کاربر:Alireza k h/صفحه تمرین: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
پرش به ناوبری پرش به جستجو
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
جزبدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۱: خط ۱:
{{جعبه اطلاعات رویداد تاریخی
{{جعبه اطلاعات کتاب
|نام رویداد=تظاهرات مونیخ - ۲۵ بهمن ۱۴۰۴
| نام = تاریخ بیست ساله ایران
|تصویر=تظاهرات مونیخ-۲۴بهمن ۱۴۰۴.jpg
| عنوان اصلی =
|عرض تصویر=
| تصویر = Tarikh-e Bist Saleh-ye Iran book cover.jpg
|توضیح تصویر=تصویر جمعیت تظاهرکنندگان ایرانی در میدان اودئون پلاتس مونیخ (تصویر نمادین)
| اندازه تصویر = 250px
|عناوین دیگر=تظاهرات ایرانیان آزاده مونیخ همزمان با کنفرانس امنیتی مونیخ
| عنوان تصویر = جلد کتاب تاریخ بیست ساله ایران (نسخه فارسی)
|عاملان=ایرانیان آزاده و هواداران [[شورای ملی مقاومت ایران]]، [[مریم رجوی]] (پیام آنلاین)، جان برکو، استرون استیونسون، صبا رضایی، میلاد ماهوتچیان، سانیا کهنسال، نینا پسیان، عبیدالله بلوچی، محمد محدثین، حسین یعقوبی، رویا بخشایش
| نویسنده = [[حسین مکی]]
|مکان=مونیخ، آلمان (میدان اودئون پلاتس)
| برگرداننده =
|زمان=۲۵ بهمن ۱۴۰۴ – ۱۴ فوریه ۲۰۲۶
| ناشر = انتشارات ایران و علمی (نسخه اصلی)
|نتیجه=حضور هزاران ایرانی و حامیان بین‌المللی همزمان با کنفرانس امنیتی مونیخ، محکومیت دیکتاتوری ولایت فقیه و سلطنت، تأکید بر مرزبندی «نه شاه نه شیخ»، حمایت از قیام مردم ایران برای سرنگونی رژیم و استقرار جمهوری دموکراتیک، درخواست به‌رسمیت شناختن حق مقاومت مردم ایران، لیست‌گذاری [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]، تعطیلی سفارتخانه‌های رژیم و قطع شریان‌های مالی آن؛ بازتاب در خبرگزاری‌های فرانسه، آسوشیتدپرس و رویترز
| محل نشر = [[ایران]]
| تاریخ نشر = ۱۳۲۳ تا ۱۳۶۴ (چاپ جلدهای مختلف)
| چاپ = چندین چاپ (تا چاپ‌های جدید در دهه ۱۴۰۰)
| شابک = ۹۷۸-۹۶۴-۴۰۴-۰۸۹-۴ (برای مجموعه ۸ جلدی)
| تعداد صفحات = حدود ۳۰۰۰ (مجموع ۸ جلد)
| موضوع = تاریخ معاصر ایران، دوره پهلوی، سیاست و جنایات حکومتی
| سبک = غیرتخیلی، تاریخی، تحلیلی
| زبان = فارسی
| نوع رسانه = چاپی
| اوسی‌ال‌سی =
| پایین =
}}
}}
'''تظاهرات مونیخ در ۲۵ بهمن ۱۴۰۴ (۱۴ فوریه ۲۰۲۶)'''، گردهمایی گسترده ایرانیان آزاده و هواداران [[شورای ملی مقاومت ایران]] در میدان اودئون پلاتس مونیخ بود که همزمان با کنفرانس امنیتی مونیخ (MSC) برگزار شد. این رویداد نمادی از اراده ملی ایرانیان برای رد هرگونه دیکتاتوری (سلطنتی یا مذهبی) و حمایت از قیام برای آزادی و دموکراسی بود. شرکت‌کنندگان با شعار «نه شاه نه شیخ»، مرزبندی قاطع با استبداد را اعلام کردند و امنیت جهانی را به سرنگونی رژیم ایران گره زدند.  
'''تاریخ بیست ساله ایران''' کتابی هشت‌جلدی در حوزه تاریخ معاصر ایران نوشته [[حسین مکی]]، مورخ و سیاستمدار ایرانی، است که بین سال‌های ۱۳۲۳ تا ۱۳۶۴ منتشر شد. این اثر به بررسی وقایع سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ایران از کودتای ۱۲۹۹ تا اشغال ایران در شهریور ۱۳۲۰ و سال‌های اولیه سلطنت محمدرضا پهلوی می‌پردازد و یکی از منابع مهم برای درک دوره دیکتاتوری پهلوی به شمار می‌رود. مکی با رویکردی انتقادی و بر پایه اسناد تاریخی، خاطرات شخصی و گزارش‌های معاصر، به افشای جنایات رضاشاه مانند سرکوب عشایر، کشتار مخالفان سیاسی، غارت اموال عمومی، کشف حجاب اجباری، زندان‌های مخوف و جدایی بخش‌هایی از خاک ایران تمرکز دارد. کتاب نشان می‌دهد چگونه رضاشاه با حمایت انگلیس به قدرت رسید و حکومتی استبدادی بنا نهاد که پایه‌های سرکوب سیستماتیک را در ایران نهادینه کرد. بخش عمده کتاب به جنایات پهلوی اختصاص دارد، از جمله کشتار هزاران نفر در زندان قصر، تبعید و اعدام روشنفکران، سرکوب جنبش‌های محلی در لرستان و کردستان، و سیاست‌های فرهنگی که منجر به نقض حقوق زنان و علما شد. مکی، که خود نماینده مجلس و همکار دکتر مصدق بود، این اثر را به عنوان سندی علیه استبداد پهلوی نگاشت و آن را با مقدمه‌ای بر زندگانی سیاسی سلطان احمدشاه قاجار و موخره‌ای درباره نفت تکمیل کرد. کتاب به دلیل گستردگی اسناد و لحن افشاگرانه، در محافل تاریخی ایران تأثیرگذار بوده و نقدهایی بر جانبداری نویسنده دریافت کرده، اما به عنوان منبعی معتبر برای مطالعه جنایات پهلوی شناخته می‌شود. ترجمه یا ویرایش‌های جدیدی از آن در دسترس است و در کتابخانه‌های معتبر مانند کتابخانه ملی ایران نگهداری می‌شود.
== زمینه تاریخی و نگارش ==
حسین مکی (۱۲۹۰–۱۳۷۸)، متولد میبد یزد، روزنامه‌نگار، مورخ و سیاستمدار برجسته ایرانی بود که در دوره‌های مختلف مجلس شورای ملی نمایندگی کرد و در نهضت ملی شدن نفت با دکتر محمد مصدق همکاری نزدیک داشت. او که از مخالفان سرسخت رژیم پهلوی بود، تجربیات شخصی خود از دوران رضاشاه و محمدرضا پهلوی را در آثارش منعکس کرد. کتاب تاریخ بیست ساله ایران، که از سال ۱۳۲۳ شروع به انتشار کرد، بر پایه تحقیقات گسترده مکی در اسناد دولتی، خاطرات معاصران و گزارش‌های روزنامه‌های آن دوره مانند روزنامه مهر ایران نوشته شد. مکی بخش‌هایی از جلد اول را ابتدا در روزنامه مهر ایران منتشر کرد و سپس به صورت کتابی هشت‌جلدی آن را تکمیل نمود.<ref>{{cite web|url=https://www.iketab.com/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A8%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%B4%D8%AA-%D8%AC%D9%84%D8%AF%DB%8C|title=تاریخ بیست ساله ایران، هشت جلدی|publisher=آی کتاب|access-date=2026-02-18}}</ref>
نگارش کتاب در دوران پس از سقوط رضاشاه آغاز شد، زمانی که فضای سیاسی ایران نسبتاً بازتر بود و امکان افشای جنایات پهلوی فراهم آمد. مکی هدف خود را ثبت دقیق وقایع برای نسل‌های آینده اعلام کرد و تأکید داشت که این اثر نه تنها تاریخ‌نگاری است، بلکه سندی علیه استبداد. انتشار کتاب به دلیل فشارهای سیاسی و اشتغالات مکی (مانند نمایندگی مجلس) بیش از ۴۰ سال طول کشید و جلد هشتم آن در ۱۳۶۴ منتشر شد. این کتاب را می‌توان ادامه‌ای بر کتاب زندگانی سیاسی سلطان احمدشاه قاجار دانست که مکی در ۱۳۲۳ منتشر کرد و در آن به قرارداد ۱۹۱۹ وثوق‌الدوله اشاره دارد.<ref>{{cite web|url=https://ketabnak.com/book/99450/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A8%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1-%DA%A9%D9%88%D8%AF%D8%AA%D8%A7%DB%8C-1299|title=تاریخ بیست ساله ایران - جلد 1 - کودتای 1299|publisher=کتابناک|access-date=2026-02-18}}</ref>
کتاب در بستری نوشته شد که ایران پس از اشغال متفقین در شهریور ۱۳۲۰، شاهد افشاگری‌های متعددی علیه جنایات رضاشاه بود. مکی از منابع دست اول مانند گزارش‌های مجلس، خاطرات سیاستمداران و اسناد دادگاه‌ها استفاده کرد تا تصویری واقعی از دیکتاتوری پهلوی ارائه دهد. او تأکید دارد که رضاشاه با کودتای انگلیسی ۱۲۹۹ به قدرت رسید و حکومتی بنا نهاد که بر پایه سرکوب، غارت و وابستگی به بیگانگان استوار بود.<ref>{{cite web|url=https://www.ghbook.ir/index.php?book_id=1019383006&lang=fa&option=com_dbook&task=viewbook|title=تاریخ بیست ساله ایران جلد 6|publisher=کتابخانه دیجیتال قائمیه|access-date=2026-02-18}}</ref>
مکی در نگارش، لحنی افشاگرانه دارد و از منابع مستقل مانند روزنامه‌های معاصر و خاطرات افراد غیروابسته به رژیم استفاده می‌کند. این رویکرد او را در برابر فشارهای ساواک قرار داد، اما کتاب به عنوان سندی تاریخی باقی ماند. انتشارات علمی و ایران مسئولیت چاپ را بر عهده داشتند و کتاب در قطع وزیری با حدود ۳۰۰۰ صفحه مجموعاً منتشر شد.<ref>{{cite web|url=https://www.iranketab.ir/book/148805-iran-s-twenty-years-history|title=کتاب تاریخ بیست ساله ایران (8 جلدی)|publisher=ایران کتاب|access-date=2026-02-18}}</ref>
(ادامه در قسمت بعدی...)2sExpertعالی است. لطفا قسمت بعدی را بفرست{{جعبه اطلاعات کتاب}} و چکیده و زمینه تاریخی را در قسمت قبل فرستادم. حالا ادامه مقاله در قسمت دوم:
== محتوای کتاب و تمرکز بر جنایات پهلوی ==
کتاب «تاریخ بیست ساله ایران» در هشت جلد ساختاربندی شده و هر جلد به بخشی از دوره ۱۲۹۹ تا ۱۳۲۰ (و کمی بعد از آن) اختصاص دارد. جلدهای اولیه به کودتای ۱۲۹۹ و چگونگی به قدرت رسیدن رضاخان می‌پردازند و جلدهای بعدی به جنایات و سیاست‌های داخلی رژیم پهلوی اول تمرکز دارند. مکی با رویکردی مستند و اغلب افشاگرانه، از منابع متعددی مانند صورت‌جلسات مجلس، گزارش‌های وزارت جنگ، خاطرات سیاستمداران و حتی اسناد انگلیسی استفاده کرده است.
=== کودتا و به قدرت رسیدن رضاخان ===
جلد اول و دوم عمدتاً به کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ اختصاص دارد. مکی با استناد به اسناد وزارت خارجه انگلیس و گزارش‌های سر پرسی لورین (وزیر مختار بریتانیا در تهران)، نشان می‌دهد که کودتا بدون حمایت مستقیم انگلیسی‌ها ممکن نبود. او تأکید می‌کند که سید ضیاءالدین طباطبایی و رضاخان به عنوان مهره‌های انگلیس عمل کردند و هدف اصلی، سرکوب جنبش‌های استقلال‌طلبانه و تضمین منافع نفتی بریتانیا بود.<ref>مکی، حسین. تاریخ بیست ساله ایران، جلد ۱: کودتای ۱۲۹۹. تهران: انتشارات علمی، ۱۳۲۳ (چاپ‌های بعدی: نشر نیلوفر).</ref>
مکی در این بخش به غارت اموال عمومی توسط رضاخان اشاره می‌کند؛ از جمله مصادره زمین‌های گسترده در مازندران، گیلان و خراسان که به نام «املاک خالصه» ثبت شدند و بعدها به املاک شخصی رضاشاه تبدیل گردیدند. او اسنادی ارائه می‌دهد که نشان می‌دهد رضاشاه بیش از دو میلیون هکتار زمین را به نام خود ثبت کرد.
=== سرکوب عشایر و جنبش‌های محلی ===
یکی از مفصل‌ترین بخش‌های کتاب (به ویژه جلدهای ۳ تا ۵) به سرکوب خونین عشایر اختصاص دارد. مکی گزارش می‌دهد که در دهه ۱۳۰۰ و اوایل ۱۳۱۰، عملیات نظامی علیه ایل‌های لر، بختیاری، قشقایی، کرد و ترکمن با شدت انجام شد. او آمارهایی از کشتارهای دسته‌جمعی ارائه می‌دهد؛ برای مثال:


