دموکراسی: تفاوت میان نسخهها
Alireza k h (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
Alireza k h (بحث | مشارکتها) جزبدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۳۶: | خط ۳۶: | ||
| sidebox = | | sidebox = | ||
}} | }} | ||
'''دموکراسی''' (به یونانی باستان: dēmokratía، یعنی "حکومت مردم") یک نظام حکومتی است که در آن قدرت سیاسی از مردم ناشی میشود و توسط آنها مستقیماً یا از طریق نمایندگان منتخب اعمال میگردد. این مفهوم از قرن پنجم پیش از میلاد در آتن باستان ریشه دارد و امروزه به عنوان یکی از رایجترین نظامهای سیاسی جهان شناخته میشود. بر اساس تعریف مینیمالیستی، دموکراسی شامل انتخابات رقابتی آزاد است، اما تعاریف گستردهتر آن را با تضمین حقوق مدنی، آزادی بیان، برابری سیاسی و حاکمیت قانون مرتبط میدانند. دموکراسی نه تنها به عنوان یک فرآیند سیاسی، بلکه به عنوان یک ارزش اخلاقی عمل میکند که بر خودمختاری فردی، پاسخگویی حاکمان و جلوگیری از تمرکز قدرت تأکید دارد. این نظام در مقابل | '''دموکراسی''' (به یونانی باستان: dēmokratía، یعنی "حکومت مردم") یک نظام حکومتی است که در آن قدرت سیاسی از مردم ناشی میشود و توسط آنها مستقیماً یا از طریق نمایندگان منتخب اعمال میگردد. این مفهوم از قرن پنجم پیش از میلاد در آتن باستان ریشه دارد و امروزه به عنوان یکی از رایجترین نظامهای سیاسی جهان شناخته میشود. بر اساس تعریف مینیمالیستی، دموکراسی شامل انتخابات رقابتی آزاد است، اما تعاریف گستردهتر آن را با تضمین حقوق مدنی، آزادی بیان، برابری سیاسی و حاکمیت قانون مرتبط میدانند. دموکراسی نه تنها به عنوان یک فرآیند سیاسی، بلکه به عنوان یک ارزش اخلاقی عمل میکند که بر خودمختاری فردی، پاسخگویی حاکمان و جلوگیری از تمرکز قدرت تأکید دارد. این نظام در مقابل [[استبداد]]، الیگارشی یا دیکتاتوری قرار میگیرد و هدف آن تضمین مشارکت عمومی در تصمیمگیریهاست. | ||
دموکراسی مدرن مزایایی مانند حفاظت از حقوق بشر، جلوگیری از جنگهای داخلی و ترویج برابری اقتصادی دارد، اما چالشهایی مانند پوپولیسم، نابرابری و بحرانهای زیستمحیطی را نیز به همراه دارد. در قرن ۲۱، بیش از نیمی از کشورهای جهان دموکراتیک هستند، اما شاخصهایی مانند گزارش فریدوم هاوس نشاندهنده عقبنشینی دموکراتیک در برخی مناطق است. این مقاله به بررسی تاریخچه، اصول، انواع، انتقادها و وضعیت فعلی دموکراسی میپردازد.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/democracy |title=Democracy | Definition, History, Meaning, Types, Examples, & Facts |publisher=Britannica |accessdate=2026-02-10}}</ref><ref>{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/democracy/ |title=Democracy |publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy |accessdate=2026-02-10}}</ref> | دموکراسی مدرن مزایایی مانند حفاظت از حقوق بشر، جلوگیری از جنگهای داخلی و ترویج برابری اقتصادی دارد، اما چالشهایی مانند پوپولیسم، نابرابری و بحرانهای زیستمحیطی را نیز به همراه دارد. در قرن ۲۱، بیش از نیمی از کشورهای جهان دموکراتیک هستند، اما شاخصهایی مانند گزارش فریدوم هاوس نشاندهنده عقبنشینی دموکراتیک در برخی مناطق است. این مقاله به بررسی تاریخچه، اصول، انواع، انتقادها و وضعیت فعلی دموکراسی میپردازد.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/democracy |title=Democracy | Definition, History, Meaning, Types, Examples, & Facts |publisher=Britannica |accessdate=2026-02-10}}</ref><ref>{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/democracy/ |title=Democracy |publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy |accessdate=2026-02-10}}</ref> | ||
| خط ۸۰: | خط ۸۰: | ||
=== دموکراسی نمایندهای (پارلمانی) === | === دموکراسی نمایندهای (پارلمانی) === | ||
رایجترین نوع در جهان امروز. مردم نمایندگان را انتخاب میکنند و نمایندگان در پارلمان تصمیم میگیرند. دولت معمولاً از پارلمان مشروعیت میگیرد (مثال: بریتانیا، آلمان، هند، کانادا). | رایجترین نوع در جهان امروز. مردم نمایندگان را انتخاب میکنند و نمایندگان در پارلمان تصمیم میگیرند. دولت معمولاً از پارلمان مشروعیت میگیرد (مثال: بریتانیا، آلمان، هند، کانادا). | ||
دموکراسی ریاستجمهوری | |||
=== دموکراسی ریاستجمهوری === | |||
رئیسجمهور مستقیماً توسط مردم انتخاب میشود و مستقل از پارلمان عمل میکند (مثال: ایالات متحده، فرانسه، برزیل، کره جنوبی). این سیستم تفکیک قوای قویتری دارد اما گاهی به بنبست سیاسی منجر میشود. | رئیسجمهور مستقیماً توسط مردم انتخاب میشود و مستقل از پارلمان عمل میکند (مثال: ایالات متحده، فرانسه، برزیل، کره جنوبی). این سیستم تفکیک قوای قویتری دارد اما گاهی به بنبست سیاسی منجر میشود. | ||
=== دموکراسی نیمهریاستی === | === دموکراسی نیمهریاستی === | ||
ترکیبی از دو سیستم بالا؛ رئیسجمهور و نخستوزیر همزمان وجود دارند (مثال: فرانسه، اوکراین، روسیه پیش از ۲۰۲۲). | ترکیبی از دو سیستم بالا؛ رئیسجمهور و نخستوزیر همزمان وجود دارند (مثال: فرانسه، اوکراین، روسیه پیش از ۲۰۲۲). | ||
دموکراسی مشورتی (یا مشارکتی) | |||
=== دموکراسی مشورتی (یا مشارکتی) === | |||
تأکید بر مشارکت شهروندان فراتر از رأی دادن؛ مانند شوراهای محلی، بودجهریزی مشارکتی (مثال: پورتو آلگره در برزیل) یا دموکراسی دیجیتال (استفاده از پلتفرمهای آنلاین برای نظرسنجی). | تأکید بر مشارکت شهروندان فراتر از رأی دادن؛ مانند شوراهای محلی، بودجهریزی مشارکتی (مثال: پورتو آلگره در برزیل) یا دموکراسی دیجیتال (استفاده از پلتفرمهای آنلاین برای نظرسنجی). | ||
| خط ۱۰۴: | خط ۱۰۶: | ||
