صفحه تمرین۳ مصطفی: تفاوت میان نسخهها
جزبدون خلاصۀ ویرایش برچسبها: برگرداندهشده ویرایشگر دیداری |
Alireza k h (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش برچسب: برگرداندهشده |
||
| خط ۳۸: | خط ۳۸: | ||
| امضا = | | امضا = | ||
}} | }} | ||
{{جعبه اطلاعات دانشمند | |||
== | | نام = الیاس جیمز کوری | ||
| نام انگلیسی = Elias James Corey | |||
== | | تصویر = Elias_James_Corey.png | ||
| توضیح تصویر = الیاس جیمز کوری | |||
| نام اصلی = Elias James Corey | |||
| تاریخ تولد = ۱۲ ژوئیه ۱۹۲۸ | |||
| محل تولد = متوئن، ماساچوست، ایالات متحده آمریکا | |||
| تاریخ مرگ = | |||
| محل مرگ = | |||
| ملیت = آمریکایی | |||
| رشته = شیمی آلی | |||
| دانشگاه = مؤسسه فناوری ماساچوست | |||
| محل فعالیت = دانشگاه هاروارد | |||
| تحصیلات = کارشناسی و دکترا در شیمی | |||
| سالهای فعالیت = از ۱۹۵۱ | |||
| حوزه = شیمی آلی و سنتز آلی | |||
| پیشه = شیمیدان، استاد دانشگاه و پژوهشگر | |||
| شناختهشده برای = تحلیل رتروسنتزی و توسعه روشها و واکنشهای سنتز آلی | |||
| آثار مهم = The Logic of Chemical Synthesis | |||
| جایزه نوبل = نوبل شیمی ۱۹۹۰ | |||
| جوایز = جایزه ولف در شیمی، جایزه ژاپن، مدال ملی علوم آمریکا، جایزه نوبل شیمی، مدال پریستلی | |||
| علت شهرت = توسعه نظریه و روششناسی سنتز آلی | |||
| تأثیرگذاشته بر = شیمی آلی سنتزی، شیمی دارویی و طراحی رایانهای سنتز | |||
| دانشگاه محل تدریس = دانشگاه ایلینوی؛ دانشگاه هاروارد | |||
| عنوان دانشگاهی = استاد بازنشسته شیمی | |||
| همسر = کلر هایام کوری | |||
}} | |||
جایزه نوبل شیمی | '''الیاس جیمز کوری''' ('''Elias James Corey'''؛ زادهٔ ۱۲ ژوئیه ۱۹۲۸) شیمیدان آلی آمریکایی و استاد دانشگاه هاروارد است که بهدلیل توسعهٔ نظریه و روششناسی [[سنتز آلی]] و بهویژه ابداع و گسترش روش «[[تحلیل رتروسنتزی]]» شناخته میشود. او در سال ۱۹۹۰ [[جایزه نوبل شیمی]] را بهتنهایی برای «توسعه نظریه و روششناسی سنتز آلی» دریافت کرد.<ref name="nobel">[https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1990/summary/ The Nobel Prize in Chemistry 1990 — NobelPrize.org]</ref> | ||
== منابع == | کوری از مهمترین شیمیدانان آلی قرن بیستم بهشمار میرود. روش او در تحلیل رتروسنتزی، به شیمیدان امکان میدهد بهجای تلاش مستقیم برای ساخت یک مولکول پیچیده، ابتدا ساختار هدف را بهصورت نظری به مولکولها و قطعات سادهتر تجزیه کند و سپس مسیر سنتز آن را از مواد اولیهٔ در دسترس طراحی کند. این روش، سنتز ترکیبات پیچیده را از فعالیتی عمدتاً مبتنی بر تجربه و آزمونوخطا به فرایندی نظاممندتر تبدیل کرد.<ref name="nobelspeed">[https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1990/speedread/ Back to the future — NobelPrize.org]</ref> | ||
کوری و گروه پژوهشی او همچنین در سنتز شمار زیادی از ترکیبات طبیعی پیچیده، از جمله [[پروستاگلاندینها]]، نقش داشتند. روشهای ابداعشده توسط او در شیمی آلی، شیمی دارویی و سنتز مواد فعال زیستی کاربرد گسترده پیدا کردهاند.<ref name="royal">[https://royalsociety.org/people/elias-corey-11263/ Professor Elias Corey FRS — Royal Society]</ref> | |||
==زندگی و تحصیلات== | |||
الیاس جیمز کوری در ۱۲ ژوئیه ۱۹۲۸ در شهر متوئن در ایالت ماساچوست ایالات متحده آمریکا متولد شد. او در خانوادهای از مهاجران لبنانی بزرگ شد. پدرش زمانی که کوری هنوز کودک بود درگذشت و مادرش سرپرستی خانواده را بر عهده گرفت. | |||
کوری در ۱۶سالگی وارد [[مؤسسه فناوری ماساچوست]] شد. او در آغاز به مهندسی علاقه داشت، اما پس از آشنایی با شیمی در دورهٔ کارشناسی، مسیر تحصیلی خود را به شیمی تغییر داد. او در سال ۱۹۴۸ مدرک کارشناسی و در سال ۱۹۵۱ مدرک دکترای شیمی خود را از MIT دریافت کرد.<ref name="wolf">[https://wolffund.org.il/elias-j-corey/ Elias J. Corey — Wolf Foundation]</ref> | |||
استاد راهنمای رسالهٔ دکترای او [[جان سی. شیهان]] بود. موضوع پژوهش کوری در دورهٔ دکترا به سنتز ترکیبات مرتبط با [[پنیسیلین]] مربوط میشد.<ref name="nobelbio">[https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1990/corey/biographical/ Elias James Corey — Biographical — NobelPrize.org]</ref> | |||
