Mostafa/صفحه تمرین ۲: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
پرش به ناوبری پرش به جستجو
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۱: خط ۱:
 
teps
Copilot said:
 
 
 
Plain Text
Plain Text
1
{{جعبه اطلاعات شاعر و نویسنده
{{جعبه اطلاعات شاعر و نویسنده
|نام=حافظ
2
|نام اصلی=خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی
|نام=عطار نیشابوری
3
|تصویر=
|تصویر=
4
|توضیح تصویر=
|توضیح تصویر=
5
|نام اصلی=فریدالدین ابوحامد محمد عطار نیشابوری
6
|زمینه فعالیت=شعر، نثر عرفانی، تذکره‌نویسی
7
|ملیت=ایرانی
|ملیت=ایرانی
|تاریخ تولد=حدود ۷۱۵ تا ۷۲۷ قمری
8
|محل تولد=[[شیراز]]
|تاریخ تولد=حدود ۵۴۰ قمری / ۱۱۴۵ یا ۱۱۴۶ میلادی
|تاریخ مرگ=۷۹۲ قمری / ۱۳۹۰ میلادی
9
|محل مرگ=[[شیراز]]
|محل تولد=[[نیشابور]]
|مدفن=[[حافظیه]]
10
|پیشه=شاعر، غزل‌سرا
|تاریخ مرگ=احتمالاً ۶۱۸ قمری / ۱۲۲۱ میلادی
|سبک نوشتاری=[[سبک عراقی]]
11
|دیوان اشعار=دیوان حافظ
|محل مرگ=[[نیشابور]]
|تخلص=حافظ
12
|علت شهرت=غزل‌سرایی و تأثیر عمیق بر ادبیات فارسی
|علت مرگ=بنا بر روایت مشهور، کشته‌شدن هنگام حمله مغول به نیشابور
|لقب=لسان‌الغیب، ترجمان‌الاسرار، خواجه شیراز
13
|محل زندگی=[[نیشابور]]
14
|مدفن=[[آرامگاه عطار نیشابوری]]، نیشابور
15
|در زمان حکومت=[[سلجوقیان]] و [[خوارزمشاهیان]]
16
|نام دیگر=شیخ عطار، فریدالدین عطار
17
|لقب=فریدالدین
18
|پیشه=شاعر، نویسنده، عارف، داروفروش و درمانگر
19
|سال‌های نویسندگی=نیمه دوم سده ششم و آغاز سده هفتم هجری قمری
20
|سبک نوشتاری=[[سبک عراقی]]، ادبیات عرفانی و تمثیلی
21
|کتاب‌ها=''[[منطق‌الطیر]]''، ''[[الهی‌نامه]]''، ''[[مصیبت‌نامه]]''، ''[[اسرارنامه]]''، ''[[تذکرةالاولیا]]''، ''[[مختارنامه]]''، ''دیوان عطار''
22
|دیوان اشعار=''دیوان عطار''
23
|تخلص=عطار، فرید
24
|علت شهرت=شعر عرفانی، داستان‌پردازی تمثیلی و نگارش ''تذکرةالاولیا''
25
|تأثیرگذاشته بر=[[مولوی]]، [[جامی]] و سنت شعر عرفانی فارسی
26
|تأثیرپذیرفته از=[[سنایی غزنوی]] و سنت عرفانی خراسان
27
}}
}}
'''حافظ''' یا '''خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی''' از برجسته‌ترین شاعران فارسی‌زبان سدهٔ هشتم هجری قمری و از مشهورترین غزل‌سرایان تاریخ ادبیات ایران است.<ref>[https://iranicaonline.org/articles/hafez HAFEZ]، دانشنامه ایرانیکا.</ref><ref>[https://www.britannica.com/biography/Hafez Hafez]، دانشنامه بریتانیکا.</ref> وی در شهر [[شیراز]] می‌زیست و بیشتر شهرت او به سبب غزل‌هایی است که از نظر زبان، موسیقی، تصویرپردازی و چندلایگی معنایی از قله‌های شعر فارسی به‌شمار می‌روند.<ref>[https://iranicaonline.org/articles/hafez-i HAFEZ i. An Overview]، دانشنامه ایرانیکا.</ref>
28
 
حافظ در طول زندگی خود معاصر حکومت‌های [[آل اینجو]]، [[آل مظفر]] و آغاز دورهٔ [[تیمور]] بود و بخشی از تحولات سیاسی و فرهنگی روزگار خود را در اشعارش بازتاب داد.<ref>[https://iranicaonline.org/articles/hafez HAFEZ]، دانشنامه ایرانیکا.</ref> دیوان او از پرخواننده‌ترین آثار ادبی فارسی است و در فرهنگ ایرانی جایگاهی ویژه دارد؛ به‌گونه‌ای که سنت [[فال حافظ]] نیز بر پایهٔ اشعار او شکل گرفته است.<ref>[https://iranicaonline.org/articles/hafez-i HAFEZ i. An Overview]، دانشنامه ایرانیکا.</ref>
29
'''فریدالدین ابوحامد محمد عطار نیشابوری'''، مشهور به '''عطار نیشابوری''' و '''شیخ عطار'''، شاعر، نویسنده، عارف، نظریه‌پرداز تصوف و تذکره‌نویس ایرانی نیمه دوم سده ششم و آغاز سده هفتم هجری قمری بود. او احتمالاً حدود سال ۵۴۰ قمری، برابر با ۱۱۴۵ یا ۱۱۴۶ میلادی، در [[نیشابور]] زاده شد و بنا بر روایت پذیرفته‌شده‌تر، در سال ۶۱۸ قمری، برابر با ۱۲۲۱ میلادی، هم‌زمان با حمله مغول به نیشابور درگذشت.<ref name="ایرانیکا">Benedikt Reinert، [https://iranicaonline.org/articles/attar-farid-al-din-poet/ “AṬṬĀR, FARĪD-AL-DĪN”]، ''Encyclopaedia Iranica''، جلد سوم، دفتر اول، صص. ۲۰–۲۵، تاریخ انتشار ۱۵ دسامبر ۱۹۸۷، آخرین به‌روزرسانی ۶ آوریل ۲۰۱۷.</ref><ref name="بریتانیکا">[https://www.britannica.com/biography/Farid-al-Din-Attar “Farīd al-Dīn ʿAṭṭār”]، ''Encyclopaedia Britannica''.</ref>
== زندگی‌نامه ==
30
 
=== تولد و خانواده ===
31
اطلاعات قابل اعتماد درباره زندگی عطار اندک است و بخش مهمی از آنچه در تذکره‌های متأخر درباره او آمده، رنگ افسانه و کرامت‌نامه دارد. تنها شمار محدودی از نویسندگان نزدیک به روزگار او، از جمله [[محمد عوفی]] و [[نصیرالدین طوسی]]، از وی یاد کرده‌اند؛ ازاین‌رو تعیین دقیق سال تولد، استادان، سفرها، سلسله عرفانی و حتی چگونگی مرگ او با دشواری همراه است.<ref name="ایرانیکا" />
اطلاعات دقیق و مستند دربارهٔ سال تولد حافظ اندک است و پژوهشگران تاریخ تولد او را حدود سال ۷۱۵ قمری (۱۳۱۵ میلادی) دانسته‌اند.<ref>[https://iranicaonline.org/articles/hafez HAFEZ]، دانشنامه ایرانیکا.</ref> بیشتر منابع او را زادهٔ [[شیراز]] می‌دانند و تقریباً تمام زندگی خود را در همان شهر سپری کرده است.<ref>[https://www.britannica.com/biography/Hafez Hafez]، دانشنامه بریتانیکا.</ref>
32
 
دربارهٔ زندگی خانوادگی حافظ اطلاعات قطعی فراوانی در دست نیست و بسیاری از روایت‌های مشهور مربوط به زندگی شخصی او در تذکره‌های متأخر آمده‌اند و از دید پژوهشگران نیازمند احتیاط در پذیرش هستند.<ref>[https://iranicaonline.org/articles/hafez HAFEZ]، دانشنامه ایرانیکا.</ref>
33
عطار یکی از پایه‌گذاران بزرگ شعر عرفانی فارسی به‌شمار می‌رود. او میراث شعر تعلیمی و عرفانی [[سنایی غزنوی]] را گسترش داد و با بهره‌گیری از حکایت، تمثیل، گفت‌وگو و روایت‌های تو‌در‌تو، مفاهیم دشوار عرفانی را به زبان شعر و داستان بیان کرد. ''منطق‌الطیر''، ''الهی‌نامه''، ''مصیبت‌نامه''، ''اسرارنامه''، ''مختارنامه''، ''دیوان عطار'' و اثر منثور ''تذکرةالاولیا'' از مهم‌ترین آثاری‌اند که انتساب آنها به عطار، با درجات متفاوتی از اطمینان، پذیرفته شده است.<ref name="ایرانیکا" /><ref name="بریتانیکا" />
=== تحصیلات ===
34
 