در عصر مدرن، انتقادهای چپگرا (مانند کارل مارکس) دموکراسی را "بورژوازی" میدانند که نابرابری اقتصادی را حفظ میکند و قدرت واقعی را در دست سرمایهداران قرار میدهد. از سوی دیگر، منتقدان راستگرا مانند کارل اشمیت (در بحران پارلمانتاریسم، ۱۹۲۳) دموکراسی را ناکارآمد میدانند زیرا تصمیمگیریهای سریع در بحرانها را کند میکند و به جای رهبری قوی، به مصالحههای ضعیف منجر میشود. | در عصر مدرن، انتقادهای چپگرا (مانند کارل مارکس) دموکراسی را "بورژوازی" میدانند که نابرابری اقتصادی را حفظ میکند و قدرت واقعی را در دست سرمایهداران قرار میدهد. از سوی دیگر، منتقدان راستگرا مانند کارل اشمیت (در بحران پارلمانتاریسم، ۱۹۲۳) دموکراسی را ناکارآمد میدانند زیرا تصمیمگیریهای سریع در بحرانها را کند میکند و به جای رهبری قوی، به مصالحههای ضعیف منجر میشود. | ||
انتقادهای معاصر شامل: | === انتقادهای معاصر شامل: === | ||
=== پوپولیسم و قطبیسازی: === | === پوپولیسم و قطبیسازی: === | ||
| خط ۱۱۵: | خط ۱۱۷: | ||
با این حال، مدافعان مانند فرانسیس فوکویاما (در پایان تاریخ، ۱۹۹۲) دموکراسی را بهترین نظام میدانند زیرا خوداصلاحگر است و از طریق انتخابات و رسانهها مشکلات را حل میکند.<ref>{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/democracy/ |title=Democracy |publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy |accessdate=2026-02-10}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.idea.int/gsod/ |title=Global State of Democracy |publisher=International IDEA |accessdate=2026-02-10}}</ref>چالشهای معاصر و وضعیت فعلی دموکراسی در جهان | با این حال، مدافعان مانند فرانسیس فوکویاما (در پایان تاریخ، ۱۹۹۲) دموکراسی را بهترین نظام میدانند زیرا خوداصلاحگر است و از طریق انتخابات و رسانهها مشکلات را حل میکند.<ref>{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/democracy/ |title=Democracy |publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy |accessdate=2026-02-10}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.idea.int/gsod/ |title=Global State of Democracy |publisher=International IDEA |accessdate=2026-02-10}}</ref>چالشهای معاصر و وضعیت فعلی دموکراسی در جهان | ||
در قرن ۲۱، دموکراسی با چالشهای بیسابقهای روبرو است. گزارش سالانه فریدوم هاوس (۲۰۲۴) نشان میدهد که برای ۱۸ سال متوالی، آزادیهای جهانی کاهش یافته و ۵۲ کشور عقبنشینی دموکراتیک داشتهاند. چالشها شامل: | در قرن ۲۱، دموکراسی با چالشهای بیسابقهای روبرو است. گزارش سالانه فریدوم هاوس (۲۰۲۴) نشان میدهد که برای ۱۸ سال متوالی، آزادیهای جهانی کاهش یافته و ۵۲ کشور عقبنشینی دموکراتیک داشتهاند. چالشها شامل: | ||
=== پوپولیسم و اقتدارگرایی: === | === پوپولیسم و اقتدارگرایی: === | ||
رهبرانی مانند ویکتور اوربان در مجارستان یا رجب طیب اردوغان در ترکیه، با کنترل رسانهها و قوه قضائیه، دموکراسی را تضعیف کردهاند. این پدیده "اقتدارگرایی انتخاباتی" نامیده میشود، جایی که انتخابات برگزار میشود اما غیررقابتی است. | رهبرانی مانند ویکتور اوربان در مجارستان یا رجب طیب اردوغان در ترکیه، با کنترل رسانهها و قوه قضائیه، دموکراسی را تضعیف کردهاند. این پدیده "اقتدارگرایی انتخاباتی" نامیده میشود، جایی که انتخابات برگزار میشود اما غیررقابتی است. | ||
فناوری و اطلاعات غلط: شبکههای اجتماعی (مانند فیسبوک و توییتر) اطلاعات غلط را پخش میکنند و قطبیسازی را افزایش میدهند. انتخابات ۲۰۱۶ آمریکا و Brexit ۲۰۱۶ نمونههایی هستند. سازمان ملل هشدار میدهد که هوش مصنوعی میتواند نظارت دولتی را افزایش دهد. | |||
نابرابری اقتصادی: بحران مالی ۲۰۰۸ و همهگیری کووید-۱۹ نابرابری را تشدید کرد و اعتماد به نهادهای دموکراتیک را کاهش داد. گزارش بانک جهانی (۲۰۲۳) نشان میدهد که در کشورهای دموکراتیک، شکاف طبقاتی اعتراضات (مانند جنبش جلیقهزردها در فرانسه) را افزایش میدهد. | === فناوری و اطلاعات غلط: === | ||
تغییرات آب و هوایی: دموکراسیها در تصمیمگیریهای بلندمدت کند هستند، زیرا سیاستمداران بر منافع کوتاهمدت تمرکز دارند. گزارش IPCC (۲۰۲۳) تأکید میکند که نیاز به "دموکراسی زیستمحیطی" است. | شبکههای اجتماعی (مانند فیسبوک و توییتر) اطلاعات غلط را پخش میکنند و قطبیسازی را افزایش میدهند. انتخابات ۲۰۱۶ آمریکا و Brexit ۲۰۱۶ نمونههایی هستند. سازمان ملل هشدار میدهد که هوش مصنوعی میتواند نظارت دولتی را افزایش دهد. | ||
=== نابرابری اقتصادی: === | |||
بحران مالی ۲۰۰۸ و همهگیری کووید-۱۹ نابرابری را تشدید کرد و اعتماد به نهادهای دموکراتیک را کاهش داد. گزارش بانک جهانی (۲۰۲۳) نشان میدهد که در کشورهای دموکراتیک، شکاف طبقاتی اعتراضات (مانند جنبش جلیقهزردها در فرانسه) را افزایش میدهد. | |||
=== تغییرات آب و هوایی: === | |||
دموکراسیها در تصمیمگیریهای بلندمدت کند هستند، زیرا سیاستمداران بر منافع کوتاهمدت تمرکز دارند. گزارش IPCC (۲۰۲۳) تأکید میکند که نیاز به "دموکراسی زیستمحیطی" است. | |||
با این حال، پیشرفتهایی مانند موج اعتراضات در هنگکنگ (۲۰۱۹) و میانمار (۲۰۲۱) نشاندهنده مقاومت است. در ۲۰۲۴، بیش از ۸۵ کشور انتخابات برگزار کردند، اما تنها ۳۴ کشور "دموکراسی کامل" (مانند نروژ، نیوزیلند) هستند (طبق EIU). آسیا و آفریقا بیشترین رشد را داشتهاند، اما آمریکای لاتین و اروپا با عقبنشینی روبرو هستند.<ref>{{cite web |url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2024/global-freedom-status |title=Freedom in the World 2024 |publisher=Freedom House |accessdate=2026-02-10}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.eiu.com/n/campaigns/democracy-index-2024/ |title=Democracy Index 2024 |publisher=Economist Intelligence Unit |accessdate=2026-02-10}}</ref> | با این حال، پیشرفتهایی مانند موج اعتراضات در هنگکنگ (۲۰۱۹) و میانمار (۲۰۲۱) نشاندهنده مقاومت است. در ۲۰۲۴، بیش از ۸۵ کشور انتخابات برگزار کردند، اما تنها ۳۴ کشور "دموکراسی کامل" (مانند نروژ، نیوزیلند) هستند (طبق EIU). آسیا و آفریقا بیشترین رشد را داشتهاند، اما آمریکای لاتین و اروپا با عقبنشینی روبرو هستند.<ref>{{cite web |url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2024/global-freedom-status |title=Freedom in the World 2024 |publisher=Freedom House |accessdate=2026-02-10}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.eiu.com/n/campaigns/democracy-index-2024/ |title=Democracy Index 2024 |publisher=Economist Intelligence Unit |accessdate=2026-02-10}}</ref> | ||