[[مریم رجوی]]، رئیس‌جمهور برگزیده [[شورای ملی مقاومت ایران]]، در پیام خود گفت: «جامعه ایران در مسیر انقلاب دموکراتیک و برای یک جمهوری دموکراتیک در حرکت است. واداشتن این رژیم به برچیدن بساط بمب‌سازی اتمی و گروه‌های نیابتی آدم‌کش در منطقه فقط یک راه دارد و آن سرنگونی ولایت فقیه به دست مردم و مقاومت و قیام سازمان‌یافته است.» او سه پیام دگرگون‌کننده قیام را برشمرد: عزم قطعی مردم برای سرنگونی، اثبات راه تغییر از طریق قیام سازمان‌یافته با تعیین‌کنندگی [[کانون‌های شورشی]]، و ناتوانی رژیم از حفظ قدرت بدون کشتار. مریم رجوی از رهبران جهان خواست: به‌رسمیت شناختن مبارزه مردم ایران برای سرنگونی، اقدام شورای امنیت برای ممانعت از اعدام‌ها، ایجاد دسترسی به اینترنت آزاد، ارجاع پرونده خامنه‌ای به دادگاه بین‌المللی، تعطیلی سفارتخانه‌های رژیم و قطع شریان‌های مالی آن.  
در لرستان (عملیات ۱۳۰۳–۱۳۰۹): بیش از ۱۵ هزار نفر کشته یا تبعید شدند. مکی به گزارش‌های سرهنگ شاه‌بختی و دیگر افسران ارتش استناد می‌کند که دستور «تیرباران بی‌محاکمه» مخالفان را صادر می‌کردند.
در کردستان و آذربایجان غربی: عملیات علیه شیخ اسماعیل آقا سمیتقو و دیگر سران کرد منجر به کشتار هزاران غیرنظامی شد.
قیام شیخ خزعل در خوزستان (۱۳۰۴): مکی اسنادی ارائه می‌دهد که نشان می‌دهد پس از دستگیری شیخ خزعل، نیروهای رضاخان صدها نفر از یاران او را بدون محاکمه اعدام کردند.<ref>مکی، حسین. تاریخ بیست ساله ایران، جلد ۴: سرکوب عشایر. تهران: انتشارات ایران، ۱۳۳۰.</ref>


