شهریار
| شهریار Il Principe | |
|---|---|
 صفحه عنوان نسخه اول چاپی کتاب شهریار (۱۵۳۲) | |
| نویسنده | نیکولو ماکیاولی |
| برگرداننده | داریوش آشوری (ترجمه مشهور) / عبدالرحمن عالم / دیگران |
| ناشر | Antonio Blado (نسخه اصلی) ناشر فارسی: نشر مرکز / علمی و فرهنگی / خوارزمی |
| تاریخ نشر | ۱۵۳۲ (نسخه اصلی) تاریخ نشر فارسی: دهه ۱۳۴۰ به بعد (چاپهای متعدد) |
| موضوع | فلسفه سیاسی، واقعگرایی سیاسی، نظریه قدرت، حکومت |
| سبک | غیرتخیلی، سیاسی، واقعگرایانه |
| زبان | ایتالیایی (اصلی) فارسی (ترجمه) |
| نوع رسانه | چاپی |
شهریار (به ایتالیایی: Il Principe) کتابی کوتاه اما بسیار تأثیرگذار نوشته نیکولو ماکیاولی، دیپلمات، تاریخنگار و فیلسوف سیاسی ایتالیایی، است که در سال ۱۵۱۳ نوشته و در سال ۱۵۳۲، پنج سال پس از مرگ نویسنده، منتشر شد. این اثر یکی از مهمترین متون تاریخ اندیشه سیاسی جهان و نقطه آغاز واقعگرایی سیاسی مدرن به شمار میرود. ماکیاولی در این کتاب، به جای ارائهٔ حکومتی آرمانی (مانند افلاطون)، تصویری واقعبینانه و عملی از کسب، حفظ و گسترش قدرت ارائه میدهد. او تأکید دارد که حاکم باید بر اساس واقعیتهای انسانی و سیاسی عمل کند، نه اخلاقیات آرمانی. عبارت معروف «هدف وسیله را توجیه میکند» (هرچند دقیقاً در کتاب نیامده) خلاصهای از روح حاکم بر کتاب است. ماکیاولی استدلال میکند که حاکم موفق باید «شیر و روباه» باشد؛ یعنی هم قدرت نظامی داشته باشد و هم با حیله و تدبیر عمل کند. کتاب در ۲۶ فصل ساختاربندی شده و به موضوعاتی مانند انواع حکومتها، ارتش، بخت و اقبال، و رفتار حاکم با دوستان و دشمنان میپردازد. شهریار بلافاصله پس از انتشار جنجالی شد و ماکیاولی را به عنوان «معلم شر» معرفی کرد، اما امروزه به عنوان کتابی بنیادی در علم سیاست و استراتژی قدرت شناخته میشود. ترجمههای متعددی به فارسی وجود دارد که ترجمه داریوش آشوری از محبوبترینهاست و در دانشگاههای ایران به عنوان متنی کلاسیک در فلسفه سیاسی تدریس میشود.
زمینه تاریخی و نگارش
نیکولو ماکیاولی (۱۴۶۹–۱۵۲۷) در دوران پرآشوب ایتالیا، زمانی که شبهجزیره به شهر-دولتهای رقیب تقسیم شده بود و قدرتهای خارجی (فرانسه، اسپانیا و امپراتوری مقدس روم) در آن دخالت میکردند، زندگی میکرد. او در جمهوری فلورانس سمتهای دیپلماتیک مهمی داشت و با سزار بورژیا، یکی از بیرحمترین حاکمان ایتالیا، دیدار کرد که الهامبخش بسیاری از ایدههای کتاب شد. پس از سقوط جمهوری فلورانس و بازگشت خانواده مدیچی به قدرت در سال ۱۵۱۲، ماکیاولی از کار برکنار، زندانی و شکنجه شد. او در تبعید روستایی «سنآندرهآ» کتاب شهریار را نوشت و آن را به لورنزو دو مدیچی تقدیم کرد تا شاید دوباره به قدرت بازگردد. کتاب در ۱۵۱۳ نوشته شد اما به دلیل محتوای جسورانه، تا پس از مرگ نویسنده منتشر نگردید.[۱]
ماکیاولی تحت تأثیر تاریخ روم باستان (به ویژه تیتوس لیویوس) و مشاهدات شخصی خود از سیاست واقعی بود. او اولین متفکری بود که سیاست را از اخلاق و دین جدا کرد و آن را به عنوان علمی مستقل بررسی نمود.