== وضعیت دموکراسی در ایران == | == وضعیت دموکراسی در ایران == | ||
ایران به عنوان یک جمهوری اسلامی (تأسیس ۱۹۷۹) ادعای دموکراتیک بودن دارد، اما بر اساس شاخصهای جهانی، یک رژیم اقتدارگرا یا "اقتدارگرایی انتخاباتی" است. قانون اساسی ایران ترکیبی از عناصر دموکراتیک (انتخابات، پارلمان) و تئوکراتیک (ولایت فقیه) است. | ایران به عنوان یک جمهوری اسلامی (تأسیس ۱۹۷۹) ادعای دموکراتیک بودن دارد، اما بر اساس شاخصهای جهانی، یک رژیم اقتدارگرا یا "اقتدارگرایی انتخاباتی" است. قانون اساسی ایران ترکیبی از عناصر دموکراتیک (انتخابات، پارلمان) و تئوکراتیک (ولایت فقیه) است. ولی فقیه (علی خامنهای از ۱۹۸۹) قدرت نهایی دارد و شورای نگهبان (متشکل از فقها و حقوقدانان) نامزدها را فیلتر میکند، که این امر انتخابات آزاد و دموکراتیک و رقابت واقعی را ناممکن میکند. | ||
انتخابات ریاستجمهوری و مجلس هر چهار سال برگزار میشود، اما | انتخابات ریاستجمهوری و مجلس هر چهار سال برگزار میشود، اما مردم ایران آن را تحریم میکنند. گزارش فریدوم هاوس (۲۰۲۴) ایران را "غیرآزاد" طبقهبندی میکند با امتیاز ۱۲ از ۱۰۰، به دلیل سرکوب آزادی بیان، رسانهها و اعتراضات. اعتراضات ۲۰۲۲ (پس از مرگ [[مهسا امینی]]) با سرکوب شدید روبرو شد و هزاران بازداشت و صدها کشته به همراه داشت. | ||
حقوق مدنی محدود است: سانسور اینترنت، فیلترینگ رسانههای اجتماعی، و سرکوب اقلیتها (مانند بهاییان، کردها). زنان حق رأی دارند اما قوانین تبعیضآمیز (مانند حجاب اجباری) وجود دارد. گزارش V-Dem (۲۰۲۴) ایران را در رده پایین دموکراسی قرار میدهد و "عقبنشینی" از دهه ۲۰۰۰ را نشان میدهد.<ref>{{cite web |url=https://freedomhouse.org/country/iran/freedom-world/2024 |title=Iran: Freedom in the World 2024 |publisher=Freedom House |accessdate=2026-02-10}}</ref><ref>{{cite web |url=https://v-dem.net/documents/29/V-dem_democracyreport_2024_highres.pdf |title=Democracy Report 2024 |publisher=V-Dem Institute |accessdate=2026-02-10}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cfr.org/backgrounder/iranian-regime |title=The Iranian Regime |publisher=Council on Foreign Relations |accessdate=2026-02-10}}</ref> | حقوق مدنی محدود است: سانسور اینترنت، فیلترینگ رسانههای اجتماعی، و سرکوب اقلیتها (مانند بهاییان، کردها). زنان حق رأی دارند اما قوانین تبعیضآمیز (مانند حجاب اجباری) وجود دارد. گزارش V-Dem (۲۰۲۴) ایران را در رده پایین دموکراسی قرار میدهد و "عقبنشینی" از دهه ۲۰۰۰ را نشان میدهد.<ref>{{cite web |url=https://freedomhouse.org/country/iran/freedom-world/2024 |title=Iran: Freedom in the World 2024 |publisher=Freedom House |accessdate=2026-02-10}}</ref><ref>{{cite web |url=https://v-dem.net/documents/29/V-dem_democracyreport_2024_highres.pdf |title=Democracy Report 2024 |publisher=V-Dem Institute |accessdate=2026-02-10}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cfr.org/backgrounder/iranian-regime |title=The Iranian Regime |publisher=Council on Foreign Relations |accessdate=2026-02-10}}</ref> | ||
== سرکوب اعتراضات سراسری در ایران توسط نظام ولایت فقیه == | == سرکوب اعتراضات سراسری در ایران توسط نظام ولایت فقیه == | ||
نظام جمهوری اسلامی ایران، بر پایه اصل ولایت فقیه (حکومت فقیه مطلقه)، از بدو تأسیس در ۱۳۵۷، سرکوب اعتراضات مردمی را به عنوان ابزار اصلی حفظ قدرت به کار گرفته است. ولایت فقیه، که توسط روحالله خمینی تئوریزه شد و اکنون توسط علی خامنهای اجرا میشود، قدرت مطلقه رهبر را بر تمام ارکان نظام (از جمله قوای سهگانه، نیروهای مسلح و رسانهها) برقرار میکند. این ساختار، اعتراضات را به عنوان "فتنه" یا "اغتشاش" تلقی کرده و با سرکوب سیستماتیک پاسخ میدهد. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (به عنوان بازوی نظامی ولایت فقیه) و بسیج (شبهنظامیان وابسته)، نقش اصلی در اجرای سرکوب دارند و اغلب از خشونت نامتناسب، تیراندازی مستقیم و شکنجه استفاده میکنند. این رویکرد، ریشه در ایدئولوژی حفظ "نظام مقدس" دارد و مخالفان را به عنوان "دشمنان اسلام" یا "مزدوران خارجی" برچسب میزند. | نظام جمهوری اسلامی ایران، بر پایه اصل ولایت فقیه (حکومت فقیه مطلقه)، از بدو تأسیس در ۱۳۵۷، سرکوب اعتراضات مردمی را به عنوان ابزار اصلی حفظ قدرت به کار گرفته است. ولایت فقیه، که توسط روحالله خمینی تئوریزه شد و اکنون توسط علی خامنهای اجرا میشود، قدرت مطلقه رهبر را بر تمام ارکان نظام (از جمله قوای سهگانه، نیروهای مسلح و رسانهها) برقرار میکند. این ساختار، اعتراضات را به عنوان "فتنه" یا "اغتشاش" تلقی کرده و با سرکوب سیستماتیک پاسخ میدهد. [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]] (به عنوان بازوی نظامی [[ولایت فقیه]]) و بسیج (شبهنظامیان وابسته)، نقش اصلی در اجرای سرکوب دارند و اغلب از خشونت نامتناسب، تیراندازی مستقیم و شکنجه استفاده میکنند. این رویکرد، ریشه در ایدئولوژی حفظ "نظام مقدس" دارد و مخالفان را به عنوان "دشمنان اسلام" یا "مزدوران خارجی" برچسب میزند. | ||