==آغاز فعالیت دانشگاهی== | |||
کوری پس از دریافت دکترا در سال ۱۹۵۱ به دانشگاه ایلینوی در اربانا-شمپین پیوست. او در این دانشگاه بهسرعت در مسیر دانشگاهی پیش رفت و در سال ۱۹۵۶، در ۲۷سالگی، به مقام استادی شیمی رسید.<ref name="wolf" /> | |||
پژوهشهای نخستین او دامنهٔ گستردهای از شیمی آلی را دربر میگرفت. کوری در این دوره به مطالعهٔ سازوکار واکنشهای شیمیایی، ترکیبات آلی پیچیده و روشهای جدید برای ساخت مولکولها پرداخت. | |||
در سال ۱۹۵۹ کوری به [[دانشگاه هاروارد]] پیوست و بخش عمدهٔ فعالیت علمی خود را در این دانشگاه ادامه داد. او بعدها به مقام استاد شلدون امری شیمی در هاروارد رسید و گروه پژوهشی او به یکی از مراکز مهم پژوهش در سنتز آلی تبدیل شد.<ref name="royal" /> | |||
==توسعهٔ تحلیل رتروسنتزی== | |||
مهمترین دستاورد نظری کوری توسعهٔ روش «تحلیل رتروسنتزی» بود. در این روش، شیمیدان بهجای آنکه از مواد اولیه به سمت مولکول هدف حرکت کند، فرایند را از مولکول هدف در جهت معکوس بررسی میکند. | |||
در تحلیل رتروسنتزی، ساختار پیچیدهٔ مولکول هدف بهصورت نظری در نقاط مشخصی «قطع» میشود. سپس هر بخش به ترکیبات سادهتر تبدیل میشود و این فرایند تا رسیدن به مواد اولیهٔ شناختهشده یا قابل تهیه ادامه پیدا میکند. پس از طراحی مسیر، فرایند سنتز در جهت عکس، یعنی از مواد اولیه به سوی ترکیب هدف، انجام میشود.<ref name="nobelspeed" /> | |||
کوری برای این روش مجموعهای از مفاهیم و اصطلاحات نظاممند را توسعه داد که به شیمیدانان اجازه میداد مسیرهای مختلف سنتز را با یکدیگر مقایسه کنند. این روش بعدها در طراحی رایانهای سنتز نیز بهکار گرفته شد.<ref name="nobel" /> | |||
اهمیت این تحول در آن بود که ساخت مولکولهای پیچیده را به مسئلهای قابل تحلیل و برنامهریزی تبدیل کرد. بنیاد نوبل روش کوری را یکی از تحولآفرینترین پیشرفتها در سنتز آلی توصیف کرده است.<ref name="nobelspeed" /> | |||
==سنتز ترکیبات طبیعی== | |||
کوری نظریهٔ رتروسنتزی خود را در عمل برای ساخت ترکیبات طبیعی پیچیده بهکار گرفت. او و اعضای گروه پژوهشیاش حدود ۱۰۰ ترکیب طبیعی مهم را سنتز کردند؛ ترکیباتی که برخی از آنها در فرایندهای زیستی و پزشکی اهمیت دارند.<ref name="royal" /> | |||
یکی از مهمترین زمینههای فعالیت کوری سنتز [[پروستاگلاندین]]ها بود. پروستاگلاندینها گروهی از ترکیبات طبیعی هستند که در فرایندهای گوناگون بدن، از جمله تنظیم فشار خون، انعقاد خون و فرایندهای مرتبط با تولیدمثل، نقش دارند. | |||
کوری در سال ۱۹۶۹ مسیرهای مهمی برای سنتز پروستاگلاندینها ارائه کرد. این پژوهشها نمونهای برجسته از کاربرد تحلیل رتروسنتزی در ساخت مولکولهای پیچیده بهشمار میروند.<ref name="nobelpress">[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1990/press.html Press Release: The 1990 Nobel Prize in Chemistry — NobelPrize.org]</ref> | |||
از دیگر ترکیباتی که کوری در سنتز آنها نقش داشت میتوان به [[گینکگولید]]ها و شماری از ترکیبات زیستفعال اشاره کرد. پژوهشهای او همچنین به توسعهٔ روشهای جدید برای ساخت ترکیبات دارای اهمیت دارویی کمک کرد.<ref name="royal" /> | |||
==واکنشها و روشهای شیمیایی== | |||
کوری علاوه بر تحلیل رتروسنتزی، مجموعهای از واکنشها، واکنشگرها و روشهای سنتزی را توسعه داد که بعدها در شیمی آلی با نام او شناخته شدند. | |||
از جمله این روشها میتوان به واکنش [[کوری–فوش]]، واکنش [[کوری–چایکوفسکی]]، واکنش [[کوری–کیم]]، واکنش [[کوری–هاوس]] و کاهش [[کوری–باکشی–شیباتا]] اشاره کرد. | |||
این روشها امکان ایجاد پیوندهای کربن–کربن، تبدیل گروههای عاملی و کنترل گزینشپذیری فضایی واکنشهای شیمیایی را فراهم کردند و در سنتز ترکیبات پیچیده بهکار رفتند.<ref name="royal" /> | |||
==طراحی رایانهای سنتز== | |||
یکی از جنبههای نوآورانهٔ کار کوری استفاده از اصول منطقی تحلیل رتروسنتزی برای طراحی رایانهای مسیرهای سنتز بود. او از نخستین دانشمندانی بود که تلاش کرد دانش شیمی آلی و طراحی سنتز را با پردازش رایانهای ترکیب کند. | |||
برنامهٔ رایانهای '''LHASA''' از مهمترین پروژههای مرتبط با این رویکرد بود. این برنامه برای کمک به شیمیدانان در طراحی مسیرهای احتمالی سنتز مولکولهای پیچیده توسعه یافت. | |||