محتوای کتاب
کتاب در ۲۶ فصل کوتاه ساختاربندی شده است:
فصول اولیه (۱–۱۴): ماکیاولی انواع حکومتها (موروثی، جدید، مختلط) را طبقهبندی میکند و توضیح میدهد که حفظ حکومت جدید دشوارتر است. او بر اهمیت ارتش ملی (نه مزدور) تأکید دارد.
فصول میانی (۱۵–۲۳): معروفترین بخش کتاب. ماکیاولی رفتار ایدهآل حاکم را توصیف میکند. او میگوید حاکم بهتر است feared (ترسیده) باشد تا loved (دوستداشتهشده)، اما باید از نفرت شدید اجتناب کند. فصل ۱۸ معروف است: «حاکم باید بتواند ظاهر شیر و روباه را به خود بگیرد.»
فصول پایانی (۲۴–۲۶): ماکیاولی به بخت (Fortuna) و فضیلت (Virtù) میپردازد و کتاب را با فراخوانی به اتحاد ایتالیا به پایان میرساند.
ماکیاولی تأکید دارد که در سیاست، ظاهر مهم است و حاکم باید انعطافپذیر باشد و بسته به شرایط عمل کند.[۲]
از آنجا که عشق به وسیله زنجیر تعهد ایجاد میشود که انسانها به دلیل شرارتشان آن را میشکنند، اما ترس به وسیله وحشت از مجازات حفظ میشود که هرگز از بین نمیرود.
اهمیت و نقش
«شهریار» نقطه عطفی در تاریخ اندیشه سیاسی است. ماکیاولی اولین متفکری بود که سیاست را به صورت علمی و واقعگرایانه، جدا از اخلاقیات دینی و فلسفی بررسی کرد. این رویکرد او را به «پدر علم سیاست مدرن» تبدیل کرده است.
کتاب تأثیر عمیقی بر حاکمان، استراتژیستها و متفکران بعدی گذاشت:
هابز، بismarck و ماکیاولیسم: ایدههای واقعگرایانه ماکیاولی در لویاتان هابز و سیاستهای واقعگرایانه دولتمردانی مانند بیسمارک و ریچارد نیکسون دیده میشود.
نظریه واقعگرایی در روابط بینالملل: ماکیاولی الهامبخش واقعگرایان قرن بیستم مانند هانس مورگنتا بود.
مدیریت و رهبری مدرن: بسیاری از مدیران و سیاستمداران امروزی کتاب را به عنوان راهنمایی برای کسب و حفظ قدرت مطالعه میکنند.
در ایران: شهریار از دوران قاجار ترجمه شد و در دوره پهلوی و پس از انقلاب، به عنوان متنی کلیدی در نقد قدرت یا درک آن تدریس گردید. ترجمه داریوش آشوری به دلیل زبان فاخر و دقت، مرجع اصلی است.
بازتابها و نقدها
شهریار بلافاصله پس از انتشار جنجالبرانگیز شد. کلیسا و محافل اخلاقی ماکیاولی را «معلم شر» (Old Nick) نامیدند و کتاب در فهرست ممنوعه واتیکان قرار گرفت. در قرنهای بعد:
نقدهای اخلاقی: بسیاری او را به cynism (بدبینی) و توجیه دروغ، خیانت و خشونت متهم کردند.
دفاعهای مدرن: متفکرانی مانند ایزایا برلین و لئو اشتراوس او را واقعبین دانستند که سیاست را همانگونه که هست توصیف کرد، نه آنگونه که باید باشد.
تفسیرهای چپ و راست: برخی او را پیشگام فاشیسم خواندند، در حالی که دیگران (مانند آنتونیو گرامشی) او را متفکری جمهوریخواه دیدند که به اتحاد ایتالیا فکر میکرد.
در دنیای معاصر، کتاب همچنان یکی از پرفروشترین متون سیاسی است و در برنامههای درسی دانشگاههای معتبر جهان تدریس میشود. نقد اصلی معاصر این است که ماکیاولی بیش از حد بر قدرت فردی تمرکز کرده و نقش نهادها و اخلاق جمعی را کمرنگ دیده است.
جستارهای وابسته
نیکولو ماکیاولی
واقعگرایی سیاسی
ماکیاولیسم
توماس هابز
جان لاک
فلسفه سیاسی رنسانس