کاربر:Hamidreza۸/صفحه تمرین
| استان کرمان کارمانیا — سرزمین تمدن جیرفت و ارگ بم | |
|---|---|
 استان کرمان — ارگ بم | |
| کشور | ایران |
| مرکز استان | کرمان |
| شمال | استانهای خراسان جنوبی و یزد |
| جنوب | استان هرمزگان |
| شرق | استان سیستان و بلوچستان |
| غرب | استان فارس |
| آب و هوا | گرم و خشک بیابانی؛ اختلاف دمای زیاد شب و روز — از سرد کوهستانی تا بسیار گرم |
| قدمت تاریخی | هزارههای پیش از تاریخ — تمدن جیرفت (حدود ۳٬۰۰۰ سال پ.م) |
| بلندترین قله | قله هزار (۴٬۵۰۱ متر) — از بلندترین قلل ایران |
| ارگ بم (یونسکو) | بزرگترین بنای خشتی جهان — قدمت هخامنشی (۲٬۵۰۰ سال) — آسیب شدید در زلزله ۱۳۸۲ (بیش از ۲۶٬۰۰۰ کشته) |
| تمدن جیرفت | تمدن گمشده (۳٬۰۰۰ سال پ.م) — همزمان با بینالنهرین — شاید سرزمین آراتا سومری |
| کویر لوت (یونسکو) | گرمترین نقطه زمین (۷۰٫۷ درجه ثبت ناسا ۲۰۰۵) — کلوتهای شگفتانگیز بادی |
| پسته کرمان | ایران بزرگترین تولیدکننده پسته جهان — رفسنجان و سیرجان مراکز اصلی تولید |
| معدن و صنعت | مس سرچشمه (بزرگترین معدن روباز مس ایران) · سنگآهن گلگهر سیرجان · زغالسنگ · فولاد سیرجان |
| فرش کرمان | قالی لاور کرمان — شهرت جهانی — قدمت چند صد ساله |
| خرمای بم | خرمای مضافتی بم — از مرغوبترین خرماهای جهان |
| گردشگری | ارگ بم · آرامگاه شاهنعمتالله ولی (ماهان) · باغ شاهزاده ماهان · گنبد جبلیه · مسجد جامع کرمان |
مقاله درحال ویرایش است
استان کرمان
────────────────────────────────────────────────────────────
مرکز استان: کرمان
مساحت: ۱۸۰,۷۲۶ کیلومتر مربع (دومین استان بزرگ ایران)
جمعیت: حدود ۳.۳ میلیون نفر (۱۴۰۰)
شهرستانها: ۲۳ شهرستان (کرمان، رفسنجان، سیرجان، جیرفت، بم، زرند، بردسیر، شهربابک و...)
آب و هوا: گرم و خشک بیابانی؛ اختلاف دمای زیاد شب و روز
زبان: فارسی (گویش کرمانی)
────────────────────────────────────────────────────────────
استان کرمان یا «کارمانیا» در متون یونانی، یکی از کهنترین و بزرگترین استانهای ایران است. تاریخ سکونت در کرمان به هزارههای پیش از تاریخ بازمیگردد و جیرفت یکی از مهدهای تمدن بشری است.
استان کرمان در جنوبشرقی ایران قرار دارد و یکی از پهناورترین و تاریخیترین مناطق کشور به شمار میرود. این استان از شمال و شمالغرب به یزد، از شمالشرق به خراسان، از شرق به سیستان و بلوچستان و از جنوب و جنوبغرب به هرمزگان و فارس محدود میشود.
کرمان در طول تاریخ محدودهای بسیار گستردهتر از استان امروزی داشته و در دورههای مختلف، بخشهایی از سواحل جنوب و نواحی شرقی نیز جزو سرزمین کرمان محسوب میشده است. موقعیت جغرافیایی کرمان، میان فلات ایران، خلیج فارس، دریای عمان و مسیرهای منتهی به هند، باعث شده است که این منطقه از دیرباز اهمیت سیاسی و اقتصادی زیادی داشته باشد.
جغرافیا و آبوهوا
کرمان سرزمینی با تنوع طبیعی بسیار زیاد است. بخشهای مرکزی و شمالی استان بیشتر شامل ارتفاعات و فلاتهای مرتفع است، در حالی که در جنوب، نواحی گرم و کمارتفاع قرار گرفتهاند. کوههای هزار، لالهزار، جوپار و پلوار از مهمترین ارتفاعات استان هستند و قله هزار با ارتفاع حدود ۴۴۶۵ متر، یکی از بلندترین قلههای ایران است. در مقابل، در شرق و شمالشرق استان، کویر لوت قرار دارد که یکی از مهمترین عوارض طبیعی ایران محسوب میشود.