اعتراضات سراسری در ایران اغلب با بحرانهای اقتصادی، اجتماعی یا سیاسی آغاز میشوند، اما به سرعت به چالش ولایت فقیه تبدیل میشوند. نمونههای تاریخی شامل سرکوب جنبش دانشجویی ۱۸ تیر ۱۳۷۸ (با حمله به کوی دانشگاه تهران و کشته شدن چندین دانشجو)، اعتراضات آبان ۱۳۹۸ (در واکنش به افزایش قیمت بنزین، با بیش از ۱۵۰۰ کشته طبق عفو بینالملل) و اعتراضات ۱۴۰۱ (پس از مرگ مهسا امینی، با بیش از ۵۰۰ کشته و هزاران مجروح) است. در هر مورد، خامنهای دستور سرکوب را صادر کرده و سپاه را برای "حفظ نظام" بسیج کرده است. گزارشهای سازمان ملل و عفو بینالملل این سرکوبها را "جنایت علیه بشریت" توصیف کردهاند، با استفاده از تیراندازی مستقیم، گاز اشکآور، شکنجه در زندانها و اعدامهای فراقضایی.<ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/report/2023/09/14/they-fired-them-bullets-used-kill-15-year-old-protester-iran |title=They Fired on Them: Bullets Used to Kill 15-Year-Old Protester in Iran |publisher=Human Rights Watch |date=2023-09-14 |accessdate=2026-02-10}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde13/6278/2022/en/ |title=Iran: Crackdown on Popular Protests |publisher=Amnesty International |date=2022-12-16 |accessdate=2026-02-10}}</ref> | اعتراضات سراسری در ایران اغلب با بحرانهای اقتصادی، اجتماعی یا سیاسی آغاز میشوند، اما به سرعت به چالش ولایت فقیه تبدیل میشوند. نمونههای تاریخی شامل سرکوب جنبش دانشجویی ۱۸ تیر ۱۳۷۸ (با حمله به کوی دانشگاه تهران و کشته شدن چندین دانشجو)، اعتراضات آبان ۱۳۹۸ (در واکنش به افزایش قیمت بنزین، با بیش از ۱۵۰۰ کشته طبق عفو بینالملل) و اعتراضات ۱۴۰۱ (پس از مرگ مهسا امینی، با بیش از ۵۰۰ کشته و هزاران مجروح) است. در هر مورد، خامنهای دستور سرکوب را صادر کرده و سپاه را برای "حفظ نظام" بسیج کرده است. گزارشهای سازمان ملل و عفو بینالملل این سرکوبها را "جنایت علیه بشریت" توصیف کردهاند، با استفاده از تیراندازی مستقیم، گاز اشکآور، شکنجه در زندانها و اعدامهای فراقضایی.<ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/report/2023/09/14/they-fired-them-bullets-used-kill-15-year-old-protester-iran |title=They Fired on Them: Bullets Used to Kill 15-Year-Old Protester in Iran |publisher=Human Rights Watch |date=2023-09-14 |accessdate=2026-02-10}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde13/6278/2022/en/ |title=Iran: Crackdown on Popular Protests |publisher=Amnesty International |date=2022-12-16 |accessdate=2026-02-10}}</ref> | ||
| خط ۱۴۳: | خط ۱۵۲: | ||
آمار کشتهشدگان متفاوت است: ایران اینترنشنال حداقل ۳۶۵۰۰ کشته (۱۸۲۵۰ در هر روز) برآورد کرد، ساندی تایمز بیش از ۱۶۵۰۰، هرانا (مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران) ۶۴۷۹ تأییدشده (با ۱۷۰۹۱ در بررسی) و عفو بینالملل هزاران کشته گزارش داد. بیش از ۴۴۳۲۳ بازداشت شدند، با گزارشهای شکنجه، ناپدیدسازی قهری و اعدامهای مخفیانه. کودکان و زنان نیز هدف قرار گرفتند: حداقل ۲۵ نوجوان کشته شدند. تصاویر اجساد انبوه در پزشکی قانونی (مانند کهریزک) و انتقال پیکرها با کامیون، شواهد این کشتار را تأیید میکنند. | آمار کشتهشدگان متفاوت است: ایران اینترنشنال حداقل ۳۶۵۰۰ کشته (۱۸۲۵۰ در هر روز) برآورد کرد، ساندی تایمز بیش از ۱۶۵۰۰، هرانا (مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران) ۶۴۷۹ تأییدشده (با ۱۷۰۹۱ در بررسی) و عفو بینالملل هزاران کشته گزارش داد. بیش از ۴۴۳۲۳ بازداشت شدند، با گزارشهای شکنجه، ناپدیدسازی قهری و اعدامهای مخفیانه. کودکان و زنان نیز هدف قرار گرفتند: حداقل ۲۵ نوجوان کشته شدند. تصاویر اجساد انبوه در پزشکی قانونی (مانند کهریزک) و انتقال پیکرها با کامیون، شواهد این کشتار را تأیید میکنند. | ||
این قیام، بزرگترین کشتار در تاریخ جمهوری اسلامی و یکی از خونینترین سرکوبهای جهان معاصر است. خامنهای و سپاه را متهم به "نسلکشی" کردهاند. جامعه بینالمللی (مانند آلمان و آمریکا) آن را محکوم کرد و تحریمهای جدیدی علیه مقامات ایرانی وضع شد. با وجود سرکوب، اعتراضات ادامه یافت و نماد مقاومت علیه ولایت فقیه شد.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/persian/articles/cz6y4wev93zo |title=از تکتیرانداز تا تیربار؛ کشتار معترضان دیماه ۱۴۰۴ با چه سلاحهایی انجام شد؟ |publisher=BBC Persian |date=2026-01-31 |accessdate=2026-02-10}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.iranintl.com/202601260045 |title=۳۶ هزار و ۵۰۰ کشته، یعنی چه؟ |publisher=Iran International |date=2026-01-26 |accessdate=2026-02-10}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/news/2026/01/08/iran-authorities-renewed-cycle-protest-bloodshed |title=Iran: Authorities Renewed Cycle of Protest Bloodshed |publisher=Human Rights Watch |date=2026-01-08 |accessdate=2026-02-10}}</ref><ref>{{cite web |url=https://parsi.euronews.com/2026/01/19/ranking-of-countries-in-killings-of-protesting-citizens-where-does-iran-stand |title=رتبهبندی کشورها در کشتار شهروندان معترض؛ جایگاه ایران کجاست؟ |publisher=Euronews Persian |date=2026-01-19 |accessdate=2026-02-10}}</ref> | این قیام، بزرگترین کشتار در تاریخ جمهوری اسلامی و یکی از خونینترین سرکوبهای جهان معاصر است. خامنهای و سپاه را متهم به "نسلکشی" کردهاند. جامعه بینالمللی (مانند آلمان و آمریکا) آن را محکوم کرد و تحریمهای جدیدی علیه مقامات ایرانی وضع شد. با وجود سرکوب، اعتراضات ادامه یافت و نماد مقاومت علیه ولایت فقیه شد.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/persian/articles/cz6y4wev93zo |title=از تکتیرانداز تا تیربار؛ کشتار معترضان دیماه ۱۴۰۴ با چه سلاحهایی انجام شد؟ |publisher=BBC Persian |date=2026-01-31 |accessdate=2026-02-10}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.iranintl.com/202601260045 |title=۳۶ هزار و ۵۰۰ کشته، یعنی چه؟ |publisher=Iran International |date=2026-01-26 |accessdate=2026-02-10}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/news/2026/01/08/iran-authorities-renewed-cycle-protest-bloodshed |title=Iran: Authorities Renewed Cycle of Protest Bloodshed |publisher=Human Rights Watch |date=2026-01-08 |accessdate=2026-02-10}}</ref><ref>{{cite web |url=https://parsi.euronews.com/2026/01/19/ranking-of-countries-in-killings-of-protesting-citizens-where-does-iran-stand |title=رتبهبندی کشورها در کشتار شهروندان معترض؛ جایگاه ایران کجاست؟ |publisher=Euronews Persian |date=2026-01-19 |accessdate=2026-02-10}}</ref> | ||
