استان اردبیل

استان اردبیل زادگاه سلسله صفوی - سرزمین سبلان
استان اردبیل - بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی
کشور	ایران
مرکز استان	اردبیل
شمال	جمهوری آذربایجان
جنوب	استان زنجان
شرق	استان گیلان
غرب	استان آذربایجان شرقی
آب و هوا	سرد و نیمه‌خشک؛ از سردترین شهرهای ایران (تا منفی ۳۳ درجه)، بارش برف سنگین
قدمت تاریخی	آرتاویل (شهر مقدس) در پارسی باستان - زادگاه صفویان
تأسیس استان	۱۳۷۲ - جدا شده از آذربایجان شرقی
بقعه شیخ صفی‌الدین (یونسکو ۲۰۱۰)	خانقاه و آرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی - گنبد الله‌الله، چینی‌خانه و کتابخانه تاریخی
شیخ صفی‌الدین و صفویان	شیخ صفی‌الدین اردبیلی بنیان‌گذار طریقت صفویه - نوه‌اش شاه اسماعیل در ۱۵۰۱ سلسله صفوی را تأسیس کرد
کوه سبلان	۴٬۸۱۱ متر - سومین قله بلند ایران
عسل سبلان	از مرغوب‌ترین عسل‌های ایران و جهان
قالی اردبیل	قالی معروف اردبیل در موزه ویکتوریا و آلبرت لندن
گردشگری	دریاچه نئور · جنگل فندقلوی · دریاچه شورابیل · بازار سنتی اردبیل
کشاورزی و دامداری	سیب‌زمینی · گندم · جو · حبوبات - پرورش گوسفند و گاو

استان اردبیل یکی از استان‌های شمال‌غربی ایران با مرکزیت شهر اردبیل است و آب‌وهوایی سرد و نیمه‌خشک دارد.

این استان از نظر تاریخی و مبارزات مردمی اهمیت بسیار زیادی دارد و به‌ویژه با شیخ صفی‌الدین اردبیلی و شکل‌گیری سلسله صفویه و خرمدینان و مبارزات آن‌ها با خلافت عباسی پیوند خورده است.

کوه سبلان، دشت مغان، دریاچه شورابیل، جنگل فندقلو و دریاچه نئور از مهم‌ترین جاذبه‌های طبیعی آن هستند. مجموعه شیخ صفی‌الدین و بازار تاریخی اردبیل نیز از آثار مهم تاریخی استان به‌شمار می‌روند.

اقتصاد اردبیل بر کشاورزی، دامداری، گردشگری و صنایع دستی استوار است و عسل سبلان، فرش، ورنی، گلیم و جاجیم از محصولات شناخته‌شده آن هستند.

فرهنگ استان آمیزه‌ای از سنت‌های آذربایجانی، فرهنگ عشایر شاهسون و آیین‌های بومی است و موسیقی عاشیقی، مراسم نوروز و عاشورا و غذاهای محلی بخشی از این فرهنگ را تشکیل می‌دهند.

مرکز استان: اردبیل

مساحت: ۱۷,۸۰۰ کیلومتر مربع

جمعیت: حدود ۱.۳ میلیون نفر (۱۴۰۰)

شهرستان‌ها: ۱۰ شهرستان (اردبیل، مشگین‌شهر، پارس‌آباد، خلخال، نمین، نیر، گِرمی و...)

آب و هوا: سرد و نیمه‌خشک؛ زمستان‌های بسیار سرد

زبان: ترکی آذربایجانی، تالشی، فارسی

استان اردبیل در شرق با استان گیلان، در جنوب با استان زنجان و در غرب با استان آذربایجان شرقی هم‌مرز است. مساحت استان حدود ۱۷٬۸۰۰ تا ۱۸٬۰۱۱ کیلومتر مربع گزارش شده است. جمعیت استان بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵ برابر با ۱٬۲۷۰٬۴۲۰ نفر در ۳۷۷٬۴۲۳ خانوار بوده و در سال ۱۴۰۰ حدود ۱٫۳ میلیون نفر برآورد شده است. استان دارای ۱۰ تا ۱۲ شهرستان است که از جمله آن‌ها می‌توان به اردبیل، مشگین‌شهر، پارس‌آباد، خلخال، نمین، نیر و گرمی اشاره کرد. زبان‌های رایج شامل ترکی آذربایجانی، تالشی و فارسی است.

