کاربر:Khosro/صفحه تمرین NOINDEX
محمدتقی شریعتی مزینانی، (متولد ۱۲۸۶، مزینان سبزوار - درگذشته ۳۱ فروردین ۱۳۶۶، مشهد) مشهور به استاد شریعتی و پدر روشنفکری دینی بود. او در سال ۱۲۸۶ خورشیدی در روستای مزینان از توابع سبزوار (داورزن) در خانوادهای روحانی و سادات حسنی به دنیا آمد. پدرش شیخ محمود و جدش آخوند ملاقربانعلی از شاگردان برجسته حاج ملاهادی سبزواری، حکیم و فیلسوف شهیر، بود. طایفه مادری وی نیز از روحانیون بودند و مناصب دینی منطقه مزینان حدود یک قرن در اختیار اجداد او قرار داشت. محمدتقی شریعتی خواندن و نوشتن را در مکتبخانه محل آموخت و مقدمات صرف و نحو را نزد پدر و عمویش شیخ حسن مزینانی فراگرفت. در سن ۱۴ یا ۱۵ سالگی با اصرار شدید و هزینه ۸۰ ریال به مشهد مهاجرت کرد و ادبیات عرب، فقه، اصول، فلسفه و منطق را با دقت فراوان نزد استادانی چون ادیب نیشابوری اول و دوم، حاج میرزا حسن ارتضاء، میرزا مهدی اصفهانی، آیتالله فقیه سبزواری، حاج شیخ محمود حلبی، حاج میرزا احمد مدرس یزدی و دیگران آموخت. او بسیاری از کتب را دو بار و نزد اساتید مختلف خواند تا پایه علمی محکمی بسازد.
استاد محمدتقی شریعتی از سال ۱۳۰۹ خورشیدی تدریس را آغاز کرد و با حقوق ناچیز در مدارس ملی و دولتی مشغول شد، زیرا از ارتزاق از مشاغل دینی پرهیز داشت. در دوران دیکتاتوری رضاشاه، جلسات خصوصی برگزار کرد و مقالات دینی نوشت. پس از شهریور ۱۳۲۰ و رواج تبلیغات حزب توده، جلسات تفسیر قرآن و سخنرانیهای سیار ترتیب داد و در سال ۱۳۲۲ کانون نشر حقایق اسلامی را در مشهد تأسیس نمود تا حقایق دینی را از خرافات بزداید، بر قرآن و نهجالبلاغه تأکید کند و با کمونیسم مقابله نماید. کانون نسلی چون دکتر علی شریعتی، طاهر احمدزاده و محمدرضا حکیمی را پرورش داد. در نهضت ملی شدن صنعت نفت، رهبری مبارزات ضد استعماری در خراسان را بر عهده گرفت، به نهضت مقاومت ملی پیوست و در تشکیل جمعیت مؤتلفه اسلامی در مشهد نقش داشت. وی چندین بار به دلیل فعالیتهای سیاسی زندانی و شکنجه شد.
آثار محمدتقی شریعتی شامل «اصول عقاید و اخلاق تربیتی»، «اصول عقاید شریعتی»، «شرعیات شریعتی»، «عباسه خواهر هارون»، «کارنامه کانون»، «فائده و لزوم دین»، «تفسیر نوین» (جزء ۲۸ تا ۳۰ قرآن)، «امامت در نهجالبلاغه»، ترجمه «مبانی اقتصادی در اسلام» و مقالات متعدد است. شیوه تفسیری وی نواندیشانه، اجتماعی و مبتنی بر عقل بود. پس از انقلاب ضدسلطنتی ۱۳۵۷ به تهران آمد، در معرفی اسلام انقلابی تلاش کرد و برای مجلس خبرگان نامزد شد اما انصراف داد. وی بیش از ۶۰ سال به تدریس و تبلیغ پرداخت و در بهار ۱۳۶۶ خورشیدی درگذشت و در حرم امام رضا (ع) دفن شد. علامه جعفری و دیگران از وی به عنوان شخصیت وارسته و محقق یاد کردهاند.[۱][۲][۳]
تولد و پیشینه خانوادگی
محمدتقی شریعتی مزینانی در سال ۱۲۸۶ خورشیدی در روستای مزینان از توابع سبزوار (داورزن) در خانوادهای روحانی به دنیا آمد. پدر وی شیخ محمود و جدش آخوند ملاقربانعلی از شاگردان برجسته حاج ملاهادی سبزواری، حکیم و فیلسوف شهیر، بود. طایفه مادری وی نیز از روحانیون و سادات حسنی بودند. همه اجداد و اقوام او عالمان دین بودند و مناصب دینی منطقه مزینان برای حدود یک قرن در اختیار آنان قرار داشت. آثار تربیت و تعلیم آنان همچنان در میان اهالی محسوس است و هیچ ذخیرهای جز نام نیک از خود به جا نگذاشتند.[۱]
ویژگیهای خانوادگی و محیط زادگاه
خانواده شریعتی پرهیزکار و سختکوش بود و محیط مزینان با موقعیت تاریخی خود، زمینهای برای رشد علمی و دینی فراهم میکرد. پدربزرگ وی از شاگردان برجسته حکیم سبزواری بود و این میراث فکری بر نسلهای بعدی تأثیر گذاشت.[۳]