== منابع == | == منابع == | ||
نسخهٔ ۱۰ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۶:۴۲
| دموکراسی | |||
|---|---|---|---|
| بخشی از نظامهای حکومتی مدرن | |||
 نماد دموکراسی: صندوق رأی، مشارکت مردمی، پارلمان و انتخابات آزاد | |||
| تاریخ | قرن ۵ پیش از میلاد (آتن باستان) – تاکنون | ||
| مکان | جهان (اولین شکل: شهر-دولت آتن؛ گسترش جهانی از قرن ۱۸ میلادی) | ||
| علتها | نیاز به مشارکت مردم در تصمیمگیری، جلوگیری از استبداد و تمرکز قدرت، تأمین عدالت و برابری سیاسی | ||
| هدفها | برقراری حکومت مردم، تضمین آزادیهای اساسی، حاکمیت قانون، برابری در برابر قانون، پاسخگویی حاکمان | ||
| روشها | انتخابات آزاد و منصفانه، تفکیک قوا، حاکمیت قانون، آزادی بیان و مطبوعات، جنبشهای مدنی، همهپرسی، مشارکت سیاسی مستقیم و نمایندهای | ||
| وضعیت | فعال و در حال گسترش (با چالشهای عقبنشینی دموکراتیک در برخی مناطق) | ||
| طرفهای درگیری مدنی | |||
| |||
| چهرههای شاخص | |||
| |||
| آمار | |||
| |||
| دموکراسی به عنوان نظامی برای توزیع قدرت و جلوگیری از استبداد تعریف میشود. انواع آن شامل دموکراسی مستقیم (آتن باستان، همهپرسیهای سوئیس) و دموکراسی نمایندهای (اکثر کشورهای مدرن) است. چالشهای اصلی: پوپولیسم، نابرابری، اطلاعات غلط و عقبنشینی دموکراتیک. | |||
دموکراسی (به یونانی باستان: dēmokratía، یعنی "حکومت مردم") یک نظام حکومتی است که در آن قدرت سیاسی از مردم ناشی میشود و توسط آنها مستقیماً یا از طریق نمایندگان منتخب اعمال میگردد. این مفهوم از قرن پنجم پیش از میلاد در آتن باستان ریشه دارد و امروزه به عنوان یکی از رایجترین نظامهای سیاسی جهان شناخته میشود. بر اساس تعریف مینیمالیستی، دموکراسی شامل انتخابات رقابتی آزاد است، اما تعاریف گستردهتر آن را با تضمین حقوق مدنی، آزادی بیان، برابری سیاسی و حاکمیت قانون مرتبط میدانند. دموکراسی نه تنها به عنوان یک فرآیند سیاسی، بلکه به عنوان یک ارزش اخلاقی عمل میکند که بر خودمختاری فردی، پاسخگویی حاکمان و جلوگیری از تمرکز قدرت تأکید دارد. این نظام در مقابل استبداد، الیگارشی یا دیکتاتوری قرار میگیرد و هدف آن تضمین مشارکت عمومی در تصمیمگیریهاست. دموکراسی مدرن مزایایی مانند حفاظت از حقوق بشر، جلوگیری از جنگهای داخلی و ترویج برابری اقتصادی دارد، اما چالشهایی مانند پوپولیسم، نابرابری و بحرانهای زیستمحیطی را نیز به همراه دارد. در قرن ۲۱، بیش از نیمی از کشورهای جهان دموکراتیک هستند، اما شاخصهایی مانند گزارش فریدوم هاوس نشاندهنده عقبنشینی دموکراتیک در برخی مناطق است. این مقاله به بررسی تاریخچه، اصول، انواع، انتقادها و وضعیت فعلی دموکراسی میپردازد.[۱][۲]
ریشههای دموکراسی به یونان باستان بازمیگردد، جایی که در قرن پنجم پیش از میلاد در شهر-دولتهای مانند آتن شکل گرفت. در آتن، شهروندان آزاد (مردان بزرگسال، بدون بردهها و زنان) در مجمع عمومی (اکلسیا) مستقیماً در تصمیمگیریها شرکت میکردند. ارسطو و افلاطون دموکراسی را به عنوان "حکومت اکثریت" توصیف کردند، اما افلاطون آن را خطرناک میدانست زیرا ممکن است به حکومت عوام منجر شود. دموکراسی آتنی شامل عناصری مانند انتخاب با قرعهکشی (sortition) برای مقامات و دادگاههای مردمی بود، اما محدود به اقلیت شهروندان بود.[۳]
پس از سقوط یونان باستان، ایدههای دموکراتیک در روم جمهوری (قرن پنجم تا اول پیش از میلاد) ادامه یافت، اما به تدریج به امپراتوری تبدیل شد. در قرون وسطی، مجالس محلی در انگلستان (مانند مگنا کارتا در ۱۲۱۵) و جمهوریهای شهری ایتالیا مانند ونیز، عناصری از مشارکت عمومی را حفظ کردند. عصر روشنگری در قرن ۱۸ با متفکرانی مانند جان لاک، ژان ژاک روسو و مونتسکیو، پایههای دموکراسی مدرن را ریخت. روسو در قرارداد اجتماعی (۱۷۶۲) بر حاکمیت مردم تأکید کرد و لاک بر حقوق طبیعی و رضایت حکومتشوندگان. انقلاب آمریکا (۱۷۷۶) و انقلاب فرانسه (۱۷۸۹) دموکراسی را به عنوان نظام جمهوریخواه معرفی کردند. اعلامیه استقلال آمریکا و اعلامیه حقوق بشر فرانسه، اصول برابری و آزادی را تثبیت کردند. در قرن ۱۹، جنبشهای انتخاباتی مانند چارتیسم در بریتانیا و جنبشهای کارگری، حق رأی را گسترش دادند. قرن ۲۰ شاهد گسترش دموکراسی پس از جنگهای جهانی بود، اما چالشهایی مانند فاشیسم و کمونیسم آن را تهدید کرد. پس از جنگ سرد، "موج سوم دموکراتیزاسیون" (هانتینگتون، ۱۹۹۱) بسیاری از کشورها را دموکراتیک کرد، اما از دهه ۲۰۱۰، عقبنشینی دموکراتیک (مانند در مجارستان و ترکیه) مشاهده شده است.[۴][۵]
اصول و ویژگیهای اصلی دموکراسی
دموکراسی مدرن بر چند اصل اساسی استوار است که در اسناد بینالمللی مانند اعلامیه جهانی حقوق بشر (ماده ۲۱) و میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی (ماده ۲۵) نیز منعکس شدهاند:
حاکمیت مردم
قدرت نهایی از مردم ناشی میشود و هیچ فرد یا گروهی نمیتواند بدون رضایت مردم حکومت کند. این اصل در دو شکل اجرا میشود: دموکراسی مستقیم: مردم مستقیماً در تصمیمگیریها شرکت میکنند (مانند همهپرسی یا مجامع محلی). دموکراسی نمایندهای: مردم نمایندگان خود را انتخاب میکنند که به نام آنها تصمیم بگیرند.