تاریخچه

اردبیل از شهرهای کهن شمال‌غرب ایران است. نام آن از «آرتاویل» (شهر مقدس) در پارسی باستان گرفته شده و در منابع تاریخی و جغرافیایی اسلامی با نام‌هایی نزدیک به آن یاد شده است. این شهر در دوره‌های مختلف در مسیرهای ارتباطی میان فلات ایران، قفقاز، آذربایجان و سواحل دریای خزر قرار داشت و اهمیت تجاری و سیاسی یافت. در اوایل سده چهارم هجری مرکز حکومت ساجیان بر آذربایجان بود و حملات اقوام مختلف از جمله مغولان و گرجیان بر تاریخ آن تأثیر گذاشت.

مهم‌ترین دوره تاریخی اردبیل با شیخ صفی‌الدین اردبیلی (۶۵۰–۷۳۵ هجری قمری) و طریقت صفوی پیوند دارد. شیخ صفی‌الدین عارف بزرگ و بنیان‌گذار سلسله صفوی بود و خانقاه و آرامگاه او در اردبیل مرکز طریقت صفویه به شمار می‌رفت. از نوادگان او، شاه اسماعیل صفوی در سال ۹۰۷ هجری (۱۵۰۱ میلادی) سلسله صفوی را تأسیس کرد، ایران را متحد ساخت، تشیع را رسمی کرد و مرزهای ایران مدرن را شکل داد. اردبیل در جنگ‌های ایران و عثمانی آسیب‌های فراوانی دید و در جنگ‌های ایران و روسیه، عهدنامه ترکمنچای بخش‌هایی از آن را تحت تأثیر قرار داد. در دوره پهلوی بخشی از آذربایجان شرقی بود و در سال ۱۳۷۲ خورشیدی به استان مستقل تبدیل شد.

در ساختار اداری کنونی استان دارای شهرستان‌ها، بخش‌ها، شهرها و دهستان‌های متعدد است و بر اساس یک پژوهش علمی جدید شامل ۱۲ شهرستان، ۳۱ بخش، ۳۵ شهر و ۷۵ دهستان گزارش شده است. مرکز استان، شهر اردبیل، مهم‌ترین مرکز اداری، اقتصادی و خدماتی منطقه است.

جغرافیا

استان اردبیل در شمال‌غرب فلات ایران قرار گرفته و بخش‌های وسیعی از آن را نواحی کوهستانی، دشت‌ها، قسمتی از رود ارس و ارتفاعات تشکیل می‌دهند.

شهر اردبیل در فلاتی مرتفع و در دامنه کوه سبلان واقع شده است. کوه سبلان (سلطان ساوالان) با ارتفاع ۴٬۸۱۱ متر سومین قله بلند ایران و یک آتشفشان خاموش است. دریاچه آتشفشانی قله سبلان از مرتفع‌ترین دریاچه‌های ایران به شمار می‌رود و دامنه‌های آن دارای چشمه‌های آب‌گرم، مراتع، دره‌ها و آبشارهای متعدد است. مناطق پیرامون سبلان، به‌ویژه در شهرستان‌های مشگین‌شهر و سرعین، از مناطق مهم گردشگری استان محسوب می‌شوند.

دشت مغان در شمال استان و در مجاورت رود ارس قرار دارد و به دلیل زمین‌های کشاورزی و موقعیت مرزی اهمیت اقتصادی و جغرافیایی دارد. دریاچه شورابیل در مرکز شهر اردبیل یک دریاچه آب‌شور طبیعی است که پارک ملی اطراف آن از تفریحگاه‌های مهم شهر است. از دیگر مناطق طبیعی می‌توان به دریاچه نئور و جنگل فندقلو اشاره کرد.

آب و هوا

اردبیل به‌طور کلی استانی سردسیر و نیمه‌خشک است. ارتفاع زیاد شهر اردبیل و قرارگیری بخش‌هایی از استان در میان کوهستان‌ها سبب شده زمستان‌های منطقه بسیار سرد و همراه با بارش برف سنگین باشد؛ دمای زمستانه تا منفی ۳۳ درجه سانتی‌گراد نیز گزارش شده است. بارش سالانه بین ۳۰۰ تا ۵۰۰ میلی‌متر است. بخش‌های شمالی استان، به‌ویژه دشت مغان، نسبت به مناطق مرتفع آب‌وهوای معتدل‌تری دارند. ارتفاعات سبلان و تالش در شکل‌گیری شرایط اقلیمی نقش دارند و چشمه‌های آب‌گرم پیرامون سبلان، به‌ویژه در سرعین، از پیامدهای فعالیت‌های زمین‌شناختی منطقه هستند.