تحصیلات اولیه و مهاجرت به مشهد
محمدتقی شریعتی خواندن و نوشتن را در مکتبخانه محل آموخت و مقدمات صرف و نحو را در مدرسه مزینان و نزد پدر و عمویش شیخ حسن مزینانی فراگرفت. در سن ۱۴ یا ۱۵ سالگی، با اصرار شدید و با هزینه ۸۰ ریال، به مشهد مهاجرت کرد و پس از ۹ روز سفر با گاری مسافری وارد شهر شد. از ابتدا آرزوی مبلغ دینی شدن داشت و بر ادبیات عرب به عنوان پایه علوم دینی تأکید ورزید. [۱]
اساتید و استفادههای علمی
محمدتقی شریعتی از اساتیدی مانند ادیب نیشابوری اول، حاجی محقق مدرس نوغانی، آقا میرزا ابوالقاسم الهی، میرزا مهدی ابن آقا بزرگ حکیم، میرزا مهدی اصفهانی، شیخ محمدرضا زنجانی و حاج میرزا حسن ارتضاء، و همچنین ادیب نیشابوری دوم، حاج شیخ محمود حلبی، حاج میرزا احمد مدرس یزدی، حاج شیخ کاظم دهقانی، حاج شیخ هاشم مدرس قزوینی و آیتالله فقیه سبزواری استفاده برد. او از بسیاری علما و حجج اسلام نیز بهره گرفت.
روش مطالعه و دقت علمی
کتب ادبی مانند حاشیه ملاعبدالله، لآلی، منفی و مطول را با دقت کامل و گاهی دو بار نزد استادان مختلف خواند و تدریس کرد. حتی مکاسب را دو بار نزد حاج میرزا حسن ارتضاء و آیتالله فقیه سبزواری آموخت. سپس به فقه، اصول و فلسفه پرداخت، اما تدریس ادبیات و منطق را ادامه داد. او در ایام تعطیل به تفسیر، اعتقادات، مقامات حریری و خلاصةالحساب شیخ بهائی میپرداخت.[۱]
شرایط اقتصادی و فعالیت و تبلیغ در دوران رضاشاه
محمدتقی شریعتی از سال ۱۳۰۹ خورشیدی تدریس را آغاز کرد و چند سال بعد به طور رسمی در اداره فرهنگ استخدام شد. در بحبوحه دیکتاتوری رضاشاه، با حقوق ناچیز در مدارس ملی و دولتی تدریس کرد و از مشاغل دینی برای ارتزاق پرهیز داشت. خدمات تبلیغی در کلاسها و نوشتن مقالات دینی در شرایط سختگیری و استهزا انجام داد. پس از بحران اقتصادی ۱۳۲۰، مدارس ملی بیرونق شد و وی به مدارس دولتی منتقل گردید، اما جلسات خصوصی برای محصلین علاقمند برگزار کرد تا افکار آنان را در برابر تبلیغات دیگران حفظ کند. درآمد وی از ۲۰۰-۳۰۰ تومان ماهانه به ۱۱۱ تومان در سال ۱۳۲۳ کاهش یافت، در حالی که قیمتها افزایش یافت، اما درس خارج را تعطیل کرد و اوقات را به مطالعه برای جلسات تبلیغی اختصاص داد.[۱]
فعالیتهای تبلیغی و مقابله با تبلیغات کمونیستی
پس از شهریور ۱۳۲۰ و باز شدن فضای سیاسی، تبلیغات ضد دینی توسط حزب توده شدت گرفت و حملاتی به اساس مذهب، ملیت، مقدسات و مفاخر ملی صورت پذیرفت. محمدتقی شریعتی در واکنش به این تبلیغات مسموم، ساعات درسی خود را افزایش داد و حتی ۱۲ ساعت درس مجانی اضافه کرد تا به کلاسهای بالاتر دبیرستانها و دانشسرا برسد. وی برای مبارزه آگاهانه، تمام کتابها، نوشتهها و مجلات مرتبط با فلسفه کمونیسم را مطالعه کرد، که منجر به سالهای بیخوابی شد و شبانهروز بیش از چهار ساعت خواب نداشت. جلسات تفسیر قرآن و سخنرانیهای سیار در منازل برگزار کرد تا جوانان را از انحراف حفظ نماید و بیپایگی مرام کمونیسم را نشان دهد. این جلسات خصوصی برای محصلین علاقمند، مقدمهای برای تشکیل نهاد منظمتر گردید.[۱][۳]
تأسیس کانون نشر حقایق اسلامی
اهداف و برنامههای کانون
در سال ۱۳۲۲ کانون نشر حقایق اسلامی را در مشهد تأسیس کرد تا روح متعالی اسلام را گسترش دهد، خرافات را بزداید و با آموزههای مارکسیستی مقابله کند. هدف کانون، تربیت نسلی بود که اسلام را به صورت ناب بشناسد و با تبلیغات مخالف مقابله کند.