حافظ آموزش‌های متداول دینی و ادبی زمان خود را فراگرفت و به علوم اسلامی، زبان عربی و معارف قرآنی تسلط داشت.<ref>[https://www.britannica.com/biography/Hafez Hafez]، دانشنامه بریتانیکا.</ref> لقب «حافظ» نیز به سبب حفظ قرآن به او داده شد؛ لقبی که بعدها به تخلص شعری او تبدیل شد.<ref>[https://www.britannica.com/biography/Hafez Hafez]، دانشنامه بریتانیکا.</ref>
35
== نام و شهرت ==
اشعار حافظ نشان می‌دهد که وی با علوم دینی، فلسفه، عرفان، بلاغت و ادبیات عرب آشنایی گسترده‌ای داشته است.<ref>[https://iranicaonline.org/articles/hafez HAFEZ]، دانشنامه ایرانیکا.</ref>
36
 
=== فعالیت ادبی و اجتماعی ===
37
نام شاعر در منابع به صورت‌های گوناگون ثبت شده است. «محمد» نام او، «ابوحامد» کنیه و «فریدالدین» لقبش بوده است. برخی منابع نام پدر او را ابوبکر ابراهیم و برخی نام‌های دیگری چون سعد بن یوسف ذکر کرده‌اند؛ این اختلاف نشان می‌دهد که نسب کامل او به‌طور قطعی معلوم نیست.<ref name="ایرانیکا" />
حافظ در محیط فرهنگی شیراز به شهرت رسید و با دربار برخی فرمانروایان محلی ارتباط داشت.<ref>[https://www.britannica.com/biography/Hafez Hafez]، دانشنامه بریتانیکا.</ref> آثار او بازتاب‌دهندهٔ فضای سیاسی و اجتماعی فارس در سدهٔ هشتم هجری است و اشارات فراوانی به رویدادها و چهره‌های عصر وی در دیوانش دیده می‌شود.<ref>[https://iranicaonline.org/articles/hafez HAFEZ]، دانشنامه ایرانیکا.</ref>
38
 
== شعر و اندیشه ==
39
عطار در اشعار خود بیشتر از تخلص «عطار» و گاه «فرید» استفاده کرده است. واژه «عطار» در زبان فارسی به داروفروش، گیاه‌داروشناس یا فروشنده عطرها و مواد دارویی گفته می‌شد. گزارش‌های موجود در آثار خود شاعر نشان می‌دهد که او به کار عطاری و درمان بیماران اشتغال داشته است؛ بنابراین شهرت او به «عطار» احتمالاً از حرفه‌اش سرچشمه گرفته است.<ref name="ایرانیکا" /><ref name="بریتانیکا" />
=== غزل حافظ ===
40
 
شهرت اصلی حافظ به سبب غزل‌های اوست. پژوهشگران ادبیات فارسی حافظ را یکی از کامل‌ترین نمایندگان غزل فارسی دانسته‌اند و بسیاری او را نقطهٔ اوج این قالب شعری می‌شمارند.<ref>[https://iranicaonline.org/articles/hafez-i HAFEZ i. An Overview]، دانشنامه ایرانیکا.</ref>
41
== زندگی ==
غزل‌های حافظ از نظر موسیقی کلام، انتخاب واژگان، ایهام، نمادپردازی و چندمعنایی بودن زبان، جایگاهی ممتاز در ادب فارسی دارند.<ref>[https://iranicaonline.org/articles/hafez-i HAFEZ i. An Overview]، دانشنامه ایرانیکا.</ref>
42
 
=== مفاهیم محوری ===
43
=== تولد و زادگاه ===
مضامین مهم شعر حافظ عبارت‌اند از:
44
 
* عشق
45
* عرفان
بیشتر پژوهشگران زادگاه عطار را نیشابور یا یکی از نواحی وابسته به آن دانسته‌اند. منابع نزدیک به روزگار او نیز بر نیشابوری بودنش اتفاق نظر دارند. بدیع‌الزمان فروزانفر با بررسی شواهد تاریخی، ولادت او را حدود سال ۵۴۰ قمری برآورد کرده است؛ بااین‌حال سال‌های دیگری نیز در منابع ذکر شده و هیچ تاریخ دقیقی را نمی‌توان قطعی دانست.<ref name="ایرانیکا" />
* آزادی معنوی
46
* نقد ریاکاری
 
* گذرایی دنیا
47
* سرنوشت انسان
نیشابور روزگار عطار از مراکز مهم علمی، ادبی، تجاری و عرفانی [[خراسان بزرگ]] بود. این شهر از یک سو میراث علمی و فرهنگی دوره سلجوقی را در خود داشت و از سوی دیگر در معرض جنگ‌ها، آشوب‌های سیاسی و درگیری‌های منطقه‌ای قرار گرفته بود. عطار بخش عمده زندگی خود را در همین محیط فرهنگی گذراند.<ref name="ایرانیکا" />
* شادی و بهره‌گیری از لحظهٔ حال
48
* میخانه، ساقی و شراب به‌عنوان نمادهای ادبی و عرفانی
 
49
این مفاهیم در لایه‌های گوناگون شعر او حضور دارند و سبب شده‌اند که آثارش تفسیرهای متفاوتی بپذیرند.<ref>[https://www.britannica.com/biography/Hafez Hafez]، دانشنامه بریتانیکا.</ref><ref>[https://iranicaonline.org/articles/hafez-i HAFEZ i. An Overview]، دانشنامه ایرانیکا.</ref>
=== تحصیلات و دانش‌ها ===
50
=== حافظ و عرفان ===
 
51
رابطهٔ حافظ با [[تصوف]] و [[عرفان اسلامی]] از موضوعات مهم حافظ‌پژوهی است. برخی پژوهشگران او را شاعری عارف دانسته‌اند و برخی دیگر بر استقلال فکری او و نگاه انتقادی‌اش به نهادهای رسمی صوفیانه تأکید کرده‌اند.<ref>[https://iranicaonline.org/articles/hafez HAFEZ]، دانشنامه ایرانیکا.</ref>
درباره تحصیلات رسمی عطار و استادان او اطلاعات مستقیمی در دست نیست. بااین‌حال، گستردگی اصطلاحات و اشارات موجود در آثارش نشان می‌دهد که با [[قرآن]]، حدیث، فقه، تفسیر، تاریخ دینی، ادبیات عرب، حکایات صوفیان، طب سنتی و داروشناسی آشنا بوده است. این آگاهی‌ها در آثار او نه به صورت نمایش دانش، بلکه معمولاً در خدمت روایت، تمثیل و بیان اندیشه عرفانی قرار گرفته‌اند.<ref name="ایرانیکا" /><ref name="مرکز">[https://www.cgie.org.ir/fa/news/286710/نگاهی-به-زندگی-و-آثار-عطار «نگاهی به زندگی و آثار عطار»]، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.</ref>
52
در اشعار حافظ مفاهیم عرفانی با زبانی نمادین و شاعرانه بیان شده‌اند و همین ویژگی بر پیچیدگی و ماندگاری آثار او افزوده است.<ref>[https://iranicaonline.org/articles/hafez HAFEZ]، دانشنامه ایرانیکا.</ref>
 
53
== دیوان حافظ ==
در منابع متأخر، نام‌هایی چون [[نجم‌الدین کبری]] و [[مجدالدین بغدادی]] به‌عنوان استاد یا مرشد عطار ذکر شده‌اند، اما برای اثبات ارتباط مستقیم او با این مشایخ شواهد تاریخی کافی وجود ندارد. تعیین وابستگی عطار به یک سلسله مشخص صوفیانه نیز دشوار است و پژوهشگران درباره مرشد مستقیم و تبار معنوی او اتفاق نظر ندارند.<ref name="ایرانیکا" />
54
تنها اثر اصلی باقی‌مانده از حافظ، '''دیوان حافظ''' است که مجموعه‌ای از غزل‌ها، چند قصیده، قطعه، مثنوی و رباعی را دربرمی‌گیرد.<ref>[https://iranicaonline.org/articles/hafez HAFEZ]، دانشنامه ایرانیکا.</ref>
 
55
دیوان حافظ پس از درگذشت وی توسط شاگردان و دوستدارانش گردآوری شد و در طول قرن‌ها نسخه‌های گوناگونی از آن پدید آمد.<ref>[https://iranicaonline.org/articles/hafez HAFEZ]، دانشنامه ایرانیکا.</ref>
=== حرفه عطاری و درمانگری ===
56
== تأثیر و جایگاه فرهنگی ==
 
