حسین پاشا خان
 حسین پاشا خان امیربهادر جنگ | |
| شناسنامه | |
|---|---|
| معروف به | امیربهادر جنگ |
| زادروز | حدود ۱۲۶۱ قمری |
| زادگاه | تبریز، ایران (دوره قاجار) |
| تاریخ مرگ | حدود ۱۳۳۶ قمری |
| محل مرگ | تهران، ایران |
| تحصیلات | مقدمات زبان عربی، ادبیات فارسی و تلاوت قرآن |
| دین | اسلام شیعه |
| اطلاعات سیاسی | |
| سمت | وزیر جنگ، کشیکچیباشی، وزیر دربار، سپهسالار اعظم |
| سمتهای پیشین | یوزباشی دستگاه ولیعهد، قوللر آقاسیباشی، آجودانباشی آذربایجان، رئیس کشیکخانه دربار، فرمانده فوج سیلاخور، رئیس توپخانه همایونی |
| فعالیتها | مخالف سرسخت مشروطیت، حمایت از استبداد در دوره محمدعلی شاه، همراهی در سفرهای اروپایی مظفرالدین شاه، انتشار شاهنامه امیربهادری و وسائلالشیعه |
حسین پاشا خان، (متولد حدود ۱۲۶۱ هـ. ق، تبریز - درگذشته ۱۳۳۶ هـ. ق، تهران) ملقب به امیر بهادر جنگ، کشیکچیباشی و وزیر جنگ در دوره قاجار، از رجال نظامی و درباری برجسته بود که در سالهای حدود ۱۲۶۱ تا ۱۳۳۶ قمری زندگی کرد. وی از خانوادهای نظامی در آذربایجان زاده شد و در دستگاه ولیعهد مظفرالدین میرزا وارد خدمت گردید. با پیشرفت سریع، به مناصبی چون قوللر آقاسیباشی، آجودانباشی آذربایجان و سپس کشیکچیباشی دربار رسید. در دوره سلطنت مظفرالدین شاه، وزیر دربار شد و در سفرهای اروپایی شاه همراه وی بود. امیر بهادر از مخالفان سرسخت جنبش مشروطه بهشمار میرفت و در حوادثی مانند بستنشینی در شاه عبدالعظیم نقش داشت، اما نتوانست متحصنین را بازگرداند. در زمان محمدعلی شاه، مجدداً کشیکچیباشی گردید و در اقدامات ضد مشروطه، از جمله کودتای ۱۳۲۶ قمری، دخیل بود. وی فرماندهی فوج سیلاخور و توپخانه را بر عهده داشت و در کابینههای استبداد صغیر وزیر جنگ شد. امیر بهادر پس از فتح تهران توسط مشروطهخواهان، همراه محمدعلی شاه به سفارت روس پناه برد و سپس تبعید گردید. پس از بازگشت به ایران با تأمین، بقیه عمر را گذراند و درگذشت.[۱][۲][۳]
تولد و خانواده
حسین پاشا خان، معروف به امیر بهادر جنگ، در خانوادهای نظامی از آذربایجان به دنیا آمد. پدر وی محمدصادق خان قراباغی آجودانباشی بود که از نوادگان حاجی کاظم خان، تفنگدار نایبالسلطنه عباس میرزا (متوفی ۱۲۴۹ قمری) بهشمار میرفت. جد حسین پاشا خان از خوانین قفقاز بود که پس از قرارداد ترکمانچای در سال ۱۲۴۳ قمری، از قفقاز به تهران مهاجرت کرد و در دربار فتحعلی شاه، عباس میرزا و محمدشاه به خدمت نظامی پرداخت. حسین پاشا خان حدود سال ۱۲۶۱ قمری متولد شد و مطابق رسوم زمان، مقدمات زبان عربی، ادبیات فارسی و تلاوت قرآن را آموخت. وی بر اساس سنت خانوادگی، حرفه سپاهیگری را برگزید و وارد عرصه نظامی گردید.[۱]
ورود به خدمت و پیشرفت اولیه
حسین پاشا خان در تبریز به خدمت مظفرالدین میرزا ولیعهد درآمد. در سال ۱۳۰۱ قمری به مقام یوزباشی (سرپرستی صد نفر از خدمه) منصوب شد و در سال ۱۳۰۳ قمری به منصب قوللر آقاسیباشی (ریاست کل خدمه) ارتقا یافت. وی که درجه سرتیپ اولی داشت، در سال ۱۳۰۸ قمری به دلیل جدیت در وظایف، بر اساس پیشنهاد امیرنظام گروسی (پیشکار ولیعهد و وزیر آذربایجان)، به درجه سرتیپی اول نائل آمد و سپس آجودانباشی آذربایجان گردید. در سال ۱۳۱۰ قمری از سوی ناصرالدین شاه لقب امیر بهادر جنگ را دریافت کرد. این پیشرفتها وی را به یکی از چهرههای کلیدی در دستگاه ولیعهد تبدیل کرد.[۲]
نقش در دربار مظفرالدین شاه