جمعیت

بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵ جمعیت استان ۱٬۲۷۰٬۴۲۰ نفر بوده که حدود ۸۶۶ هزار نفر در مناطق شهری و حدود ۴۰۴ هزار نفر در مناطق روستایی زندگی می‌کردند. شهرستان اردبیل با حدود ۶۰۶ هزار نفر پرجمعیت‌ترین شهرستان بود و پس از آن پارس‌آباد و مشگین‌شهر قرار داشتند. در سال ۱۴۰۰ جمعیت حدود ۱٫۳ میلیون نفر برآورد شده است.

اقتصاد و منابع

اقتصاد اردبیل بر کشاورزی، دامداری، گردشگری و صنایع دستی استوار است.

عسل اردبیل - عسل سبلان

عسل سبلان از مرغوب‌ترین عسل‌های ایران و جهان است. مراتع سبلان با گل‌های وحشی متنوع، عسلی طبیعی و خوش‌عطر تولید می‌کنند. اردبیل یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان عسل ایران است.

کشاورزی و دامداری

سیب‌زمینی، گندم، جو و حبوبات محصولات اصلی زراعی این استان هستند.

دامداری به‌ویژه پرورش گوسفند و گاو، از ارکان اقتصاد روستایی و عشایری استان است.

گردشگری

نمای داخلی چینی‌خانه مجموعه شیخ صفی‌الدین

استان اردبیل از مهم‌ترین مناطق گردشگری شمال‌غرب ایران است که به‌دلیل طبیعت کوهستانی، چشمه‌های آبگرم، آثار تاریخی و آب‌وهوای خنک تابستانی، سالانه گردشگران بسیاری را جذب می‌کند.

قرار گرفتن این استان در دامنه‌های کوه سبلان، و بخشی از رود ارس، وجود جنگل‌های فندقلو، دریاچه‌های طبیعی و یادگارهای دوره صفویه، تنوع قابل توجهی از جاذبه‌های طبیعی و تاریخی را در این منطقه پدید آورده است.

جاذبه‌های تاریخی

مجموعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی مهم‌ترین اثر تاریخی استان به‌شمار می‌رود. این مجموعه که آرامگاه شیخ صفی‌الدین، نیای خاندان صفوی، را در خود جای داده است، با معماری، کاشی‌کاری، منبت‌کاری و بخش‌هایی مانند چینی‌خانه، جنت‌سرا، خانقاه و شهیدگاه شناخته می‌شود و در سال ۲۰۱۰ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.

از دیگر آثار تاریخی استان می‌توان به بازار تاریخی اردبیل اشاره کرد. این بازار در سده‌های هفتم و هشتم هجری ساخته شده و با راسته‌های تخصصی مانند بازار زرگران، چاقوسازان، مسگران و کفاشان، نمونه‌ای از معماری بازارهای سنتی ایران به‌شمار می‌رود.

جاذبه‌های طبیعی

کوه سبلان

سرعین -استان اردبیل

کوه سبلان، سومین قله مرتفع ایران، مهم‌ترین جاذبه طبیعی استان است و دامنه‌های آن سرچشمه بسیاری از چشمه‌های آبگرم منطقه محسوب می‌شود.

شهر سرعین

شهر سرعین نیز به‌عنوان قطب گردشگری سلامت ایران شناخته می‌شود و آبگرم‌های معدنی آن (پربازدیدترین مقصد گردشگری سلامت ایران) شهرت فراوانی دارند.

دریاچه شورابیل

دریاچه شورابیل، یکی از معدود دریاچه‌های طبیعی درون‌شهری ایران، با امکانات تفریحی، مسیرهای پیاده‌روی و دوچرخه‌سواری، از محبوب‌ترین تفرجگاه‌های شهر اردبیل است.

جنگل فندقلو

دریاچه شورابیل

جنگل فندقلو در شهرستان نمین، با دشت‌های پوشیده از گل‌های بابونه و نزدیکی به گردنه حیران، از مهم‌ترین مقاصد طبیعت‌گردی استان به‌شمار می‌رود.