57
حافظ یکی از اثرگذارترین شاعران تاریخ زبان فارسی به‌شمار می‌رود و بر نسل‌های بعدی شاعران فارسی‌زبان تأثیر عمیقی گذاشته است.<ref>[https://iranicaonline.org/articles/hafez-i HAFEZ i. An Overview]، دانشنامه ایرانیکا.</ref>
مطمئن‌ترین اطلاعات زندگی عطار از اشارات خود او به دست می‌آید. در آثارش از داروخانه، درمان بیماران و مراجعه شمار زیادی از مردم سخن گفته و تصریح کرده است که برخی از نوشته‌های خود، از جمله ''مصیبت‌نامه'' و ''الهی‌نامه''، را در محیط داروخانه آغاز کرده است.<ref name="ایرانیکا" />
58
آثار او نه‌تنها در ایران، بلکه در سراسر جهان فارسی‌زبان مورد توجه قرار گرفته و به زبان‌های متعدد ترجمه شده‌اند.<ref>[https://www.britannica.com/biography/Hafez Hafez]، دانشنامه بریتانیکا.</ref>
 
59
شاعران و متفکرانی همچون [[یوهان ولفگانگ فون گوته]] از شعر حافظ تأثیر پذیرفته‌اند و آثار او در شکل‌گیری گفت‌وگوی ادبی میان شرق و غرب نقش مهمی داشته است.<ref>[https://www.britannica.com/biography/Hafez Hafez]، دانشنامه بریتانیکا.</ref>
اشتغال مستقل به عطاری سبب می‌شد که برای تأمین معاش خود به دربار و مدیحه‌سرایی وابسته نباشد. برخلاف بسیاری از شاعران روزگار خود، در آثار معتبر عطار مدح گسترده پادشاهان و امیران جایگاهی محوری ندارد. تجربه روزانه مواجهه با بیماری، رنج، مرگ، درماندگی و امید انسان‌ها نیز احتمالاً در شکل‌گیری نگاه او به ناپایداری جهان و ضرورت تحول درونی مؤثر بوده است؛ هرچند تعیین رابطه مستقیم میان حرفه او و همه مضامین آثارش نیازمند احتیاط است.<ref name="ایرانیکا" />
60
=== فال حافظ ===
 
61
یکی از جلوه‌های نفوذ فرهنگی حافظ، سنت فال گرفتن با دیوان اوست. این رسم در فرهنگ ایرانی رواج فراوان دارد و در مناسبت‌هایی چون [[شب یلدا]] و [[نوروز]] مورد استفاده قرار می‌گیرد.<ref>[https://iranicaonline.org/articles/hafez-i HAFEZ i. An Overview]، دانشنامه ایرانیکا.</ref>
=== روایت تحول روحی ===
62
== درگذشت و آرامگاه ==
 
63
حافظ در حدود سال ۷۹۲ قمری (۱۳۹۰ میلادی) در شیراز درگذشت.<ref>[https://iranicaonline.org/articles/hafez HAFEZ]، دانشنامه ایرانیکا.</ref><ref>[https://www.britannica.com/biography/Hafez Hafez]، دانشنامه بریتانیکا.</ref>
در تذکره‌های متأخر داستان مشهوری آمده است که روزی درویشی وارد دکان عطار شد و از او چیزی خواست. هنگامی که عطار به او توجه نکرد، درویش پرسید که چگونه خواهد مرد. سپس کاسه چوبین خود را زیر سر گذاشت، نام خدا را بر زبان آورد و جان سپرد. بنا بر این روایت، عطار از مشاهده مرگ درویش منقلب شد، دکان خود را رها کرد و به تصوف روی آورد.
64
آرامگاه او که امروزه با نام [[حافظیه]] شناخته می‌شود، از مشهورترین مکان‌های فرهنگی ایران است و هر ساله شمار زیادی از علاقه‌مندان ادبیات فارسی از آن بازدید می‌کنند.<ref>[https://iranicaonline.org/articles/hafez HAFEZ]، دانشنامه ایرانیکا.</ref>
 
65
این حکایت در منابع نزدیک به زمان عطار ثبت نشده و از نظر تاریخی قابل اثبات نیست. افزون بر این، شواهد آثار عطار نشان می‌دهد که او در همان دوره اشتغال به عطاری به تألیف آثار عرفانی می‌پرداخت. ازاین‌رو، روایت «ترک ناگهانی دکان و آغاز سلوک» بیشتر باید حکایتی نمادین درباره گسستن از تعلقات دنیوی دانسته شود تا گزارشی مستند از زندگی او.<ref name="ایرانیکا" />
66
 
67
=== سفرهای منسوب ===
68
 
69
در برخی زندگی‌نامه‌های متأخر، سفرهای گسترده‌ای از [[مکه]] و [[مدینه]] تا عراق، شام، مصر، هند و ماوراءالنهر به عطار نسبت داده شده است. بااین‌حال، شواهد معتبر برای اثبات چنین سفرهایی اندک است. دانشنامه ایرانیکا بر پایه آثار عطار احتمال می‌دهد که زندگی آرام او به‌عنوان عطار و صوفی، با سفرهای طولانی قطع نشده و بیشتر عمرش در نیشابور سپری شده باشد.<ref name="ایرانیکا" />
70
 
71
بنابراین، گزارش سفرهای عطار را باید از اطلاعات نسبتاً مطمئن زندگی او، مانند نیشابوری بودن و اشتغال به عطاری، جدا کرد. آشنایی گسترده او با جغرافیا، حکایات ملل و سنت‌های صوفیانه نیز الزاماً اثبات‌کننده سفر شخصی به همه مکان‌های یادشده نیست.
72
 
73
=== دیدار منسوب با مولوی ===
74
 
75
روایتی مشهور حکایت می‌کند که [[بهاءالدین ولد]] هنگام سفر همراه فرزند خردسال خود، [[مولوی]]، در نیشابور با عطار دیدار کرد و عطار نسخه‌ای از ''اسرارنامه'' را به مولوی بخشید. این گزارش در منابع متأخر آمده و از نظر تاریخی قطعی نیست. بااین‌حال، تأثیر ادبی و عرفانی عطار بر مولوی از راه همانندی برخی حکایت‌ها، شیوه تمثیل‌پردازی و موضوعات عرفانی قابل بررسی است.<ref name="تاثیرمولوی">[https://urd.ac.ir/en/5706/The-Role-of-Rumi-in-the-the-Development-of-the-Form-and-Content-of-Attār,-s-Tales/ “The Role of Rumi in the Development of the Form and Content of Attār’s Tales”]، University of Religions and Denominations، ۲۰۱۶.</ref>
76
 
77
== زمینه تاریخی ==
78
 
79
عطار در دوره‌ای میان پایان فرمانروایی [[سلجوقیان]] و گسترش قدرت [[خوارزمشاهیان]] زندگی می‌کرد. خراسان در این دوره شاهد کشمکش‌های سیاسی، حمله غزها، رقابت قدرت‌های محلی و سرانجام یورش مغول بود. ناپایداری سیاسی و اجتماعی این روزگار، همراه با سنت نیرومند عرفان خراسان، زمینه تاریخی آثار او را تشکیل می‌دهد.
80
 
81
با وجود این، عطار برخلاف شاعران درباری، کمتر به ثبت مستقیم حوادث سیاسی پرداخته و بیشتر به بی‌ثباتی قدرت، ناپایداری جهان، مرگ، رنج، حرص و فریبندگی مقام توجه کرده است. شاهان، وزیران، درویشان، دیوانگان، زاهدان، عاشقان، کنیزان، بردگان و مردم عادی در حکایت‌های او نه فقط شخصیت‌های تاریخی، بلکه حاملان موقعیت‌های اخلاقی و عرفانی‌اند.
82
 
83
== اندیشه عرفانی ==
84
 
85
=== سلوک و جست‌وجوی حقیقت ===
86
 
87
در منظومه‌های عطار، انسان موجودی دورافتاده از اصل خویش است که باید با گذر از خواهش‌های نفس، دلبستگی‌های مادی، خودبینی و عادت‌های فکری به حقیقت نزدیک شود. این حرکت درونی غالباً به صورت سفر، طلب، عبور از وادی‌ها، آوارگی، حیرت یا جست‌وجوی پادشاهی پنهان تصویر می‌شود.
88
 
89
در این دستگاه فکری، شناخت حقیقت تنها با دانش رسمی و استدلال عقلی حاصل نمی‌شود. عقل برای تنظیم زندگی و آغاز راه ضروری است، اما در برابر تجربه عشق و حقیقت مطلق محدود می‌ماند. سالک باید از خودمحوری بگذرد تا امکان ادراک مرتبه‌ای فراتر از «من» فردی را پیدا کند.<ref name="بریتانیکا" />
90
 
