ایران‌پدیا

از ایران پدیا
پرش به ناوبری پرش به جستجو
ایران‌پدیا
۲۵۰ پیکسل
نشان ایران‌پدیا
بنیان‌گذاری ۱۵ شهریور ۱۳۹۶
گونه دانشنامهٔ برخط
هدف گردآوری و انتشار اطلاعات مستند دربارهٔ ایران، با تأکید بر تاریخ معاصر و روایت اپوزیسیون ایران
گسترهٔ کاری اینترنت؛ مخاطبان فارسی‌زبان
زبان‌های رسمی فارسی
کسان کلیدی مدیران و مشارکت‌کنندگان ایران‌پدیا
بودجه کمک‌های مالی افراد
شعار دانشنامهٔ اپوزیسیون ایران
وب‌گاه iran-pedia.org

ایران‌پدیا یک دانشنامهٔ اینترنتی فارسی‌زبان با محوریت ایران و تاریخ معاصر آن است که فعالیت خود را در ۱۵ شهریور ۱۳۹۶ آغاز کرد. این وبگاه خود را «دانشنامهٔ اپوزیسیون ایران» معرفی می‌کند و هدفش را ارائهٔ اطلاعات مستند و بدون سانسور دربارهٔ تاریخ، سیاست، جامعه، فرهنگ و دیگر موضوعات مرتبط با ایران می‌داند.[۱]

بر اساس معرفی ایران‌پدیا، بازخوانی تاریخ معاصر ایران، به‌ویژه رویدادهای سیاسی یک سدهٔ اخیر و دوران جمهوری اسلامی، از محورهای اصلی این دانشنامه است. ایران‌پدیا اعلام کرده است که مقاله‌های آن باید بر منابع قابل اعتماد استوار باشند، با لحنی دانشنامه‌ای نوشته شوند، از تحقیق دست‌اول و تبلیغات مستقیم پرهیز کنند و حقوق پدیدآورندگان را رعایت نمایند.[۲]

مقاله‌های ایران‌پدیا به‌صورت مشارکتی نوشته و ویرایش می‌شوند؛ با این تفاوت که برخلاف دانشنامه‌هایی که ویرایش آنها برای همهٔ بازدیدکنندگان آزاد است، دسترسی به ویرایش در ایران‌پدیا پس از تأیید مدیران امکان‌پذیر می‌شود. این دانشنامه با نرم‌افزار مدیاویکی فعالیت می‌کند و محتوای آن، مگر در مواردی که خلاف آن ذکر شده باشد، با مجوز «کرییتیو کامانز ـ اجازهٔ انتساب و اشتراک همسان» منتشر می‌شود.[۲][۱]

تاریخچه

ایران‌پدیا فعالیت رسمی خود را در ۱۵ شهریور ۱۳۹۶ آغاز کرد.[۳] ایجاد این دانشنامه در پاسخ به نیاز به تدوین مجموعه‌ای سازمان‌یافته از اطلاعات مربوط به ایران، به‌ویژه تاریخ سیاسی و اجتماعی معاصر، صورت گرفت.

در صفحهٔ «آشنایی با دانشنامه» آمده است که روایت تاریخ معاصر ایران به‌دلیل سانسور، حذف یا تحریف بخش‌هایی از رویدادها نیازمند بازنگری و مستندسازی است. بر همین اساس، ایران‌پدیا بازگویی و ثبت روایت‌های حذف‌شده یا کمتر مطرح‌شده در منابع رسمی جمهوری اسلامی را از وظایف اصلی خود معرفی کرده است.[۲]

ایران‌پدیا در سال‌های پس از تأسیس به‌تدریج حوزه‌های محتوایی خود را گسترش داد. صفحهٔ اصلی این دانشنامه در ۵ مهر ۱۴۰۵ شمار مقاله‌های آن را ۲٬۷۷۲ نوشتار اعلام کرده بود.[۱] شمار مقاله‌ها با ایجاد و تکمیل مدخل‌های جدید تغییر می‌کند.

اهداف

هدف اعلام‌شدهٔ ایران‌پدیا گردآوری و عرضهٔ اطلاعات دربارهٔ ایران در قالب یک دانشنامهٔ اینترنتی است. این هدف موضوعات تاریخی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، ادبی، هنری، جغرافیایی و زیست‌محیطی را دربرمی‌گیرد.

