زایندهرود: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
[[پرونده:زاینده رود.jpg|جایگزین=زاینده رود|بندانگشتی|451x451پیکسل|زاینده رود]] | [[پرونده:زاینده رود.jpg|جایگزین=زاینده رود|بندانگشتی|451x451پیکسل|زاینده رود]] | ||
'''زایندهرود'''، واقع در اصفهان یکی از پرآبترین و بزرگترین رودخانههای ایران است که سرچشمهی آن کوههای زاگرس به ویژه زردکوه است که در استان چهارمحال و بختیاری قرار دارد. زاینده رود پس از سرچشمه گرفتن توسط شاخههای دیگری پرآبتر میشود. | '''زایندهرود'''، واقع در اصفهان یکی از پرآبترین و بزرگترین رودخانههای ایران است که سرچشمهی آن کوههای زاگرس به ویژه زردکوه است که در استان چهارمحال و بختیاری قرار دارد. زاینده رود پس از سرچشمه گرفتن توسط شاخههای دیگری پرآبتر میشود. | ||
از مهمترین شاخههایی که به زاینده رود میپیوندند میتوان از کوهرنگ، چشمه دره، چشمه دیمه و دره خرسانک نام برد. در واقع این رودخانهها به صورت زایشی منجر به افزایش آب رودخانه میشوند. این رود پس از عبور از مناطق مختلف در دشتهای مرکزی ایران و پس از عبور از میان شهر اصفهان به سمت شرق حرکت کرده و به باتلاق گاوخونی میریزد. رودخانهی زایندهرود شهر اصفهان را به دو منطقهی جنوبی و شمالی تقسیم میکند<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/64306-zayandeh-rud/ زاینده رود]</ref> | |||
== پیشینهی | حوزهی این رودخانه ۴۱٬۵۰۰ کیلومتر مربع برآورد میشود و آب آن در شرایط مساعد ۱٬۲ کیلومتر مکعب در سال یا ۳۸ مترمکعب در ثانیه است.<ref>[http://www.iwmi.cgiar.org/assessment/files/word/ProjectDocuments/BasinFactSheets/Zayandeh%20Rud%20Basin%20short%20profile.pdf zayandeh River Basin Short Profile" International Water Management Institute, Sri Lanka]</ref> طول رودخانهی زایندهرود ۴۰۵ کیلومتر است و شیب متوسط آن ۳ درصد است.<ref>[https://byatour.com/post/Zayandeh_River__Everything_about_Zayandeh_River_is_life_giving سرچشمهی زاینده رود]</ref> رودخانهی زایندهرود برای اولین بار در سال ۱۳۷۸ خشک شد. یک سال بعد برای مدتی آب به رودخانه بازگشت اما در سال ۱۳۸۷ مجددا خشک شد. از آن پس تا کنون رودخانهی زایندهرود تقریبا در تمام سال خشک است و تنها پس از چند دوره اعتراضات برای مدت کوتاهی مجاری آن توسط مسئولان حکومتی باز شده است. | ||
دزدی آب زایندهرود برای مصارف صنعتی از جمله صنایع فولاد، پالایشگاهها و نیروگاهها، دزدی آب برای مصارف نامعلوم (احتمالا صنایع نظامی)، گسترش کشاورزی و باغداری غیراصولی افزون بر کشاورزی سنتی موجود در این مناطق و ... از دلایل خشک شدن زایندهرود است. کشاورزان اصفهان از بزرگترین ضررکنندگان خشکی زایندهرود هستند. | |||
خشکشدن این رود در طی سالها همچنین منجر به فرونشست زمین در نقاط مختلف شهر شده که ترکهای جدی در ساختمانها ایجاد کرده است. فعالان محیط زیست هشدار میدهند که شهر اصفهان بدون زایندهرود تا یک دههی دیگر قابل سکونت نخواهد بود. | |||
مردم اصفهان بارها در اعتراض به خشکی زایندهرود دست به تجمع و اعتراض زدهاند. در مهمترین این اعتراضات که به یک [[تظاهرات اصفهان ۱۴۰۰|تظاهرات گسترده در سراسر اصفهان]] منجر شد نیروهای سرکوبگر با شلیک شاتگان و تفنگهای ساچمهای تعداد زیادی را کور کردند. | |||
== پیشینهی زایندهرود == | |||
[[پرونده:سیو سه پل.jpg|جایگزین=رودخانه زایندهرود-سیو سه پل|بندانگشتی|404x404پیکسل|رودخانه زایندهرود-سیو سه پل]] | [[پرونده:سیو سه پل.jpg|جایگزین=رودخانه زایندهرود-سیو سه پل|بندانگشتی|404x404پیکسل|رودخانه زایندهرود-سیو سه پل]] | ||
زاینده رود مهمترین رودخانهی حوضهی گاوخونی و از پرآبترین رودخانههای ایران است که سرچشمهی ابتدایی آن زردکوه بختیاری است. آب این رودخانه بیش از همه از آب شدن برفهای کوه زاگرس تأمین میشود. سرچشمهی این رود در ارتفاع ۲۲۰۰ متری ریزآبه چمدر و آبزری است. همچنین تونل کوهرنگ بخشی از آب سرچشمهی کارون را به زایندهرود میافزاید. | زاینده رود مهمترین رودخانهی حوضهی گاوخونی و از پرآبترین رودخانههای ایران است که سرچشمهی ابتدایی آن زردکوه بختیاری است. آب این رودخانه بیش از همه از آب شدن برفهای کوه زاگرس تأمین میشود. سرچشمهی این رود در ارتفاع ۲۲۰۰ متری ریزآبه چمدر و آبزری است. همچنین تونل کوهرنگ بخشی از آب سرچشمهی کارون را به زایندهرود میافزاید. | ||