همچنین، دریاچه نئور در مرز اردبیل و گیلان، به‌دلیل چشم‌انداز کوهستانی، آب‌وهوای معتدل و امکان ماهیگیری، از دیگر جاذبه‌های طبیعی استان است. در فصل زمستان نیز پیست اسکی آلوارس با پوشش برفی طولانی‌مدت، یکی از مراکز مهم ورزش‌های زمستانی ایران محسوب می‌شود.

صنایع دستی

صنایع دستی اردبیل بازتابی از فرهنگ عشایری، روستایی و پیشینه تاریخی این منطقه است و تولید بسیاری از این آثار همچنان به‌صورت سنتی ادامه دارد.

مهم‌ترین صنایع دستی استان عبارت‌اند از:

• فرش دستباف اردبیل: یکی از مشهورترین دست‌بافته‌های ایران که با طرح‌های اصیل و کیفیت بافت شناخته می‌شود و قالی‌بافی اردبیل شهرت جهانی دارد. قالی «اردبیل» (بافته‌شده حدود ۱۵۰ سال پیش) در موزه ویکتوریا و آلبرت لندن نگهداری می‌شود و از گران‌ترین قالی‌های جهان است.
• ورنی: نوعی زیرانداز بدون پرز که بیشتر توسط عشایر مغان با نقوش الهام‌گرفته از طبیعت و زندگی کوچ‌نشینی بافته می‌شود.
• گلیم و جاجیم: از رایج‌ترین دست‌بافته‌های روستایی و عشایری استان هستند.
• نمدمالی: تولید انواع زیرانداز و پوشاک نمدی که در مناطق سردسیر کاربرد سنتی داشته است.
• سفال و سرامیک: در برخی شهرستان‌های استان، به‌ویژه نیر و نمین، رواج دارد.
• منبت و معرق چوب: از دیگر هنرهای سنتی استان به‌شمار می‌روند.

فرهنگ و آداب و رسوم

فرهنگ استان اردبیل آمیزه‌ای از سنت‌های آذربایجانی، فرهنگ عشایر شاهسون و آیین‌های بومی است.

هنر جاجیم‌بافی و گلیم‌بافی از رایج‌ترین دست‌بافته‌های روستایی و عشایری استان

زبان غالب مردم، ترکی آذربایجانی است و بسیاری از رسوم محلی در جشن‌ها، سوگواری‌ها و آیین‌های کشاورزی حفظ شده‌اند.

آیین‌ها و جشنواره‌ها

از مهم‌ترین رویدادهای فرهنگی استان می‌توان به جشنواره ملی غذاهای سنتی، جشنواره زمستانی اردبیل، نمایشگاه‌های صنایع دستی و جشنواره عسل اشاره کرد که نقش مهمی در معرفی تولیدات محلی دارند.

یکی از آیین‌های کهن منطقه، جشن آلاه لاما است که به‌عنوان مراسم شکرگزاری پس از برداشت گندم برگزار می‌شود و ریشه در سنت‌های کشاورزی مردم منطقه دارد.

نوروز در اردبیل با چهارشنبه‌سوری پرشور، شعرخوانی آذری و سفره هفت‌سین برگزار می‌شود.

مراسم عاشورا با نخل‌گردانی و سینه‌زنی از آیین‌های مهم هستند.

موسیقی و زندگی عشایری

موسیقی عاشیقی (عاشیقلار) از برجسته‌ترین جلوه‌های فرهنگ اردبیل است و نوازندگان عاشیق با ساز قوپوز، روایت‌های حماسی، عاشقانه و تاریخی را اجرا می‌کنند. همچنین زندگی عشایر شاهسون، با کوچ‌های فصلی، پوشاک سنتی، سیاه‌چادرها و تولید صنایع دستی، بخشی مهم از هویت فرهنگی استان را تشکیل می‌دهد.

خوراک محلی

غذاهای سنتی نیز بخش مهمی از فرهنگ اردبیل به‌شمار می‌روند. آش دوغ، پیچاق قیمه، سوتی پلو، باسترماپلو، لونگی، خشیل و قیقاناق از شناخته‌شده‌ترین غذاها و دسرهای محلی این استان هستند که در مناسبت‌های مختلف، از جمله شب یلدا، چهارشنبه‌سوری و ماه رمضان، جایگاه ویژه‌ای دارند.

مفاخر:

شیخ صفی‌الدین اردبیلی (بنیان‌گذار صفوی)، شاه اسماعیل صفوی (بنیان‌گذار ایران مدرن)، شیخ عبدالکریم موذن زاده اردبیلی، رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی و سلیم موذن زاده اردبیلی، از مفاخر این استان هستند.