در معرفی رسمی ایران‌پدیا، اهداف این دانشنامه چنین بیان شده‌اند:

  • ثبت و بازگویی مستند تاریخ معاصر ایران؛
  • مقابله با سانسور و تحریف رویدادهای تاریخی و سیاسی؛
  • گردآوری اطلاعات مرتبط با جنبش‌ها، انقلاب‌ها و اعتراضات ایران؛
  • ثبت سرگذشت مخالفان سیاسی، زندانیان سیاسی، اعدام‌شدگان و جان‌باختگان اعتراضات؛
  • معرفی سازمان‌ها، احزاب و جریان‌های سیاسی ایران؛
  • ارائهٔ اطلاعات دربارهٔ فرهنگ، هنر، ادبیات، جغرافیا و جامعهٔ ایران؛
  • ایجاد امکان مشارکت و هم‌افزایی میان نویسندگان و پژوهشگران؛
  • گسترش مقاله‌ها بر پایهٔ منابع منتشرشده و قابل بررسی.[۲]

دانشنامهٔ اپوزیسیون ایران

ایران‌پدیا در صفحهٔ اصلی خود با عبارت «دانشنامهٔ اپوزیسیون ایران» معرفی شده است.[۱] این عنوان بیانگر جایگاه و جهت‌گیری کلی دانشنامه در پرداختن به تاریخ و سیاست ایران از منظر مخالفان جمهوری اسلامی است.

در صفحهٔ سیاست‌ها و رهنمودهای ایران‌پدیا نیز از این وبگاه با عنوان «دانشنامهٔ مقاومت ایران» یاد شده و تأکید شده است که مطالب دانشنامه باید با این هدف کلی سازگار باشند.[۴]

این جهت‌گیری به‌ویژه در پوشش موضوعات زیر دیده می‌شود:

  • تاریخچهٔ اپوزیسیون ایران؛
  • سازمان مجاهدین خلق ایران؛
  • شورای ملی مقاومت ایران؛
  • جنبش‌ها و اعتراضات ضدحکومتی؛
  • زندانیان سیاسی و اعدام‌شدگان؛
  • نقض حقوق بشر در جمهوری اسلامی؛
  • سرکوب اقلیت‌های قومی و مذهبی؛
  • سانسور، بازداشت، شکنجه و اعدام؛
  • برنامه‌ها و طرح‌های پیشنهادی برای آیندهٔ ایران؛
  • زندگی و فعالیت چهره‌های سیاسی و فرهنگی مخالف حکومت.

ایران‌پدیا در عین برخورداری از این جایگاه سیاسی، در سیاست‌های نگارشی خود از نویسندگان می‌خواهد مقاله‌ها را مستند، اثبات‌پذیر و بدون لحن تبلیغاتی بنویسند و دیدگاه‌ها و ادعاهای سیاسی را به منابع مشخص نسبت دهند.[۴]

حوزه‌های محتوایی

محتوای ایران‌پدیا تنها به سیاست و تاریخ معاصر محدود نیست. ساختار موضوعی صفحهٔ اصلی و رده‌های آن مجموعه‌ای از حوزه‌ها را دربرمی‌گیرد.

تاریخ و سیاست

بخش مهمی از مقاله‌های ایران‌پدیا به تاریخ سیاسی ایران اختصاص دارد. موضوعاتی مانند انقلاب مشروطه، نهضت ملی‌شدن صنعت نفت، کودتای ۲۸ مرداد، انقلاب ۱۳۵۷، ساختار جمهوری اسلامی، جنگ ایران و عراق، سرکوب‌های سیاسی و فعالیت نیروهای اپوزیسیون در این حوزه قرار می‌گیرند.

تاریخ انقلاب‌ها و جنبش‌های سیاسی جهان نیز در ایران‌پدیا پوشش داده شده است. این مقاله‌ها زمینه‌ای تطبیقی برای بررسی مفاهیمی چون انقلاب، مقاومت، استعمار، دیکتاتوری و گذار دموکراتیک فراهم می‌کنند.