ایدهٔ اصلی این بود که قواعد و تجربهٔ موجود در طراحی سنتز را بتوان به مجموعهای از دستورهای قابل پردازش تبدیل کرد. این رویکرد بعدها در توسعهٔ سامانههای رایانهای طراحی سنتز و شیمی محاسباتی تأثیر گذاشت.<ref name="nobelspeed" /> | |||
==جایزه نوبل شیمی ۱۹۹۰== | |||
در سال ۱۹۹۰ [[جایزه نوبل شیمی]] به الیاس جیمز کوری اعطا شد. بنیاد نوبل دلیل اعطای جایزه را «توسعهٔ نظریه و روششناسی سنتز آلی» اعلام کرد.<ref name="nobel" /> | |||
کوری تنها دریافتکنندهٔ جایزهٔ نوبل شیمی در سال ۱۹۹۰ بود. بنیاد نوبل تأکید کرده است که روش او، با تبدیل طراحی سنتز به فرایندی منطقی و نظاممند، تأثیر گستردهای بر شیمی آلی گذاشت.<ref name="nobelpress" /> | |||
در توضیح رسمی جایزه، به توانایی کوری در تحلیل یک مولکول پیچیده و تجزیهٔ نظری آن به قطعات سادهتر اشاره شده است. این روش به شیمیدان اجازه میدهد پس از یافتن مواد اولیهٔ مناسب، مسیر ساخت مولکول هدف را مرحلهبهمرحله طراحی کند.<ref name="nobel" /> | |||
==جوایز و افتخارات== | |||
کوری در طول فعالیت علمی خود جوایز متعدد داخلی و بینالمللی دریافت کرد. از مهمترین آنها میتوان به [[جایزه ولف در شیمی]] در سال ۱۹۸۶، [[جایزه ژاپن]] در سال ۱۹۸۹ و [[مدال ملی علوم آمریکا]] در سال ۱۹۸۸ اشاره کرد.<ref name="wolf" /><ref name="nsf">[https://www.nsf.gov/honorary-awards/national-medal-science/recipients/elias-j-corey Elias J. Corey — National Medal of Science, NSF]</ref> | |||
او در سال ۱۹۹۰ جایزه نوبل شیمی را دریافت کرد و در سال ۱۹۹۸ به عضویت خارجی [[انجمن سلطنتی]] بریتانیا انتخاب شد. در سال ۲۰۰۴ نیز [[مدال پریستلی]]، بالاترین نشان [[انجمن شیمی آمریکا]]، به او اعطا شد.<ref name="royal" /> | |||
از دیگر افتخارات او میتوان به جایزه لینوس پاولینگ، مدال فرانکلین، جایزه تتراهدرون و جوایز متعدد انجمن شیمی آمریکا اشاره کرد. | |||
==کتابها و آثار علمی== | |||
یکی از آثار مهم کوری کتاب '''The Logic of Chemical Synthesis''' است که با همکاری ژو-مین چنگ در سال ۱۹۸۹ منتشر شد. این کتاب اصول تحلیل رتروسنتزی و طراحی منطقی مسیرهای سنتز مواد آلی را تشریح میکند.<ref name="book">[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1002/anie.199104553 The Logic of Chemical Synthesis — Nobel Lecture]</ref> | |||
کوری همچنین در سال ۱۹۹۰ در سخنرانی نوبل خود با عنوان «The Logic of Chemical Synthesis: Multistep Synthesis of Complex Carbogenic Molecules» مبانی فکری و روششناختی رویکرد خود به سنتز آلی را توضیح داد.<ref name="lecture">[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1002/anie.199104553 The Logic of Chemical Synthesis — Nobel Lecture]</ref> | |||
==تأثیر بر شیمی آلی== | |||
روشهای کوری تأثیری گسترده بر نسلهای بعدی شیمیدانان آلی گذاشت. بسیاری از پژوهشگران برجستهٔ شیمی آلی در گروه پژوهشی او آموزش دیدند و روشهای توسعهیافته در آزمایشگاه او در دانشگاهها و صنایع دارویی بهکار گرفته شدند. | |||
اهمیت میراث علمی کوری تنها به تعداد واکنشها و ترکیبات سنتزشده محدود نیست. مهمترین تحول ایجادشده توسط او تغییر در شیوهٔ اندیشیدن به مسئلهٔ سنتز است: بهجای آنکه ساخت یک مولکول پیچیده صرفاً مجموعهای از آزمایشهای تجربی تلقی شود، میتوان آن را مسئلهای منطقی دانست که با تحلیل ساختاری و انتخاب مسیر مناسب حل میشود.<ref name="royal" /> | |||
انجمن سلطنتی، تحلیل رتروسنتزی کوری را روشی معرفی میکند که امروزه به یکی از روشهای متعارف در طراحی سنتز شیمیایی تبدیل شده است.<ref name="royal" /> | |||
==حمایت از مقاومت ایران== | |||
نام الیاس جیمز کوری در چندین فهرست امضاکنندگان بیانیههای مشترک برندگان [[جایزه نوبل]] دربارهٔ وضعیت ایران و مطالبات دموکراتیک مردم ایران آمده است. | |||
در ژوئیهٔ ۲۰۲۲، کوری در میان ۴۲ برندهٔ جایزه نوبل بود که بیانیهٔ مشترکی در حمایت از «اجلاس جهانی ایران آزاد» امضا کردند. در متن این بیانیه از [[مریم رجوی]] و برنامهٔ دهمادهای او برای آیندهٔ ایران حمایت شده بود. این برنامه از سوی مریم رجوی، رئیسجمهور برگزیدهٔ [[شورای ملی مقاومت ایران]]، ارائه شده است.<ref name="ncri2022">[https://iranfreedom.org/en/news/2022/07/nobel-prize-laureates-pledge-support-to-the-free-iran-world-summit-2022/ Nobel Prize Laureates Pledge Support to the Free Iran World Summit 2022]</ref> | |||