در | این تونل به دلیل نزدیک بودن سرچشمهی کارون و زایندهرود برای انتقال بخشی از سرچشمهی کارون به زایندهرود در سال ۱۳۳۲ توسط دولت [[دکتر محمد مصدق]] ایجاد شد. تصویر تونل کوهرنگ بر اسکناس پنجاه هزار ریالی شاهنشاهی قرار دارد. در سالهای پس از انقلاب بند ایجاد بندهای انحرافی و تونلهای کوهرنگ ۲ و تونل ۳که هنوز در دست اجراست مورد اعتراض برخی از فعالان محیط زیست قرار گرفته است.<ref name=":0">[https://www.touristgah.com/Iran/City/Sightseeing/4412/%D8%AA%D9%88%D9%86%D9%84-%DA%A9%D9%88%D9%87%D8%B1%D9%86%DA%AF آبشار تونل کوهرنگ]</ref> | ||
در کتب تاریخی از زایندهرود با نامهای مختلفی مثل زرندرود، زرنرود، زرینرود، زنرود و زندهرود یاده شده است. نویسنده کتاب حدود العالم هنگام اشاره به اصفهان به رودخانهای اشاره میکند که بیتردید همان رودخانهی زایندهرود است. او در این کتاب مینویسند: | |||
«[سپاهان] شهري خرم است و بسيار نعمت ... اندر جبال، و او را روديست كی آنرا زرنرود خوانند كی اندر كشت و برز او بكار شود...».<ref>حدود العالم من المشرق الي المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: 1362، كتابخانة طهوري، ص140</ref> | |||
در کتاب نزهةالقلوب حمدالله مستوفی قزوینی از زایندهرود با نام زندهرود نام میبرد.<ref>مستوفيقزويني، حمدالله. نزهةالقلوب. به تصحيح و تحشية دكتر محمّد دبيرسياقي، چ۱، تهران: ۱۳۸۱، گيتاشناسي، ص۹۰، ۹۲، ۹۳</ref> | |||
گای لسترنج ایران شناس ایتالیایی که در زمان [[ناصرالدین شاه]] در ایران زندگی میکرد کتاب نزهةالقلوب را تصحیح کرده است. او مینویسد که طبق یک اعتقاد این رودخانه پس از فرورفتن در باتلاق گاوخونی مجددا در شصت فرسخی باتلاق در نزدیکی کرمان میجوشد و سپس به دریا ریخته میشود. اما به اعتقاد او این احتمال بسیار ضعیف است. او به نقل از حمدالله مستوفی میگوید:<blockquote>«اين روايت ضعيف مینمايد زيرا كه از گاوخونی تا كرمان زمينهای سخت و جبال محكم در ميان است و ممری در زيرزمين كه چندان آب درو روان تواند شد متعذر بود و زمين كرمان بلندتر از زمين گاوخونی است و...»<ref>لسترنج، گای. جغرافيای تاريخي سرزمينهای خلافت شرقی. ترجمة محمود عرفان، چ۶، تهران: ۱۳۸۳، شركت انتشارات علمی و فرهنگی، ص۲۲۴.</ref></blockquote> | |||
یکی دیگر از سرچشمههای | == سرچشمه زایندهرود == | ||
زاینده رود از زردکوه بختیاری سرچشمه میگیرد.سرچشمهی این رودخانه عمدتا از برفهایی است که در فصل زمستان در مناطق کوهستانی سلسله جبال زاگرس میبارد. اولین سرچشمهی زایندهرود در ارتفاع ۲۲۰ متری قرار دارد و ریزآبه چم و آبزری نام دارد. به دلیل نزدیکی سرچشمهی زایندهرود به سرچشمهی کارون، یک تونل به نام کوهرنگ در سال ۱۳۳۲ توسط دولت [[دکتر محمد مصدق|دکتر مصدق]] ایجاد شد. | |||
تونل کوهرنگ با شکافتن کوه کارکنان در دهستان پشتکوه موگویی،شهرستان فریدن در ۶۴ کیلومتری جنوب داران ایجاد شد. این تونل با افزودن بر آب زایندهرود بخشهای زیادی در مناطق مرکزی ایران را آبیاری میکرد و میتوانست از طغیانهای رودخانهی پرآب کارون بکاهد. اما این پروژه با ایجاد تونل کوهرنگ دو و سپس کوهرنگ سه پس از [[انقلاب ضد سلطنتی]] مسیر دیگری را در پیش گرفت که اعتراضات فعالان محیط زیست را برانگیخت.<ref name=":0" /> | |||
یکی دیگر از سرچشمههای زایندهرود حوضی دایرهای شکل با مساحتی در حدود سیصد زرع است كه به «چشمه جانان» مشهور است. چشمة ذکر شده در این ناحیه میجوشد و به طرف مشرق سرازیر میشود. پس از طی سه فرسنگ، به چشمه دیگری به نام «چهل چشمه» میرسد. | |||
همچنین از سمت شمال این منطقه، یعنی ناحیه فریدن، دو چشمهی بزرگ دیگر به نام «خُرِسنگ» و «كودَنگ» با جانانهرود الحاق میشود. انشعاب دیگری نیز به نام زرینرود از طرف جنوب یعنی چهارمحال به این رودخانه اضافه میشود. منبع اصلی انشعاب اخیر زیرِ كوهی قرار دارد كه زردكوه نامیده میشود. | |||
== تونل کوهرنگ یک == | == تونل کوهرنگ یک == | ||