91
=== عشق ===
92
 
93
عشق در آثار عطار نیروی اصلی حرکت معنوی است. عشق، سالک را از مصلحت‌اندیشی، آسودگی و حفظ موقعیت اجتماعی بیرون می‌آورد و او را آماده فداکاری می‌کند. این عشق در حکایت‌های عطار گاه دینی و الهی، گاه انسانی و گاه در قالب دلباختگی ظاهراً نامتعارف نشان داده می‌شود، اما در ساختار کلی آثارش وسیله‌ای برای شکستن خودخواهی و رسیدن به معرفت است.
94
 
95
داستان [[شیخ صنعان]] در ''منطق‌الطیر'' از مشهورترین نمونه‌های این نگرش است. شیخی سالخورده و صاحب‌نام در عشق دختری ترسا گرفتار می‌شود و اعتبار، عادت‌های زاهدانه و منزلت اجتماعی خود را از دست می‌دهد. داستان، تقابل ظاهر دینی با صدق عشق و ضرورت عبور از خودبینی را در قالب روایتی چندلایه نشان می‌دهد.
96
 
97
=== فنا و رهایی از خود ===
98
 
99
«فنا» یکی از مفاهیم محوری جهان عطار است. مراد از فنا در این آثار نابودی جسمانی نیست، بلکه فروریختن خودخواهی و استقلال خیالی انسان در برابر حقیقت الهی است. پایان ''منطق‌الطیر''، که در آن سی مرغ در آینه وجود سیمرغ خود را می‌بینند، بیان تمثیلی همین اندیشه است. پرندگان زمانی به مقصد می‌رسند که از تصورات پیشین درباره خویش و پادشاه مطلوبشان عبور کرده‌اند.<ref name="بریتانیکا" />
100
 
101
=== حیرت ===
102
 
103
حیرت در اندیشه عطار نشانه نادانی ساده نیست، بلکه مرتبه‌ای از آگاهی است که در آن سالک محدودیت زبان، عقل و تعریف‌های معمول را درمی‌یابد. در این مرتبه، حقیقت را نمی‌توان در قالب مفاهیم قطعی و بسته محصور کرد. حضور فراوان شخصیت‌های حیران، شوریده و «دیوانه» در حکایت‌های عطار با همین نگرش مرتبط است.
104
 
105
=== رنج و مصیبت ===
106
 
107
عطار رنج را یکی از واقعیت‌های بنیادی زندگی انسان و گاه زمینه بیداری معنوی می‌داند. ''مصیبت‌نامه'' بیش از دیگر آثارش بر سرگشتگی، درد، بی‌پناهی و طلب پاسخ تمرکز دارد. بااین‌حال، عطار رنج را صرفاً ستایش نمی‌کند؛ بلکه نشان می‌دهد که انسان چگونه می‌تواند از تجربه رنج به شناخت محدودیت‌های خود و بازاندیشی در معنای زندگی برسد.
108
 
109
=== نقد زهد ریایی و قدرت ===
110
 
111
یکی از موضوعات تکرارشونده در آثار عطار، نقد ریاکاری دینی و اجتماعی است. زاهد، واعظ، قاضی یا صوفی‌ای که در ظاهر اهل تقواست اما در باطن به شهرت، مال یا قدرت دلبسته است، هدف انتقاد قرار می‌گیرد. در مقابل، گاه شخصی ظاهراً مطرود، گناهکار یا دیوانه از صداقت و معرفتی برخوردار است که عالمان رسمی از آن بی‌بهره‌اند.
112
 
113
عطار همچنین ناپایداری قدرت دنیوی را یادآور می‌شود. پادشاهان در حکایت‌های او با مرگ، درویشان، عاشقان یا دادخواهان روبه‌رو می‌شوند و درمی‌یابند که اقتدار سیاسی در برابر زمان و مرگ پایدار نیست. این نگاه بیشتر اخلاقی و عرفانی است تا برنامه‌ای سیاسی.
114
 
115
== مذهب و گرایش عرفانی ==
116
 
117
آثار معتبر عطار نشان می‌دهد که او در محیط دینی اهل سنت خراسان پرورش یافته و نسبت به خلفای نخستین و برخی فقیهان اهل سنت رویکردی احترام‌آمیز داشته است. در عین حال، ستایش [[علی بن ابی‌طالب]] و خاندان پیامبر در آثار او سبب شده است که برخی نویسندگان متأخر وی را شیعه بدانند. بیشتر پژوهشگران معاصر، او را مسلمانی سنی‌مذهب با ارادت آشکار به اهل‌بیت معرفی کرده‌اند.<ref name="مرکز" />
118
 
119
درباره وابستگی او به یک طریقت صوفیانه معین نیز مدرک قطعی در دست نیست. شخصیت‌هایی چون [[حلاج]]، [[بایزید بسطامی]]، [[ابوسعید ابوالخیر]]، [[رابعه عدویه]] و دیگر مشایخ نخستین تصوف در آثارش جایگاهی برجسته دارند. این حضور نشان‌دهنده پیوند عطار با میراث عمومی تصوف خراسان و سنت حکایت‌پردازی صوفیانه است، نه لزوماً عضویت او در سلسله‌ای مشخص.<ref name="تبارعرفانی">Mubina Moker، [https://www.ibn-sina.net/en/the-spiritual-genealogy-of-attar-of-nishapur/ “The Spiritual Genealogy of Attar of Nishapur”]، Ibn Sina Scientific Research Institute.</ref>
120
 
121
== ویژگی‌های ادبی ==
122
 
123
=== داستان‌پردازی تمثیلی ===
124
 
125
مهم‌ترین ابزار عطار برای انتقال مفاهیم عرفانی، داستان و تمثیل است. او معمولاً یک روایت اصلی را با ده‌ها یا صدها حکایت فرعی همراه می‌کند. حکایت‌های کوتاه، گفت‌وگوها، مثال‌ها و تمثیل‌ها پیوسته مسیر روایت را قطع می‌کنند، اما همگی به توضیح مسئله اصلی یاری می‌رسانند.
126
 
127
در آثار عطار، داستان معمولاً هدفی فراتر از سرگرمی دارد. شخصیت‌ها و حوادث به نمونه‌هایی برای نمایش حرص، ترس، عشق، ایثار، غرور، فقر، حیرت یا رهایی تبدیل می‌شوند. بااین‌حال، زنده بودن گفت‌وگوها و تنوع شخصیت‌ها سبب شده است که بسیاری از حکایت‌ها ارزش روایی مستقل نیز داشته باشند.
128
 
129
=== زبان و بیان ===
130
 
131
زبان عطار عموماً مستقیم، پرتحرک و متناسب با روایت است. او برای حفظ جریان داستان از واژگان دشوار و آرایه‌پردازی افراطی پرهیز می‌کند، هرچند در بخش‌های غنایی و توصیفی از تصویرهای پیچیده و ترکیبات شاعرانه بهره می‌برد. تکرار، پرسش، خطاب مستقیم، گفت‌وگو و تغییر ناگهانی لحن از ویژگی‌های بیان اوست.
132
 
133
در شعر عطار، زبان تعلیمی با زبان شورمند عرفانی همراه می‌شود. او گاه با لحن واعظ سخن می‌گوید، گاه در مقام راوی، گاه از زبان دیوانه یا عاشق و گاه با خطاب مستقیم به خواننده. همین تنوع صوت‌ها به آثارش پویایی بخشیده است.
134
 
135
=== طنز، تناقض و شطح ===
136
 
137
حکایت‌های عطار گاه دارای طنز، وارونگی و تناقض‌اند. «دیوانگان عاقل» در برابر پادشاهان و زاهدان قرار می‌گیرند، گناهکار از زاهد صادق‌تر جلوه می‌کند و شخص فرودست حقیقتی را آشکار می‌سازد که صاحبان قدرت از درک آن عاجزند. عطار همچنین گفتارهای شطح‌آمیز صوفیان را نقل می‌کند، اما معمولاً آنها را در زمینه تجربه عرفانی و ازخودگذشتگی قرار می‌دهد.
138
 
139
== آثار ==
140
 
141
انتساب آثار فراوانی به عطار یکی از مسائل مهم عطارپژوهی است. در دوره‌های بعد، شاعران متعددی با تخلص «عطار» یا نام‌هایی نزدیک به آن می‌زیستند و شماری از نوشته‌های آنان به عطار نیشابوری نسبت داده شد. اختلاف نسخه‌ها، نبود نسخه‌های بسیار نزدیک به زمان مؤلف و شهرت روزافزون عطار نیز بر این آشفتگی افزوده است.<ref name="ایرانیکا" />
142
 
143
=== منطق‌الطیر ===
144
 
145
'''''منطق‌الطیر'''''، که در برخی نسخه‌ها و منابع با عنوان ''مقامات الطیور'' نیز شناخته می‌شود، مشهورترین منظومه عطار است. داستان با گردآمدن پرندگان جهان آغاز می‌شود. آنان تصمیم می‌گیرند برای خود پادشاهی بیابند و [[هدهد]]، که راهنما و مرشد جمع است، آنان را به جست‌وجوی [[سیمرغ]] فرا می‌خواند.<ref name="بریتانیکا" />
146
 