نام کوری همچنین در نامهٔ مشترک برندگان نوبل در سال ۲۰۲۳ دربارهٔ خیزش ایران و حمایت از برنامهٔ دهمادهای مریم رجوی درج شد. در متن نامه، امضاکنندگان از مطالبات دموکراتیک مردم ایران و برنامهای شامل انتخابات آزاد، حق رأی همگانی، برابری حقوقی زنان و اقلیتهای دینی و قومی، اقتصاد بازار و ایران غیرهستهای حمایت کردند.<ref name="ncri2023">[https://www.ncr-iran.org/en/wp-content/uploads/2023/06/Joint-letter-of-Nobel-laureates-on-Galaxy-2023.pdf Joint Letter of Nobel Laureates]</ref> | |||
نام الیاس کوری در فهرست منتشرشدهٔ امضاکنندگان این نامه در کنار دیگر برندگان نوبل، از جمله [[توماس چک]]، [[آرون چیهانور]] و [[یوهان دایزنهوفر]]، آمده است.<ref name="ncri2023" /> | |||
در سالهای بعد نیز نام کوری در فهرست برخی بیانیههای مشترک برندگان نوبل دربارهٔ ایران تکرار شده است. از جمله، در فهرست بیانیهای که در سال ۲۰۲۶ دربارهٔ حمایت از گذار دموکراتیک در ایران منتشر شد، نام «Professor Elias Corey, Nobel Prize, Chemistry 1990, USA» درج شده است.<ref name="ncri2026">[https://www.ncr-iran.org/en/news/iran-resistance/joint-statement-by-57-nobel-laureates-endorses-democratic-roadmap-for-iran/ Joint Statement by 57 Nobel Laureates Endorses Democratic Roadmap for Iran]</ref> | |||
بر اساس این اسناد، میتوان گفت که الیاس جیمز کوری '''در چند بیانیهٔ مشترک برندگان نوبل از برنامهٔ دهمادهای مریم رجوی و مطالبات مطرحشده برای آیندهٔ دموکراتیک ایران حمایت کرده است'''. با این حال، این اسناد بهتنهایی عضویت کوری در [[شورای ملی مقاومت ایران]] یا [[سازمان مجاهدین خلق ایران]] را ثابت نمیکنند؛ بنابراین حمایت او از این برنامهها نباید بهعنوان عضویت رسمی در این تشکلها تعبیر شود.<ref name="ncri2022" /><ref name="ncri2023" /> | |||
==میراث علمی== | |||
الیاس جیمز کوری از چهرههای اثرگذار شیمی آلی مدرن محسوب میشود. مهمترین سهم او توسعهٔ روشی نظاممند برای طراحی سنتز مولکولهای پیچیده بود که به تحلیل رتروسنتزی شهرت یافت. | |||
روش کوری امکان داد شیمیدانان ساخت مولکولهای پیچیده را نه صرفاً بر اساس تجربهٔ آزمایشگاهی، بلکه بر مبنای تحلیل ساختاری و برنامهریزی مرحلهای دنبال کنند. این رویکرد در سنتز ترکیبات طبیعی، شیمی دارویی و طراحی مواد شیمیایی پیچیده تأثیر گذاشته است.<ref name="nobel" /> | |||
کوری همچنین با آموزش چندین نسل از شیمیدانان و توسعهٔ دهها واکنش و روش سنتزی، تأثیری فراتر از دستاوردهای مستقیم پژوهشی خود بر علم شیمی گذاشت. انجمن سلطنتی از او بهعنوان دانشمندی یاد میکند که مجموعهای گسترده از واکنشگرها و روشهای سنتز ترکیبات آلی را توسعه داده است.<ref name="royal" /> | |||
==گاهشمار زندگی و فعالیت علمی== | |||
* '''۱۹۲۸''' — تولد در متوئن، ماساچوست. | |||
* '''۱۹۴۵''' — ورود به مؤسسه فناوری ماساچوست. | |||
* '''۱۹۴۸''' — دریافت کارشناسی شیمی از MIT. | |||
* '''۱۹۵۱''' — دریافت دکترای شیمی از MIT و آغاز فعالیت دانشگاهی در دانشگاه ایلینوی. | |||
* '''۱۹۵۶''' — رسیدن به مقام استادی شیمی در دانشگاه ایلینوی. | |||
* '''۱۹۵۹''' — پیوستن به دانشگاه هاروارد. | |||
* '''دههٔ ۱۹۶۰''' — توسعهٔ روشهای نظاممند در سنتز ترکیبات آلی پیچیده. | |||
* '''۱۹۶۹''' — انجام سنتزهای مهم پروستاگلاندینها. | |||
* '''۱۹۸۶''' — دریافت جایزه ولف در شیمی. | |||
* '''۱۹۸۸''' — دریافت مدال ملی علوم آمریکا. | |||
* '''۱۹۸۹''' — دریافت جایزه ژاپن و انتشار کتاب ''The Logic of Chemical Synthesis''. | |||
* '''۱۹۹۰''' — دریافت جایزه نوبل شیمی برای توسعهٔ نظریه و روششناسی سنتز آلی. | |||
* '''۱۹۹۸''' — انتخاب به عضویت خارجی انجمن سلطنتی بریتانیا. | |||
* '''۲۰۰۴''' — دریافت مدال پریستلی انجمن شیمی آمریکا. | |||
* '''۲۰۲۲''' — امضای بیانیهٔ مشترک برندگان نوبل در حمایت از اجلاس جهانی ایران آزاد و برنامهٔ دهمادهای مریم رجوی. | |||
* '''۲۰۲۳''' — امضای نامهٔ مشترک برندگان نوبل در حمایت از خیزش ایران و برنامهٔ دهمادهای مریم رجوی. | |||