اعتراضات و جنبش‌های اجتماعی

یکی از حوزه‌های اصلی ایران‌پدیا ثبت رویدادهای اعتراضی در ایران است. این دانشنامه مقاله‌هایی دربارهٔ اعتراضات سراسری، اعتصاب‌ها، قیام‌های شهری، جنبش‌های دانشجویی، اعتراضات کارگری و حرکت‌های زنان منتشر کرده است.

مقاله‌های مربوط به اعتراضات سال‌های ۱۳۸۸، ۱۳۹۶، ۱۳۹۸، ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴، همراه با زندگی‌نامهٔ شماری از جان‌باختگان، بازداشت‌شدگان و اعدام‌شدگان، بخشی از این مجموعه را تشکیل می‌دهند.[۱]

اشخاص

مدخل‌های زندگینامه‌ای ایران‌پدیا گروه‌های گوناگونی را شامل می‌شوند، از جمله:

  • کنشگران و زندانیان سیاسی؛
  • اعضا و چهره‌های مقاومت ایران؛
  • جان‌باختگان اعتراضات؛
  • نویسندگان و شاعران؛
  • هنرمندان و موسیقی‌دانان؛
  • ورزشکاران؛
  • دانشمندان و فیلسوفان؛
  • شخصیت‌های تاریخی؛
  • مقام‌ها و مسئولان جمهوری اسلامی؛
  • رهبران و سیاست‌مداران جهان.

فرهنگ، هنر و ادبیات

ایران‌پدیا مقاله‌هایی دربارهٔ ادبیات فارسی و جهان، شاعران و نویسندگان، مکاتب ادبی، موسیقی، سینما، هنرهای تجسمی، آیین‌های ملی و میراث فرهنگی ایران منتشر می‌کند.

معرفی کتاب‌ها، آثار سیاسی و ادبی و نوشته‌های مرتبط با مقاومت ایران نیز از دیگر بخش‌های این دانشنامه است.

جغرافیا و محیط زیست

موضوعاتی مانند رودخانه‌ها، تالاب‌ها، جنگل‌ها، کوهستان‌ها، دریاچه‌ها، منابع طبیعی، بحران آب، آلودگی هوا و پیامدهای سیاست‌های زیست‌محیطی حکومت در حوزهٔ جغرافیا و محیط زیست ایران‌پدیا قرار می‌گیرند.

علوم انسانی و مفاهیم سیاسی

ایران‌پدیا دارای مدخل‌هایی دربارهٔ فلسفه، جامعه‌شناسی، اقتصاد، نظام‌های سیاسی و مفاهیم نظری است. دموکراسی، تمامیت‌خواهی، اقتدارگرایی، تفکیک قوا، سکولاریسم، سوسیالیسم، لیبرالیسم، استعمار، امپریالیسم و جهانی‌شدن از جمله موضوعاتی هستند که در این حوزه بررسی می‌شوند.

اصول و سیاست‌های محتوایی

سیاست‌ها و رهنمودهای ایران‌پدیا مجموعه‌ای از اصول را برای نگارش، ویرایش و مدیریت مقاله‌ها تعیین کرده‌اند. این اصول از تجربهٔ دانشنامه‌های مشارکتی و شیوه‌های متعارف دانشنامه‌نویسی اقتباس شده‌اند.[۴]

استناد به منابع

اطلاعات مقاله‌ها باید از منابع منتشرشده و قابل اعتماد استخراج شوند. نویسندگان موظف‌اند برای مطالبی که امکان مناقشه دربارهٔ آنها وجود دارد، به‌ویژه ادعاهای سیاسی، تاریخی و زندگینامه‌ای، منبع ارائه کنند.

اعتبار هر مقاله به کیفیت، ارتباط و قابلیت بررسی منابع آن وابسته است. ایران‌پدیا خود را محل تحقیق دست‌اول نمی‌داند؛ بنابراین، مقاله نباید نتیجهٔ پژوهش منتشرنشده، برداشت شخصی یا ادعای بدون منبع نویسنده باشد.[۲]

اثبات‌پذیری

مطالب افزوده‌شده به مقاله‌ها باید برای خوانندگان و دیگر ویرایشگران قابل بررسی باشند. اثبات‌پذیری به این معناست که خواننده بتواند با مراجعه به منبع، منشأ ادعا یا اطلاعات مطرح‌شده را تشخیص دهد.