آبوهوای استان عمدتاً خشک و نیمهخشک است، اما به دلیل اختلاف ارتفاع، شرایط اقلیمی در مناطق مختلف تفاوت زیادی دارد.
نواحی مرتفع آبوهوایی سردتر دارند، در حالی که شهرهایی مانند بم، جیرفت و مناطق جنوبی دارای آبوهوای گرم هستند.
کمبود آب یکی از مهمترین مشکلات طبیعی استان کرمان بوده و از گذشته استفاده از قناتها و منابع آب زیرزمینی نقش اساسی در شکلگیری سکونتگاهها و کشاورزی داشته است.
هلیلرود مهمترین رود استان است و نقش مهمی در شکلگیری منطقه حاصلخیز جیرفت و نواحی جنوبی کرمان داشته است. استان کرمان همچنین از مناطق زلزلهخیز ایران به شمار میرود و در طول تاریخ زمینلرزههای شدیدی در آن روی داده است. زلزله بم در سال ۱۳۸۲ یکی از ویرانگرترین زمینلرزههای معاصر ایران بود.
پیشینه تاریخی کرمان
کرمان تاریخی بسیار کهن دارد و در منابع تاریخی با نامهایی همچون «کارمانیا» شناخته شده است. این سرزمین در دوره هخامنشی، ساتراپ «کارمانیا» بود وبخشی از شاهنشاهی ایران بهحساب میآمد و از نظر منابع طبیعی و موقعیت جغرافیایی اهمیت داشت. در دوره ساسانی نیز کرمان ایالتی مهم و مرکز تولید نساجی بود و حکومت مرکزی تلاش زیادی برای تثبیت قدرت خود در این منطقه داشت. پس از اسلام، کرمان شاهد حکومتهای محلی سلجوقیان کرمان، قراختاییان و مظفریان بود.
در دوره ساسانی، شهرهایی مانند سیرجان اهمیت زیادی پیدا کردند. سیرجان در سدههای نخست اسلامی نیز یکی از مهمترین مراکز سیاسی و اقتصادی منطقه بود و برای مدتی مرکز اصلی کرمان به شمار میرفت. بعدها بردسیر، که در محل شهر کنونی کرمان قرار داشت، اهمیت بیشتری پیدا کرد و به تدریج جای سیرجان را به عنوان مرکز سیاسی منطقه گرفت.
تمدن جیرفت (حدود ۳,۰۰۰ سال پیش از میلاد) در جنوب کرمان نیز یکی از مهمترین کشفیات باستانشناسی قرن بیستویکم است. ظروف کلریتی با نقوش حیوانی و اسطورهای، مهرهای هندسی و آثار فلزی نشان میدهند که جیرفت تمدنی پیشرفته و همزمان با بینالنهرین و تمدن دره سند داشته است. برخی محققان جیرفت را «سرزمین آراتا»، تمدن اسطورهای سومریها میدانند.
ورود اسلام و دوره اسلامی
فتح کرمان پس از گسترش فتوحات مسلمانان در ایران صورت گرفت، اما روند استقرار حکومت اسلامی و اسلامآوردن مردم منطقه تدریجی بود. دشواریهای طبیعی و مقاومت برخی گروههای محلی باعث شد که سنتها و آیینهای پیش از اسلام، بهویژه آیین زرتشتی، برای مدت طولانی در این منطقه ادامه پیدا کند.
در سدههای نخست اسلامی، کرمان تحت حکومت سلسلههای مختلف قرار گرفت و میان قدرتهای سیاسی گوناگون دستبهدست شد. صفاریان، سامانیان، آلبویه و حکومتهای محلی هر یک در دورهای بر کرمان نفوذ داشتند. در دوره سلجوقیان نیز کرمان اهمیت فراوانی پیدا کرد و یک حکومت سلجوقی محلی در این منطقه شکل گرفت که حدود یک قرن و نیم دوام آورد.
موقعیت کرمان در مسیرهای تجاری جنوب ایران و ارتباط آن با خلیج فارس، دریای عمان و هند، موجب رونق اقتصادی آن در دوره اسلامی شد. شهرهای کرمان، سیرجان، بم و جیرفت در دورههای مختلف مراکز مهم تجاری و ارتباطی بودند.