147
هر پرنده بهانه‌ای برای نرفتن می‌آورد. بلبل به گل دل بسته است، طوطی در آرزوی آب حیات است، طاووس بازگشت به بهشت را می‌خواهد و دیگر پرندگان نیز گرفتار ترس‌ها و دلبستگی‌های خود هستند. هدهد با حکایت‌ها و پاسخ‌های تمثیلی، نارسایی هر بهانه را آشکار می‌کند.
148
 
149
در ادامه، پرندگان باید از هفت وادی عبور کنند:
150
 
151
* وادی طلب
152
* وادی عشق
153
* وادی معرفت
154
* وادی استغنا
155
* وادی توحید
156
* وادی حیرت
157
* وادی فقر و فنا
158
 
159
از جمع پرندگان تنها سی مرغ به مقصد می‌رسند. آنان در پیشگاه سیمرغ درمی‌یابند که آنچه می‌جستند با حقیقت دگرگون‌شده خودشان پیوند دارد. بازی زبانی «سی مرغ» و «سیمرغ» در پایان منظومه، وحدت جوینده و مطلوب را در قالب تمثیل بیان می‌کند.<ref name="بریتانیکا" />
160
 
161
''منطق‌الطیر'' آمیزه‌ای از روایت اصلی، موعظه، حکایت‌های کوتاه، تمثیل‌های جانوری و داستان‌های مفصل است. داستان شیخ صنعان طولانی‌ترین و مشهورترین حکایت مستقل این منظومه به‌شمار می‌رود.
162
 
163
=== الهی‌نامه ===
164
 
165
'''''الهی‌نامه''''' مثنوی عرفانی دیگری است که در قالب گفت‌وگوی پادشاهی با شش پسرش شکل گرفته است. هر پسر آرزویی دنیوی یا شگفت‌انگیز بیان می‌کند و پدر با نقل حکایت‌هایی می‌کوشد ماهیت محدود، ناپایدار یا فریبنده آن آرزو را نشان دهد.
166
 
167
ساختار اثر امکان می‌دهد که عطار موضوعاتی چون قدرت، ثروت، عشق جسمانی، دانش، جادو، آرزوی جاودانگی و طلب معنوی را بررسی کند. حکایت‌های فرعی، رویارویی میان خواسته‌های سطحی و نیاز عمیق روح را آشکار می‌کنند. ''الهی‌نامه'' از نمونه‌های مهم روایت قاب‌دار در ادبیات فارسی است.<ref name="بریتانیکا" />
168
 
169
=== مصیبت‌نامه ===
170
 
171
'''''مصیبت‌نامه''''' شرح جست‌وجوی سالکی است که برای یافتن پاسخ درد و سرگشتگی خود به مراتب گوناگون هستی روی می‌آورد. او با فرشتگان، عناصر، موجودات عالم و شخصیت‌های دینی گفت‌وگو می‌کند، اما هیچ‌یک نمی‌تواند به تنهایی پاسخ نهایی را در اختیارش بگذارد.
172
 
173
اثر با بهره‌گیری از حکایت‌های فراوان، راهی از جست‌وجوی بیرونی به بازگشت درونی ترسیم می‌کند. در این منظومه، «مصیبت» هم رنج جدایی از حقیقت و هم آگاهی از محدودیت ادراک انسانی است. ''مصیبت‌نامه'' همراه با ''منطق‌الطیر'' و ''الهی‌نامه'' از مهم‌ترین منظومه‌های روایی عطار به‌شمار می‌رود.<ref name="ایرانیکا" /><ref name="بریتانیکا" />
174
 
175
=== اسرارنامه ===
176
 
177
'''''اسرارنامه''''' مثنوی‌ای عرفانی و تعلیمی است که موضوعات آن پیرامون توحید، شناخت نفس، عشق، مرگ، ناپایداری دنیا و مراحل سلوک شکل گرفته است. برخلاف سه منظومه بزرگ روایی عطار، این کتاب از یک داستان فراگیر و منسجم برخوردار نیست و بیشتر مجموعه‌ای از مباحث و حکایت‌های عرفانی است.
178
 
179
در روایت مشهور دیدار عطار و مولوی، گفته شده است که عطار نسخه‌ای از همین اثر را به مولوی نوجوان هدیه کرد. اصل دیدار قطعی نیست، اما ''اسرارنامه'' در بررسی پیوند میان سنت عطار و شعر عرفانی پس از او اهمیت دارد.
180
 
181
=== مختارنامه ===
182
 
183
'''''مختارنامه''''' مجموعه‌ای از رباعیات عطار است که بر اساس موضوع در بخش‌های گوناگون تنظیم شده است. مضامین آن شامل توحید، عشق، حیرت، درد، مرگ، بی‌اعتباری جهان و نقد خودپرستی است. اهمیت این کتاب تنها در ارزش ادبی رباعیات نیست؛ بلکه در بررسی انتساب رباعیات سرگردان میان شاعران مختلف فارسی نیز نقش دارد.
184
 
185
بخشی از رباعیاتی که در منابع متأخر به شاعرانی چون [[عمر خیام]] نسبت یافته‌اند، در نسخه‌های ''مختارنامه'' نیز دیده می‌شوند. ازاین‌رو، نسخه‌شناسی و بررسی تاریخی این مجموعه برای پژوهش در تاریخ رباعی فارسی اهمیت دارد.
186
 
187
=== دیوان عطار ===
188
 
189
'''''دیوان عطار''''' شامل غزل‌ها، قصیده‌ها، قطعه‌ها و دیگر اشعار غنایی منسوب به اوست. غزل‌های عطار عمدتاً بر عشق، طلب، فنا، بی‌خودی، درد و شور عرفانی تمرکز دارند. در این غزل‌ها، تصویرهایی چون می، ساقی، خرابات، آتش، دریا، پروانه و شمع در بافتی عرفانی به کار می‌روند.
190
 
191
غزل عطار از نظر تاریخی میان غزل سنایی و غزل عرفانی شاعرانی چون مولوی و حافظ قرار می‌گیرد. زبان پرشور، خطاب‌های مستقیم و تأکید بر تجربه عشق از ویژگی‌های برجسته اشعار غنایی اوست. متن دیجیتال بخش مهمی از اشعار منسوب به عطار در گنجور قابل دسترسی است.<ref name="گنجور">[https://ganjoor.net/attar/ «عطار»]، گنجور.</ref>
192
 
193
=== تذکرةالاولیا ===
194
 
195
'''''تذکرةالاولیا''''' مهم‌ترین اثر منثور عطار و یکی از منابع برجسته فارسی درباره زندگی، اقوال و حکایت‌های صوفیان نخستین است. کتاب شامل شرح احوال و سخنان شمار زیادی از مشایخ تصوف، از جمله [[جعفر صادق]]، [[اویس قرنی]]، [[حسن بصری]]، [[رابعه عدویه]]، [[بایزید بسطامی]]، [[جنید بغدادی]] و [[حلاج]] است.<ref name="بریتانیکا" />
196
 
197
عطار در این اثر صرفاً زندگی‌نامه تاریخی نمی‌نویسد. او با گزینش اقوال، حکایت‌ها، کرامت‌ها و روایت‌های تعلیمی، تصویری نمونه‌وار از سلوک هر عارف ارائه می‌دهد. بنابراین، ''تذکرةالاولیا'' هم منبعی برای تاریخ تصوف و هم اثری ادبی و تعلیمی است.
198
 
199
درباره شمار فصل‌های اصلی کتاب و بخش‌های افزوده‌شده به آن اختلاف وجود دارد. برخی زندگی‌نامه‌ها و فصل‌های موجود در نسخه‌های متأخر احتمالاً پس از عطار به متن افزوده شده‌اند. به همین سبب، استفاده تاریخی از کتاب نیازمند توجه به نسخه‌های خطی و تصحیح‌های انتقادی است.
200
 
201
=== آثار منسوب و مسئله اصالت ===
202
 
203
در طول قرن‌ها آثار بسیاری، گاه تا بیش از صد عنوان، به عطار نسبت داده شده است. پژوهش‌های نسخه‌شناختی و سبک‌شناختی نشان داده‌اند که بخش بزرگی از این آثار متعلق به او نیست. وجود چند شاعر با تخلص عطار، شهرت عطار نیشابوری و تمایل مؤلفان گمنام به حفظ آثار خود زیر نام او از عوامل این انتساب‌ها بوده است.<ref name="ایرانیکا" />
204
 
205
از جمله آثاری که انتساب آنها محل تردید جدی یا رد پژوهشگران قرار گرفته، می‌توان به این عنوان‌ها اشاره کرد:
206
 