فعالیتها و پرورش نسل جدید
فعالیتها شامل جلسات هفتگی تفسیر قرآن و نهجالبلاغه، نشریات جزوهای و سخنرانی بود. کانون با حمایت آیتالله بروجردی فعالیت کرد اما با مخالفت سنتیها و چپها مواجه شد. کانون به مرکز فعالیتهای دینی و سیاسی تبدیل شد و نسلی چون دکتر علی شریعتی، طاهر احمدزاده، کاظم اخوان مرعشی و محمدرضا حکیمی را پرورش داد. فعالیتها شامل جلسات هفتگی تفسیر قرآن و نهجالبلاغه بود که هزاران جوان را جذب کرد. نسلی برجسته را پرورش داد و در دهههای بعد سیاسیتر گردید.[۲]
نقش در نهضت ملی شدن نفت و فعالیتهای سیاسی
در دوران نهضت ملی شدن نفت (از سال ۱۳۲۹ خورشیدی)، محمدتقی شریعتی رهبری مبارزات ضد استعماری در خراسان را بر عهده گرفت. وی با سازماندهی جلسات و سخنرانیها، مردم را به حمایت از ملی شدن صنعت نفت فراخواند و کانون نشر حقایق اسلامی را به پایگاه این مبارزات تبدیل کرد. پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، به نهضت مقاومت ملی پیوست و فعالیتهای زیرزمینی را ادامه داد. در این دوره، کانون با فشار رژیم پهلوی مواجه شد و چندین بار تعطیل گردید، اما وی با پافشاری بر اصول، جلسات را حفظ کرد.[۱]
فعالیتهای سیاسی در دهههای ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰
در دهه ۱۳۳۰، استاد محمدتقی شریعتی در تشکیل جمعیت مؤتلفه اسلامی در مشهد نقش کلیدی ایفا کرد و با نیروهای انقلابی همکاری نمود. وی چندین بار به دلیل سخنرانیهای ضد رژیم پهلوی دستگیر، زندانی و شکنجه شد، اما از مواضع خود عقبنشینی نکرد. در دهه ۱۳۴۰، با آغاز فعالیتهای دکتر علی شریعتی در حسینیه ارشاد تهران، کانون نشر حقایق اسلامی در مشهد را احیا کرد و جلسات تفسیر قرآن و نهجالبلاغه را با تمرکز بر جنبههای اجتماعی و انقلابی اسلام برگزار نمود. این فعالیتها هزاران جوان را جذب کرد و کانون به مرکز تربیت نیروهای مذهبی-سیاسی تبدیل شد.[۲]
فعالیتهای سیاسی در دهههای بعدی
دهه ۱۳۳۰ و تشکیل مؤتلفه
در دهه ۱۳۳۰، استاد محمدتقی شریعتی در تشکیل جمعیت مؤتلفه اسلامی در مشهد نقش کلیدی ایفا کرد و با نیروهای انقلابی همکاری نمود. وی چندین بار به دلیل سخنرانیهای ضد رژیم پهلوی دستگیر، زندانی و شکنجه شد، اما از مواضع خود عقبنشینی نکرد.