طرح تونل کوهرنگ یک از دوران شاه عباس صفوی مطرح شد. این طرح در آن زمان به برعهدهی میرزا طالب فرزن حاتم بیگ اردوبادی گذاشته شد. این پدر و پسر هر دو وزیر اعظم شاه عباس یکم بودند. میرزا طالب در سال ۱۰۲۹ هجری قمری مصادف با ۹۹۹ شمسی این تلاش را آغاز کرد اما موفق به این کار نشد. در منابعی که از آن زمان باقی مانده است در این رابطه نوشته شده است:<blockquote>«حضرت شاه جنت مکان- شاه عباس یکم- اراده نموده که آن آب را | طرح تونل کوهرنگ یک از دوران شاه عباس صفوی مطرح شد. این طرح در آن زمان به برعهدهی میرزا طالب فرزن حاتم بیگ اردوبادی گذاشته شد. این پدر و پسر هر دو وزیر اعظم شاه عباس یکم بودند. میرزا طالب در سال ۱۰۲۹ هجری قمری مصادف با ۹۹۹ شمسی این تلاش را آغاز کرد اما موفق به این کار نشد. در منابعی که از آن زمان باقی مانده است در این رابطه نوشته شده است:<blockquote>«حضرت شاه جنت مکان- شاه عباس یکم- اراده نموده که آن آب را به دارالسلطنهی اصفهان آورده و مضاف زایندهرود گرداند که اهالی آن ملک در خشکسالی، از قلّت تنقیص نکشند و باعث ازدیاد معموری و احداث مزارع و بساتین گردد که اعتمادالدوله (میرزا طالب)، میر فضلالله شهرستانی را که وزیر آن ملک بوده، بدین خدمت مامور گشته و چون کوهی رفیع در میانه واقع است که بدون کندن، اجرای آب ممکن نیست. | ||
میر فضلالله، نقبها در آن کوه کرده، مدتی نقابان و چاهکنان کار کردهاند به جایی رسیدهاند که دیگر کندن آن ممکن نبوده، از آن پس مأیوس گشته، دست باز داشتهاند. چند سال بود که حضرت اعلی شاهی ظلالهی را این اراده در خاطر انور رسوخ داشت. | |||
مکررا معماران و مهندسان فرستاده، آنان تصدیق کردند که اگر بندی به ارتفاع هشتاد ذرع در پیش آب بسته شود که آب به قدر آن بلندی گیرد، محتمل است آب به این طرف ریزد.» <ref>ترکمان،۱۳۷۸: ۹۵/۳. وحید قزوینی، ۱۳۸۳: ۱۹۲</ref></blockquote>در دوران سلطنت شاه عباس دوم نیز محمدبیگ اعتمادالدوله در همین راستا تلاش کرد اما او هم موفق نماند. محمدبیگ با کمک گرفتن از یک مهندس فرانسوی به نام دوژنه (du chenai) تلاش کرد کوه را با باروت منفجر کند اما ناکام ماند. | |||
جابر انصاری در این مورد مینویسد<blockquote> | جابر انصاری در این مورد مینویسد:<blockquote>«محمدبیگ به ترغیب یک نفر فرانسوی که داوطلب شده بود خواست نقبی بزند در کوه و به توسط باروت کوه را شکاف دهد، آن هم پس از خرج زیاد به هدفش نائل نگشت»<ref>جابری انصاری، ۱۳۲۱: ۱۰۸</ref> </blockquote>در نوشتههای سانسون، سیاح فرانسوی حقیقت این ماجرا برملا میشود و مشخص میشود که مشکل در ناتوانی مهندسان ایرانی و فرانسوی نبوده است. سانسون مینویسد که علت عدم موفقیت این طرح شیخ علیخان بود که در زمان رئیسالوزرا بوده است. او دهکدهها و روستاهای زیادی در کرمانشاه و همدان داشت که در صورت ایجاد فراوانی و حاصلخیزی در اصفهان او دیگر نمیتوانست محصولات خود را با قیمت بالا در این مناطق به فروش برساند.<ref>سانسون، ۱۳۷۷: ۱۰۲-۱۰۱</ref> | ||
با این همه برخی در نوشتهی سانسون تشکیک کرده و حرف او را درست نمیدانند. به ویژه این که شیخ | با این همه برخی در نوشتهی سانسون تشکیک کرده و حرف او را درست نمیدانند. به ویژه این که شیخ علیخان هرگز در دربار شاه عباس رئیسالوزراء نبوده است. | ||
در هر صورت این طرح یعنی انتقال بخشی از آب سرچشمهی کارون به | در هر صورت این طرح یعنی انتقال بخشی از آب سرچشمهی کارون به زایندهرود سرانجام در دولت دکتر محمد مصدق در سال ۱۳۳۲ خورشیدی برابر با ۱۳۷۲ قمری به تحقق پیوست. جلال الدین همایی در این رابطه قصیدهای نیز سروده است که چنین آغاز میشود: | ||
زنده رود اندر جوار رود کارون قرن ها از جدایی می خروشید و همی زد سر به سنگ | زنده رود اندر جوار رود کارون قرن ها از جدایی می خروشید و همی زد سر به سنگ | ||
| خط ۳۶: | خط ۵۶: | ||
== کوهرنگ ۲ و ۳ == | == کوهرنگ ۲ و ۳ == | ||
تونل کوهرنگ دو در سال ۱۳۶۴ به | تونل کوهرنگ دو در سال ۱۳۶۴ به بهرهبرداری رسید. این تونل بخش دیگری از آب کارون را از محل سرشاخههای آن برای مصارف کشاورزی و صنعتی از آن میگیرد. تونل کوهرنگ سه که در دست تکمیل است بخش دیگری از این آب را از سرشاخههای کارون جدا میکند. در سال ۱۳۸۹ قرارداد ایجاد این تونل بسته شد و قرار بود در سال ۱۳۹۳ به بهرهبرداری برسد اما ممکن نشد. این تولن در ۱۲۰ کیلومتری جنوب شرقی شهرکرد ایحاد شده است. | ||
ضایعات زیستمحیطی این تونل به قدری است که میتواند به بخشهای زیادی از مناطق مرکزی و جنوبی ایران آسیب برساند. به گفتهی کارشناسان در ساخت این تونل برای جلوگیری از نفوذ آب از روش تزریق سیمان استفاده شده است که این مسأله میتواند منجر به تغییر مسیر آبهای زیرزمینی و حتی مسدود شدن آب راههای زیرزمینی و خشک شدن چشمههای مختلف در سراسر منطقه شود. | |||