منع تحقیق دست‌اول

ایران‌پدیا انتشار نظریه‌ها، نتیجه‌گیری‌ها یا اطلاعاتی را که پیش‌تر در یک منبع قابل استناد منتشر نشده‌اند، در قالب مقالهٔ دانشنامه‌ای مجاز نمی‌داند. تحلیل‌های نویسنده باید یا حذف شوند یا به منبعی مشخص نسبت داده شوند.

لحن دانشنامه‌ای

مقاله‌ها باید با زبانی روشن، رسمی و متناسب با ساختار دانشنامه نوشته شوند. در صفحهٔ معرفی ایران‌پدیا بر پرهیز از لحن تبلیغاتی تأکید شده است.[۳]

با توجه به ماهیت اپوزیسیونی دانشنامه، دیدگاه‌ها و ارزیابی‌های سیاسی می‌توانند در مقاله‌ها منعکس شوند؛ اما لازم است گوینده یا منبع آنها مشخص باشد. برای نمونه، ارزیابی یک سازمان سیاسی باید با عبارت‌هایی مانند «به گفتهٔ...» یا «بر اساس گزارش...» از گزارش مستقیم دانشنامه تفکیک شود.

رعایت حق نشر

ایران‌پدیا از مشارکت‌کنندگان می‌خواهد از بازنشر بدون اجازهٔ آثار دارای حق تکثیر خودداری کنند. مطالب منابع باید به زبان نویسنده بازنویسی شوند و نقل‌قول‌های مستقیم، محدود و همراه با ارجاع باشند.[۴]

احترام میان مشارکت‌کنندگان

رهنمودهای ایران‌پدیا بر رفتار محترمانه، پرهیز از حملهٔ شخصی و حل اختلاف از طریق بحث و اجماع تأکید دارند. اختلاف دربارهٔ محتوای مقاله‌ها باید بر پایهٔ منابع و سیاست‌های دانشنامه بررسی شود، نه وابستگی یا ویژگی‌های شخصی مشارکت‌کنندگان.[۴]

پنج بنیاد ایران‌پدیا

«پنج بنیاد» خلاصه‌ای از اصول اساسی فعالیت ایران‌پدیا است. سیاست‌ها و رهنمودهای دانشنامه باید در چارچوب این بنیادها تفسیر شوند. بر اساس صفحات راهنمای ایران‌پدیا، این اصول بر محورهای زیر استوارند:

  1. ایران‌پدیا یک دانشنامه است؛
  2. مقاله‌ها باید بر اطلاعات مستند و قابل اثبات استوار باشند؛
  3. محتوای دانشنامه با مجوز آزاد منتشر می‌شود؛
  4. مشارکت‌کنندگان باید با احترام با یکدیگر رفتار کنند؛
  5. قواعد دانشنامه باید با عقل سلیم، هدف دانشنامه و مقتضیات هر موضوع اجرا شوند.[۴]

ایران‌پدیا چه چیزی نیست

ایران‌پدیا در یکی از صفحات سیاستی خود حدود و کارکرد دانشنامه را توضیح داده است. بر اساس این صفحه، ایران‌پدیا محل انتشار اطلاعات بی‌معنا یا نامعتبر، تمرین مقاله‌نویسی، وبلاگ‌نویسی، گفت‌وگوی عمومی یا ابراز نظرهای شخصی نیست.[۵]

همچنین صفحات مقاله برای تبلیغ شخصی، انتشار بیانیه بدون زمینهٔ دانشنامه‌ای، نگهداری مجموعه‌ای از پیوندها یا طرح ادعاهای اثبات‌نشده ایجاد نمی‌شوند. محتوای مقاله باید موضوع مشخص، ساختار دانشنامه‌ای و منابع قابل بررسی داشته باشد.

ساختار مقاله‌ها

مقاله‌های ایران‌پدیا معمولاً از اجزای زیر تشکیل می‌شوند:

  • عنوان مشخص و شناخته‌شده؛
  • جعبهٔ اطلاعات متناسب با موضوع؛
  • مقدمه‌ای که مهم‌ترین اطلاعات را خلاصه می‌کند؛
  • بخش‌بندی موضوعی؛
  • پیوندهای داخلی به مدخل‌های مرتبط؛
  • ارجاعات درون‌متنی؛
  • بخش جستارهای وابسته؛
  • فهرست منابع؛
  • رده‌های موضوعی.