دهه ۱۳۴۰ و همراستایی با علی شریعتی
در دهه ۱۳۴۰، با آغاز فعالیتهای دکتر علی شریعتی در حسینیه ارشاد تهران، کانون نشر حقایق اسلامی در مشهد را احیا کرد و جلسات تفسیر قرآن و نهجالبلاغه را با تمرکز بر جنبههای اجتماعی و انقلابی اسلام برگزار نمود. این فعالیتها هزاران جوان را جذب کرد و کانون به مرکز تربیت نیروهای مذهبی-سیاسی تبدیل شد. پس از دستگیری علی شریعتی در ۱۳۵۲، استاد حمایت کرد و در معرفی اسلام ناب تلاش ورزید. کانون در این دوره، مرکز تربیت نیروهای انقلابی شد و استاد محمدتقی شریعتی به عنوان پدر روشنفکری دینی شناخته گردید.[۲]
شیوه تفسیری و ویژگیهای فکری
رویکرد نوین به تفسیر قرآن
شیوه تفسیر قرآن استاد محمدتقی شریعتی نوین و مبتنی بر رویکرد اجتماعی بود. وی قرآن را کتاب هدایت برای زندگی فردی و جمعی میدانست و بر حذف خرافات و تأکید بر عقل و علم تمرکز داشت. او در جلسات کانون، تفسیر جزء ۳۰ قرآن را با روشی نو ارائه کرد که جنبههای اخلاقی، اجتماعی و سیاسی آیات را برجسته مینمود.[۱]
تأکید بر نهجالبلاغه و ویژگیهای علمی
استاد محمدتقی شریعتی نهجالبلاغه را نیز به عنوان منبع اصلی امامت و حکومت اسلامی تفسیر میکرد. ویژگیهای علمی وی شامل دقت در مطالعه متون، تکرار درسها برای تسلط کامل و مقابله علمی با ایدئولوژیهای مخالف بود. وی اسلام را دین آزادی و عدالت میدانست و با استبداد مبارزه کرد. ویژگیهای فکری وی شامل وارستگی، تحقیق و تبلیغ مداوم بود.[۲]
آثار و تألیفات
استاد محمدتقی شریعتی آثار متعددی تألیف و ترجمه کرد که عمدتاً بر عقاید، اخلاق، تفسیر و مسائل اجتماعی اسلام تمرکز داشت. برخی از تألیفات وی عبارتند از:
- اصول عقاید و اخلاق تربیتی
- اصول عقاید شریعتی
- شرعیات شریعتی
- عباسه خواهر هارون
- کارنامه کانون
- فائده و لزوم دین
- تفسیر نوین (تفسیر جزء ۲۸ تا ۳۰ قرآن)
- امامت در نهجالبلاغه
- نیایش
او همچنین مقالات پراکندهای از خود بر جا گذاشت.
ترجمهها و تمرکز محتوایی
ترجمههای محمدتقی شریعتی شامل مبانی اقتصادی در اسلام (از نویسندگان عرب) و کتابهایی در حوزه فلسفه تاریخ و اقتصاد اسلامی است. این آثار با زبانی ساده و مستند به قرآن و احادیث نوشته شده و هدف اصلی آنان معرفی اسلام ناب و اجتماعی بود. شیوه آثار وی نواندیشانه و بر پایه قرآن و نهجالبلاغه بود. وی بیش از ۶۰ سال به تألیف پرداخت و آثارش در معرفی اسلام اجتماعی مؤثر بود.[۳]
فعالیتها پس از انقلاب
پس از پیروزی انقلاب ضدسلطنتی در سال ۱۳۵۷، استاد محمدتقی شریعتی به تهران مهاجرت کرد و در معرفی اسلام انقلابی و اجتماعی تلاش ورزید. وی سخنرانیهای متعددی ایراد کرد و در تربیت نیروهای جوان شرکت داشت.
نامزدی مجلس خبرگان و انصراف
محمدتقی شریعتی برای انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی نامزد شد، اما به دلیل کهولت سن و مشکلات جسمی انصراف داد. در سالهای پایانی عمر، به مطالعه و مشاوره دینی پرداخت و از فعالیتهای گسترده پرهیز کرد.[۱]
درگذشت و میراث
محمدتقی شریعتی در ۳۱ فروردین ۱۳۶۶، درگذشت و پیکر وی با حضور گسترده مردم، علما و شاگردان در حرم امام رضا (ع) در مشهد به خاک سپرده شد. مراسم تشییع وی نشاندهنده تأثیر عمیق فعالیتهای بیش از ۶۰ سالهاش در تدریس، تبلیغ و مبارزه بود.
نقل قولها و تأثیر بر دیگران
علامه محمدتقی جعفری وی را شخصیتی وارسته و محقق توصیف کرد و دیگران نیز از وی به عنوان استادی برجسته یاد نمودند. میراث وی در پرورش نسلی از روشنفکران دینی و انقلابی، از جمله دکتر علی شریعتی، و تأکید بر اسلام ناب و عاری از خرافات باقی مانده است.[۲]