کرمان در دوره صفوی
در دوره صفوی، کرمان بار دیگر به یکی از مراکز مهم اقتصادی و تجاری ایران تبدیل شد. تولید پارچه، شال، فرش و دیگر محصولات دستی در این دوره اهمیت زیادی داشت و کالاهای کرمان به بازارهای خارج از ایران نیز راه پیدا میکردند.
یکی از مشهورترین حاکمان دوره صفوی در کرمان، گنجعلیخان بود که در زمان شاه عباس اول بر منطقه حکومت میکرد. دوران حکومت او با توسعه شهری و ساخت بناهای مختلف همراه بود. مجموعه گنجعلیخان، شامل میدان، حمام، بازار و بناهای دیگر، از مهمترین آثار تاریخی کرمان از دوره صفوی است.
در اواخر دوره صفوی، فشارهای مالیاتی، مشکلات اقتصادی، ناامنی و خشکسالی شرایط دشوارتری را برای مردم ایجاد کرد. جامعه زرتشتی کرمان نیز در این دوره با فشارها و محدودیتهای مذهبی و اقتصادی روبهرو شد.
دوره افشاریه و زندیه
پس از سقوط صفویان، کرمان مانند بسیاری از مناطق ایران دچار آشفتگی و ناامنی شد. در دوره نادرشاه فشار مالیاتی و هزینههای جنگهای او بر مردم افزایش یافت. پس از مرگ نادر نیز درگیری میان نیروهای مختلف و ناامنی در منطقه ادامه پیدا کرد.
یکی از مهمترین حوادث تاریخ کرمان در پایان دوره زندیه رخ داد. آقامحمدخان قاجار در جریان جنگ با لطفعلیخان زند به کرمان لشکر کشی کرد و پس از تصرف شهر در سال ۱۷۹۴ میلادی، مجازات بسیار سنگینی علیه مردم آن اعمال کرد. شمار زیادی از مردم کشته یا نابینا شدند و زنان و کودکان بسیاری به اسارت درآمدند. این حادثه ضربه بزرگی به جمعیت، اقتصاد و زندگی اجتماعی کرمان وارد کرد.
کرمان در دوره قاجار
در دوره قاجار، کرمان به تدریج دوباره جایگاه اقتصادی خود را به دست آورد. تجارت، کشاورزی و صنایع دستی در منطقه گسترش یافت و ارتباط کرمان با بازارهای خارجی بیشتر شد. در این دوره، صنعت فرش کرمان رشد چشمگیری پیدا کرد و فرشهای این منطقه به یکی از کالاهای مهم صادراتی ایران تبدیل شدند.
در کنار فرش، محصولاتی مانند پسته، زیره و برخی محصولات کشاورزی نیز اهمیت زیادی داشتند. کرمان به دلیل موقعیت جغرافیایی خود همچنان یکی از مراکز اصلی تجارت در جنوبشرق ایران بهشمار میرفت.
در اواخر دوره قاجار، افکار جدید سیاسی و اجتماعی در کرمان گسترش یافت و گروههایی از مردم و نخبگان منطقه در جریان جنبش مشروطه فعال شدند و مردم این شهر در تحولات سیاسی ایران در آغاز قرن بیستم نیز نقشی فعال داشتند.
زرتشتیان کرمان
کرمان یکی از مهمترین مراکز تاریخی زرتشتیان ایران بوده است. پس از ورود اسلام، جامعه زرتشتی منطقه بهتدریج کوچکتر شد، اما برای قرنها به حیات خود ادامه داد. در دوره صفوی هنوز جمعیت قابل توجهی از زرتشتیان در کرمان زندگی میکردند.
زرتشتیان کرمان در طول تاریخ با محدودیتهای مختلف مذهبی و اقتصادی روبهرو بودند و در دورههایی مجبور به پرداخت مالیاتهای ویژه و زندگی در محلههای جداگانه شدند. با وجود این فشارها، آنان سنتهای دینی، آداب اجتماعی و نهادهای مذهبی خود را حفظ کردند. کرمان و یزد از مهمترین مراکز تاریخی زرتشتیان ایران بودند و میان جوامع زرتشتی این دو منطقه ارتباط نزدیکی وجود داشت.