برای اشخاص، سازمان‌ها، کتاب‌ها، رویدادهای سیاسی، مکان‌ها و مفاهیم، الگوهای جداگانه‌ای به کار می‌روند. این الگوها اطلاعات اصلی هر مدخل را به‌شکل منظم و فشرده در اختیار خواننده قرار می‌دهند.

مقاله‌های حیاتی

مقاله‌های حیاتی ایران‌پدیا مجموعه‌ای از مدخل‌های پایه و دارای اولویت این دانشنامه است. این مقاله‌ها موضوعاتی را دربرمی‌گیرند که برای پوشش منظم تاریخ، سیاست، جامعه، فرهنگ و جغرافیای ایران ضروری شناخته شده‌اند.

صفحهٔ مقاله‌های حیاتی علاوه بر معرفی مدخل‌های موجود، برای شناسایی کاستی‌های محتوایی و تعیین اولویت ایجاد یا گسترش مقاله‌ها به کار می‌رود. قرار گرفتن یک مدخل در این فهرست به معنای اهمیت آن در ساختار محتوایی دانشنامه است، نه لزوماً کامل‌بودن مقالهٔ مربوط به آن.

مشارکت و ویرایش

ایران‌پدیا دانشنامه‌ای مشارکتی است و مقاله‌های آن به‌وسیلهٔ کاربران نوشته، اصلاح و تکمیل می‌شوند. با این حال، ویرایش محتوا مستلزم داشتن حساب کاربری و دریافت تأیید مدیران است.[۲]

مشارکت‌کنندگان می‌توانند فعالیت‌هایی مانند موارد زیر را انجام دهند:

  • ایجاد مقالهٔ جدید؛
  • تکمیل مقاله‌های کوتاه؛
  • افزودن منابع معتبر؛
  • اصلاح نگارش و نشانه‌گذاری؛
  • ایجاد پیوندهای داخلی؛
  • افزودن جعبهٔ اطلاعات، تصویر و رده؛
  • به‌روزرسانی مطالب؛
  • بررسی پیوندهای شکسته؛
  • گزارش یا اصلاح مطالب فاقد منبع؛
  • شرکت در بحث‌های مربوط به محتوای مقاله‌ها.

در سیاست‌های ایران‌پدیا آمده است که این دانشنامه سردبیر واحد ندارد و سیاست‌ها از طریق مشارکت ویرایشگران و نظارت مدیران اجرا می‌شوند. مدیران دسترسی‌های فنی بیشتری برای نگهداری دانشنامه، مقابله با خرابکاری و اجرای تصمیم‌های جمعی دارند، اما مقاله‌ها حاصل فعالیت مشترک نویسندگان و ویراستاران هستند.[۴]

مدیریت و تصمیم‌گیری

بر اساس معرفی رسمی ایران‌پدیا، این دانشنامه توسط گروهی از کاربران باتجربه اداره می‌شود. مدیران امکان انجام برخی اقدامات فنی و مدیریتی، مانند محافظت از صفحه‌ها، مقابله با خرابکاری و اجرای فرایندهای نگهداری را دارند.[۲]

در سیاست‌های ایران‌پدیا، اجماع یکی از شیوه‌های اصلی تصمیم‌گیری معرفی شده است. تغییرات مهم در سیاست‌ها و رهنمودها باید پس از بحث و دستیابی به توافق انجام شوند. رأی‌گیری ممکن است برای سنجش نظر کاربران به کار رود، اما جایگزین بحث و اجماع دانسته نمی‌شود.[۴]

سیاست‌ها و رهنمودهای ایران‌پدیا به چند گروه تقسیم می‌شوند:

  • سیاست‌ها: استانداردهای لازم‌الاجرا برای مشارکت‌کنندگان؛
  • رهنمودها: توصیه‌های پذیرفته‌شده برای اجرای بهتر سیاست‌ها؛
  • شیوه‌نامه‌ها: قواعد مربوط به نگارش، قالب‌بندی و نام‌گذاری؛
  • روندها: چگونگی انجام امور مدیریتی و محتوایی؛
  • راهنماها: آموزش استفاده از امکانات دانشنامه؛
  • پیشنهادها: قواعدی که هنوز دربارهٔ آنها اجماع کامل شکل نگرفته است؛
  • انشاها: دیدگاه‌ها و توصیه‌های یک یا چند ویرایشگر که الزام سیاستی ندارند.