به گفتهی کارشناسان هزینهی انتقال صنایع به مناطق جنوبی بسیار کمتر از هزینهی ساخت این تونل بود و در حالی کارون | به گفتهی کارشناسان هزینهی انتقال صنایع به مناطق جنوبی بسیار کمتر از هزینهی ساخت این تونل بود و در حالی کارون نیمهجان شده است انتقال بخش دیگری از آب آن از طریق تونل کوهرنگ ۳ میتواند یک فاجعهی زیست محیطی دیگر را رقم بزند. <ref>[https://www.yjc.news/fa/news/6201592/%D9%85%D8%B1%DA%AF-%D8%AA%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%AC%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%A7%D8%AD-%D8%AA%D9%88%D9%86%D9%84-%D8%B3%D9%88%D9%85-%DA%A9%D9%88%D9%87%D8%B1%D9%86%DA%AF مرگ تدریجی کارون با افتتاح تونل سوم کوهرنگ]</ref> | ||
== خشک شدن | == خشک شدن زایندهرود == | ||
رودخانهی | رودخانهی زایندهرود برای اولین بار در سال ۱۳۷۹ خشک شد و به مدت یک سال ادامه داشت. زایندهرود مجددا در سال ۱۳۸۷ خشک شد. از آن پس در بازههای کوتاه آب در این رودخانه جریان داشته و سپس خشک شده است.<ref name=":1">[https://www.mehrnews.com/news/2349058/%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%AF-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87-%D8%AE%D8%B4%DA%A9-%D8%B4%D8%AF-%D9%88%D9%82%D8%AA%DB%8C-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D8%AA-%DA%86%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86 زاینده رود چگونه خشک شد]</ref> | ||
=== علت خشک شدن | === علت خشک شدن زایندهرود === | ||
==== گم شدن آب ==== | ==== گم شدن آب ==== | ||
گم شدن آب | گم شدن آب زایندهرود در نقاط مختلف از جمله مسائل پنهان در مورد این رودخانه است. به عنوان مثال در یک آمارگیری مشخص شد در سال ۸۶ تا ۸۷ یک میلیارد و ۳۵۰ میلیون متر مکعب آب از دریچهی سد زایندهرود خارج شده است. از این میزان ۳۵۰ میلیون مترمکعب به کشاورزی، ۱۲۰ میلیون مترمکعب به صنعت و ۳۷۰ تا ۴۰۰ میلیون مترمکعب به مصارف شهری اختصاص یافته است. | ||
به این ترتیب در صورتی که این اعداد جمع شوند مشخص میشود که ۴۷۰ میلیون مترمکعب آب گم شده است. حتی اگر ۱۵۰ میلیون متر مکعب آب برداشت شده برای استان چهارمحال و بختیاری را نیز از این عدد کم کنیم باز هم سرنوشت ۳۵۰ میلیون متر مکعب نامعلوم خواهد بود. | |||
همچنین در آبان ۱۴۰۰ مهدی طغیانی عضو مجلس از اصفهان گفت ۱۵۰میلیون متر مکعب آب | میزان استفادهی کشاورزان از آب زایندهرود در گذشته ۴۰درصد بوده است اما اکنون این میزان به ۷درصد رسیده است. به این ترتیب علت خشکی زایندهرود افزایش کشاورزی سنتی نیست.<ref name=":1" /> | ||
همچنین در آبان ۱۴۰۰ مهدی طغیانی عضو مجلس از اصفهان گفت ۱۵۰میلیون متر مکعب آب زایندهرود ناپدید شده است. روز ۲۸ آبان ۱۴۰۰ مهدی طغیانی عضو مجلس ارتجاع از اصفهان در خبری که خبرگزاری حکومتی فارس منتشر کرد گفت ۱۵۰میلیون متر مکعب آب زایندهرود گم شده است. | |||
'''ابعاد ۱۵۰ میلیون متر مکعب''' | '''ابعاد ۱۵۰ میلیون متر مکعب''' | ||
| خط ۵۹: | خط ۸۳: | ||
==== افت آبهای زیرزمینی ==== | ==== افت آبهای زیرزمینی ==== | ||
یکی از دلایل خشک شدن | یکی از دلایل خشک شدن زایندهرود کاهش آورد روخانه در بخشهای میانی و پایانی است که به دلیل افزایش شمار چاههای عمیق رخ داده است. اکنون سطح آبهای زیرزمینی در مناطق برخوار و نجفآباد تا ۱۵۰ یا ۲۰۰ متر پایین رفته است که این عامل نیز در خشک شدن زایندهرود بیتأثیر نیست.<ref>[https://shahraranews.ir/fa/news/89673/%D8%B9%D9%84%D8%AA-%D8%AE%D8%B4%DA%A9-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%AF-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA علت خشک شدن رودخانه زایندهرود]</ref> | ||
افت سطح آبهای زیرزمینی از جمله به دلیل حفر چاههای عمیق رخ میدهد. طبق آماری که در مهرماه سال گذشته منتشر شد، تعداد چاههای آب مجاز و غیرمجاز کشور به ۸۹۹هزار میرسد که ۴۲درصد آنها یعنی ۵۱۹هزار و ۱۴۷ حلقه چاه غیرمجاز بوده است و این در حالی است که تا پایان سال۹۸ تعداد چاههای غیرمجاز در کشور ۳۸۰هزار حلقه بوده است و در واقع روزبهروز به تعداد چاههای غیرمجاز افزوده میشود. | |||
==== مصرف آب در صنایع ==== | ==== مصرف آب در صنایع ==== | ||