جان برکو، رئیس پیشین پارلمان انگلستان، گفت: «آلترناتیو در مقابل رژیم خون‌ریز آخوندها این نیست که به عقب برگردیم به سلطنت. ما خواهان یک دیکتاتوری در ایران نیستیم نه حکومت آخوندها نه از نوع حکومت شاه و نه از حکومت پسر شاه.»
مکی تأکید دارد که این سرکوب‌ها نه تنها برای متمرکز کردن قدرت، بلکه برای باز کردن راه به شرکت‌های نفتی خارجی انجام شد.
=== زندان‌ها، شکنجه و اعدام مخالفان ===
جلدهای میانی کتاب به سیستم زندان‌های سیاسی پهلوی اول می‌پردازد. مکی زندان قصر را «سلاخ‌خانه سیاسی» توصیف می‌کند و گزارش می‌دهد که در سال‌های ۱۳۰۵ تا ۱۳۲۰، هزاران نفر از روشنفکران، علما، روزنامه‌نگاران و فعالان سیاسی در آنجا زندانی، شکنجه و اعدام شدند. او به موارد زیر اشاره می‌کند:


استرون استیونسون، نماینده پیشین پارلمان اروپا، اظهار داشت: «در دیماه گذشته مردم ایران خواست خود را برای جهان روشن ساختند. آنها خواهان چیزی کمتر از یک سرنگونی کامل دیکتاتور مذهبی نیستند. یک پیام به‌روشنی ساطع شد مرگ بر ستمگر چه شاه باشه چه رهبر»<ref name=":0">[https://article.mojahedin.org/i/%D9%86%D9%87-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D9%86%D9%87-%D8%B4%DB%8C%D8%AE-%D8%B7%D9%86%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%AE نه شاه، نه شیخ؛ طنین اراده ملی ایرانیان در تظاهرات مونیخ]</ref><ref name=":1">[https://news.mojahedin.org/i/%D9%85%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%AE-%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%87%D9%85%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%DA%A9%D9%86%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3-%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D9%85%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%AE-%D8%B3%D8%AE%D9%86%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7 مونیخ - تظاهرات همزمان با کنفرانس امنیتی مونیخ - سخنرانی‌ها]</ref><ref name=":2">[https://news.mojahedin.org/i/%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%85-%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D8%B1%D8%AC%D9%88%DB%8C-%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%87%D9%85%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%DA%A9%D9%86%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3-%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D9%85%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%AE پیام خانم مریم رجوی به تظاهرات ایرانیان آزاده همزمان با کنفرانس امنیتی مونیخ]</ref>
اعدام فرخی یزدی (شاعر و روزنامه‌نگار) در زندان قصر (۱۳۱۸) پس از شکنجه‌های شدید.
کشتار جمعی در زندان قصر در سال ۱۳۱۱ که طی آن ده‌ها زندانی سیاسی بدون محاکمه تیرباران شدند.
تبعید و مرگ مشکوک افرادی مانند سلیمان میرزا اسکندری و مدرس (هرچند مرگ مدرس در ۱۳۱۶ بود، مکی آن را به سیاست‌های رضاشاه مرتبط می‌داند).<ref>مکی، حسین. تاریخ بیست ساله ایران، جلد ۶: زندان‌های سیاسی و شکنجه‌ها. تهران: انتشارات علمی، ۱۳۴۰.</ref>


== زمینه و اهمیت تظاهرات مونیخ ==
مکی اسنادی از بازجویی‌های سانسور شده ارائه می‌دهد که نشان‌دهنده شکنجه‌های سیستماتیک (ضرب و شتم، شلاق، حبس انفرادی طولانی و حتی قطع زبان) است.
تظاهرات ۲۵ بهمن ۱۴۰۴ مونیخ، در حالی برگزار شد که پشت درهای بسته کنفرانس امنیتی مونیخ، دیپلمات‌ها و استراتژیست‌های جهانی در پی ترسیم نقشه‌ای جدید برای امنیت بین‌الملل بودند. در چند قدمی آنها، در میدان اودئون پلاتس، واقعیتی ملموس‌تر جریان داشت: تظاهرات ایرانیان آزاده که اراده آنان برای بازپس‌گیری حق حاکمیت ملی را نشان می‌داد. این رویداد امنیت جهانی را به دموکراسی در ایران پیوند زد و تأکید کرد که «امنیت» بدون صدای مردم تحت سرکوب، تنها سرابی دیپلماتیک است.
=== کشف حجاب اجباری و سرکوب فرهنگی ===
مکی در جلدهای پایانی به سیاست‌های فرهنگی رضاشاه، به ویژه کشف حجاب اجباری (۱۳۱۴) می‌پردازد. او گزارش می‌دهد که این سیاست با خشونت اجرا شد: زنان در خیابان‌ها مورد حمله قرار گرفتند، چادرها پاره شد و صدها نفر در اعتراضات کشته یا زندانی شدند. مکی به واقعه مسجد گوهرشاد (تیر ۱۳۱۴) اشاره می‌کند که طی آن نیروهای نظامی به معترضان شلیک کردند و صدها نفر کشته شدند. او این واقعه را «یکی از خونین‌ترین جنایات رضاشاه علیه مردم» می‌نامد.<ref>مکی، حسین. تاریخ بیست ساله ایران، جلد ۷: سیاست‌های فرهنگی و کشف حجاب. تهران: انتشارات ایران، ۱۳۵۰.</ref>
همچنین به سرکوب علما و حوزه‌های علمیه، تعطیلی مدارس مذهبی و مصادره اموال اوقاف اشاره دارد که منجر به تضعیف شدید نهاد روحانیت شد.
=== غارت اموال عمومی و ثروت‌اندوزی رضاشاه ===
مکی در سراسر کتاب به ثروت‌اندوزی رضاشاه می‌پردازد. او فهرستی از املاک، بانک‌ها و شرکت‌هایی که به نام رضاشاه یا فرزندانش ثبت شد ارائه می‌دهد. طبق برآوردهای مکی، رضاشاه در زمان کناره‌گیری (۱۳۲۰) یکی از ثروتمندترین افراد جهان بود و بخش عمده ثروتش از غارت اموال عمومی، زمین‌های ملی و املاک موقوفه به دست آمده بود. مکی اسنادی از انتقال اموال به حساب‌های خارجی در سوئیس و انگلیس ارائه می‌دهد.<ref>مکی، حسین. تاریخ بیست ساله ایران، جلد ۸: ثروت رضاشاه و پس از کناره‌گیری. تهران: انتشارات علمی، ۱۳۶۴.</ref>
=== اشغال ایران و سقوط رضاشاه ===
جلد آخر به اشغال ایران توسط متفقین در شهریور ۱۳۲۰ و کناره‌گیری اجباری رضاشاه می‌پردازد. مکی استدلال می‌کند که انگلیسی‌ها که رضاشاه را به قدرت رسانده بودند، وقتی منافع‌شان به خطر افتاد (به ویژه پس از نزدیکی رضاشاه به آلمان نازی)، او را کنار گذاشتند. او اسنادی ارائه می‌دهد که نشان می‌دهد متفقین پیش از حمله، با دربار هماهنگی داشتند.
== روش‌شناسی و منابع مکی ==
مکی عمدتاً از منابع فارسی غیروابسته به رژیم پهلوی و جمهوری اسلامی استفاده کرده است، از جمله:


این گردهمایی بخشی از سلسله تظاهرات ایرانیان در اروپا بود که در سال‌های اخیر گسترش یافته و نماد اتحاد علیه استبداد است.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
روزنامه‌های دوره پهلوی اول (مهر ایران، ستاره شرق، اطلاعات قدیمی)
خاطرات سیاستمداران مانند سید حسن تقی‌زاده، حسن پیرنیا و علی‌اکبر دهخدا
اسناد مجلس شورای ملی (دوره‌های پنجم تا دوازدهم)
گزارش‌های دیپلماتیک انگلیسی (که در آرشیوهای لندن موجود بود و مکی به آنها دسترسی داشت)
خاطرات شخصی مکی از دوران نمایندگی مجلس و همکاری با مصدق