* '''۲۰۲۶''' — درج نام او در فهرست امضاکنندگان بیانیهٔ مشترک برندگان نوبل دربارهٔ گذار دموکراتیک در ایران. | |||
==جستارهای وابسته== | |||
* [[جایزه نوبل شیمی]] | |||
* [[سنتز آلی]] | |||
* [[تحلیل رتروسنتزی]] | |||
* [[پروستاگلاندین]] | |||
* [[شیمی آلی]] | |||
* [[دانشگاه هاروارد]] | |||
* [[مؤسسه فناوری ماساچوست]] | |||
* [[جایزه ولف]] | |||
* [[جایزه ژاپن]] | |||
* [[مدال ملی علوم آمریکا]] | |||
* [[انجمن سلطنتی]] | |||
* [[انجمن شیمی آمریکا]] | |||
* [[شورای ملی مقاومت ایران]] | |||
* [[مریم رجوی]] | |||
* [[مجاهدین خلق ایران]] | |||
==منابع== | |||
<references /> | |||
* [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1990/summary/ The Nobel Prize in Chemistry 1990 — NobelPrize.org] | |||
* [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1990/speedread/ Nobel Prize in Chemistry 1990 — Speed Read] | |||
* [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1990/corey/biographical/ Elias James Corey — Biographical — NobelPrize.org] | |||
* [https://royalsociety.org/people/elias-corey-11263/ Professor Elias Corey FRS — Royal Society] | |||
* [https://wolffund.org.il/elias-j-corey/ Elias J. Corey — Wolf Foundation] | |||
* [https://www.nsf.gov/honorary-awards/national-medal-science/recipients/elias-j-corey Elias J. Corey — National Medal of Science — NSF] | |||
* [https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1990/press.html The Nobel Prize in Chemistry 1990 — Press Release] | |||
* [https://iranfreedom.org/en/news/2022/07/nobel-prize-laureates-pledge-support-to-the-free-iran-world-summit-2022/ Nobel Prize Laureates Pledge Support to the Free Iran World Summit 2022] | |||
* [https://www.ncr-iran.org/en/wp-content/uploads/2023/06/Joint-letter-of-Nobel-laureates-on-Galaxy-2023.pdf Joint Letter of Nobel Laureates] | |||
* [https://www.ncr-iran.org/en/news/iran-resistance/joint-statement-by-57-nobel-laureates-endorses-democratic-roadmap-for-iran/ Joint Statement by 57 Nobel Laureates Endorses Democratic Roadmap for Iran] | |||
نسخهٔ ۳۰ اوت ۲۰۲۶، ساعت ۱۷:۲۱
| الیاس جیمز کوری | |
|---|---|
 | |
| متولد | ۱۲ ژوئیه ۱۹۲۸ (۲۱ تیر ۱۳۰۷) |
| محل زندگی | متوئن، کمبریج (ماساچوست) |
| ملیت | آمریکایی |
| جوایز | جایزه نوبل شیمی ۱۹۹۰، جایزه ژاپن ۱۹۸۹، مدال پریستلی ۲۰۰۴، مدال ملی علوم ۱۹۸۸ |
| همسر | کلر هایگام (از ۱۹۶۱) |
| والدین | الیاس کوری و فاطینا (هشام) کوری |
| فرزندان | سه فرزند |
| الیاس جیمز کوری | |
|---|---|
| پرونده:Elias James Corey.png | |
| متولد | ۱۲ ژوئیه ۱۹۲۸ |
| ملیت | آمریکایی |
| جوایز | جایزه ولف در شیمی، جایزه ژاپن، مدال ملی علوم آمریکا، جایزه نوبل شیمی، مدال پریستلی |
| همسر | کلر هایام کوری |
الیاس جیمز کوری (Elias James Corey؛ زادهٔ ۱۲ ژوئیه ۱۹۲۸) شیمیدان آلی آمریکایی و استاد دانشگاه هاروارد است که بهدلیل توسعهٔ نظریه و روششناسی سنتز آلی و بهویژه ابداع و گسترش روش «تحلیل رتروسنتزی» شناخته میشود. او در سال ۱۹۹۰ جایزه نوبل شیمی را بهتنهایی برای «توسعه نظریه و روششناسی سنتز آلی» دریافت کرد.[۱]
کوری از مهمترین شیمیدانان آلی قرن بیستم بهشمار میرود. روش او در تحلیل رتروسنتزی، به شیمیدان امکان میدهد بهجای تلاش مستقیم برای ساخت یک مولکول پیچیده، ابتدا ساختار هدف را بهصورت نظری به مولکولها و قطعات سادهتر تجزیه کند و سپس مسیر سنتز آن را از مواد اولیهٔ در دسترس طراحی کند. این روش، سنتز ترکیبات پیچیده را از فعالیتی عمدتاً مبتنی بر تجربه و آزمونوخطا به فرایندی نظاممندتر تبدیل کرد.[۲]
کوری و گروه پژوهشی او همچنین در سنتز شمار زیادی از ترکیبات طبیعی پیچیده، از جمله پروستاگلاندینها، نقش داشتند. روشهای ابداعشده توسط او در شیمی آلی، شیمی دارویی و سنتز مواد فعال زیستی کاربرد گسترده پیدا کردهاند.[۳]
زندگی و تحصیلات
الیاس جیمز کوری در ۱۲ ژوئیه ۱۹۲۸ در شهر متوئن در ایالت ماساچوست ایالات متحده آمریکا متولد شد. او در خانوادهای از مهاجران لبنانی بزرگ شد. پدرش زمانی که کوری هنوز کودک بود درگذشت و مادرش سرپرستی خانواده را بر عهده گرفت.