جمعیت و شهرنشینی
جمعیت کرمان در دوره معاصر رشد قابل توجهی داشته است. توسعه شهرها، گسترش راههای ارتباطی، رشد فعالیتهای صنعتی و معدنی و ایجاد امکانات آموزشی و خدماتی موجب افزایش شهرنشینی در استان شده است. شهر کرمان به عنوان مرکز استان مهمترین مرکز اداری، اقتصادی، آموزشی و خدماتی منطقه به شمار میرود.
در کنار شهر کرمان، شهرهای رفسنجان، سیرجان، بم، جیرفت، زرند و شهربابک نیز از مراکز مهم جمعیتی و اقتصادی استان هستند. برخی از این شهرها، مانند سیرجان و بم، علاوه بر اهمیت اقتصادی، پیشینه تاریخی بسیار طولانی دارند.
اقتصاد و کشاورزی
اقتصاد کرمان از گذشته بر کشاورزی، دامداری، تجارت و صنایع دستی استوار بوده است. شرایط اقلیمی متفاوت استان کرمان باعث شده محصولات مختلفی در مناطق گوناگون تولید شود. در مناطق گرمسیر، انواع خرما و مخصوصا خرمای مضافتی بم و انواع مرکبات و در مناطق دیگر این استان محصولاتی همچون غلات و حبوبات کشت میشوند.
پسته کرمان:
ایران بزرگترین تولیدکننده پسته جهان است و پسته استان کرمانی یکی از مرغوبترین پستههای جهان است. پسته رفسنجان و سیرجان، یکی از مشهورترین محصولات کشاورزی این استان و از مهمترین محصولات صادراتی ایران هستند.
قالی کرمان:
قالی کرمان از معروفترین قالیهای ایران و جهان است. فرشبافی کرمان قدمتی چند صد ساله دارد و «قالی لاور» کرمان در بازارهای بینالمللی شهرت خاصی دارد.
کرمان از نظر منابع معدنی نیز اهمیت فوقالعادهای دارد. معادن مس سرچشمه، سنگآهن گلگهر و زغالسنگ از مهمترین ذخایر معدنی استان هستند. فعالیتهای معدنی و صنایع وابسته به آن، کرمان را به یکی از مهمترین قطبهای معدنی و صنعتی ایران تبدیل کرده است.
گردشگری
بم - ارگ بم، میراث جهانی
بم یکی از مهمترین شهرهای تاریخی استان کرمان است که در ناحیهای گرمسیر قرار دارد. این شهر از گذشته به دلیل قرار گرفتن در مسیر راههای ارتباطی شرق ایران و هند و همچنین کشاورزی و تولید خرما اهمیت زیادی داشته است.
مهمترین اثر تاریخی بم، ارگ بم است که بزرگترین بنای خشتی جهان و میراث جهانی یونسکو است. قدمت این این بنای عظیم به دوره هخامنشیان (حدود ۲,۵۰۰ سال) بازمیگردد و حیات آن تا سده نوزدهم میلادی بهعنوان یکی از مراکز مهم تجاری در مسیر راههای بینالمللی و جاده ابریشم ادامه داشته است.
بقای این مجموعه شهری و کشاورزی در چنین محیط خشکی، مرهون سیستم سنتی مدیریت آب و قناتها بوده که نشاندهنده تعامل هوشمندانه انسان با اقلیم کویری است. اگرچه این اثر تاریخی در زلزله سال ۱۳۸۲ (۵ دی ۱۳۸۲ (۲۶ دسامبر ۲۰۰۳) دچار آسیب شدید شد، اما با تلاشهای بینالمللی و کمکهای یونسکو و مرمتهای انجامشده، هویت و اهمیت فرهنگی خود را حفظ کرده و همچنان از ارزشمندترین نمونههای معماری خشتی در سطح جهان به شمار میرود.
کویر لوت - گرمترین نقطه زمین:
دشت لوت یا کویر لوت با وسعتی حدود ۴۰ هزار کیلومتر مربع، ۱۰ درصد از خاک ایران را تشکیل میدهد و در استانهای کرمان، خراسان جنوبی و سیستان و بلوچستان گسترده شده است. و بخشی از این کویر را که در کرمان واقع شده است و در سال ۲۰۰۵ ماهواره ناسا دمای سطح زمین این منطقه را ۷۰.۷ درجه سانتیگراد ثبت کرد، بهعنوان میراث جهانی یونسکو نامگذاری شدهاست.
پیشینه دشت لوت یا کویر لوت، دریایی به نام تیس بوده که پستترین نقطه فلات ایران موسوم به گود لوت را در خود جای داده و بین سالهای ۲۰۰۴ تا ۲۰۰۹ به عنوان گرمترین نقطه کره زمین شناخته شده است.