بخشی از آب زایندهرود در سالهای اخیر به صنایع از جمله صنایع فولاد اختصاص داده شده است. به عنوان مثال سالانه حدود ۲۰۰ میلیون متر مکعب برای صنایع فولاد مبارکه استفاده میشود. | بخشی از آب زایندهرود در سالهای اخیر به صنایع از جمله صنایع فولاد اختصاص داده شده است. به عنوان مثال سالانه حدود ۲۰۰ میلیون متر مکعب برای صنایع فولاد مبارکه استفاده میشود. | ||
==== گسترش کشاورزی ==== | ==== گسترش کشاورزی ==== | ||
گسترش کشاورزی صنعتی در حاشیه اصفهان چه توسط عناصر حکومتی و چه توسط کشاورزانی که به دلیل فقر مجبور به کاشت محصولات آببر و آبیاری به شیوههای کهنه | گسترش کشاورزی صنعتی در حاشیه اصفهان چه توسط عناصر حکومتی و چه توسط کشاورزانی که به دلیل فقر مجبور به کاشت محصولات آببر و آبیاری به شیوههای کهنه شدهاند یکی از دلایل خشک شدن زایندهرود است. همچنین سیستم آبیاری در ایران اغلب به صورت غرقابی است. شیوهی غرقابی شیوهای کهنه است که منجر به از بین رفتن آب میشود. در کشورهای پیشرفته اغلب از شیوههای هوشمند برای آبیاری استفاده میکنند. | ||
==== انتقال آب ==== | ==== انتقال آب ==== | ||
سالانه ۵۴ میلیون متر مکعب آب از طریق یک خط انتقالی از | سالانه ۵۴ میلیون متر مکعب آب از طریق یک خط انتقالی از زایندهرود به یزد منتقل میشود اما این آب تنها به مصرف شرب نمیرسد و همچنان توسط مافیای آب در اختیار صنایع نیز قرار میگیرد. یزد پیش از این خود قادر به تأمین آب شرب خود از طریق قناتها و آب انبارهای بسیار بود. با حفر هزاران حلقه چاه عمیق و پایین رفتن سطح آبهای زیرزمینی قناتها و آبانبارهای چند صدسالهی یزد خشک شده و این شهر بدون آب باقی ماند. همچنین بسیاری از آبانبارها به دلیل نشت پسابهای شیمیایی از کارخانهجات مسموم شده و قابل استفاده نیستند. یکی از این قناتها که بزرگترین قنات جهان به شمار میرود حدود ۷۰ کیلومتر طول دارد و عمر آن به ۲۰۰۰ سال میرسد. این قنات از جمله قناتهایی است که با پایین رفتن سطح آبهای زیرزمینی در ایران خشک شد.<ref>[https://www.irinn.ir/fa/news/182373/%D9%82%D9%86%D8%A7%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D8%AF%D9%87-%DB%8C%D8%B2%D8%AF خشکیدن قناتها در یزد]</ref> | ||
== منابع == | == منابع == | ||
<references /> | <references /> | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۱ ژوئن ۲۰۲۶، ساعت ۱۵:۳۰
زایندهرود، واقع در اصفهان یکی از پرآبترین و بزرگترین رودخانههای ایران است که سرچشمهی آن کوههای زاگرس به ویژه زردکوه است که در استان چهارمحال و بختیاری قرار دارد. زاینده رود پس از سرچشمه گرفتن توسط شاخههای دیگری پرآبتر میشود.
از مهمترین شاخههایی که به زاینده رود میپیوندند میتوان از کوهرنگ، چشمه دره، چشمه دیمه و دره خرسانک نام برد. در واقع این رودخانهها به صورت زایشی منجر به افزایش آب رودخانه میشوند. این رود پس از عبور از مناطق مختلف در دشتهای مرکزی ایران و پس از عبور از میان شهر اصفهان به سمت شرق حرکت کرده و به باتلاق گاوخونی میریزد. رودخانهی زایندهرود شهر اصفهان را به دو منطقهی جنوبی و شمالی تقسیم میکند[۱]
حوزهی این رودخانه ۴۱٬۵۰۰ کیلومتر مربع برآورد میشود و آب آن در شرایط مساعد ۱٬۲ کیلومتر مکعب در سال یا ۳۸ مترمکعب در ثانیه است.[۲] طول رودخانهی زایندهرود ۴۰۵ کیلومتر است و شیب متوسط آن ۳ درصد است.[۳] رودخانهی زایندهرود برای اولین بار در سال ۱۳۷۸ خشک شد. یک سال بعد برای مدتی آب به رودخانه بازگشت اما در سال ۱۳۸۷ مجددا خشک شد. از آن پس تا کنون رودخانهی زایندهرود تقریبا در تمام سال خشک است و تنها پس از چند دوره اعتراضات برای مدت کوتاهی مجاری آن توسط مسئولان حکومتی باز شده است.
دزدی آب زایندهرود برای مصارف صنعتی از جمله صنایع فولاد، پالایشگاهها و نیروگاهها، دزدی آب برای مصارف نامعلوم (احتمالا صنایع نظامی)، گسترش کشاورزی و باغداری غیراصولی افزون بر کشاورزی سنتی موجود در این مناطق و ... از دلایل خشک شدن زایندهرود است. کشاورزان اصفهان از بزرگترین ضررکنندگان خشکی زایندهرود هستند.
خشکشدن این رود در طی سالها همچنین منجر به فرونشست زمین در نقاط مختلف شهر شده که ترکهای جدی در ساختمانها ایجاد کرده است. فعالان محیط زیست هشدار میدهند که شهر اصفهان بدون زایندهرود تا یک دههی دیگر قابل سکونت نخواهد بود.
مردم اصفهان بارها در اعتراض به خشکی زایندهرود دست به تجمع و اعتراض زدهاند. در مهمترین این اعتراضات که به یک تظاهرات گسترده در سراسر اصفهان منجر شد نیروهای سرکوبگر با شلیک شاتگان و تفنگهای ساچمهای تعداد زیادی را کور کردند.