تأمین مالی

ایران‌پدیا در صفحهٔ آشنایی با دانشنامه اعلام کرده است که منابع مالی آن از کمک‌های مالی افراد تأمین می‌شود و این کمک‌ها برای امور فنی و توسعهٔ نرم‌افزار دانشنامه مصرف می‌شوند.[۲]

اطلاعات عمومی بیشتری دربارهٔ میزان بودجه، هزینه‌های سالانه یا ساختار اداری و مالی ایران‌پدیا در صفحات مورد استفاده منتشر نشده است.

نرم‌افزار و زیرساخت

ایران‌پدیا با نرم‌افزار آزاد مدیاویکی اداره می‌شود. مدیاویکی امکان ایجاد و ویرایش صفحه‌ها، ثبت تاریخچهٔ تغییرات، استفاده از الگوها، سازمان‌دهی رده‌ها، مدیریت پرونده‌های چندرسانه‌ای و ایجاد پیوند میان مقاله‌ها را فراهم می‌کند.

هر صفحهٔ دانشنامه دارای تاریخچه‌ای است که تغییرات ثبت‌شده، زمان ویرایش و نام کاربر ویرایش‌کننده را نشان می‌دهد. صفحه‌های بحث نیز برای تبادل نظر دربارهٔ محتوای مقاله‌ها و پیشنهاد اصلاحات به کار می‌روند.

از دیگر امکانات ایران‌پدیا می‌توان به جست‌وجوی داخلی، مقالهٔ تصادفی، تغییرات اخیر، صفحه‌های ویژه، نسخهٔ قابل چاپ، پیوند پایدار و نسخهٔ تلفن همراه اشاره کرد.[۱]

مجوز انتشار محتوا

مطالب ایران‌پدیا، مگر در مواردی که به‌صراحت خلاف آن ذکر شده باشد، تحت مجوز «Creative Commons Attribution-ShareAlike» منتشر می‌شوند.[۱] این مجوز امکان استفاده، بازنشر و اقتباس از محتوا را فراهم می‌کند، مشروط بر آنکه منبع ذکر شود و اثر حاصل با شرایطی سازگار با همان مجوز انتشار یابد.

آزادبودن محتوا به معنای امکان ویرایش بدون محدودیت یا انتشار مطالب بدون رعایت سیاست‌ها نیست. ایران‌پدیا میان «آزادی استفاده از محتوا» و «دسترسی مدیریتی یا ویرایشی نامحدود» تفاوت قائل است.[۲]

جایگاه منابع در ایران‌پدیا

منابع نقشی محوری در ساختار مقاله‌های ایران‌پدیا دارند. صفحهٔ آشنایی با دانشنامه تصریح می‌کند که اعتبار مقاله‌ها به اعتبار منابع آنها وابسته است و ایران‌پدیا نباید به‌عنوان محل انتشار اطلاعات دست‌اول به کار رود.[۲]

در مقاله‌های تاریخی و سیاسی، استفاده از چند منبع برای مقایسهٔ روایت‌ها اهمیت بیشتری دارد. در صورت اختلاف میان منابع، مقاله باید اختلاف را آشکار کند و هر روایت را به منبع ارائه‌کنندهٔ آن نسبت دهد. این روش مانع از آن می‌شود که یک ادعای مناقشه‌برانگیز به‌عنوان واقعیتی قطعی و بدون انتساب مطرح شود.

به‌روزرسانی و تکمیل مستمر

ایران‌پدیا مقاله‌های خود را آثاری در حال تکمیل می‌داند. مقاله‌ها ممکن است با انتشار اسناد، گزارش‌ها یا پژوهش‌های جدید گسترش یا اصلاح شوند. صفحهٔ اصلی دانشنامه نیز تأکید دارد که مطالب آن «همواره در حال تکمیل و بازتکمیل، ویرایش و بازویرایش» هستند.[۱]

این ویژگی باعث می‌شود تاریخچهٔ هر صفحه بخشی از سابقهٔ تدوین آن باشد و خوانندگان بتوانند نسخه‌های پیشین و تغییرات ایجادشده را بررسی کنند.

جستارهای وابسته

پیوند به بیرون

منابع