کاربر:Alireza k h/صفحه تمرین
الگو:جعبه اطلاعات سیاستمدار
علی امینی (به انگلیسی: Ali Amini؛ ۱۲ دسامبر ۱۹۰۵ – ۱۲ دسامبر ۱۹۹۲) یکی از برجستهترین سیاستمداران و دیپلماتهای ایرانی در دوران پهلوی دوم بود. او با سابقهای طولانی در دولت، از جمله وزارت دارایی، سفارت در ایالات متحده و نخستوزیری کوتاهمدت (۱۹۶۱–۱۹۶۲)، شناخته میشود. امینی نماد سیاستمدار لیبرال و اصلاحطلب بود که تلاش کرد تا با حمایت ایالات متحده، اصلاحات اقتصادی و سیاسی در ایران پیاده کند، از جمله اصلاحات ارضی و مبارزه با فساد. زندگی او پر از چالشهای سیاسی بود: از همکاری با محمد مصدق تا مذاکرات نفتی پس از کودتای ۱۹۵۳ و در نهایت، نخستوزیری که با بحران اقتصادی و مخالفتهای داخلی پایان یافت.
امینی پس از استعفا، از صحنه سیاست ایران دور شد اما در سالهای پایانی رژیم پهلوی، به عنوان مخالف بالقوه ظاهر شد و پس از انقلاب ۱۹۷۹، در تبعید به فعالیتهای اپوزیسیونی پرداخت. دیدگاههای او بر پایه دموکراسی، اقتصاد آزاد و روابط نزدیک با غرب بود. مرگ او در پاریس پایان عصر یک سیاستمدار عملگرا بود، اما میراثش در سیاستهای اقتصادی و اصلاحات ارضی ایران باقی ماند. او نویسنده خاطرات خود بود که توسط دانشگاه هاروارد منتشر شد و منبع مهمی برای تاریخ معاصر ایران است.
iichs.ir
latimes.com
زندگی اولیه و آموزش
علی امینی در ۱۲ دسامبر ۱۹۰۵ (۲۱ شهریور ۱۲۸۴) در تهران به دنیا آمد. پدرش محسن امینی، فرزند میرزا علی خان امینالدوله (صدراعظم قاجار) بود و مادرش فخرالدوله، دختر مظفرالدین شاه قاجار. این ریشههای اشرافی و سلطنتی، امینی را از کودکی در محیطی سیاسی و ثروتمند قرار داد. خانوادهاش مالک زمینهای وسیع بودند و او در محلههای اعیاننشین تهران بزرگ شد. تحصیلات ابتدایی را در مدرسه رشديه گذراند و متوسطه را در دارالفنون به پایان رساند. از نوجوانی به سیاست و اقتصاد علاقهمند بود و تحت تأثیر تحولات پس از مشروطه قرار گرفت. در ۱۹۲۵، در سن ۲۰ سالگی، برای تحصیل به فرانسه رفت. آنجا در دانشگاه گرونوبل حقوق خواند و سپس دکترای اقتصاد گرفت. این دوره آموزشی او را با ایدههای لیبرالیسم غربی، اقتصاد بازار آزاد و سیستمهای حقوقی مدرن آشنا کرد. امینی در پاریس با روشنفکران ایرانی و اروپایی ارتباط برقرار کرد و دیدگاههایش شکل گرفت. در ۱۹۳۳ به ایران بازگشت و با باتول وثوق، دختر حسن وثوقالدوله (نخستوزیر سابق)، ازدواج کرد. این ازدواج پیوندهای خانوادگی او را با نخبگان سیاسی تقویت کرد. امینی زود وارد خدمات دولتی شد و از همان ابتدا به عنوان یک بوروکرات کارآمد شناخته شد. iichs.ir
(این بخش اول مقاله است. بخش بعدی شامل فعالیتهای سیاسی اولیه و نخستوزیری خواهد بود. کل مقاله حدود ۱۵۰۰ کلمه خواهد بود و در قسمتهای بعدی ارسال میشود.)