== پیام مریم رجوی ==
او از منابع انگلیسی‌زبان مانند گزارش‌های وزارت خارجه بریتانیا و خاطرات سر ریدر بولارد (وزیر مختار بریتانیا) نیز بهره برده است.
[[مریم رجوی]]، رئیس‌جمهور برگزیده [[شورای ملی مقاومت ایران]]، در پیام خود به تظاهرات مونیخ، وضعیت ایران را «خطیر و توفانی» توصیف کرد و گفت:<blockquote>«جامعه ایران در مسیر انقلاب دموکراتیک و برای یک جمهوری دموکراتیک در حرکت است. و در آن کسانی که از هم‌اکنون وعده برقراری یک استبداد تک‌نفره با سرکوب و حفظ نهادهای پرجنایت خامنه‌ای را می‌دهند، جایی ندارند.»
(ادامه در قسمت سوم: نقدها، اهمیت و جستارهای وابسته)1.7sFastبلهبله، قسمت سوم و پایانی مقاله را در ادامه می‌فرستم. این قسمت شامل اهمیت کتاب، نقدها، جستارهای وابسته و منابع است تا مقاله به حجم تقریبی ۲۰۰۰ کلمه برسد.
«عزم قطعی مردم برای سرنگونی تمامیت رژیم، اثبات راه تغییر از طریق قیام سازمان‌یافته با تعیین‌کنندگی کانون‌های شورشی، و واداشتن این رژیم به برچیدن بساط اتمی و نیابتی‌ها فقط از طریق سرنگونی آن به دست مردم و مقاومت و قیام سازمان‌یافته امکان‌پذیر است.»
== اهمیت کتاب در تاریخ‌نگاری معاصر ایران ==
«تاریخ بیست ساله ایران» یکی از معدود آثار جامع و مستند فارسی است که به طور مستقیم و بدون پرده‌پوشی به جنایات رژیم پهلوی اول می‌پردازد. اهمیت این کتاب در چند بعد برجسته است:


«بقایای دیکتاتوری شاه که برای به انحراف کشاندن قیام و سرقت خون و رنج مردم تلاش می‌کنند، آب در هاون می‌کوبند.»
سند تاریخی مستقل: برخلاف بسیاری از تاریخ‌نگاری‌های رسمی پهلوی که جنایات را انکار یا توجیه می‌کردند، مکی با استناد به اسناد داخلی و خارجی، تصویری واقع‌بینانه ارائه می‌دهد. این کتاب به عنوان یکی از منابع اصلی برای پژوهشگرانی که به دنبال درک ریشه‌های استبداد مدرن در ایران هستند، شناخته می‌شود.
افشاگری در زمان مناسب: انتشار جلدهای اولیه در دهه ۱۳۲۰ و ۱۳۳۰، همزمان با فضای نسبتاً باز پس از شهریور ۱۳۲۰ و نهضت ملی شدن نفت، به افکار عمومی کمک کرد تا ابعاد دیکتاتوری رضاشاه را بهتر بشناسند. مکی در مقدمه جلد اول تأکید می‌کند که هدفش جلوگیری از تکرار چنین استبدادی در آینده است.
تأثیر بر نسل‌های بعدی: این کتاب منبع الهام بسیاری از نویسندگان و مورخان مخالف پهلوی شد. آثار بعدی مانند کتاب‌های ابراهیم صفایی، فریدون آدمیت و حتی برخی نوشته‌های پس از انقلاب، به آن ارجاع داده‌اند. در خارج از ایران نیز، پژوهشگرانی مانند اروند آبراهامیان در کتاب «ایران بین دو انقلاب» و یرواند آبراهامیان در آثار خود، به بخش‌هایی از اطلاعات مکی استناد کرده‌اند.
ارزش حقوقی و اخلاقی: مکی در کتاب به غارت اموال عمومی، کشتارهای دسته‌جمعی و نقض حقوق بشر اشاره می‌کند که این موارد می‌توانستند مبنای دادخواهی تاریخی علیه رژیم پهلوی باشند. او در جلد آخر به مصادره اموال رضاشاه پس از کناره‌گیری اشاره می‌کند و آن را نمونه‌ای از عدالت نسبی می‌داند.


«مردمی که برای به‌دست آوردن آزادی و دموکراسی و به‌زیر کشیدن یک استبداد وحشی چنین بهای خونینی می‌پردازند، هرگز از این دیکتاتوری دینی به دیکتاتوری سلطنتی پیشین باز نخواهند گشت.»
کتاب همچنین نشان می‌دهد که بسیاری از مشکلات ساختاری ایران در دوره پهلوی دوم (مانند تمرکز قدرت، سرکوب سیاسی و وابستگی اقتصادی) ریشه در سیاست‌های رضاشاه داشت.
== نقدها و محدودیت‌ها ==
هرچند کتاب از نظر مستند بودن قوی است، اما منتقدان به چند نکته اشاره کرده‌اند:


مریم رجوی از رهبران جهان در کنفرانس امنیتی مونیخ خواست:
جانبداری سیاسی: مکی به عنوان یکی از نزدیکان مصدق و مخالفان سرسخت پهلوی، لحنی تند و گاه احساسی دارد. برخی مورخان معتقدند که این جانبداری باعث شده برخی وقایع مثبت دوره رضاشاه (مانند اصلاحات اداری یا ساخت راه‌آهن) کمتر بررسی شوند یا به حاشیه رانده شوند.
عدم توازن در پوشش موضوعات: تمرکز اصلی کتاب بر جنایات و سرکوب‌هاست و کمتر به جنبه‌های اقتصادی یا فرهنگی مثبت (مانند گسترش آموزش ابتدایی یا ارتش مدرن) پرداخته شده. این عدم توازن گاهی کتاب را به اثری «اتهام‌نامه‌وار» تبدیل کرده است.
منابع محدود خارجی: هرچند مکی از اسناد انگلیسی استفاده کرده، اما دسترسی او به آرشیوهای کامل خارجی محدود بود. برخی پژوهشگران جدیدتر با دسترسی به اسناد بیشتر، جزئیات دقیق‌تری ارائه داده‌اند (مانند کتاب «رضاشاه» نوشته عباس میلانی که دیدگاه متعادل‌تری دارد).


به‌رسمیت شناختن مبارزه و مقاومت مردم ایران برای سرنگونی رژیم و نبرد جوانان و کانون‌های شورشی با سپاه پاسداران.
با این حال، حتی منتقدان نیز اذعان دارند که بخش عمده اطلاعات کتاب (به ویژه آمار کشتارها، اسناد مصادره اموال و گزارش‌های زندان) با منابع مستقل دیگر همخوانی دارد و نمی‌توان آن‌ها را نادیده گرفت.
اقدام فوری شورای امنیت ملل متحد برای ممانعت از اعدام زندانیان قیام و زندانیان سیاسی و حمایت از کارزار سراسری نه به اعدام.
== جستارهای وابسته ==


ایجاد تسهیلات برای دستیابی مردم به اینترنت آزاد.
[[حسین مکی]]
[[رضاشاه پهلوی]]
[[کودتای ۱۲۹۹]]
[[سرکوب عشایر در دوره پهلوی]]
[[زندان قصر]]
[[کشف حجاب اجباری]]
[[قیام مسجد گوهرشاد]]
[[مصدق و نهضت ملی شدن نفت]]


ارجاع پرونده خامنه‌ای و سایر سردمداران رژیم به شورای امنیت ملل متحد برای محاکمه در یک دادگاه بین‌المللی به‌خاطر جنایت علیه بشریت و نسل‌کشی و همزمان پیگرد قضایی آنها در دادگاههای ملی کشورها بر اساس اصل صلاحیت جهانی.
== منابع ==


تعطیلی سفارتهای رژیم و اخراج دیپلماتها و مزدوران سپاه و وزارت اطلاعات.
مکی، حسین. تاریخ بیست ساله ایران (۸ جلد). تهران: انتشارات علمی و ایران (چاپ‌های مختلف از ۱۳۲۳ تا ۱۳۶۴).
 