207
* ''پندنامه''
208
* ''بلبل‌نامه''
209
* ''اشترنامه''
210
* ''بی‌سرنامه''
211
* ''وصلت‌نامه''
212
* ''مظهرالعجایب''
213
* ''جوهرالذات''
214
* ''لسان‌الغیب''
215
* ''هیلاج‌نامه''
216
* ''حیدری‌نامه''
217
* ''سیاه‌نامه''
218
* ''نزهت‌الاحباب''
219
* ''خسرونامه''، در صورتی که آن را اثری جدا از عنوان‌های شناخته‌شده خود عطار بدانند
220
 
221
درباره برخی از این آثار میان مصححان اختلاف وجود دارد، اما در پژوهش دانشنامه‌ای نباید همه نوشته‌های چاپ‌شده با نام «عطار» را بی‌تفکیک از آثار مسلم او دانست. وجود مجموعه‌هایی از آثار منسوب نیز به معنای اثبات انتساب آنها نیست.<ref name="مجموعه‌آثار">[https://fa.wikinoor.ir/wiki/مجموعه‌ای_از_آثار_عطار_نیشابوری «مجموعه‌ای از آثار عطار نیشابوری»]، ویکی‌نور.</ref>
222
 
223
== مرگ ==
224
 
225
تاریخ مرگ عطار، مانند سال تولدش، قطعی نیست. روایت رایج، درگذشت او را در سال ۶۱۸ قمری، برابر با ۱۲۲۱ میلادی، هم‌زمان با حمله مغول به نیشابور می‌داند. بر اساس گزارش‌های متأخر، او به دست یکی از سپاهیان مغول کشته شد. جزئیات داستان، از جمله فروخته‌شدن او به بهای اندک یا توصیه‌اش به خریدار، ماهیتی افسانه‌ای دارد و در منابع نزدیک به زمان حادثه تأیید نشده است.<ref name="ایرانیکا" />
226
 
227
برخی منابع سال‌های دیگری، از جمله ۶۲۷ قمری، برای وفات او ذکر کرده‌اند. بااین‌حال، تاریخ ۶۱۸ قمری با گزارش‌های مربوط به ویرانی نیشابور و برآورد سن عطار سازگاری بیشتری دارد و در منابع مرجع جدید بیشتر پذیرفته شده است.<ref name="ایرانیکا" /><ref name="بریتانیکا" />
228
 
229
== آرامگاه ==
230
 
231
آرامگاه عطار در نیشابور قرار دارد. بنای کنونی آرامگاه در دوره [[تیموریان]] و به فرمان [[علی‌شیر نوایی]]، وزیر، نویسنده و حامی فرهنگ و هنر، بر فراز مزار او ساخته یا بازسازی شد. بنا نقشه‌ای هشت‌ضلعی و گنبدی کاشی‌کاری‌شده دارد و در دوره‌های بعد چند بار مرمت شده است.<ref name="آرامگاه">[http://visitiran.ir/public/attraction/tomb-attar “Tomb of Attar”]، Visit Iran.</ref>
232
 
233
آرامگاه عطار در باغی قرار گرفته که آرامگاه [[کمال‌الملک]] نیز در بخشی از آن ساخته شده است. این مجموعه از مکان‌های فرهنگی و گردشگری نیشابور به‌شمار می‌رود. آرامگاه عطار در فهرست آثار ملی ایران نیز ثبت شده است.<ref name="آرامگاه" />
234
 
235
<!-- تصویر پیشنهادی: نمای آرامگاه عطار نیشابوری در نیشابور؛ پیش از درج، نام واقعی پرونده و وضعیت حق نشر بررسی شود. -->
236
 
237
== جایگاه در تاریخ ادبیات فارسی ==
238
 
239
عطار حلقه‌ای اساسی در تحول شعر عرفانی فارسی میان سنایی و مولوی است. سنایی پیش از او بخش مهمی از مفاهیم عرفانی را وارد شعر تعلیمی فارسی کرده بود؛ عطار این میراث را با داستان‌پردازی گسترده، روان‌شناسی شخصیت‌ها، تمثیل‌های چندلایه و ساختارهای روایی بزرگ گسترش داد. مولوی نیز بسیاری از امکانات روایی و عرفانی این سنت را در ''مثنوی معنوی'' به مرحله‌ای تازه رساند.
240
 
241
تأثیر عطار بر مولوی تنها به مضامین کلی محدود نیست. شماری از حکایت‌ها، شخصیت‌ها و الگوهای روایی عطار در آثار مولوی بازآفرینی شده‌اند. پژوهش‌های تطبیقی نشان می‌دهند که مولوی در مواردی روایت‌های مشترک را گسترش داده، کوتاه کرده یا با هدفی متفاوت به کار برده است.<ref name="تاثیرمولوی" />
242
 
243
عطار همچنین بر سنت تذکره‌نویسی صوفیانه، ادبیات تعلیمی، شعر غنایی عرفانی و تصویرپردازی ادبی در ایران و دیگر سرزمین‌های فارسی‌زبان اثر گذاشت. ''منطق‌الطیر'' در زبان‌ها و فرهنگ‌های مختلف ترجمه، اقتباس و بازآفرینی شده و مضمون پرندگان در جست‌وجوی سیمرغ در ادبیات، نقاشی، نمایش و هنرهای معاصر استمرار یافته است.<ref name="بریتانیکا" />
244
 
245
== عطارپژوهی و تصحیح آثار ==
246
 
247
شناخت علمی عطار در دوره معاصر با پژوهش‌های نسخه‌شناختی، تاریخی و سبک‌شناختی گسترش یافت. [[محمد قزوینی]] در تصحیح و بررسی ''تذکرةالاولیا''، [[بدیع‌الزمان فروزانفر]] در پژوهش درباره زندگی و آثار عطار، [[هلموت ریتر]] در تحلیل جهان فکری و روایی او و [[محمدرضا شفیعی کدکنی]] در تصحیح و ارزیابی آثار مسلم و منسوب به عطار نقش مهمی داشته‌اند.
248
 
249
یکی از مهم‌ترین دستاوردهای عطارپژوهی معاصر، تفکیک آثار اصیل عطار از نوشته‌های منسوب به اوست. این پژوهش‌ها با مقایسه نسخه‌های خطی، زبان، واژگان، اندیشه‌های کلامی، شیوه داستان‌پردازی و شواهد تاریخی نشان داده‌اند که «عطار» موجود در سنت نسخه‌ای همیشه یک مؤلف واحد نیست.
250
 
251
== بزرگداشت ==
252
 
253
روز ۲۵ فروردین در تقویم رسمی ایران به نام «روز بزرگداشت عطار نیشابوری» شناخته می‌شود. در این روز برنامه‌های ادبی و پژوهشی، به‌ویژه در نیشابور، برای بررسی آثار و اندیشه‌های او برگزار می‌شود.<ref name="مرکز" /><ref name="آرامگاه" />
254
 
255
نام عطار بر مراکز فرهنگی، آموزشی، خیابان‌ها و مؤسسات گوناگون نهاده شده است. آرامگاه او نیز همراه با آرامگاه خیام و محوطه‌های تاریخی نیشابور، بخشی از هویت فرهنگی این شهر را تشکیل می‌دهد.
256
 
257
== گاه‌شمار ==
== گاه‌شمار ==
258
* '''حدود ۷۱۵ قمری''' : تولد در شیراز.<ref>[https://iranicaonline.org/articles/hafez HAFEZ]، دانشنامه ایرانیکا.</ref>
 
