کاربر:Hamidreza۲/صفحه تمرین

مقاله درحال ویرایش است

استان سیستان و بلوچستان

────────────────────────────────────────────────────────────

⬛ مرکز استان: زاهدان

⬛ مساحت: ۱۸۰,۷۲۶ کیلومتر مربع (بزرگ‌ترین استان ایران)

⬛ جمعیت: حدود ۲.۹ میلیون نفر (۱۴۰۰)

⬛ شهرستان‌ها: ۱۹ شهرستان (زاهدان، چابهار، زابل، ایرانشهر، خاش، سراوان، نیکشهر، کنارک و...)

⬛ آب و هوا: گرم و خشک بیابانی؛ تابستان‌های بسیار گرم

⬛ زبان: بلوچی، سیستانی، فارسی

────────────────────────────────────────────────────────────

تاریخچه

سیستان و بلوچستان بزرگ‌ترین استان ایران و یکی از کهن‌ترین سرزمین‌های تمدن بشری است. «سیستان» نام خود را از «سکستان» — سرزمین سکاها — گرفته و در متون کهن «نیمروز» نامیده می‌شود. این سرزمین مهد حماسه‌های شاهنامه فردوسی و خاستگاه رستم دستان — پهلوان اسطوره‌ای ایران — است.

شهر سوخته — تمدن ۵,۰۰۰ ساله:

شهر سوخته (Shahr-e Sukhteh) در شهرستان هامون از مهم‌ترین محوطه‌های باستان‌شناسی جهان و میراث جهانی یونسکو است. این دولت‌شهر باستانی در هزاره سوم پیش از میلاد (حدود ۳,۲۰۰ سال پیش از میلاد) بنا شده و در دوره مفرغ یکی از بزرگ‌ترین شهرهای جهان بود. قدیمی‌ترین چشم مصنوعی جهان، قدیمی‌ترین انیمیشن (نقاشی متحرک روی ظرف) و قدیمی‌ترین مغز جراحی‌شده در شهر سوخته کشف شده‌اند.

سیستان در دوره‌های باستانی، هخامنشی و اشکانی بخشی از ساتراپ «زَرَنگیانا» بود. در دوره ساسانی، سکستان ایالتی مهم و مرزی محسوب می‌شد. پس از ورود اسلام، سیستان با صفاریان — نخستین سلسله مستقل ایرانی پس از اسلام — به اوج شکوه رسید. یعقوب لیث صفاری از زَرَنج (زابل امروزی) برخاست و بخش بزرگی از ایران را متحد کرد.

بلوچستان — سرزمین بلوچ‌ها:

بلوچستان سرزمین قوم بلوچ است — از اقوام اصیل ایرانی با زبانی از شاخه ایرانی شمال‌غربی. بلوچ‌ها در طول تاریخ با حکومت‌های مرکزی ایران ارتباط داشته‌اند اما فرهنگ و هویت مستقل خود را حفظ کرده‌اند. دوران بلوچستان در قرن نوزدهم با رقابت‌های استعماری بریتانیا و تقسیم بلوچستان بین ایران، بریتانیا (پاکستان امروزی) و افغانستان همراه بود.

در دوره پهلوی، نام شهر «دزآپ» به «زاهدان» تغییر یافت. سیستان و بلوچستان همواره از محروم‌ترین استان‌های ایران بوده و فقر، بیکاری و نبود زیرساخت‌ها از مشکلات مزمن آن است.

جغرافیا و اقلیم

سیستان و بلوچستان در جنوب‌شرقی ایران واقع شده و با پاکستان و افغانستان مرز مشترک دارد. استان از دو بخش جغرافیایی متمایز تشکیل شده: سیستان (شمال) با دشت‌های هامون و رودخانه هیرمند، و بلوچستان (جنوب) با کوه‌های تفتان و مکران.

هامون و هیرمند:

تالاب هامون — از تالاب‌های بین‌المللی کنوانسیون رامسر — زمانی یکی از بزرگ‌ترین تالاب‌های آب شیرین آسیا بود. هیرمند از افغانستان سرچشمه می‌گیرد و هامون را تغذیه می‌کند. خشک‌سالی‌های مکرر و سدسازی افغانستان بحران آب شدیدی در سیستان ایجاد کرده است.

کوه تفتان:

تفتان (۳,۹۴۱ متر) تنها آتشفشان فعال ایران در شرق کشور است. دماوند بلندترین آتشفشان ایران اما خاموش است؛ تفتان هنوز از دهانه‌اش گاز و بخار آب خارج می‌شود.

سواحل مکران:

سواحل مکران در جنوب بلوچستان — از چابهار تا جاسک — از زیباترین و بکرترین سواحل ایران هستند. بندر چابهار تنها بندر اقیانوسی ایران و دروازه ایران به اقیانوس هند است.

اقتصاد و منابع

اقتصاد سیستان و بلوچستان عمدتاً بر کشاورزی، دامداری، شیلات و تجارت مرزی استوار است. سیستان با کشت گندم، جو و زعفران و بلوچستان با خرما (بویژه خرمای مضافتی)، موز و انبه شناخته می‌شوند.