مبارزات و مقاومت مردمی

مبارزه خرمدینان در اردبیل علیه خلافت عباسی از دیرباز، نسل به نسل، فرهنگ مقاومت و ایستادگی دربرابر نفوذ بیگانگان را در این سرزمین گسترش داده است و مردم اردبیل از سال‌های مشروطه و یاری مشروطه‌خواهان تا مبارزات علیه دیکتاتوری پهلوی، همواره نقش فعالی داشته‌اند.

بابک خرمدین- از چهره‌های مقاومت در برابر خلافت عباسی

پس از پیروزی انقلاب ضدسلطنتی، مردم و بخصوص جوانان و دانشجویان این استان فعالیت‌های خود را علیه رژیم ولایت فقیه ادامه دادند و بسیاری از آنان دستگیر، زندانی و اعدام شدند.

در تابستان ۱۳۶۷ زندان اردبیل شاهد اعدام زندانیان سیاسی بود و کمیسیون مرگ بسیاری را در دادگاه‌های چند دقیقه‌ای به اعدام محکوم کرد.

بابک خرمدین:

بابک خرمدین از رهبران جنبش خرمدینان و یکی از چهره‌های مهم مقاومت در برابر خلافت عباسی بود. او در منطقه آذربایجان و در روستای بلال‌آباد، در نزدیکی اردبیل، به دنیا آمد.

بابک پس از مرگ جاویدان، رهبری خرمدینان را بر عهده گرفت و قیام خود را علیه خلافت عباسی آغاز کرد. مرکز اصلی فعالیت او دژ «بَذ» بود که به دلیل موقعیت کوهستانی، دفاع از آن بسیار دشوار بود. قیام بابک حدود دو دهه ادامه یافت و سپاهیان متعددی از سوی خلفای عباسی برای سرکوب او اعزام شدند. در دوران خلافت معتصم، فرماندهی عملیات سرکوب به افشین سپرده شد و نبردهای سختی میان دو طرف شکل گرفت. سرانجام دژ بَذ در سال ۲۲۲ هجری قمری سقوط کرد و بابک به ارمنستان گریخت. او در آنجا دستگیر و به افشین تحویل داده شد و سپس به سامرا نزد خلیفه برده شد. بابک در سال ۲۲۳ هجری قمری به دستور معتصم عباسی اعدام شد. نام بابک خرمدین در تاریخ ایران با مقاومت طولانی در برابر خلافت عباسی و مبارزه خرمدینان پیوند خورده است.

قیام بنزین، ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴:

اسرا پناهی- دانش‌آموز ۱۵ساله که به دلیل خونریزی مغزی جان باخت

در قیام ۱۳۹۸ مردم این شهر در اعتراض به گرانی‌ بنزین و تورم سرسام آور به خیابان‌ها ریختند و این اعتراضات به سرعت به تمامی شهرهای ایران گسترش یافت.مهیارقربانی، آرش وکیلی، سیدعلی فتوحی کوهساره، از جمله کشته‌شدگان این قیام به دست نیروهای سرکوبگر حکومتی هستند.

در قیام ۱۴۰۱، مردم شهرهای این استان بخصوص در شهر اردبیل، مشکین‌شهر و ... بخصوص دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی اردبیل، در اعتراض به قتل مهسا امینی تجمعات اعتراضی برپا کردند. در اردبیل، مردم در میدان ججین شعار می‌دادند، «خامنه‌ای حیا‌کن، مملکت رو رها کن».

اسماعیل حیدری و اسرا پناهی از کشته شدگان این اعتراضات هستند.

در اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ مردم این شهر در اعتراض به وضعیت نابسامان اقتصادی و تورم و گرانی، به اعتراضاتی که از بازار شروع شده بود پیوستند و ماموران سرکوبگر پاسخ تظاهرات مسالمت‌آمیز مردم را با گلوله جنگی پاسخ دادند.

در این اعتراضات صالحه اکبری، ابوالفضل جهانی، پیمان عظیمی، فرشته رجبی اقباش(مادر دو کودک)، زهرا دادخواه کشته شدند و بسیاری همچون فرزاد مرادی همسر زهرا دادخواه (در جریان اعتراضات بر اثر اصابت گلوله ساچمه‌ای به هردو چشم، بینایی خود را از دست داد)، مجروح گردیدند.