* '''سدهٔ هشتم قمری''' : فعالیت ادبی و شهرت به‌عنوان غزل‌سرای برجستهٔ شیراز.<ref>[https://www.britannica.com/biography/Hafez Hafez]، دانشنامه بریتانیکا.</ref>
259
* '''۷۹۲ قمری''' : درگذشت در شیراز.<ref>[https://iranicaonline.org/articles/hafez HAFEZ]، دانشنامه ایرانیکا.</ref>
* '''حدود ۵۴۰ قمری / ۱۱۴۵ یا ۱۱۴۶ میلادی:''' تولد عطار در نیشابور یا یکی از نواحی وابسته به آن.<ref name="ایرانیکا" />
260
== آثار ==
* '''نیمه دوم سده ششم قمری:''' اشتغال به عطاری و آغاز فعالیت ادبی و عرفانی.<ref name="ایرانیکا" />
261
=== شعر ===
* '''۵۷۳ قمری / ۱۱۷۷ میلادی:''' تاریخی که در برخی نسخه‌ها برای پایان تألیف ''منطق‌الطیر'' ذکر شده است؛ اصالت این تاریخ قطعی نیست، زیرا بیت حاوی آن در همه نسخه‌ها وجود ندارد.<ref name="ایرانیکا" />
262
* ''دیوان حافظ''
* '''میان ۶۱۲ تا ۶۱۸ قمری:''' دیدار منسوب [[نصیرالدین طوسی]] با عطار سالخورده در نیشابور، بر پایه محاسبه فروزانفر.<ref name="ایرانیکا" />
* ''ساقی‌نامه''
263
* '''احتمالاً ۶۱۸ قمری / ۱۲۲۱ میلادی:''' درگذشت یا کشته‌شدن عطار هم‌زمان با حمله مغول به نیشابور.<ref name="ایرانیکا" /><ref name="بریتانیکا" />
== دیدگاه‌ها و ارزیابی‌ها ==
264
* '''سده نهم قمری / سده پانزدهم میلادی:''' احداث یا بازسازی بنای آرامگاه او به فرمان علی‌شیر نوایی.<ref name="آرامگاه" />
بسیاری از پژوهشگران، حافظ را برجسته‌ترین شاعر غنایی زبان فارسی دانسته‌اند.<ref>[https://iranicaonline.org/articles/hafez-i HAFEZ i. An Overview]، دانشنامه ایرانیکا.</ref> احسان یارشاطر، حافظ را محبوب‌ترین شاعر فارسی و یکی از تأثیرگذارترین چهره‌های ادبیات ایران توصیف کرده است.<ref>[https://iranicaonline.org/articles/hafez-i HAFEZ i. An Overview]، دانشنامه ایرانیکا.</ref> همچنین دانشنامه بریتانیکا او را در شمار بزرگ‌ترین شاعران غنایی ایران قرار می‌دهد.<ref>[https://www.britannica.com/biography/Hafez Hafez]، دانشنامه بریتانیکا.</ref>
265
 
266
== کتاب‌شناسی برگزیده ==
267
 
268
=== آثار عطار ===
269
 
270
* عطار نیشابوری، ''منطق‌الطیر''، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی.
271
* عطار نیشابوری، ''اسرارنامه''، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی.
272
* عطار نیشابوری، ''الهی‌نامه''، تصحیح هلموت ریتر و نیز تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی.
273
* عطار نیشابوری، ''مصیبت‌نامه''، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی.
274
* عطار نیشابوری، ''مختارنامه''، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی.
275
* عطار نیشابوری، ''تذکرةالاولیا''، تصحیح محمد قزوینی.
276
* عطار نیشابوری، ''دیوان عطار''، تصحیح تقی تفضلی.
277
 
278
=== پژوهش‌های مهم ===
279
 
280
* فروزانفر، بدیع‌الزمان، ''شرح احوال و نقد و تحلیل آثار شیخ فریدالدین محمد عطار نیشابوری''، تهران.
281
* زرین‌کوب، عبدالحسین، ''صدای بال سیمرغ''، تهران.
282
* شفیعی کدکنی، محمدرضا، مقدمه‌ها و تعلیقات تصحیح‌های انتقادی آثار عطار.
283
* Ritter, Hellmut, ''Das Meer der Seele: Mensch, Welt und Gott in den Geschichten des Farīduddīn ʿAṭṭār'', Leiden, 1955.
284
* Reinert, Benedikt, “AṬṬĀR, FARĪD-AL-DĪN,” ''Encyclopaedia Iranica'', Vol. III, Fasc. 1.
285
 
286
== جستارهای وابسته ==
287
 
288
* [[ادبیات عرفانی]]
289
* [[تصوف]]
290
* [[سنایی غزنوی]]
291
* [[مولوی]]
292
* [[منطق‌الطیر]]
293
* [[سیمرغ]]
294
* [[تذکرةالاولیا]]
295
* [[نیشابور]]
296
* [[سبک عراقی]]
297
* [[آرامگاه عطار نیشابوری]]
298
 
299
== منابع ==
== منابع ==
300
<references />
<references />

نسخهٔ ‏۱۵ سپتامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۴:۳۷

teps Plain Text 1 {{جعبه اطلاعات شاعر و نویسنده 2 |نام=عطار نیشابوری 3 |تصویر= 4 |توضیح تصویر= 5 |نام اصلی=فریدالدین ابوحامد محمد عطار نیشابوری 6 |زمینه فعالیت=شعر، نثر عرفانی، تذکره‌نویسی 7 |ملیت=ایرانی 8 |تاریخ تولد=حدود ۵۴۰ قمری / ۱۱۴۵ یا ۱۱۴۶ میلادی 9 |محل تولد=نیشابور 10 |تاریخ مرگ=احتمالاً ۶۱۸ قمری / ۱۲۲۱ میلادی 11 |محل مرگ=نیشابور 12 |علت مرگ=بنا بر روایت مشهور، کشته‌شدن هنگام حمله مغول به نیشابور 13 |محل زندگی=نیشابور 14 |مدفن=آرامگاه عطار نیشابوری، نیشابور 15 |در زمان حکومت=سلجوقیان و خوارزمشاهیان 16 |نام دیگر=شیخ عطار، فریدالدین عطار 17 |لقب=فریدالدین 18 |پیشه=شاعر، نویسنده، عارف، داروفروش و درمانگر 19 |سال‌های نویسندگی=نیمه دوم سده ششم و آغاز سده هفتم هجری قمری 20 |سبک نوشتاری=سبک عراقی، ادبیات عرفانی و تمثیلی 21 |کتاب‌ها=منطق‌الطیر، الهی‌نامه، مصیبت‌نامه، اسرارنامه، تذکرةالاولیا، مختارنامه، دیوان عطار 22 |دیوان اشعار=دیوان عطار 23 |تخلص=عطار، فرید 24 |علت شهرت=شعر عرفانی، داستان‌پردازی تمثیلی و نگارش تذکرةالاولیا 25 |تأثیرگذاشته بر=مولوی، جامی و سنت شعر عرفانی فارسی 26 |تأثیرپذیرفته از=سنایی غزنوی و سنت عرفانی خراسان 27 }} 28   29 فریدالدین ابوحامد محمد عطار نیشابوری، مشهور به عطار نیشابوری و شیخ عطار، شاعر، نویسنده، عارف، نظریه‌پرداز تصوف و تذکره‌نویس ایرانی نیمه دوم سده ششم و آغاز سده هفتم هجری قمری بود. او احتمالاً حدود سال ۵۴۰ قمری، برابر با ۱۱۴۵ یا ۱۱۴۶ میلادی، در نیشابور زاده شد و بنا بر روایت پذیرفته‌شده‌تر، در سال ۶۱۸ قمری، برابر با ۱۲۲۱ میلادی، هم‌زمان با حمله مغول به نیشابور درگذشت.[۱][۲] 30   31 اطلاعات قابل اعتماد درباره زندگی عطار اندک است و بخش مهمی از آنچه در تذکره‌های متأخر درباره او آمده، رنگ افسانه و کرامت‌نامه دارد. تنها شمار محدودی از نویسندگان نزدیک به روزگار او، از جمله محمد عوفی و نصیرالدین طوسی، از وی یاد کرده‌اند؛ ازاین‌رو تعیین دقیق سال تولد، استادان، سفرها، سلسله عرفانی و حتی چگونگی مرگ او با دشواری همراه است.[۱] 32   33 عطار یکی از پایه‌گذاران بزرگ شعر عرفانی فارسی به‌شمار می‌رود. او میراث شعر تعلیمی و عرفانی سنایی غزنوی را گسترش داد و با بهره‌گیری از حکایت، تمثیل، گفت‌وگو و روایت‌های تو‌در‌تو، مفاهیم دشوار عرفانی را به زبان شعر و داستان بیان کرد. منطق‌الطیر، الهی‌نامه، مصیبت‌نامه، اسرارنامه، مختارنامه، دیوان عطار و اثر منثور تذکرةالاولیا از مهم‌ترین آثاری‌اند که انتساب آنها به عطار، با درجات متفاوتی از اطمینان، پذیرفته شده است.[۱][۲] 34   35

نام و شهرت

36   37 نام شاعر در منابع به صورت‌های گوناگون ثبت شده است. «محمد» نام او، «ابوحامد» کنیه و «فریدالدین» لقبش بوده است. برخی منابع نام پدر او را ابوبکر ابراهیم و برخی نام‌های دیگری چون سعد بن یوسف ذکر کرده‌اند؛ این اختلاف نشان می‌دهد که نسب کامل او به‌طور قطعی معلوم نیست.[۱] 38   39 عطار در اشعار خود بیشتر از تخلص «عطار» و گاه «فرید» استفاده کرده است. واژه «عطار» در زبان فارسی به داروفروش، گیاه‌داروشناس یا فروشنده عطرها و مواد دارویی گفته می‌شد. گزارش‌های موجود در آثار خود شاعر نشان می‌دهد که او به کار عطاری و درمان بیماران اشتغال داشته است؛ بنابراین شهرت او به «عطار» احتمالاً از حرفه‌اش سرچشمه گرفته است.[۱][۲] 40   41