انتخابات آزاد، منصفانه و دورهای
انتخابات باید رقابتی، فراگیر، آزاد و محرمانه باشد. شهروندان حق دارند بدون ترس یا اجبار رأی دهند و نامزد شوند. طبق گزارش سازمان ملل و مؤسسه بینالمللی دموکراسی و کمک انتخاباتی (IDEA)، انتخابات معتبر نیازمند استقلال کمیسیون انتخابات، رسانههای آزاد و نظارت بینالمللی است.
حاکمیت قانون
همه افراد، از جمله حاکمان، در برابر قانون برابرند. هیچکس بالاتر از قانون نیست. این اصل شامل استقلال قوه قضائیه، دادرسی عادلانه و جلوگیری از سوءاستفاده از قدرت است.
حقوق اساسی و آزادیها
دموکراسی واقعی بدون تضمین حقوق بشر ممکن نیست. آزادی بیان، تجمع، مطبوعات، مذهب، برابری جنسیتی و حقوق اقلیتها از ضروریات هستند. سازمانهایی مانند فریدوم هاوس و V-Dem دموکراسی را بر اساس میزان این آزادیها رتبهبندی میکنند.
تفکیک قوا
برای جلوگیری از تمرکز قدرت، قوه مقننه، مجریه و قضائیه باید مستقل باشند (ایده مونتسکیو). این اصل در قانون اساسی بسیاری از کشورها (مانند ایالات متحده، فرانسه و آلمان) گنجانده شده است.
حمایت از اقلیتها و پلورالیسم
دموکراسی فقط اکثریتگرایی نیست؛ باید از حقوق اقلیتها حفاظت کند تا از «استبداد اکثریت» جلوگیری شود. جان استوارت میل در کتاب درباره آزادی (۱۸۵۹) این خطر را هشدار داد.
شفافیت و پاسخگویی
دولت باید شفاف عمل کند و در برابر مردم پاسخگو باشد. ابزارهایی مانند دسترسی به اطلاعات عمومی، رسانههای مستقل و نهادهای ضدفساد (مانند سازمان شفافیت بینالملل) این اصل را تقویت میکنند.
این اصول در عمل با یکدیگر ترکیب میشوند و هیچ دموکراسی کاملاً ایدهآل نیست، اما کشورها بر اساس میزان پایبندی به این ویژگیها به عنوان «دموکراسی کامل»، «دموکراسی ناقص» یا «رژیمهای اقتدارگرا» طبقهبندی میشوند (طبقهبندی Economist Intelligence Unit و V-Dem Institute).[۶][۷]
انواع دموکراسی
دموکراسی انواع مختلفی دارد که بر اساس نحوه اجرا و ساختار سیاسی دستهبندی میشوند:
دموکراسی مستقیم
مردم مستقیماً در تصمیمگیریها شرکت میکنند. مثال کلاسیک: آتن باستان (مجامع عمومی). در دنیای مدرن، سوئیس از همهپرسیهای مکرر (referendum) برای قوانین مهم استفاده میکند. این نوع دموکراسی در مقیاس بزرگ دشوار است و معمولاً با دموکراسی نمایندهای ترکیب میشود.
دموکراسی نمایندهای (پارلمانی)
رایجترین نوع در جهان امروز. مردم نمایندگان را انتخاب میکنند و نمایندگان در پارلمان تصمیم میگیرند. دولت معمولاً از پارلمان مشروعیت میگیرد (مثال: بریتانیا، آلمان، هند، کانادا).
دموکراسی ریاستجمهوری
رئیسجمهور مستقیماً توسط مردم انتخاب میشود و مستقل از پارلمان عمل میکند (مثال: ایالات متحده، فرانسه، برزیل، کره جنوبی). این سیستم تفکیک قوای قویتری دارد اما گاهی به بنبست سیاسی منجر میشود.
دموکراسی نیمهریاستی
ترکیبی از دو سیستم بالا؛ رئیسجمهور و نخستوزیر همزمان وجود دارند (مثال: فرانسه، اوکراین، روسیه پیش از ۲۰۲۲).
دموکراسی مشورتی (یا مشارکتی)
تأکید بر مشارکت شهروندان فراتر از رأی دادن؛ مانند شوراهای محلی، بودجهریزی مشارکتی (مثال: پورتو آلگره در برزیل) یا دموکراسی دیجیتال (استفاده از پلتفرمهای آنلاین برای نظرسنجی).
دموکراسی لیبرال
دموکراسی همراه با حقوق لیبرال (آزادیهای فردی، حاکمیت قانون، حقوق اقلیتها). بیشتر دموکراسیهای غربی در این دسته قرار میگیرند.
دموکراسی غیرلیبرال (یا اقتدارگرای انتخاباتی)
انتخابات برگزار میشود اما آزادیها محدود است (مثال: مجارستان تحت ویکتور اوربان، ترکیه تحت اردوغان، هند در برخی ارزیابیها). این نوع در گزارشهای اخیر به عنوان «پسرفت دموکراتیک» شناخته میشود.
دموکراسی اجتماعی
ترکیب دموکراسی سیاسی با سیاستهای رفاهی قوی و کاهش نابرابری (مثال: کشورهای اسکاندیناوی).
هر نوع دموکراسی نقاط قوت و ضعف خاص خود را دارد و هیچ مدلی به طور مطلق برتر نیست.[۸]
انتقادها به دموکراسی
دموکراسی، علیرغم مزایایش، با انتقادهای جدی روبرو است که از دیدگاههای فلسفی، اجتماعی و عملی ناشی میشوند. افلاطون در کتاب جمهوری (قرن چهارم پیش از میلاد) دموکراسی را به عنوان حکومتی ناپایدار توصیف کرد که به راحتی به استبداد تبدیل میشود، زیرا عوام فریب میخورند و رهبران پوپولیست قدرت را تصاحب میکنند. ارسطو نیز بر خطر "استبداد اکثریت" تأکید کرد، جایی که اکثریت حقوق اقلیتها را نقض میکند.
در عصر مدرن، انتقادهای چپگرا (مانند کارل مارکس) دموکراسی را "بورژوازی" میدانند که نابرابری اقتصادی را حفظ میکند و قدرت واقعی را در دست سرمایهداران قرار میدهد. از سوی دیگر، منتقدان راستگرا مانند کارل اشمیت (در بحران پارلمانتاریسم، ۱۹۲۳) دموکراسی را ناکارآمد میدانند زیرا تصمیمگیریهای سریع در بحرانها را کند میکند و به جای رهبری قوی، به مصالحههای ضعیف منجر میشود.