کوری در ۱۶سالگی وارد مؤسسه فناوری ماساچوست شد. او در آغاز به مهندسی علاقه داشت، اما پس از آشنایی با شیمی در دورهٔ کارشناسی، مسیر تحصیلی خود را به شیمی تغییر داد. او در سال ۱۹۴۸ مدرک کارشناسی و در سال ۱۹۵۱ مدرک دکترای شیمی خود را از MIT دریافت کرد.[۴]
استاد راهنمای رسالهٔ دکترای او جان سی. شیهان بود. موضوع پژوهش کوری در دورهٔ دکترا به سنتز ترکیبات مرتبط با پنیسیلین مربوط میشد.[۵]
آغاز فعالیت دانشگاهی
کوری پس از دریافت دکترا در سال ۱۹۵۱ به دانشگاه ایلینوی در اربانا-شمپین پیوست. او در این دانشگاه بهسرعت در مسیر دانشگاهی پیش رفت و در سال ۱۹۵۶، در ۲۷سالگی، به مقام استادی شیمی رسید.[۴]
پژوهشهای نخستین او دامنهٔ گستردهای از شیمی آلی را دربر میگرفت. کوری در این دوره به مطالعهٔ سازوکار واکنشهای شیمیایی، ترکیبات آلی پیچیده و روشهای جدید برای ساخت مولکولها پرداخت.
در سال ۱۹۵۹ کوری به دانشگاه هاروارد پیوست و بخش عمدهٔ فعالیت علمی خود را در این دانشگاه ادامه داد. او بعدها به مقام استاد شلدون امری شیمی در هاروارد رسید و گروه پژوهشی او به یکی از مراکز مهم پژوهش در سنتز آلی تبدیل شد.[۳]
توسعهٔ تحلیل رتروسنتزی
مهمترین دستاورد نظری کوری توسعهٔ روش «تحلیل رتروسنتزی» بود. در این روش، شیمیدان بهجای آنکه از مواد اولیه به سمت مولکول هدف حرکت کند، فرایند را از مولکول هدف در جهت معکوس بررسی میکند.
در تحلیل رتروسنتزی، ساختار پیچیدهٔ مولکول هدف بهصورت نظری در نقاط مشخصی «قطع» میشود. سپس هر بخش به ترکیبات سادهتر تبدیل میشود و این فرایند تا رسیدن به مواد اولیهٔ شناختهشده یا قابل تهیه ادامه پیدا میکند. پس از طراحی مسیر، فرایند سنتز در جهت عکس، یعنی از مواد اولیه به سوی ترکیب هدف، انجام میشود.[۲]
کوری برای این روش مجموعهای از مفاهیم و اصطلاحات نظاممند را توسعه داد که به شیمیدانان اجازه میداد مسیرهای مختلف سنتز را با یکدیگر مقایسه کنند. این روش بعدها در طراحی رایانهای سنتز نیز بهکار گرفته شد.[۱]
اهمیت این تحول در آن بود که ساخت مولکولهای پیچیده را به مسئلهای قابل تحلیل و برنامهریزی تبدیل کرد. بنیاد نوبل روش کوری را یکی از تحولآفرینترین پیشرفتها در سنتز آلی توصیف کرده است.[۲]
سنتز ترکیبات طبیعی
کوری نظریهٔ رتروسنتزی خود را در عمل برای ساخت ترکیبات طبیعی پیچیده بهکار گرفت. او و اعضای گروه پژوهشیاش حدود ۱۰۰ ترکیب طبیعی مهم را سنتز کردند؛ ترکیباتی که برخی از آنها در فرایندهای زیستی و پزشکی اهمیت دارند.[۳]
یکی از مهمترین زمینههای فعالیت کوری سنتز پروستاگلاندینها بود. پروستاگلاندینها گروهی از ترکیبات طبیعی هستند که در فرایندهای گوناگون بدن، از جمله تنظیم فشار خون، انعقاد خون و فرایندهای مرتبط با تولیدمثل، نقش دارند.
کوری در سال ۱۹۶۹ مسیرهای مهمی برای سنتز پروستاگلاندینها ارائه کرد. این پژوهشها نمونهای برجسته از کاربرد تحلیل رتروسنتزی در ساخت مولکولهای پیچیده بهشمار میروند.[۶]
از دیگر ترکیباتی که کوری در سنتز آنها نقش داشت میتوان به گینکگولیدها و شماری از ترکیبات زیستفعال اشاره کرد. پژوهشهای او همچنین به توسعهٔ روشهای جدید برای ساخت ترکیبات دارای اهمیت دارویی کمک کرد.[۳]
واکنشها و روشهای شیمیایی
کوری علاوه بر تحلیل رتروسنتزی، مجموعهای از واکنشها، واکنشگرها و روشهای سنتزی را توسعه داد که بعدها در شیمی آلی با نام او شناخته شدند.
از جمله این روشها میتوان به واکنش کوری–فوش، واکنش کوری–چایکوفسکی، واکنش کوری–کیم، واکنش کوری–هاوس و کاهش کوری–باکشی–شیباتا اشاره کرد.
این روشها امکان ایجاد پیوندهای کربن–کربن، تبدیل گروههای عاملی و کنترل گزینشپذیری فضایی واکنشهای شیمیایی را فراهم کردند و در سنتز ترکیبات پیچیده بهکار رفتند.[۳]
طراحی رایانهای سنتز
یکی از جنبههای نوآورانهٔ کار کوری استفاده از اصول منطقی تحلیل رتروسنتزی برای طراحی رایانهای مسیرهای سنتز بود. او از نخستین دانشمندانی بود که تلاش کرد دانش شیمی آلی و طراحی سنتز را با پردازش رایانهای ترکیب کند.
برنامهٔ رایانهای LHASA از مهمترین پروژههای مرتبط با این رویکرد بود. این برنامه برای کمک به شیمیدانان در طراحی مسیرهای احتمالی سنتز مولکولهای پیچیده توسعه یافت.