پیشینهی زایندهرود
زاینده رود مهمترین رودخانهی حوضهی گاوخونی و از پرآبترین رودخانههای ایران است که سرچشمهی ابتدایی آن زردکوه بختیاری است. آب این رودخانه بیش از همه از آب شدن برفهای کوه زاگرس تأمین میشود. سرچشمهی این رود در ارتفاع ۲۲۰۰ متری ریزآبه چمدر و آبزری است. همچنین تونل کوهرنگ بخشی از آب سرچشمهی کارون را به زایندهرود میافزاید.
این تونل به دلیل نزدیک بودن سرچشمهی کارون و زایندهرود برای انتقال بخشی از سرچشمهی کارون به زایندهرود در سال ۱۳۳۲ توسط دولت دکتر محمد مصدق ایجاد شد. تصویر تونل کوهرنگ بر اسکناس پنجاه هزار ریالی شاهنشاهی قرار دارد. در سالهای پس از انقلاب بند ایجاد بندهای انحرافی و تونلهای کوهرنگ ۲ و تونل ۳که هنوز در دست اجراست مورد اعتراض برخی از فعالان محیط زیست قرار گرفته است.[۴]
در کتب تاریخی از زایندهرود با نامهای مختلفی مثل زرندرود، زرنرود، زرینرود، زنرود و زندهرود یاده شده است. نویسنده کتاب حدود العالم هنگام اشاره به اصفهان به رودخانهای اشاره میکند که بیتردید همان رودخانهی زایندهرود است. او در این کتاب مینویسند:
«[سپاهان] شهري خرم است و بسيار نعمت ... اندر جبال، و او را روديست كی آنرا زرنرود خوانند كی اندر كشت و برز او بكار شود...».[۵]
در کتاب نزهةالقلوب حمدالله مستوفی قزوینی از زایندهرود با نام زندهرود نام میبرد.[۶]
گای لسترنج ایران شناس ایتالیایی که در زمان ناصرالدین شاه در ایران زندگی میکرد کتاب نزهةالقلوب را تصحیح کرده است. او مینویسد که طبق یک اعتقاد این رودخانه پس از فرورفتن در باتلاق گاوخونی مجددا در شصت فرسخی باتلاق در نزدیکی کرمان میجوشد و سپس به دریا ریخته میشود. اما به اعتقاد او این احتمال بسیار ضعیف است. او به نقل از حمدالله مستوفی میگوید:
«اين روايت ضعيف مینمايد زيرا كه از گاوخونی تا كرمان زمينهای سخت و جبال محكم در ميان است و ممری در زيرزمين كه چندان آب درو روان تواند شد متعذر بود و زمين كرمان بلندتر از زمين گاوخونی است و...»[۷]
سرچشمه زایندهرود
زاینده رود از زردکوه بختیاری سرچشمه میگیرد.سرچشمهی این رودخانه عمدتا از برفهایی است که در فصل زمستان در مناطق کوهستانی سلسله جبال زاگرس میبارد. اولین سرچشمهی زایندهرود در ارتفاع ۲۲۰ متری قرار دارد و ریزآبه چم و آبزری نام دارد. به دلیل نزدیکی سرچشمهی زایندهرود به سرچشمهی کارون، یک تونل به نام کوهرنگ در سال ۱۳۳۲ توسط دولت دکتر مصدق ایجاد شد.
تونل کوهرنگ با شکافتن کوه کارکنان در دهستان پشتکوه موگویی،شهرستان فریدن در ۶۴ کیلومتری جنوب داران ایجاد شد. این تونل با افزودن بر آب زایندهرود بخشهای زیادی در مناطق مرکزی ایران را آبیاری میکرد و میتوانست از طغیانهای رودخانهی پرآب کارون بکاهد. اما این پروژه با ایجاد تونل کوهرنگ دو و سپس کوهرنگ سه پس از انقلاب ضد سلطنتی مسیر دیگری را در پیش گرفت که اعتراضات فعالان محیط زیست را برانگیخت.[۴]
یکی دیگر از سرچشمههای زایندهرود حوضی دایرهای شکل با مساحتی در حدود سیصد زرع است كه به «چشمه جانان» مشهور است. چشمة ذکر شده در این ناحیه میجوشد و به طرف مشرق سرازیر میشود. پس از طی سه فرسنگ، به چشمه دیگری به نام «چهل چشمه» میرسد.
همچنین از سمت شمال این منطقه، یعنی ناحیه فریدن، دو چشمهی بزرگ دیگر به نام «خُرِسنگ» و «كودَنگ» با جانانهرود الحاق میشود. انشعاب دیگری نیز به نام زرینرود از طرف جنوب یعنی چهارمحال به این رودخانه اضافه میشود. منبع اصلی انشعاب اخیر زیرِ كوهی قرار دارد كه زردكوه نامیده میشود.
تونل کوهرنگ یک
طرح تونل کوهرنگ یک از دوران شاه عباس صفوی مطرح شد. این طرح در آن زمان به برعهدهی میرزا طالب فرزن حاتم بیگ اردوبادی گذاشته شد. این پدر و پسر هر دو وزیر اعظم شاه عباس یکم بودند. میرزا طالب در سال ۱۰۲۹ هجری قمری مصادف با ۹۹۹ شمسی این تلاش را آغاز کرد اما موفق به این کار نشد. در منابعی که از آن زمان باقی مانده است در این رابطه نوشته شده است:
«حضرت شاه جنت مکان- شاه عباس یکم- اراده نموده که آن آب را به دارالسلطنهی اصفهان آورده و مضاف زایندهرود گرداند که اهالی آن ملک در خشکسالی، از قلّت تنقیص نکشند و باعث ازدیاد معموری و احداث مزارع و بساتین گردد که اعتمادالدوله (میرزا طالب)، میر فضلالله شهرستانی را که وزیر آن ملک بوده، بدین خدمت مامور گشته و چون کوهی رفیع در میانه واقع است که بدون کندن، اجرای آب ممکن نیست.