فعالیتهای سیاسی اولیه
پس از بازگشت به ایران، امینی در وزارت دادگستری شروع به کار کرد. ابتدا به عنوان عضو علیالبدل دادگاه اولیه، سپس در اداره تدوین قوانین و معاونت اداره انحصار تریاک فعالیت کرد. در ۱۹۳۹، مدیرکل وزارت دارایی شد و نقش مهمی در مدیریت اقتصادی ایفا کرد. در ۱۹۴۱، معاون وزیر دارایی شد و در کابینه احمد قوام، معاون نخستوزیر بود. این دوره با اشغال ایران توسط متفقین همزمان بود و امینی در مذاکرات اقتصادی با قدرتهای خارجی شرکت داشت. در دهه ۱۹۵۰، امینی به اوج رسید. در کابینههای عبدالحسین هژیر و محمد مصدق، وزیر اقتصاد ملی بود (۱۹۵۰–۱۹۵۱). او از ملی شدن نفت حمایت کرد اما پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۹۵۳، در کابینه فضلالله زاهدی وزیر دارایی شد. در این نقش، با سفارت آمریکا مذاکره کرد و کمکهای مالی برای برنامه نقطه چهار ترومن را تأمین کرد. امینی رئیس هیئت مذاکره با کنسرسیوم نفت (آمریکا، انگلیس، فرانسه) بود و قرارداد نفت ۱۹۵۴ را امضا کرد که ایران را به درآمد نفتی بازگرداند. سپس وزیر دادگستری در کابینه حسین علاء شد و از ۱۹۵۸ تا ۱۹۵۹ سفیر ایران در ایالات متحده بود. در واشنگتن، روابط نزدیکی با دولت آیزنهاور برقرار کرد و حمایت آمریکا را جلب کرد. iichs.ir
نخستوزیری و اصلاحات
در ۱۹۶۱، با بحران اقتصادی و اعتراضات داخلی، محمد رضا شاه با فشار ایالات متحده، امینی را به نخستوزیری منصوب کرد. کابینه او در ۶ مه ۱۹۶۱ تشکیل شد و برنامه ۱۵ ماههای اعلام کرد: کاهش هزینههای زندگی، اصلاحات ارضی، توسعه کشاورزی، تقویت قوه قضائیه، مبارزه با فساد، بازداشت فرماندهان فاسد ارتش، آزادی فعالیت احزاب سیاسی (از جمله جبهه ملی)، و برکناری تیمور بختیار از ریاست ساواک. امینی محمد درخشش را وزیر آموزش کرد تا اصلاحات آموزشی پیش ببرد. اصلاحات ارضی امینی، توزیع زمینهای دولتی میان کشاورزان بود که پایه قانون اصلاحات ارضی بعدی شد. او تلاش کرد اقتصاد را تثبیت کند اما با چالشهایی مانند ورشکستگی خزانه، خروج سرمایه خارجی، تظاهرات دانشجویی و مخالفت دربار روبرو شد. ایالات متحده ابتدا حمایت کرد اما از وام ۷۰۰ میلیون دلاری امتناع ورزید. امینی با شاه اختلاف داشت و پس از ۱۴ ماه، در ۱۹ ژوئیه ۱۹۶۲ استعفا داد. این دوره را "بهار آزادی" مینامند اما ناکام ماند. iichs.ir oral-history.ir
(این بخش دوم است. بخش بعدی زندگی پس از نخستوزیری، شخصی، مرگ و میراث.)
پس از نخستوزیری و فعالیتهای اپوزیسیونی
پس از استعفا، امینی از سیاست دور شد و به تجارت و کشاورزی پرداخت. در دهه ۱۹۷۰، با تشدید بحران رژیم پهلوی، شاه در ۱۹۷۸ به او مراجعه کرد تا کابینه تشکیل دهد اما امینی رد کرد و به اروپا رفت. پس از انقلاب ۱۹۷۹، در پاریس ماند و به اپوزیسیون پیوست. او با سازمان مجاهدین خلق و دیگر گروههای مخالف همکاری داشت و از دموکراسی و حقوق بشر دفاع کرد. امینی در مصاحبهها رژیم اسلامی را نقد کرد و خاطراتش را نوشت که منبع مهمی برای تاریخ است. او عضو لژ فراماسونی "جویندگان آرمان" بود اما در ۱۹۷۷ خارج شد. latimes.com iranhistory.net
زندگی شخصی، مرگ و میراث
امینی با باتول وثوق ازدواج کرد و یک پسر به نام فیروز داشت. زندگی شخصیاش آرام بود اما با چالشهای سیاسی همراه. او افسرده و بیمار بود. در ۱۲ دسامبر ۱۹۹۲ در پاریس درگذشت و در گورستان پاسی دفن شد. میراث امینی در اصلاحات اقتصادی و سیاسی است: پایهگذار اصلاحات ارضی، مذاکرهکننده نفتی موفق، و نماد لیبرالیسم ایرانی. دیدگاههایش بر سیاستمداران پس از او تأثیر گذاشت و خاطراتش سند تاریخی مهمی است. در ۲۰۲۶، ایدههای او درباره دموکراسی و اقتصاد آزاد همچنان مورد بحث است. latimes.com
(این بخش پایانی است. کل مقاله حدود ۱۵۰۰ کلمه است، شمارش تقریبی: چکیده ۲۰۰، زندگی اولیه ۲۵۰، فعالیت اولیه ۳۰۰، نخستوزیری ۳۰۰، پس از ۲۰۰، شخصی و میراث ۲۵۰.)
منابع
- ↑ "Ali Amini". IICHS. Retrieved 2026-01-01.
- ↑ "Ali Amini; Foe of Iran's Islamic Government". Los Angeles Times. 1992-12-17. Retrieved 2026-01-01.
- ↑ "Obituary: Ali Amini". The Independent. 1992-12-17. Retrieved 2026-01-01.
- ↑ "Amini, Ali". Foundation for Iranian Studies. Retrieved 2026-01-01.
- ↑ "علی امینی". Iran Oral History. Retrieved 2026-01-01.
- ↑ "نگاهی به فعالیتهای اپوزیسیونی علی امینی پس از انقلاب اسلامی". IRDC. Retrieved 2026-01-01.
- ↑ "اصلاحات امینی را جدی نمیگرفتیم". تاریخ شفاهی. Retrieved 2026-01-01.