حقوق بشر، حاکمیت قانون و محدود بودن قدرت دولت را تبیین کرد. لاک با تأکید بر حقوق طبیعی و قرارداد اجتماعی، الگویی ارائه داد که بعدها در انقلاب آمریکا و فرانسه مورد استفاده قرار گرفت. مهمترین تأثیرات کتاب عبارتند از:
اعلامیه استقلال آمریکا (۱۷۷۶): توماس جفرسون مستقیماً از ایدههای لاک درباره حقوق طبیعی (زندگی، آزادی و تعقیب خوشبختی) و حق مقاومت الهام گرفت.
قانون اساسی ایالات متحده: اصول جدایی قوا و محدودیت قدرت دولت ریشه در رساله دوم لاک دارد.
انقلاب فرانسه: هرچند روسو تأثیر بیشتری داشت، اما ایدههای لاک درباره حقوق فردی و حکومت مشروع نیز در اعلامیه حقوق بشر و شهروند (۱۷۸۹) منعکس شد.
لیبرالیسم مدرن: لاک به عنوان «پدر لیبرالیسم» شناخته میشود و بر متفکرانی مانند آدام اسمیت، جان استوارت میل و حتی نظریهپردازان قرن بیستم تأثیر گذاشت.
در ایران، این کتاب از دهه ۱۳۷۰ به بعد به طور جدی ترجمه و تدریس شد و در بحثهای روشنفکری درباره دموکراسی، حقوق بشر و محدودیت قدرت دولت نقش مهمی ایفا کرده است. ترجمه حسین بشیریه به دلیل دقت علمی و زبان روان، مرجع اصلی محسوب میشود.
بازتابها و نقدها
کتاب جان لاک بلافاصله پس از انتشار مورد استقبال محافل لیبرال قرار گرفت، اما منتقدان محافظهکار و بعدها سوسیالیستها نقدهایی بر آن وارد کردند:
نقد محافظهکاران: برخی مانند ادموند برک لاک را به خاطر تأکید بر حق انقلاب، متهم به بیثباتی اجتماعی کردند.
نقد سوسیالیستها: منتقدان چپگرا (مانند کارل مارکس) لاک را به خاطر دفاع از مالکیت خصوصی، حامی سرمایهداری اولیه دانستند و گفتند که او نابرابریهای اقتصادی را توجیه میکند.
نقد فمینیستی: برخی پژوهشگران معاصر معتقدند لاک در بحث مالکیت و خانواده، دیدگاه مردسالارانه داشت.
نقدهای معاصر: فیلسوفانی مانند رابرت نوزیک از لاک دفاع کردند، در حالی که جان رالز تلاش کرد اصول لاک را با عدالت اجتماعی آشتی دهد.
با وجود نقدها، اکثر مورخان اندیشه اتفاقنظر دارند که «دو رساله» یکی از پایههای فکری جهان مدرن لیبرال-دموکراتیک است.
جستارهای وابسته
جان لاک
حقوق طبیعی
جدایی قوا
لیبرالیسم
انقلاب باشکوه ۱۶۸۸
توماس هابز
ژان-ژاک روسو