میر فضلالله، نقبها در آن کوه کرده، مدتی نقابان و چاهکنان کار کردهاند به جایی رسیدهاند که دیگر کندن آن ممکن نبوده، از آن پس مأیوس گشته، دست باز داشتهاند. چند سال بود که حضرت اعلی شاهی ظلالهی را این اراده در خاطر انور رسوخ داشت.
مکررا معماران و مهندسان فرستاده، آنان تصدیق کردند که اگر بندی به ارتفاع هشتاد ذرع در پیش آب بسته شود که آب به قدر آن بلندی گیرد، محتمل است آب به این طرف ریزد.» [۸]
در دوران سلطنت شاه عباس دوم نیز محمدبیگ اعتمادالدوله در همین راستا تلاش کرد اما او هم موفق نماند. محمدبیگ با کمک گرفتن از یک مهندس فرانسوی به نام دوژنه (du chenai) تلاش کرد کوه را با باروت منفجر کند اما ناکام ماند. جابر انصاری در این مورد مینویسد:
«محمدبیگ به ترغیب یک نفر فرانسوی که داوطلب شده بود خواست نقبی بزند در کوه و به توسط باروت کوه را شکاف دهد، آن هم پس از خرج زیاد به هدفش نائل نگشت»[۹]
در نوشتههای سانسون، سیاح فرانسوی حقیقت این ماجرا برملا میشود و مشخص میشود که مشکل در ناتوانی مهندسان ایرانی و فرانسوی نبوده است. سانسون مینویسد که علت عدم موفقیت این طرح شیخ علیخان بود که در زمان رئیسالوزرا بوده است. او دهکدهها و روستاهای زیادی در کرمانشاه و همدان داشت که در صورت ایجاد فراوانی و حاصلخیزی در اصفهان او دیگر نمیتوانست محصولات خود را با قیمت بالا در این مناطق به فروش برساند.[۱۰]
با این همه برخی در نوشتهی سانسون تشکیک کرده و حرف او را درست نمیدانند. به ویژه این که شیخ علیخان هرگز در دربار شاه عباس رئیسالوزراء نبوده است.
در هر صورت این طرح یعنی انتقال بخشی از آب سرچشمهی کارون به زایندهرود سرانجام در دولت دکتر محمد مصدق در سال ۱۳۳۲ خورشیدی برابر با ۱۳۷۲ قمری به تحقق پیوست. جلال الدین همایی در این رابطه قصیدهای نیز سروده است که چنین آغاز میشود:
زنده رود اندر جوار رود کارون قرن ها از جدایی می خروشید و همی زد سر به سنگ
زین جدایی داشت روی اصفهان رنگ ملال دست تدبیر و عمل از چهره اش بسترد رنگ
شسته شد گرد غم از رخسار اهل اصفهان چون به هم پیوست آب زنده رود و کوه رنگ
کوهرنگ ۲ و ۳
تونل کوهرنگ دو در سال ۱۳۶۴ به بهرهبرداری رسید. این تونل بخش دیگری از آب کارون را از محل سرشاخههای آن برای مصارف کشاورزی و صنعتی از آن میگیرد. تونل کوهرنگ سه که در دست تکمیل است بخش دیگری از این آب را از سرشاخههای کارون جدا میکند. در سال ۱۳۸۹ قرارداد ایجاد این تونل بسته شد و قرار بود در سال ۱۳۹۳ به بهرهبرداری برسد اما ممکن نشد. این تولن در ۱۲۰ کیلومتری جنوب شرقی شهرکرد ایحاد شده است.
ضایعات زیستمحیطی این تونل به قدری است که میتواند به بخشهای زیادی از مناطق مرکزی و جنوبی ایران آسیب برساند. به گفتهی کارشناسان در ساخت این تونل برای جلوگیری از نفوذ آب از روش تزریق سیمان استفاده شده است که این مسأله میتواند منجر به تغییر مسیر آبهای زیرزمینی و حتی مسدود شدن آب راههای زیرزمینی و خشک شدن چشمههای مختلف در سراسر منطقه شود.
به گفتهی کارشناسان هزینهی انتقال صنایع به مناطق جنوبی بسیار کمتر از هزینهی ساخت این تونل بود و در حالی کارون نیمهجان شده است انتقال بخش دیگری از آب آن از طریق تونل کوهرنگ ۳ میتواند یک فاجعهی زیست محیطی دیگر را رقم بزند. [۱۱]
خشک شدن زایندهرود
رودخانهی زایندهرود برای اولین بار در سال ۱۳۷۹ خشک شد و به مدت یک سال ادامه داشت. زایندهرود مجددا در سال ۱۳۸۷ خشک شد. از آن پس در بازههای کوتاه آب در این رودخانه جریان داشته و سپس خشک شده است.[۱۲]
علت خشک شدن زایندهرود
گم شدن آب
گم شدن آب زایندهرود در نقاط مختلف از جمله مسائل پنهان در مورد این رودخانه است. به عنوان مثال در یک آمارگیری مشخص شد در سال ۸۶ تا ۸۷ یک میلیارد و ۳۵۰ میلیون متر مکعب آب از دریچهی سد زایندهرود خارج شده است. از این میزان ۳۵۰ میلیون مترمکعب به کشاورزی، ۱۲۰ میلیون مترمکعب به صنعت و ۳۷۰ تا ۴۰۰ میلیون مترمکعب به مصارف شهری اختصاص یافته است.
به این ترتیب در صورتی که این اعداد جمع شوند مشخص میشود که ۴۷۰ میلیون مترمکعب آب گم شده است. حتی اگر ۱۵۰ میلیون متر مکعب آب برداشت شده برای استان چهارمحال و بختیاری را نیز از این عدد کم کنیم باز هم سرنوشت ۳۵۰ میلیون متر مکعب نامعلوم خواهد بود.