بندر چابهار:

بندر چابهار مهم‌ترین پروژه اقتصادی استان و تنها بندر اقیانوسی ایران است. منطقه آزاد تجاری-صنعتی چابهار و توسعه بندر شهید بهشتی با سرمایه‌گذاری هند از پروژه‌های مهم زیرساختی منطقه است.

صنایع دستی:

سوزن‌دوزی بلوچی — که مُهر اصالت یونسکو را دارد — از شاهکارهای هنری زنان بلوچ است. سفالگری، حصیربافی، قالی‌بافی بلوچی و آینه‌دوزی از دیگر صنایع دستی ارزشمند استان هستند.

شیلات:

سواحل مکران و بندر کنارک از مراکز مهم صید ماهی و میگو هستند. میگوی پرورشی چابهار از محصولات صادراتی استان است.

فرهنگ و آداب و رسوم

فرهنگ سیستان و بلوچستان ترکیبی از دو فرهنگ کهن سیستانی و بلوچی است. سیستانی‌ها فارسی‌زبان و شیعه‌مذهب و بلوچ‌ها بلوچی‌زبان و اهل‌سنت هستند.

موسیقی بلوچی:

موسیقی بلوچی با ساز رباب (سُروز)، تنبورگ، قیچک و دونلی از غنی‌ترین موسیقی‌های ایران است. «لیکو» آواز حماسی بلوچ‌ها و «گواتی» رقص جمعی آن‌هاست.

مفاخر ادبی و تاریخی:

رستم دستان — پهلوان شاهنامه — نماد سیستان است. یعقوب لیث صفاری بنیان‌گذار نخستین سلسله مستقل ایرانی پس از اسلام بود. ملک‌شاه‌حسین بن ملک‌غیاث‌الدین (مؤلف تاریخ سیستان) از دیگر مفاخر این سرزمین است.

آداب و رسوم:

عروسی بلوچی چند روزه با موسیقی و رقص «لیوا» و «گواتی» برگزار می‌شود. مراسم نوروز در سیستان با «نوروز خوانی» و «دَمگ» (آتش‌افروزی) همراه است. مراسم عید قربان در بلوچستان با شکوه خاصی برپا می‌گردد.

غذاهای محلی:

آش سیستانی (آش حلیم)، ساجی (گوشت بریان شده)، کُرُت (کشک بلوچی)، تنوری (نان محلی)، لاندی (گوشت خشک‌شده)، و ماهی کبابی مکران از غذاهای سنتی استان هستند.

مبارزات و مقاومت مردمی

سیستان و بلوچستان سرزمین محرومیت و مقاومت بوده و مجاهدین خلق ایران در این استان نیز شهدا و مبارزان ارزشمندی داشته‌اند.

سیدامیر حیدری خورمیزی — مجاهد خاشی:

مجاهد شهید سیدامیر حیدری خورمیزی در شهر خاش از شهرهای سیستان و بلوچستان چشم به جهان گشود. او با درد و رنج و محرومیت‌های خلق بلوچ بزرگ شد. در سال ۱۳۵۳ در رشته پزشکی دانشگاه اصفهان پذیرفته شد و از همان‌جا جذب آرمان‌های مجاهدین خلق شد. وی در سال ۱۳۵۸ کاندیدای سازمان مجاهدین خلق برای انتخابات مجلس از زاهدان بود و مسئول ستاد جنبش مجاهدین در زاهدان شد. سیدامیر سرانجام دستگیر و به شهادت رسید.

کشتار ۶۷ در سیستان و بلوچستان:

در تابستان ۱۳۶۷، زندان‌های زاهدان و دیگر شهرهای استان نیز شاهد اعدام زندانیان مجاهد بودند. کمیسیون‌های مرگ بدون محاکمه، زندانیانی را که بر مواضع خود پایدار بودند به جوخه اعدام سپردند.

جمعه خونین زاهدان — ۸ مهر ۱۴۰۱:

در جریان قیام سراسری ۱۴۰۱، «جمعه خونین زاهدان» (۸ مهر ۱۴۰۱) یکی از خونین‌ترین رویدادهای تاریخ معاصر ایران بود. پس از تجاوز فرمانده انتظامی به دختری بلوچ، مردم زاهدان پس از نماز جمعه به خیابان‌ها آمدند. نیروهای سرکوبگر بدون هیچ رحمی به سمت نمازگزاران آتش گشودند و حدود ۱۰۰ نفر را به شهادت رساندند — از خونبارترین قتل‌عام‌های رژیم. پس از این فاجعه، مردم زاهدان هر جمعه با برگزاری تظاهرات «جمعه‌های اعتراضی» ادامه دادند.

واحدهای مقاومت:

واحدهای مقاومت سازمان مجاهدین خلق در زاهدان، زابل و چابهار فعالیت‌های مستمری در زمینه افشاگری جنایات رژیم و حمایت از حقوق مردم محروم بلوچ انجام داده‌اند.