پس از جلوس مظفرالدین شاه در سال ۱۳۱۳ قمری، حسین پاشا خان پس از عبدالله خان قاجار ناظمالسلطنه، به کشیکچیباشی دربار منصوب شد و در سال ۱۳۲۱ قمری به منصب سرداری رسید. در همان سال، پس از برکناری محمود خان حکیمالملک، وزیر دربار گردید و تا سال ۱۳۲۴ قمری در این سمت باقی ماند. مظفرالدین شاه اعتماد فراوانی به وی داشت، به گونهای که امیر بهادر در سه سفر اروپایی شاه همراه او بود و از این طریق نفوذ قابل توجهی در دربار کسب کرد و ثروت هنگفتی اندوخت. در سال ۱۳۲۲ قمری، پس از تجدید سازمان قشون، فرماندهی نیرویی متشکل از نه هزار تن، عمدتاً مستقر در کرمان، اصفهان و فارس، به حسین پاشا خان سپرده شد.[۲]
مخالفت با مشروطیت در دوره مظفرالدین شاه
از سال ۱۳۲۳ قمری که موضوع تشکیل عدالتخانه و سپس مشروطیت مطرح شد، امیر بهادر به دلیل علاقه شدید به سلطنت و احساسات مذهبی، از مخالفان مشروطیت بهشمار میرفت و از مشروطه مشروعه حمایت میکرد. در جلسه مشورتی رجال کشور در باغشاه برای تأسیس عدالتخانه، وی حضور داشت و با تغییر حکومت مخالفت ورزید. در شوال ۱۳۲۳ قمری، طی بستنشینی علما و تجار در شاه عبدالعظیم، مظفرالدین شاه او را با دویست سوار برای بازگرداندن متحصنین اعزام کرد، اما تلاش وی بینتیجه ماند. با تحکیم اتحاد بستنشینان، آنان خواستار عزل مسیو نوز (مدیر بلژیکی گمرک) و تشکیل عدالتخانه شدند. امیر بهادر مخالفت خود با مشروطهخواهان را علنی ساخت.[۱][۳]
نقش در دوره محمدعلی شاه و اقدامات ضد مشروطه
با آغاز سلطنت محمدعلی شاه در سال ۱۳۲۴ قمری، امیر بهادر ابتدا چندان مورد توجه نبود، اما به دلیل اشتراک در دشمنی با مشروطه، به شاه نزدیک شد و مجدداً کشیکچیباشی گردید. در سال ۱۳۲۶ قمری، در برابر مجلس سوگند وفاداری یاد کرد، اما مشروطهخواهان وی را حامی شاه میدانستند. وی فرماندهی فوج سیلاخور، مستقر پیرامون کاخ سلطنتی، را بر عهده گرفت که محمدعلی شاه به آن اعتماد ویژه داشت. در ربیعالثانی ۱۳۲۶ قمری، طی تظاهرات تهران، مشروطهخواهان خواستار برکناری وی شدند و شاه ناچار موافقت کرد. امیر بهادر پنهانی با شاه علیه مشروطه توطئه میکرد و به باغ تابستانی سفارت روسیه در زرگنده پناه برد. در پانزدهم جمادیالاولی، ریاست توپخانه همایونی به وی سپرده شد و پیش از آن، سربازانی از ایل قوت بیکلو به تهران احضار و در باغشاه مستقر شدند که به مقر نیروهای ضد مشروطه تبدیل گردید.[۲]
استبداد صغیر و وزارت جنگ
چند روز پس از کودتای ۲۳ جمادیالاولی ۱۳۲۶ قمری، امیر بهادر به سپهسالار اعظم رسید و در کابینههای سوم و چهارم میرزا احمد خان مشیرالسلطنه، وزارت جنگ را عهدهدار شد. در این دوره که اوج ضدیت با مشروطه بود، وی نفوذ زیادی بر شاه داشت و به عنوان دیکتاتور ایران شناخته میشد. یک سال بعد، تحت فشار سفارتخانههای روسیه و بریتانیا، شاه وی را برکنار کرد، اما امیر بهادر در دربار ماند. اندکی پیش از پیروزی مشروطهخواهان، نتوانست اجازه مجاورت در عتبات عالیه (نجف و کربلا) را کسب کند.[۲]
فتح تهران، پناهندگی و تبعید
پس از فتح تهران توسط مشروطهخواهان در ۲۷ جمادیالاخره ۱۳۲۷ قمری، امیر بهادر همراه محمدعلی شاه به زرگنده رفت و تحت حمایت مشترک بریتانیا و روسیه قرار گرفت. به دلیل مواضع سرسختانه ضد مشروطه، مشمول عفو عمومی نشد و همراه شاه مخلوع به تبعید رفت. مدتی در اودسا با محمدعلی شاه ماند و در سال ۱۳۲۹ قمری، شاه را در تلاش برای بازگرداندن تاج و تخت همراهی کرد. سپس محمدعلی میرزا را ترک گفت و به پاریس و وین رفت.[۲]
بازگشت به ایران و مرگ
پس از چند سال، امیر بهادر با گرفتن تأمین از دولت ایران به تهران بازگشت. وی حدود سال ۱۳۳۶ قمری در تهران درگذشت.[۱]