میزان استفادهی کشاورزان از آب زایندهرود در گذشته ۴۰درصد بوده است اما اکنون این میزان به ۷درصد رسیده است. به این ترتیب علت خشکی زایندهرود افزایش کشاورزی سنتی نیست.[۱۲]
همچنین در آبان ۱۴۰۰ مهدی طغیانی عضو مجلس از اصفهان گفت ۱۵۰میلیون متر مکعب آب زایندهرود ناپدید شده است. روز ۲۸ آبان ۱۴۰۰ مهدی طغیانی عضو مجلس ارتجاع از اصفهان در خبری که خبرگزاری حکومتی فارس منتشر کرد گفت ۱۵۰میلیون متر مکعب آب زایندهرود گم شده است.
ابعاد ۱۵۰ میلیون متر مکعب
۱۵۰ میلیون متر مکعب آب یعنی یک استخر به طول صدمتر و عرض صد متر که ۱۰ نیز عمق داشته باشد. سپس هزار و پانصد استخر با این ابعاد را پشت سر هم ردیف کنید. یعنی فرضا فاصله بین تهران تا قزوین را (از مسیر اتوبان تهران، کرج، قزوین) در نظر بگیرید، سپس تمام این مسیر را به عرض صد متر توسعه دهید و بعد تمام آن هزار و پانصد استخر را پشت سر هم در این مسیر بچینید. آنگاه میتوانید آن ۱۵۰ میلیون متر مکعب آب را در آن، جا بدهید!
این همان مقدار آبی است که گم شده و به گفتهی اهالی میگویند در پمپاژ «پل کله» اصفهان غیب! میشود.
افت آبهای زیرزمینی
یکی از دلایل خشک شدن زایندهرود کاهش آورد روخانه در بخشهای میانی و پایانی است که به دلیل افزایش شمار چاههای عمیق رخ داده است. اکنون سطح آبهای زیرزمینی در مناطق برخوار و نجفآباد تا ۱۵۰ یا ۲۰۰ متر پایین رفته است که این عامل نیز در خشک شدن زایندهرود بیتأثیر نیست.[۱۳]
افت سطح آبهای زیرزمینی از جمله به دلیل حفر چاههای عمیق رخ میدهد. طبق آماری که در مهرماه سال گذشته منتشر شد، تعداد چاههای آب مجاز و غیرمجاز کشور به ۸۹۹هزار میرسد که ۴۲درصد آنها یعنی ۵۱۹هزار و ۱۴۷ حلقه چاه غیرمجاز بوده است و این در حالی است که تا پایان سال۹۸ تعداد چاههای غیرمجاز در کشور ۳۸۰هزار حلقه بوده است و در واقع روزبهروز به تعداد چاههای غیرمجاز افزوده میشود.
مصرف آب در صنایع
بخشی از آب زایندهرود در سالهای اخیر به صنایع از جمله صنایع فولاد اختصاص داده شده است. به عنوان مثال سالانه حدود ۲۰۰ میلیون متر مکعب برای صنایع فولاد مبارکه استفاده میشود.
گسترش کشاورزی
گسترش کشاورزی صنعتی در حاشیه اصفهان چه توسط عناصر حکومتی و چه توسط کشاورزانی که به دلیل فقر مجبور به کاشت محصولات آببر و آبیاری به شیوههای کهنه شدهاند یکی از دلایل خشک شدن زایندهرود است. همچنین سیستم آبیاری در ایران اغلب به صورت غرقابی است. شیوهی غرقابی شیوهای کهنه است که منجر به از بین رفتن آب میشود. در کشورهای پیشرفته اغلب از شیوههای هوشمند برای آبیاری استفاده میکنند.
انتقال آب
سالانه ۵۴ میلیون متر مکعب آب از طریق یک خط انتقالی از زایندهرود به یزد منتقل میشود اما این آب تنها به مصرف شرب نمیرسد و همچنان توسط مافیای آب در اختیار صنایع نیز قرار میگیرد. یزد پیش از این خود قادر به تأمین آب شرب خود از طریق قناتها و آب انبارهای بسیار بود. با حفر هزاران حلقه چاه عمیق و پایین رفتن سطح آبهای زیرزمینی قناتها و آبانبارهای چند صدسالهی یزد خشک شده و این شهر بدون آب باقی ماند. همچنین بسیاری از آبانبارها به دلیل نشت پسابهای شیمیایی از کارخانهجات مسموم شده و قابل استفاده نیستند. یکی از این قناتها که بزرگترین قنات جهان به شمار میرود حدود ۷۰ کیلومتر طول دارد و عمر آن به ۲۰۰۰ سال میرسد. این قنات از جمله قناتهایی است که با پایین رفتن سطح آبهای زیرزمینی در ایران خشک شد.[۱۴]
منابع
- ↑ زاینده رود
- ↑ zayandeh River Basin Short Profile" International Water Management Institute, Sri Lanka
- ↑ سرچشمهی زاینده رود
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ آبشار تونل کوهرنگ
- ↑ حدود العالم من المشرق الي المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: 1362، كتابخانة طهوري، ص140
- ↑ مستوفيقزويني، حمدالله. نزهةالقلوب. به تصحيح و تحشية دكتر محمّد دبيرسياقي، چ۱، تهران: ۱۳۸۱، گيتاشناسي، ص۹۰، ۹۲، ۹۳
- ↑ لسترنج، گای. جغرافيای تاريخي سرزمينهای خلافت شرقی. ترجمة محمود عرفان، چ۶، تهران: ۱۳۸۳، شركت انتشارات علمی و فرهنگی، ص۲۲۴.
- ↑ ترکمان،۱۳۷۸: ۹۵/۳. وحید قزوینی، ۱۳۸۳: ۱۹۲
- ↑ جابری انصاری، ۱۳۲۱: ۱۰۸
- ↑ سانسون، ۱۳۷۷: ۱۰۲-۱۰۱
- ↑ مرگ تدریجی کارون با افتتاح تونل سوم کوهرنگ
- ↑ ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ زاینده رود چگونه خشک شد
- ↑ علت خشک شدن رودخانه زایندهرود
- ↑ خشکیدن قناتها در یزد