دشت لوت از سه بخش شمالی، مرکزی و جنوبی تشکیل شده که بخش شمالی در نزدیکی بیرجند با تپههای آتشفشانی احاطه شده، بخش مرکزی شامل کویرهای نمکی و ریگ یلان است و بخش جنوبی شگفتانگیزترین جاذبهها مانند کلوتهای شهداد را دارد.
علاوه بر کلوت ( یا یاردانگ که پدیدههای خاص حاصل از فرسایش باد و آب هستند)، دریاچه طبیعی کویر لوت که از طغیان رود شور شکل گرفته، رودخانه اسیدی و فصلی کالشور و منطقه فوقالعاده گرم گندم بریان از دیگر شگفتیهای این بیابان پهناور محسوب میشوند. کشف بقایای تمدنهای باستانی با قدمت چند هزار ساله مانند درفش شهداد نیز نشان میدهد این سرزمین اسرارآمیز همیشه خالی از سکنه نبوده است.
فرهنگ و آداب و رسوم
فرهنگ کرمان ترکیبی از سنتهای کهن ایرانی و اسلامی است. گویش کرمانی از گویشهای اصیل فارسی با واژگان و تلفظ خاص خود است.
مفاخر علمی و ادبی:
شاه نعمت الله ولی (عارف بزرگ قرن هشتم — ماهان کرمان)، مولانا مظهرالدین کرمانی، ناظمالاسلام کرمانی، سلیمان خان میکده، میرزا آقاخان كرمانی، (از شخصیتها و فعالان دوران مشروطه) و علیاکبر فیاض (ادیب و دانشمند)، حمید پورحاجیزاده و روح الله خالقی از مفاخر کرمان هستند. آرامگاه شاهنعمتالله ولی، در ماهان از شاهکارهای معماری اسلامی ایران است.
موسیقی و هنر:
موسیقی محلی کرمان با آوازهای «نوایی» و سازهای محلی از موسیقیهای اصیل ایرانی است.
پتهدوزی کرمان، سوزندوزی روی پارچه از هنرهای دستی منحصربهفرد این استان است.
غذاهای محلی:
آش شیر کرمانی، کلمپه (شیرینی سنتی کرمان)، آبگوشت کرمانی، دوغآب (آش دوغ)، و فرنی از غذاها و شیرینیهای سنتی استان کرمان هستند.
آداب و رسوم:
نوروز در کرمان با آیینهای «حاجی فیروزی» و سفره هفتسین برگزار میشود. جشنهای زرتشتی (سَده، مهرگان) هنوز توسط جامعه زرتشتی کرمان — یکی از بزرگترین جوامع زرتشتی ایران — گرامی داشته میشوند.
مبارزات و مقاومت مردمی
کرمان سرزمین مقاومت و ایستادگی بوده و مجاهدین خلق ایران در این استان شهدا و مبارزان فراوانی داشتهاند.
شهید حسین بزرگمهر — مجاهد کرمانی:
مجاهد شهید حسین بزرگمهر از مبارزان کرمانی بود که در سالهای اول پس از انقلاب به سازمان مجاهدین خلق پیوست. او با وجود فشارهای شدید رژیم، فعالیتهای سیاسی خود را در کرمان ادامه داد و سرانجام دستگیر و اعدام شد.
کشتار ۶۷ در کرمان:
در تابستان ۱۳۶۷، زندان کرمان شاهد کشتار دستهجمعی زندانیان سیاسی و مجاهد بود. کمیسیون مرگ در زندان کرمان فعال بود و دهها تن از زندانیان مجاهد — که بسیاری حکمشان پایان یافته یا در حال گذراندن حبس بودند — بدون محاکمه اعدام شدند. گورستان بهشتآباد کرمان محل دفن بسیاری از شهدای کشتار ۶۷ است.
قیام ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴:
کرمان و شهرهای استان در قیامهای سراسری ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴ شاهد اعتراضات مردمی بودند. بازاریان کرمان در قیام دیماه ۱۴۰۴ به اعتصاب پیوستند.
واحدهای مقاومت:
واحدهای مقاومت سازمان مجاهدین خلق در کرمان، رفسنجان و سیرجان فعالیتهای مستمری در زمینه نصب پوسترهای رهبران مقاومت و افشاگری جنایات رژیم داشتهاند.