ایدهٔ اصلی این بود که قواعد و تجربهٔ موجود در طراحی سنتز را بتوان به مجموعهای از دستورهای قابل پردازش تبدیل کرد. این رویکرد بعدها در توسعهٔ سامانههای رایانهای طراحی سنتز و شیمی محاسباتی تأثیر گذاشت.[۲]
جایزه نوبل شیمی ۱۹۹۰
در سال ۱۹۹۰ جایزه نوبل شیمی به الیاس جیمز کوری اعطا شد. بنیاد نوبل دلیل اعطای جایزه را «توسعهٔ نظریه و روششناسی سنتز آلی» اعلام کرد.[۱]
کوری تنها دریافتکنندهٔ جایزهٔ نوبل شیمی در سال ۱۹۹۰ بود. بنیاد نوبل تأکید کرده است که روش او، با تبدیل طراحی سنتز به فرایندی منطقی و نظاممند، تأثیر گستردهای بر شیمی آلی گذاشت.[۶]
در توضیح رسمی جایزه، به توانایی کوری در تحلیل یک مولکول پیچیده و تجزیهٔ نظری آن به قطعات سادهتر اشاره شده است. این روش به شیمیدان اجازه میدهد پس از یافتن مواد اولیهٔ مناسب، مسیر ساخت مولکول هدف را مرحلهبهمرحله طراحی کند.[۱]
جوایز و افتخارات
کوری در طول فعالیت علمی خود جوایز متعدد داخلی و بینالمللی دریافت کرد. از مهمترین آنها میتوان به جایزه ولف در شیمی در سال ۱۹۸۶، جایزه ژاپن در سال ۱۹۸۹ و مدال ملی علوم آمریکا در سال ۱۹۸۸ اشاره کرد.[۴][۷]
او در سال ۱۹۹۰ جایزه نوبل شیمی را دریافت کرد و در سال ۱۹۹۸ به عضویت خارجی انجمن سلطنتی بریتانیا انتخاب شد. در سال ۲۰۰۴ نیز مدال پریستلی، بالاترین نشان انجمن شیمی آمریکا، به او اعطا شد.[۳]
از دیگر افتخارات او میتوان به جایزه لینوس پاولینگ، مدال فرانکلین، جایزه تتراهدرون و جوایز متعدد انجمن شیمی آمریکا اشاره کرد.
کتابها و آثار علمی
یکی از آثار مهم کوری کتاب The Logic of Chemical Synthesis است که با همکاری ژو-مین چنگ در سال ۱۹۸۹ منتشر شد. این کتاب اصول تحلیل رتروسنتزی و طراحی منطقی مسیرهای سنتز مواد آلی را تشریح میکند.[۸]
کوری همچنین در سال ۱۹۹۰ در سخنرانی نوبل خود با عنوان «The Logic of Chemical Synthesis: Multistep Synthesis of Complex Carbogenic Molecules» مبانی فکری و روششناختی رویکرد خود به سنتز آلی را توضیح داد.[۹]
تأثیر بر شیمی آلی
روشهای کوری تأثیری گسترده بر نسلهای بعدی شیمیدانان آلی گذاشت. بسیاری از پژوهشگران برجستهٔ شیمی آلی در گروه پژوهشی او آموزش دیدند و روشهای توسعهیافته در آزمایشگاه او در دانشگاهها و صنایع دارویی بهکار گرفته شدند.
اهمیت میراث علمی کوری تنها به تعداد واکنشها و ترکیبات سنتزشده محدود نیست. مهمترین تحول ایجادشده توسط او تغییر در شیوهٔ اندیشیدن به مسئلهٔ سنتز است: بهجای آنکه ساخت یک مولکول پیچیده صرفاً مجموعهای از آزمایشهای تجربی تلقی شود، میتوان آن را مسئلهای منطقی دانست که با تحلیل ساختاری و انتخاب مسیر مناسب حل میشود.[۳]
انجمن سلطنتی، تحلیل رتروسنتزی کوری را روشی معرفی میکند که امروزه به یکی از روشهای متعارف در طراحی سنتز شیمیایی تبدیل شده است.[۳]
حمایت از مقاومت ایران
نام الیاس جیمز کوری در چندین فهرست امضاکنندگان بیانیههای مشترک برندگان جایزه نوبل دربارهٔ وضعیت ایران و مطالبات دموکراتیک مردم ایران آمده است.
در ژوئیهٔ ۲۰۲۲، کوری در میان ۴۲ برندهٔ جایزه نوبل بود که بیانیهٔ مشترکی در حمایت از «اجلاس جهانی ایران آزاد» امضا کردند. در متن این بیانیه از مریم رجوی و برنامهٔ دهمادهای او برای آیندهٔ ایران حمایت شده بود. این برنامه از سوی مریم رجوی، رئیسجمهور برگزیدهٔ شورای ملی مقاومت ایران، ارائه شده است.[۱۰]
نام کوری همچنین در نامهٔ مشترک برندگان نوبل در سال ۲۰۲۳ دربارهٔ خیزش ایران و حمایت از برنامهٔ دهمادهای مریم رجوی درج شد. در متن نامه، امضاکنندگان از مطالبات دموکراتیک مردم ایران و برنامهای شامل انتخابات آزاد، حق رأی همگانی، برابری حقوقی زنان و اقلیتهای دینی و قومی، اقتصاد بازار و ایران غیرهستهای حمایت کردند.[۱۱]
نام الیاس کوری در فهرست منتشرشدهٔ امضاکنندگان این نامه در کنار دیگر برندگان نوبل، از جمله توماس چک، آرون چیهانور و یوهان دایزنهوفر، آمده است.[۱۱]
در سالهای بعد نیز نام کوری در فهرست برخی بیانیههای مشترک برندگان نوبل دربارهٔ ایران تکرار شده است. از جمله، در فهرست بیانیهای که در سال ۲۰۲۶ دربارهٔ حمایت از گذار دموکراتیک در ایران منتشر شد، نام «Professor Elias Corey, Nobel Prize, Chemistry 1990, USA» درج شده است.[۱۲]
بر اساس این اسناد، میتوان گفت که الیاس جیمز کوری در چند بیانیهٔ مشترک برندگان نوبل از برنامهٔ دهمادهای مریم رجوی و مطالبات مطرحشده برای آیندهٔ دموکراتیک ایران حمایت کرده است. با این حال، این اسناد بهتنهایی عضویت کوری در شورای ملی مقاومت ایران یا سازمان مجاهدین خلق ایران را ثابت نمیکنند؛ بنابراین حمایت او از این برنامهها نباید بهعنوان عضویت رسمی در این تشکلها تعبیر شود.[۱۰][۱۱]
میراث علمی
الیاس جیمز کوری از چهرههای اثرگذار شیمی آلی مدرن محسوب میشود. مهمترین سهم او توسعهٔ روشی نظاممند برای طراحی سنتز مولکولهای پیچیده بود که به تحلیل رتروسنتزی شهرت یافت.