انتقادهای معاصر شامل:
پوپولیسم و قطبیسازی:
دموکراسی میتواند به پوپولیسم (مانند ترامپ در آمریکا یا بولسونارو در برزیل) منجر شود که نهادها را تضعیف میکند. گزارش V-Dem نشان میدهد که پوپولیسم آزادی رسانهها را کاهش میدهد. نابرابری و تأثیر پول: در دموکراسیهای سرمایهداری، لابیگری و تأمین مالی کمپینها (مانند در ایالات متحده) قدرت را به ثروتمندان میدهد. جوزف استیگلیتز در قیمت نابرابری (۲۰۱۲) استدلال میکند که این نابرابری دموکراسی را توخالی میکند. ناکارآمدی در مسائل جهانی: دموکراسیها در برابر بحرانهای جهانی مانند تغییرات آب و هوایی کند عمل میکنند، زیرا نیاز به اجماع دارند. منتقدان مانند جیسون برنان (در علیه دموکراسی، ۲۰۱۶) پیشنهاد "اپیستوکراسی" (حکومت متخصصان) را میدهند.
مسائل فرهنگی و جنسیتی:
در برخی جوامع، دموکراسی با ارزشهای سنتی تضاد دارد و حقوق زنان یا اقلیتها را تهدید میکند (مانند در برخی کشورهای اسلامی یا آفریقایی).
با این حال، مدافعان مانند فرانسیس فوکویاما (در پایان تاریخ، ۱۹۹۲) دموکراسی را بهترین نظام میدانند زیرا خوداصلاحگر است و از طریق انتخابات و رسانهها مشکلات را حل میکند.[۹][۱۰]چالشهای معاصر و وضعیت فعلی دموکراسی در جهان
در قرن ۲۱، دموکراسی با چالشهای بیسابقهای روبرو است. گزارش سالانه فریدوم هاوس (۲۰۲۴) نشان میدهد که برای ۱۸ سال متوالی، آزادیهای جهانی کاهش یافته و ۵۲ کشور عقبنشینی دموکراتیک داشتهاند. چالشها شامل:
پوپولیسم و اقتدارگرایی:
رهبرانی مانند ویکتور اوربان در مجارستان یا رجب طیب اردوغان در ترکیه، با کنترل رسانهها و قوه قضائیه، دموکراسی را تضعیف کردهاند. این پدیده "اقتدارگرایی انتخاباتی" نامیده میشود، جایی که انتخابات برگزار میشود اما غیررقابتی است.
فناوری و اطلاعات غلط:
شبکههای اجتماعی (مانند فیسبوک و توییتر) اطلاعات غلط را پخش میکنند و قطبیسازی را افزایش میدهند. انتخابات ۲۰۱۶ آمریکا و Brexit ۲۰۱۶ نمونههایی هستند. سازمان ملل هشدار میدهد که هوش مصنوعی میتواند نظارت دولتی را افزایش دهد.
نابرابری اقتصادی:
بحران مالی ۲۰۰۸ و همهگیری کووید-۱۹ نابرابری را تشدید کرد و اعتماد به نهادهای دموکراتیک را کاهش داد. گزارش بانک جهانی (۲۰۲۳) نشان میدهد که در کشورهای دموکراتیک، شکاف طبقاتی اعتراضات (مانند جنبش جلیقهزردها در فرانسه) را افزایش میدهد.
تغییرات آب و هوایی:
دموکراسیها در تصمیمگیریهای بلندمدت کند هستند، زیرا سیاستمداران بر منافع کوتاهمدت تمرکز دارند. گزارش IPCC (۲۰۲۳) تأکید میکند که نیاز به "دموکراسی زیستمحیطی" است.
با این حال، پیشرفتهایی مانند موج اعتراضات در هنگکنگ (۲۰۱۹) و میانمار (۲۰۲۱) نشاندهنده مقاومت است. در ۲۰۲۴، بیش از ۸۵ کشور انتخابات برگزار کردند، اما تنها ۳۴ کشور "دموکراسی کامل" (مانند نروژ، نیوزیلند) هستند (طبق EIU). آسیا و آفریقا بیشترین رشد را داشتهاند، اما آمریکای لاتین و اروپا با عقبنشینی روبرو هستند.[۱۱][۱۲]
وضعیت دموکراسی در ایران
ایران به عنوان یک جمهوری اسلامی (تأسیس ۱۹۷۹) ادعای دموکراتیک بودن دارد، اما بر اساس شاخصهای جهانی، یک رژیم اقتدارگرا یا "اقتدارگرایی انتخاباتی" است. قانون اساسی ایران ترکیبی از عناصر دموکراتیک (انتخابات، پارلمان) و تئوکراتیک (ولایت فقیه) است. ولی فقیه (علی خامنهای از ۱۹۸۹) قدرت نهایی دارد و شورای نگهبان (متشکل از فقها و حقوقدانان) نامزدها را فیلتر میکند، که این امر انتخابات آزاد و دموکراتیک و رقابت واقعی را ناممکن میکند.
انتخابات ریاستجمهوری و مجلس هر چهار سال برگزار میشود، اما مردم ایران آن را تحریم میکنند. گزارش فریدوم هاوس (۲۰۲۴) ایران را "غیرآزاد" طبقهبندی میکند با امتیاز ۱۲ از ۱۰۰، به دلیل سرکوب آزادی بیان، رسانهها و اعتراضات. اعتراضات ۲۰۲۲ (پس از مرگ مهسا امینی) با سرکوب شدید روبرو شد و هزاران بازداشت و صدها کشته به همراه داشت.
حقوق مدنی محدود است: سانسور اینترنت، فیلترینگ رسانههای اجتماعی، و سرکوب اقلیتها (مانند بهاییان، کردها). زنان حق رأی دارند اما قوانین تبعیضآمیز (مانند حجاب اجباری) وجود دارد. گزارش V-Dem (۲۰۲۴) ایران را در رده پایین دموکراسی قرار میدهد و "عقبنشینی" از دهه ۲۰۰۰ را نشان میدهد.[۱۳][۱۴][۱۵]
سرکوب اعتراضات سراسری در ایران توسط نظام ولایت فقیه
نظام جمهوری اسلامی ایران، بر پایه اصل ولایت فقیه (حکومت فقیه مطلقه)، از بدو تأسیس در ۱۳۵۷، سرکوب اعتراضات مردمی را به عنوان ابزار اصلی حفظ قدرت به کار گرفته است. ولایت فقیه، که توسط روحالله خمینی تئوریزه شد و اکنون توسط علی خامنهای اجرا میشود، قدرت مطلقه رهبر را بر تمام ارکان نظام (از جمله قوای سهگانه، نیروهای مسلح و رسانهها) برقرار میکند. این ساختار، اعتراضات را به عنوان "فتنه" یا "اغتشاش" تلقی کرده و با سرکوب سیستماتیک پاسخ میدهد. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (به عنوان بازوی نظامی ولایت فقیه) و بسیج (شبهنظامیان وابسته)، نقش اصلی در اجرای سرکوب دارند و اغلب از خشونت نامتناسب، تیراندازی مستقیم و شکنجه استفاده میکنند. این رویکرد، ریشه در ایدئولوژی حفظ "نظام مقدس" دارد و مخالفان را به عنوان "دشمنان اسلام" یا "مزدوران خارجی" برچسب میزند.