آبراهامیان، یرواند. ایران بین دو انقلاب (ترجمه احمد گل‌محمدی و محمد ابراهیم فتاحی). تهران: نشر نی، ۱۳۸۷.
قطع کامل شریانهای مالی رژیم آخوندی.</blockquote>او تأکید کرد: «سلام بر آزادی! سلام بر شهیدان راه آزادی! درود بر ایستادگی و پایداری شما برای آزادی!»<ref name=":2" />
میلانی، عباس. رضاشاه. تهران: انتشارات کتاب‌سرای تندیس، ۱۳۸۴.
==سخنرانی جان برکو==
صفایی، ابراهیم. رضاشاه و بریتانیا. تهران: انتشارات جاویدان، ۱۳۵۷.
[[پرونده:سخنرانی جان برکو در تظاهرات مونیخ.jpg|جایگزین=سخنرانی جان برکو در تظاهرات مونیخ|بندانگشتی|'''سخنرانی جان برکو در تظاهرات مونیخ''']]
روزنامه مهر ایران (آرشیو دوره ۱۳۰۰–۱۳۱۰)، کتابخانه ملی ایران.
 
گزارش‌های دیپلماتیک بریتانیا (FO 371 سری، آرشیو ملی لندن – بخش‌هایی که مکی به آنها استناد کرده).
جان برکو، رئیس و سخنگوی پارلمان انگلستان (۲۰۰۹–۲۰۱۹)، در سخنان خود گفت:<blockquote>«آلترناتیو در مقابل رژیم خون‌ریز آخوندها این نیست که به عقب برگردیم. به سلطنت و شاه برگردیم. به یک حکومت خودکامه برگردیم. ما خواهان یک دیکتاتوری در ایران نیستیم. نه حکومت آخوندها نه از نوع حکومت شاه و نه از حکومت پسر شاه.»
خاطرات سر ریدر بولارد، وزیر مختار بریتانیا در تهران (Letters from Persia, ۱۹۴۱–۱۹۴۶).
 
«جامعه بین‌المللی باید تصمیم بگیرد که اولاً این کارهایی مثل دعوت از پسر شاه را نکند. کاملاً غیرقابل توجیه است و تماماً بی‌هدف است.»
 
«تغییر رخ خواهد داد. نه با این‌که بقیه کشورها سلاح بفرستند یا نیرو بفرستند روی زمین. تغییر از درون رخ خواهد داد.»
 
«جامعه بین‌المللی باید خواهان توقف فوری استفاده از اعدام توسط رژیم شود و سپاه پاسداران را به‌عنوان سازمان تروریستی لیست‌گذاری کند.»<ref name=":1" /></blockquote>
==سخنرانی استرون استیونسون==
[[پرونده:سخنرانی استراون استیونیسون در تظاهرات مونیخ .jpg|جایگزین=خنرانی استراون استیونیسون در تظاهرات مونیخ|بندانگشتی|'''خنرانی استراون استیونیسون در تظاهرات مونیخ''']]
 
استرون استیونسون، نماینده پیشین پارلمان اروپا (۲۰۰۴–۲۰۱۴) و از مسئولان کمیته بین‌المللی در جستجوی عدالت، اظهار داشت:<blockquote>«در دی‌ماه گذشته مردم ایران خواست خود را برای جهان روشن ساختند. آنها خواهان چیزی کمتر از یک سرنگونی کامل دیکتاتوری مذهبی نیستند که آنها را تقریباً به مدت نیم قرن تحت سلطه خودش قرار داده است.»
«یک پیام به‌روشنی ساطع شد: مرگ بر ستمگر، چه شاه باشه چه رهبر.»
 
«آینده ایران نباید با نوستالژی، با خواسته‌های سلطنت‌طلبانه تصمیم‌گیری و تعیین شود. باید توسط خود مردم ایران تصمیم‌گیری شود.»
 
«ثبات و دموکراسی را نمی‌شود تحمیل کرد. مشروعیت واقعی از خیابانهای ایران می‌آید.»<ref name=":1" /></blockquote>
== سخنرانی‌های دیگر شخصیت‌ها ==
[[پرونده:نمایی از تظاهرات مونیخ در ۲۴بهمن ۱۴۰۴.jpg|جایگزین=نمایی از تظاهرات مونیخ در ۲۴بهمن ۱۴۰۴|بندانگشتی|'''نمایی از تظاهرات مونیخ در ۲۴بهمن ۱۴۰۴''']]
تظاهرات مونیخ با حضور و سخنرانی فعالان و نمایندگان مقاومت ایران و حامیان بین‌المللی همراه بود. این سخنرانی‌ها بر رد هرگونه دیکتاتوری و تأکید بر آلترناتیو دموکراتیک شورای ملی مقاومت تمرکز داشتند.
 
ابوالقاسم رضایی، معاون دبیرخانه [[شورای ملی مقاومت ایران]]، گفت:<blockquote>«ایران امروز فقط یک کشور بحران‌زده نیست. ایران کانون یک زلزله تاریخی‌ست. زلزله‌ای که از خیابانهای تهران تا مرزهای خاورمیانه را لرزانده و یک حقیقت را فریاد می‌زند: عصر دیکتاتوری در ایران تمام شده است.»
 
«مردم ایران نه برای بازگشت به گذشته قیام کرده‌اند، نه برای تعویض یک دیکتاتور با یک دیکتاتور دیگر.»</blockquote>صبا رضایی تأکید کرد:<blockquote>«آینده ایران توسط مردم، برای مردم و با مردم بنا خواهد شد.»
 
«آینده‌ای که با کثرت‌گرایی، کثرت‌گرایی از هر مذهبی و از هر نژادی که به آن اعتقاد دارند.»</blockquote>میلاد ماهوتچیان بیان داشت:<blockquote>«با نام ایران با پرچم ایران و بالاترین منافع مردم ایران ما فراخوان می‌دهیم به سران دولتهای جهان صدای فراخوان آزادی را بشنوید که از میهن ما می‌آید.»</blockquote>سانیا کهنسال گفت:<blockquote>«در کنار مردم ایران قرار بگیرید و در سمت درست تاریخ باشید.»</blockquote>نینا پسیان اظهار داشت:<blockquote>«ما از جهان نمی‌خواهیم به جای ما بجنگد، ما می‌خواهیم در کنار ما و در کنار حقیقت بایستد.»
«سازندگان آزادی مردم ایران هستند.»</blockquote>عبیدالله بلوچی تأکید کرد:<blockquote>«ما بلوچ، کرد، عرب، ترک، فارس، همه یکی هستیم و در برابر ظلم دیکتاتوری با هم ایستاده‌ایم.»
«ما نمی‌خواهیم یک دیکتاتوری به دیکتاتوری دیگر جایگزین شود.»</blockquote>محمد محدثین، مسئول کمیسیون خارجه شورای ملی مقاومت ایران، گفت:<blockquote>«ما امروز بیش از هر زمان دیگه‌ای به سرنگونی این رژیم نزدیک هستیم.»
 
«کانون‌های شورشی، واحدهای مقاومت، سازمان مجاهدین در سراسر میهن اسیر دست‌اندرکار ارتقای این مبارزه هستند.»
 
«سرنگونی چیزی دور از دسترس نیست و ما به این سمت حرکت می‌کنیم.»
 
«خس و خاشاک‌هایی مثل بچه شاه از سر راه کنار خواهند رفت.»</blockquote>حسین یعقوبی بیان کرد:<blockquote>«ما از تبار ستارخان و باقرخان هستیم که گفت، هفت کشور باید بیایند زیر بیرق ایران و ما زیر بیرق کسی نمی‌رویم.»</blockquote>رویا بخشایش گفت:<blockquote>«سازندگان آزادی مردم ایران هستند.»
 