روش کوری امکان داد شیمیدانان ساخت مولکولهای پیچیده را نه صرفاً بر اساس تجربهٔ آزمایشگاهی، بلکه بر مبنای تحلیل ساختاری و برنامهریزی مرحلهای دنبال کنند. این رویکرد در سنتز ترکیبات طبیعی، شیمی دارویی و طراحی مواد شیمیایی پیچیده تأثیر گذاشته است.[۱]
کوری همچنین با آموزش چندین نسل از شیمیدانان و توسعهٔ دهها واکنش و روش سنتزی، تأثیری فراتر از دستاوردهای مستقیم پژوهشی خود بر علم شیمی گذاشت. انجمن سلطنتی از او بهعنوان دانشمندی یاد میکند که مجموعهای گسترده از واکنشگرها و روشهای سنتز ترکیبات آلی را توسعه داده است.[۳]
گاهشمار زندگی و فعالیت علمی
- ۱۹۲۸ — تولد در متوئن، ماساچوست.
- ۱۹۴۵ — ورود به مؤسسه فناوری ماساچوست.
- ۱۹۴۸ — دریافت کارشناسی شیمی از MIT.
- ۱۹۵۱ — دریافت دکترای شیمی از MIT و آغاز فعالیت دانشگاهی در دانشگاه ایلینوی.
- ۱۹۵۶ — رسیدن به مقام استادی شیمی در دانشگاه ایلینوی.
- ۱۹۵۹ — پیوستن به دانشگاه هاروارد.
- دههٔ ۱۹۶۰ — توسعهٔ روشهای نظاممند در سنتز ترکیبات آلی پیچیده.
- ۱۹۶۹ — انجام سنتزهای مهم پروستاگلاندینها.
- ۱۹۸۶ — دریافت جایزه ولف در شیمی.
- ۱۹۸۸ — دریافت مدال ملی علوم آمریکا.
- ۱۹۸۹ — دریافت جایزه ژاپن و انتشار کتاب The Logic of Chemical Synthesis.
- ۱۹۹۰ — دریافت جایزه نوبل شیمی برای توسعهٔ نظریه و روششناسی سنتز آلی.
- ۱۹۹۸ — انتخاب به عضویت خارجی انجمن سلطنتی بریتانیا.
- ۲۰۰۴ — دریافت مدال پریستلی انجمن شیمی آمریکا.
- ۲۰۲۲ — امضای بیانیهٔ مشترک برندگان نوبل در حمایت از اجلاس جهانی ایران آزاد و برنامهٔ دهمادهای مریم رجوی.
- ۲۰۲۳ — امضای نامهٔ مشترک برندگان نوبل در حمایت از خیزش ایران و برنامهٔ دهمادهای مریم رجوی.
- ۲۰۲۶ — درج نام او در فهرست امضاکنندگان بیانیهٔ مشترک برندگان نوبل دربارهٔ گذار دموکراتیک در ایران.
جستارهای وابسته
- جایزه نوبل شیمی
- سنتز آلی
- تحلیل رتروسنتزی
- پروستاگلاندین
- شیمی آلی
- دانشگاه هاروارد
- مؤسسه فناوری ماساچوست
- جایزه ولف
- جایزه ژاپن
- مدال ملی علوم آمریکا
- انجمن سلطنتی
- انجمن شیمی آمریکا
- شورای ملی مقاومت ایران
- مریم رجوی
- مجاهدین خلق ایران
منابع
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ The Nobel Prize in Chemistry 1990 — NobelPrize.org
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ Back to the future — NobelPrize.org
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ ۳٫۴ ۳٫۵ ۳٫۶ ۳٫۷ ۳٫۸ Professor Elias Corey FRS — Royal Society
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ Elias J. Corey — Wolf Foundation
- ↑ Elias James Corey — Biographical — NobelPrize.org
- ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ Press Release: The 1990 Nobel Prize in Chemistry — NobelPrize.org
- ↑ Elias J. Corey — National Medal of Science, NSF
- ↑ The Logic of Chemical Synthesis — Nobel Lecture
- ↑ The Logic of Chemical Synthesis — Nobel Lecture
- ↑ ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ Nobel Prize Laureates Pledge Support to the Free Iran World Summit 2022
- ↑ ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ ۱۱٫۲ Joint Letter of Nobel Laureates
- ↑ Joint Statement by 57 Nobel Laureates Endorses Democratic Roadmap for Iran
- The Nobel Prize in Chemistry 1990 — NobelPrize.org
- Nobel Prize in Chemistry 1990 — Speed Read
- Elias James Corey — Biographical — NobelPrize.org
- Professor Elias Corey FRS — Royal Society
- Elias J. Corey — Wolf Foundation
- Elias J. Corey — National Medal of Science — NSF
- The Nobel Prize in Chemistry 1990 — Press Release
- Nobel Prize Laureates Pledge Support to the Free Iran World Summit 2022
- Joint Letter of Nobel Laureates
- Joint Statement by 57 Nobel Laureates Endorses Democratic Roadmap for Iran