اعتراضات سراسری در ایران اغلب با بحرانهای اقتصادی، اجتماعی یا سیاسی آغاز میشوند، اما به سرعت به چالش ولایت فقیه تبدیل میشوند. نمونههای تاریخی شامل سرکوب جنبش دانشجویی ۱۸ تیر ۱۳۷۸ (با حمله به کوی دانشگاه تهران و کشته شدن چندین دانشجو)، اعتراضات آبان ۱۳۹۸ (در واکنش به افزایش قیمت بنزین، با بیش از ۱۵۰۰ کشته طبق عفو بینالملل) و اعتراضات ۱۴۰۱ (پس از مرگ مهسا امینی، با بیش از ۵۰۰ کشته و هزاران مجروح) است. در هر مورد، خامنهای دستور سرکوب را صادر کرده و سپاه را برای "حفظ نظام" بسیج کرده است. گزارشهای سازمان ملل و عفو بینالملل این سرکوبها را "جنایت علیه بشریت" توصیف کردهاند، با استفاده از تیراندازی مستقیم، گاز اشکآور، شکنجه در زندانها و اعدامهای فراقضایی.[۱۶][۱۷]
کشتار معترضان در قیام دی ۱۴۰۴
قیام دی ۱۴۰۴ (دسامبر ۲۰۲۵ - ژانویه ۲۰۲۶) یکی از خونینترین اعتراضات تاریخ معاصر ایران بود که در واکنش به بحران اقتصادی شدید (تورم بیش از ۵۰ درصد، سقوط ارزش ریال و کمبود کالا) آغاز شد و به سرعت به جنبشی ضد ولایت فقیه تبدیل گردید. اعتراضات از ۷ دی ۱۴۰۴ در تهران شروع شد و به بیش از ۲۰۰ شهر گسترش یافت، با شعارهایی مانند "مرگ بر خامنهای"، "مرگ بر دیکتاتور" و "اصلاحطلب، اصولگرا، دیگه تمومه ماجرا". معترضان خواستار پایان حکومت دینی، آزادیهای مدنی و عدالت اقتصادی بودند.
خامنهای در ۱۸ دی، اعتراضات را "اغتشاش" خواند و دستور داد "به هر وسیله لازم" سرکوب شوند. به دنبال این دستور، حکومت اینترنت سراسری را قطع کرد (برای بیش از دو هفته) و نیروهای امنیتی (سپاه، بسیج و پلیس ضدشورش) با سلاحهای سنگین وارد عمل شدند. گزارشها حاکی از کشتار گسترده در ۱۸-۱۹ دی است: تیراندازی مستقیم به سر و سینه معترضان، استفاده از تیربار، خودروهای زرهی و حتی قمه و چاقو. عفو بینالملل و دیدهبان حقوق بشر این سرکوب را "نقض سازمانیافته حقوق بشر" نامیدند و از تیراندازی برای کشتن بدون هشدار گزارش دادند.
آمار کشتهشدگان متفاوت است: ایران اینترنشنال حداقل ۳۶۵۰۰ کشته (۱۸۲۵۰ در هر روز) برآورد کرد، ساندی تایمز بیش از ۱۶۵۰۰، هرانا (مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران) ۶۴۷۹ تأییدشده (با ۱۷۰۹۱ در بررسی) و عفو بینالملل هزاران کشته گزارش داد. بیش از ۴۴۳۲۳ بازداشت شدند، با گزارشهای شکنجه، ناپدیدسازی قهری و اعدامهای مخفیانه. کودکان و زنان نیز هدف قرار گرفتند: حداقل ۲۵ نوجوان کشته شدند. تصاویر اجساد انبوه در پزشکی قانونی (مانند کهریزک) و انتقال پیکرها با کامیون، شواهد این کشتار را تأیید میکنند.
این قیام، بزرگترین کشتار در تاریخ جمهوری اسلامی و یکی از خونینترین سرکوبهای جهان معاصر است. خامنهای و سپاه را متهم به "نسلکشی" کردهاند. جامعه بینالمللی (مانند آلمان و آمریکا) آن را محکوم کرد و تحریمهای جدیدی علیه مقامات ایرانی وضع شد. با وجود سرکوب، اعتراضات ادامه یافت و نماد مقاومت علیه ولایت فقیه شد.[۱۸][۱۹][۲۰][۲۱]
منابع
- ↑ "Democracy". Britannica. Retrieved 2026-02-10. Text " Definition, History, Meaning, Types, Examples, & Facts " ignored (help)
- ↑ "Democracy". Stanford Encyclopedia of Philosophy. Retrieved 2026-02-10.
- ↑ "Democracy". Britannica. Retrieved 2026-02-10. Text " Definition, History, Meaning, Types, Examples, & Facts " ignored (help)
- ↑ "What is Democracy?". Georgetown University Department of Government. Retrieved 2026-02-10.
- ↑ "Democracy". Stanford Encyclopedia of Philosophy. Retrieved 2026-02-10.
- ↑ "Democracy Index 2024". Economist Intelligence Unit. Retrieved 2026-02-10.
- ↑ "V-Dem Democracy Report". V-Dem Institute. Retrieved 2026-02-10.
- ↑ "Global State of Democracy". International IDEA. Retrieved 2026-02-10.
- ↑ "Democracy". Stanford Encyclopedia of Philosophy. Retrieved 2026-02-10.
- ↑ "Global State of Democracy". International IDEA. Retrieved 2026-02-10.
- ↑ "Freedom in the World 2024". Freedom House. Retrieved 2026-02-10.
- ↑ "Democracy Index 2024". Economist Intelligence Unit. Retrieved 2026-02-10.
- ↑ "Iran: Freedom in the World 2024". Freedom House. Retrieved 2026-02-10.
- ↑ "Democracy Report 2024" (PDF). V-Dem Institute. Retrieved 2026-02-10.
- ↑ "The Iranian Regime". Council on Foreign Relations. Retrieved 2026-02-10.
- ↑ "They Fired on Them: Bullets Used to Kill 15-Year-Old Protester in Iran". Human Rights Watch. 2023-09-14. Retrieved 2026-02-10.
- ↑ "Iran: Crackdown on Popular Protests". Amnesty International. 2022-12-16. Retrieved 2026-02-10.
- ↑ "از تکتیرانداز تا تیربار؛ کشتار معترضان دیماه ۱۴۰۴ با چه سلاحهایی انجام شد؟". BBC Persian. 2026-01-31. Retrieved 2026-02-10.
- ↑ "۳۶ هزار و ۵۰۰ کشته، یعنی چه؟". Iran International. 2026-01-26. Retrieved 2026-02-10.
- ↑ "Iran: Authorities Renewed Cycle of Protest Bloodshed". Human Rights Watch. 2026-01-08. Retrieved 2026-02-10.
- ↑ "رتبهبندی کشورها در کشتار شهروندان معترض؛ جایگاه ایران کجاست؟". Euronews Persian. 2026-01-19. Retrieved 2026-02-10.