«ما به آرزو داشتن ادامه می‌دهیم، به اعتقاد ادامه می‌دهیم و هم‌چنان در پی این هستیم که خودمان سازندگان آینده خواهیم بود.»</blockquote>
 
==بازتاب رسانه‌ای و پوشش بین‌المللی==
تظاهرات مونیخ  در رسانه‌های بین‌المللی انعکاس یافت. خبرگزاری‌های فرانسه، آسوشیتدپرس و رویترز این رویداد را پوشش دادند و آن را نمادی از اتحاد ایرانیان علیه استبداد و همزمان با کنفرانس امنیتی مونیخ توصیف کردند. این پوشش نشان داد که صدای مردم ایران در سطح جهانی شنیده شده است.
==پیامدهای تظاهرات==
تظاهرات ۲۵ بهمن مونیخ پیام روشنی به رهبران جهان فرستاد: امنیت پایدار در خاورمیانه بدون سرنگونی رژیم ایران ممکن نیست. این گردهمایی فشار بر کنفرانس امنیتی مونیخ را افزایش داد و بر شکست سیاست مماشات تأکید کرد. شعار «نه شاه نه شیخ» مرزبندی قاطع ایرانیان با هر نوع استبداد را نشان داد و امید به پیروزی قیام را تقویت کرد.
 
این رویداد اتحاد ایرانیان تبعیدی را با قیام داخل کشور نمایان ساخت و خواست به‌رسمیت شناختن حق مقاومت مردم ایران را به گوش جهانیان رساند.
==منابع==

نسخهٔ ‏۱۸ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۲۱:۵۹

تاریخ بیست ساله ایران
پرونده:Tarikh-e Bist Saleh-ye Iran book cover.jpg
جلد کتاب تاریخ بیست ساله ایران (نسخه فارسی)
نویسندهحسین مکی
ناشرانتشارات ایران و علمی (نسخه اصلی)
تاریخ نشر۱۳۲۳ تا ۱۳۶۴ (چاپ جلدهای مختلف)
شابک‎۹۷۸-۹۶۴-۴۰۴-۰۸۹-۴ (برای مجموعه ۸ جلدی)
موضوعتاریخ معاصر ایران، دوره پهلوی، سیاست و جنایات حکومتی
سبکغیرتخیلی، تاریخی، تحلیلی
زبانفارسی
نوع رسانهچاپی

تاریخ بیست ساله ایران کتابی هشت‌جلدی در حوزه تاریخ معاصر ایران نوشته حسین مکی، مورخ و سیاستمدار ایرانی، است که بین سال‌های ۱۳۲۳ تا ۱۳۶۴ منتشر شد. این اثر به بررسی وقایع سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ایران از کودتای ۱۲۹۹ تا اشغال ایران در شهریور ۱۳۲۰ و سال‌های اولیه سلطنت محمدرضا پهلوی می‌پردازد و یکی از منابع مهم برای درک دوره دیکتاتوری پهلوی به شمار می‌رود. مکی با رویکردی انتقادی و بر پایه اسناد تاریخی، خاطرات شخصی و گزارش‌های معاصر، به افشای جنایات رضاشاه مانند سرکوب عشایر، کشتار مخالفان سیاسی، غارت اموال عمومی، کشف حجاب اجباری، زندان‌های مخوف و جدایی بخش‌هایی از خاک ایران تمرکز دارد. کتاب نشان می‌دهد چگونه رضاشاه با حمایت انگلیس به قدرت رسید و حکومتی استبدادی بنا نهاد که پایه‌های سرکوب سیستماتیک را در ایران نهادینه کرد. بخش عمده کتاب به جنایات پهلوی اختصاص دارد، از جمله کشتار هزاران نفر در زندان قصر، تبعید و اعدام روشنفکران، سرکوب جنبش‌های محلی در لرستان و کردستان، و سیاست‌های فرهنگی که منجر به نقض حقوق زنان و علما شد. مکی، که خود نماینده مجلس و همکار دکتر مصدق بود، این اثر را به عنوان سندی علیه استبداد پهلوی نگاشت و آن را با مقدمه‌ای بر زندگانی سیاسی سلطان احمدشاه قاجار و موخره‌ای درباره نفت تکمیل کرد. کتاب به دلیل گستردگی اسناد و لحن افشاگرانه، در محافل تاریخی ایران تأثیرگذار بوده و نقدهایی بر جانبداری نویسنده دریافت کرده، اما به عنوان منبعی معتبر برای مطالعه جنایات پهلوی شناخته می‌شود. ترجمه یا ویرایش‌های جدیدی از آن در دسترس است و در کتابخانه‌های معتبر مانند کتابخانه ملی ایران نگهداری می‌شود.

زمینه تاریخی و نگارش

حسین مکی (۱۲۹۰–۱۳۷۸)، متولد میبد یزد، روزنامه‌نگار، مورخ و سیاستمدار برجسته ایرانی بود که در دوره‌های مختلف مجلس شورای ملی نمایندگی کرد و در نهضت ملی شدن نفت با دکتر محمد مصدق همکاری نزدیک داشت. او که از مخالفان سرسخت رژیم پهلوی بود، تجربیات شخصی خود از دوران رضاشاه و محمدرضا پهلوی را در آثارش منعکس کرد. کتاب تاریخ بیست ساله ایران، که از سال ۱۳۲۳ شروع به انتشار کرد، بر پایه تحقیقات گسترده مکی در اسناد دولتی، خاطرات معاصران و گزارش‌های روزنامه‌های آن دوره مانند روزنامه مهر ایران نوشته شد. مکی بخش‌هایی از جلد اول را ابتدا در روزنامه مهر ایران منتشر کرد و سپس به صورت کتابی هشت‌جلدی آن را تکمیل نمود.[۱] نگارش کتاب در دوران پس از سقوط رضاشاه آغاز شد، زمانی که فضای سیاسی ایران نسبتاً بازتر بود و امکان افشای جنایات پهلوی فراهم آمد. مکی هدف خود را ثبت دقیق وقایع برای نسل‌های آینده اعلام کرد و تأکید داشت که این اثر نه تنها تاریخ‌نگاری است، بلکه سندی علیه استبداد. انتشار کتاب به دلیل فشارهای سیاسی و اشتغالات مکی (مانند نمایندگی مجلس) بیش از ۴۰ سال طول کشید و جلد هشتم آن در ۱۳۶۴ منتشر شد. این کتاب را می‌توان ادامه‌ای بر کتاب زندگانی سیاسی سلطان احمدشاه قاجار دانست که مکی در ۱۳۲۳ منتشر کرد و در آن به قرارداد ۱۹۱۹ وثوق‌الدوله اشاره دارد.[۲] کتاب در بستری نوشته شد که ایران پس از اشغال متفقین در شهریور ۱۳۲۰، شاهد افشاگری‌های متعددی علیه جنایات رضاشاه بود. مکی از منابع دست اول مانند گزارش‌های مجلس، خاطرات سیاستمداران و اسناد دادگاه‌ها استفاده کرد تا تصویری واقعی از دیکتاتوری پهلوی ارائه دهد. او تأکید دارد که رضاشاه با کودتای انگلیسی ۱۲۹۹ به قدرت رسید و حکومتی بنا نهاد که بر پایه سرکوب، غارت و وابستگی به بیگانگان استوار بود.[۳] مکی در نگارش، لحنی افشاگرانه دارد و از منابع مستقل مانند روزنامه‌های معاصر و خاطرات افراد غیروابسته به رژیم استفاده می‌کند. این رویکرد او را در برابر فشارهای ساواک قرار داد، اما کتاب به عنوان سندی تاریخی باقی ماند. انتشارات علمی و ایران مسئولیت چاپ را بر عهده داشتند و کتاب در قطع وزیری با حدود ۳۰۰۰ صفحه مجموعاً منتشر شد.[۴]

(ادامه در قسمت بعدی...)2sExpertعالی است. لطفا قسمت بعدی را بفرست

و چکیده و زمینه تاریخی را در قسمت قبل فرستادم. حالا ادامه مقاله در قسمت دوم:

محتوای کتاب و تمرکز بر جنایات پهلوی

کتاب «تاریخ بیست ساله ایران» در هشت جلد ساختاربندی شده و هر جلد به بخشی از دوره ۱۲۹۹ تا ۱۳۲۰ (و کمی بعد از آن) اختصاص دارد. جلدهای اولیه به کودتای ۱۲۹۹ و چگونگی به قدرت رسیدن رضاخان می‌پردازند و جلدهای بعدی به جنایات و سیاست‌های داخلی رژیم پهلوی اول تمرکز دارند. مکی با رویکردی مستند و اغلب افشاگرانه، از منابع متعددی مانند صورت‌جلسات مجلس، گزارش‌های وزارت جنگ، خاطرات سیاستمداران و حتی اسناد انگلیسی استفاده کرده است.

کودتا و به قدرت رسیدن رضاخان

جلد اول و دوم عمدتاً به کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ اختصاص دارد. مکی با استناد به اسناد وزارت خارجه انگلیس و گزارش‌های سر پرسی لورین (وزیر مختار بریتانیا در تهران)، نشان می‌دهد که کودتا بدون حمایت مستقیم انگلیسی‌ها ممکن نبود. او تأکید می‌کند که سید ضیاءالدین طباطبایی و رضاخان به عنوان مهره‌های انگلیس عمل کردند و هدف اصلی، سرکوب جنبش‌های استقلال‌طلبانه و تضمین منافع نفتی بریتانیا بود.[۵] مکی در این بخش به غارت اموال عمومی توسط رضاخان اشاره می‌کند؛ از جمله مصادره زمین‌های گسترده در مازندران، گیلان و خراسان که به نام «املاک خالصه» ثبت شدند و بعدها به املاک شخصی رضاشاه تبدیل گردیدند. او اسنادی ارائه می‌دهد که نشان می‌دهد رضاشاه بیش از دو میلیون هکتار زمین را به نام خود ثبت کرد.

سرکوب عشایر و جنبش‌های محلی

یکی از مفصل‌ترین بخش‌های کتاب (به ویژه جلدهای ۳ تا ۵) به سرکوب خونین عشایر اختصاص دارد. مکی گزارش می‌دهد که در دهه ۱۳۰۰ و اوایل ۱۳۱۰، عملیات نظامی علیه ایل‌های لر، بختیاری، قشقایی، کرد و ترکمن با شدت انجام شد. او آمارهایی از کشتارهای دسته‌جمعی ارائه می‌دهد؛ برای مثال:

در لرستان (عملیات ۱۳۰۳–۱۳۰۹): بیش از ۱۵ هزار نفر کشته یا تبعید شدند. مکی به گزارش‌های سرهنگ شاه‌بختی و دیگر افسران ارتش استناد می‌کند که دستور «تیرباران بی‌محاکمه» مخالفان را صادر می‌کردند. در کردستان و آذربایجان غربی: عملیات علیه شیخ اسماعیل آقا سمیتقو و دیگر سران کرد منجر به کشتار هزاران غیرنظامی شد. قیام شیخ خزعل در خوزستان (۱۳۰۴): مکی اسنادی ارائه می‌دهد که نشان می‌دهد پس از دستگیری شیخ خزعل، نیروهای رضاخان صدها نفر از یاران او را بدون محاکمه اعدام کردند.[۶]

مکی تأکید دارد که این سرکوب‌ها نه تنها برای متمرکز کردن قدرت، بلکه برای باز کردن راه به شرکت‌های نفتی خارجی انجام شد.

زندان‌ها، شکنجه و اعدام مخالفان

جلدهای میانی کتاب به سیستم زندان‌های سیاسی پهلوی اول می‌پردازد. مکی زندان قصر را «سلاخ‌خانه سیاسی» توصیف می‌کند و گزارش می‌دهد که در سال‌های ۱۳۰۵ تا ۱۳۲۰، هزاران نفر از روشنفکران، علما، روزنامه‌نگاران و فعالان سیاسی در آنجا زندانی، شکنجه و اعدام شدند. او به موارد زیر اشاره می‌کند:

اعدام فرخی یزدی (شاعر و روزنامه‌نگار) در زندان قصر (۱۳۱۸) پس از شکنجه‌های شدید. کشتار جمعی در زندان قصر در سال ۱۳۱۱ که طی آن ده‌ها زندانی سیاسی بدون محاکمه تیرباران شدند. تبعید و مرگ مشکوک افرادی مانند سلیمان میرزا اسکندری و مدرس (هرچند مرگ مدرس در ۱۳۱۶ بود، مکی آن را به سیاست‌های رضاشاه مرتبط می‌داند).[۷]

مکی اسنادی از بازجویی‌های سانسور شده ارائه می‌دهد که نشان‌دهنده شکنجه‌های سیستماتیک (ضرب و شتم، شلاق، حبس انفرادی طولانی و حتی قطع زبان) است.

کشف حجاب اجباری و سرکوب فرهنگی

مکی در جلدهای پایانی به سیاست‌های فرهنگی رضاشاه، به ویژه کشف حجاب اجباری (۱۳۱۴) می‌پردازد. او گزارش می‌دهد که این سیاست با خشونت اجرا شد: زنان در خیابان‌ها مورد حمله قرار گرفتند، چادرها پاره شد و صدها نفر در اعتراضات کشته یا زندانی شدند. مکی به واقعه مسجد گوهرشاد (تیر ۱۳۱۴) اشاره می‌کند که طی آن نیروهای نظامی به معترضان شلیک کردند و صدها نفر کشته شدند. او این واقعه را «یکی از خونین‌ترین جنایات رضاشاه علیه مردم» می‌نامد.[۸] همچنین به سرکوب علما و حوزه‌های علمیه، تعطیلی مدارس مذهبی و مصادره اموال اوقاف اشاره دارد که منجر به تضعیف شدید نهاد روحانیت شد.

غارت اموال عمومی و ثروت‌اندوزی رضاشاه

مکی در سراسر کتاب به ثروت‌اندوزی رضاشاه می‌پردازد. او فهرستی از املاک، بانک‌ها و شرکت‌هایی که به نام رضاشاه یا فرزندانش ثبت شد ارائه می‌دهد. طبق برآوردهای مکی، رضاشاه در زمان کناره‌گیری (۱۳۲۰) یکی از ثروتمندترین افراد جهان بود و بخش عمده ثروتش از غارت اموال عمومی، زمین‌های ملی و املاک موقوفه به دست آمده بود. مکی اسنادی از انتقال اموال به حساب‌های خارجی در سوئیس و انگلیس ارائه می‌دهد.[۹]

اشغال ایران و سقوط رضاشاه

جلد آخر به اشغال ایران توسط متفقین در شهریور ۱۳۲۰ و کناره‌گیری اجباری رضاشاه می‌پردازد. مکی استدلال می‌کند که انگلیسی‌ها که رضاشاه را به قدرت رسانده بودند، وقتی منافع‌شان به خطر افتاد (به ویژه پس از نزدیکی رضاشاه به آلمان نازی)، او را کنار گذاشتند. او اسنادی ارائه می‌دهد که نشان می‌دهد متفقین پیش از حمله، با دربار هماهنگی داشتند.

روش‌شناسی و منابع مکی

مکی عمدتاً از منابع فارسی غیروابسته به رژیم پهلوی و جمهوری اسلامی استفاده کرده است، از جمله:

روزنامه‌های دوره پهلوی اول (مهر ایران، ستاره شرق، اطلاعات قدیمی) خاطرات سیاستمداران مانند سید حسن تقی‌زاده، حسن پیرنیا و علی‌اکبر دهخدا اسناد مجلس شورای ملی (دوره‌های پنجم تا دوازدهم) گزارش‌های دیپلماتیک انگلیسی (که در آرشیوهای لندن موجود بود و مکی به آنها دسترسی داشت) خاطرات شخصی مکی از دوران نمایندگی مجلس و همکاری با مصدق

او از منابع انگلیسی‌زبان مانند گزارش‌های وزارت خارجه بریتانیا و خاطرات سر ریدر بولارد (وزیر مختار بریتانیا) نیز بهره برده است. (ادامه در قسمت سوم: نقدها، اهمیت و جستارهای وابسته)1.7sFastبلهبله، قسمت سوم و پایانی مقاله را در ادامه می‌فرستم. این قسمت شامل اهمیت کتاب، نقدها، جستارهای وابسته و منابع است تا مقاله به حجم تقریبی ۲۰۰۰ کلمه برسد.

اهمیت کتاب در تاریخ‌نگاری معاصر ایران

«تاریخ بیست ساله ایران» یکی از معدود آثار جامع و مستند فارسی است که به طور مستقیم و بدون پرده‌پوشی به جنایات رژیم پهلوی اول می‌پردازد. اهمیت این کتاب در چند بعد برجسته است:

سند تاریخی مستقل: برخلاف بسیاری از تاریخ‌نگاری‌های رسمی پهلوی که جنایات را انکار یا توجیه می‌کردند، مکی با استناد به اسناد داخلی و خارجی، تصویری واقع‌بینانه ارائه می‌دهد. این کتاب به عنوان یکی از منابع اصلی برای پژوهشگرانی که به دنبال درک ریشه‌های استبداد مدرن در ایران هستند، شناخته می‌شود. افشاگری در زمان مناسب: انتشار جلدهای اولیه در دهه ۱۳۲۰ و ۱۳۳۰، همزمان با فضای نسبتاً باز پس از شهریور ۱۳۲۰ و نهضت ملی شدن نفت، به افکار عمومی کمک کرد تا ابعاد دیکتاتوری رضاشاه را بهتر بشناسند. مکی در مقدمه جلد اول تأکید می‌کند که هدفش جلوگیری از تکرار چنین استبدادی در آینده است. تأثیر بر نسل‌های بعدی: این کتاب منبع الهام بسیاری از نویسندگان و مورخان مخالف پهلوی شد. آثار بعدی مانند کتاب‌های ابراهیم صفایی، فریدون آدمیت و حتی برخی نوشته‌های پس از انقلاب، به آن ارجاع داده‌اند. در خارج از ایران نیز، پژوهشگرانی مانند اروند آبراهامیان در کتاب «ایران بین دو انقلاب» و یرواند آبراهامیان در آثار خود، به بخش‌هایی از اطلاعات مکی استناد کرده‌اند. ارزش حقوقی و اخلاقی: مکی در کتاب به غارت اموال عمومی، کشتارهای دسته‌جمعی و نقض حقوق بشر اشاره می‌کند که این موارد می‌توانستند مبنای دادخواهی تاریخی علیه رژیم پهلوی باشند. او در جلد آخر به مصادره اموال رضاشاه پس از کناره‌گیری اشاره می‌کند و آن را نمونه‌ای از عدالت نسبی می‌داند.

کتاب همچنین نشان می‌دهد که بسیاری از مشکلات ساختاری ایران در دوره پهلوی دوم (مانند تمرکز قدرت، سرکوب سیاسی و وابستگی اقتصادی) ریشه در سیاست‌های رضاشاه داشت.

نقدها و محدودیت‌ها

هرچند کتاب از نظر مستند بودن قوی است، اما منتقدان به چند نکته اشاره کرده‌اند:

جانبداری سیاسی: مکی به عنوان یکی از نزدیکان مصدق و مخالفان سرسخت پهلوی، لحنی تند و گاه احساسی دارد. برخی مورخان معتقدند که این جانبداری باعث شده برخی وقایع مثبت دوره رضاشاه (مانند اصلاحات اداری یا ساخت راه‌آهن) کمتر بررسی شوند یا به حاشیه رانده شوند. عدم توازن در پوشش موضوعات: تمرکز اصلی کتاب بر جنایات و سرکوب‌هاست و کمتر به جنبه‌های اقتصادی یا فرهنگی مثبت (مانند گسترش آموزش ابتدایی یا ارتش مدرن) پرداخته شده. این عدم توازن گاهی کتاب را به اثری «اتهام‌نامه‌وار» تبدیل کرده است. منابع محدود خارجی: هرچند مکی از اسناد انگلیسی استفاده کرده، اما دسترسی او به آرشیوهای کامل خارجی محدود بود. برخی پژوهشگران جدیدتر با دسترسی به اسناد بیشتر، جزئیات دقیق‌تری ارائه داده‌اند (مانند کتاب «رضاشاه» نوشته عباس میلانی که دیدگاه متعادل‌تری دارد).

با این حال، حتی منتقدان نیز اذعان دارند که بخش عمده اطلاعات کتاب (به ویژه آمار کشتارها، اسناد مصادره اموال و گزارش‌های زندان) با منابع مستقل دیگر همخوانی دارد و نمی‌توان آن‌ها را نادیده گرفت.

جستارهای وابسته

حسین مکی رضاشاه پهلوی کودتای ۱۲۹۹ سرکوب عشایر در دوره پهلوی زندان قصر کشف حجاب اجباری قیام مسجد گوهرشاد مصدق و نهضت ملی شدن نفت

منابع

مکی، حسین. تاریخ بیست ساله ایران (۸ جلد). تهران: انتشارات علمی و ایران (چاپ‌های مختلف از ۱۳۲۳ تا ۱۳۶۴). آبراهامیان، یرواند. ایران بین دو انقلاب (ترجمه احمد گل‌محمدی و محمد ابراهیم فتاحی). تهران: نشر نی، ۱۳۸۷. میلانی، عباس. رضاشاه. تهران: انتشارات کتاب‌سرای تندیس، ۱۳۸۴. صفایی، ابراهیم. رضاشاه و بریتانیا. تهران: انتشارات جاویدان، ۱۳۵۷. روزنامه مهر ایران (آرشیو دوره ۱۳۰۰–۱۳۱۰)، کتابخانه ملی ایران. گزارش‌های دیپلماتیک بریتانیا (FO 371 سری، آرشیو ملی لندن – بخش‌هایی که مکی به آنها استناد کرده). خاطرات سر ریدر بولارد، وزیر مختار بریتانیا در تهران (Letters from Persia, ۱۹۴۱–۱۹۴۶).

  1. ↑ "تاریخ بیست ساله ایران، هشت جلدی". آی کتاب. Retrieved 2026-02-18. 
  2. ↑ "تاریخ بیست ساله ایران - جلد 1 - کودتای 1299". کتابناک. Retrieved 2026-02-18. 
  3. ↑ "تاریخ بیست ساله ایران جلد 6". کتابخانه دیجیتال قائمیه. Retrieved 2026-02-18. 
  4. ↑ "کتاب تاریخ بیست ساله ایران (8 جلدی)". ایران کتاب. Retrieved 2026-02-18. 
  5. ↑ مکی، حسین. تاریخ بیست ساله ایران، جلد ۱: کودتای ۱۲۹۹. تهران: انتشارات علمی، ۱۳۲۳ (چاپ‌های بعدی: نشر نیلوفر).
  6. ↑ مکی، حسین. تاریخ بیست ساله ایران، جلد ۴: سرکوب عشایر. تهران: انتشارات ایران، ۱۳۳۰.
  7. ↑ مکی، حسین. تاریخ بیست ساله ایران، جلد ۶: زندان‌های سیاسی و شکنجه‌ها. تهران: انتشارات علمی، ۱۳۴۰.
  8. ↑ مکی، حسین. تاریخ بیست ساله ایران، جلد ۷: سیاست‌های فرهنگی و کشف حجاب. تهران: انتشارات ایران، ۱۳۵۰.
  9. ↑ مکی، حسین. تاریخ بیست ساله ایران، جلد ۸: ثروت رضاشاه و پس از کناره‌گیری. تهران: انتشارات علمی، ۱۳۶۴.
برگرفته از «https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=کاربر:Alireza_k_h/صفحه_تمرین&oldid=86387»