زندگی

42   43

تولد و زادگاه

44   45 بیشتر پژوهشگران زادگاه عطار را نیشابور یا یکی از نواحی وابسته به آن دانسته‌اند. منابع نزدیک به روزگار او نیز بر نیشابوری بودنش اتفاق نظر دارند. بدیع‌الزمان فروزانفر با بررسی شواهد تاریخی، ولادت او را حدود سال ۵۴۰ قمری برآورد کرده است؛ بااین‌حال سال‌های دیگری نیز در منابع ذکر شده و هیچ تاریخ دقیقی را نمی‌توان قطعی دانست.[۱] 46   47 نیشابور روزگار عطار از مراکز مهم علمی، ادبی، تجاری و عرفانی خراسان بزرگ بود. این شهر از یک سو میراث علمی و فرهنگی دوره سلجوقی را در خود داشت و از سوی دیگر در معرض جنگ‌ها، آشوب‌های سیاسی و درگیری‌های منطقه‌ای قرار گرفته بود. عطار بخش عمده زندگی خود را در همین محیط فرهنگی گذراند.[۱] 48   49

تحصیلات و دانش‌ها

50   51 درباره تحصیلات رسمی عطار و استادان او اطلاعات مستقیمی در دست نیست. بااین‌حال، گستردگی اصطلاحات و اشارات موجود در آثارش نشان می‌دهد که با قرآن، حدیث، فقه، تفسیر، تاریخ دینی، ادبیات عرب، حکایات صوفیان، طب سنتی و داروشناسی آشنا بوده است. این آگاهی‌ها در آثار او نه به صورت نمایش دانش، بلکه معمولاً در خدمت روایت، تمثیل و بیان اندیشه عرفانی قرار گرفته‌اند.[۱][۳] 52   53 در منابع متأخر، نام‌هایی چون نجم‌الدین کبری و مجدالدین بغدادی به‌عنوان استاد یا مرشد عطار ذکر شده‌اند، اما برای اثبات ارتباط مستقیم او با این مشایخ شواهد تاریخی کافی وجود ندارد. تعیین وابستگی عطار به یک سلسله مشخص صوفیانه نیز دشوار است و پژوهشگران درباره مرشد مستقیم و تبار معنوی او اتفاق نظر ندارند.[۱] 54   55

حرفه عطاری و درمانگری

56   57 مطمئن‌ترین اطلاعات زندگی عطار از اشارات خود او به دست می‌آید. در آثارش از داروخانه، درمان بیماران و مراجعه شمار زیادی از مردم سخن گفته و تصریح کرده است که برخی از نوشته‌های خود، از جمله مصیبت‌نامه و الهی‌نامه، را در محیط داروخانه آغاز کرده است.[۱] 58   59 اشتغال مستقل به عطاری سبب می‌شد که برای تأمین معاش خود به دربار و مدیحه‌سرایی وابسته نباشد. برخلاف بسیاری از شاعران روزگار خود، در آثار معتبر عطار مدح گسترده پادشاهان و امیران جایگاهی محوری ندارد. تجربه روزانه مواجهه با بیماری، رنج، مرگ، درماندگی و امید انسان‌ها نیز احتمالاً در شکل‌گیری نگاه او به ناپایداری جهان و ضرورت تحول درونی مؤثر بوده است؛ هرچند تعیین رابطه مستقیم میان حرفه او و همه مضامین آثارش نیازمند احتیاط است.[۱] 60   61

روایت تحول روحی

62   63 در تذکره‌های متأخر داستان مشهوری آمده است که روزی درویشی وارد دکان عطار شد و از او چیزی خواست. هنگامی که عطار به او توجه نکرد، درویش پرسید که چگونه خواهد مرد. سپس کاسه چوبین خود را زیر سر گذاشت، نام خدا را بر زبان آورد و جان سپرد. بنا بر این روایت، عطار از مشاهده مرگ درویش منقلب شد، دکان خود را رها کرد و به تصوف روی آورد. 64   65 این حکایت در منابع نزدیک به زمان عطار ثبت نشده و از نظر تاریخی قابل اثبات نیست. افزون بر این، شواهد آثار عطار نشان می‌دهد که او در همان دوره اشتغال به عطاری به تألیف آثار عرفانی می‌پرداخت. ازاین‌رو، روایت «ترک ناگهانی دکان و آغاز سلوک» بیشتر باید حکایتی نمادین درباره گسستن از تعلقات دنیوی دانسته شود تا گزارشی مستند از زندگی او.[۱] 66   67

سفرهای منسوب

68   69 در برخی زندگی‌نامه‌های متأخر، سفرهای گسترده‌ای از مکه و مدینه تا عراق، شام، مصر، هند و ماوراءالنهر به عطار نسبت داده شده است. بااین‌حال، شواهد معتبر برای اثبات چنین سفرهایی اندک است. دانشنامه ایرانیکا بر پایه آثار عطار احتمال می‌دهد که زندگی آرام او به‌عنوان عطار و صوفی، با سفرهای طولانی قطع نشده و بیشتر عمرش در نیشابور سپری شده باشد.[۱] 70   71 بنابراین، گزارش سفرهای عطار را باید از اطلاعات نسبتاً مطمئن زندگی او، مانند نیشابوری بودن و اشتغال به عطاری، جدا کرد. آشنایی گسترده او با جغرافیا، حکایات ملل و سنت‌های صوفیانه نیز الزاماً اثبات‌کننده سفر شخصی به همه مکان‌های یادشده نیست. 72   73

دیدار منسوب با مولوی

74   75 روایتی مشهور حکایت می‌کند که بهاءالدین ولد هنگام سفر همراه فرزند خردسال خود، مولوی، در نیشابور با عطار دیدار کرد و عطار نسخه‌ای از اسرارنامه را به مولوی بخشید. این گزارش در منابع متأخر آمده و از نظر تاریخی قطعی نیست. بااین‌حال، تأثیر ادبی و عرفانی عطار بر مولوی از راه همانندی برخی حکایت‌ها، شیوه تمثیل‌پردازی و موضوعات عرفانی قابل بررسی است.[۴] 76   77

زمینه تاریخی

78   79 عطار در دوره‌ای میان پایان فرمانروایی سلجوقیان و گسترش قدرت خوارزمشاهیان زندگی می‌کرد. خراسان در این دوره شاهد کشمکش‌های سیاسی، حمله غزها، رقابت قدرت‌های محلی و سرانجام یورش مغول بود. ناپایداری سیاسی و اجتماعی این روزگار، همراه با سنت نیرومند عرفان خراسان، زمینه تاریخی آثار او را تشکیل می‌دهد. 80   81 با وجود این، عطار برخلاف شاعران درباری، کمتر به ثبت مستقیم حوادث سیاسی پرداخته و بیشتر به بی‌ثباتی قدرت، ناپایداری جهان، مرگ، رنج، حرص و فریبندگی مقام توجه کرده است. شاهان، وزیران، درویشان، دیوانگان، زاهدان، عاشقان، کنیزان، بردگان و مردم عادی در حکایت‌های او نه فقط شخصیت‌های تاریخی، بلکه حاملان موقعیت‌های اخلاقی و عرفانی‌اند. 82   83

اندیشه عرفانی

84   85

سلوک و جست‌وجوی حقیقت

86   87 در منظومه‌های عطار، انسان موجودی دورافتاده از اصل خویش است که باید با گذر از خواهش‌های نفس، دلبستگی‌های مادی، خودبینی و عادت‌های فکری به حقیقت نزدیک شود. این حرکت درونی غالباً به صورت سفر، طلب، عبور از وادی‌ها، آوارگی، حیرت یا جست‌وجوی پادشاهی پنهان تصویر می‌شود. 88   89 در این دستگاه فکری، شناخت حقیقت تنها با دانش رسمی و استدلال عقلی حاصل نمی‌شود. عقل برای تنظیم زندگی و آغاز راه ضروری است، اما در برابر تجربه عشق و حقیقت مطلق محدود می‌ماند. سالک باید از خودمحوری بگذرد تا امکان ادراک مرتبه‌ای فراتر از «من» فردی را پیدا کند.[۲] 90   91

عشق

92   93 عشق در آثار عطار نیروی اصلی حرکت معنوی است. عشق، سالک را از مصلحت‌اندیشی، آسودگی و حفظ موقعیت اجتماعی بیرون می‌آورد و او را آماده فداکاری می‌کند. این عشق در حکایت‌های عطار گاه دینی و الهی، گاه انسانی و گاه در قالب دلباختگی ظاهراً نامتعارف نشان داده می‌شود، اما در ساختار کلی آثارش وسیله‌ای برای شکستن خودخواهی و رسیدن به معرفت است. 94   95 داستان شیخ صنعان در منطق‌الطیر از مشهورترین نمونه‌های این نگرش است. شیخی سالخورده و صاحب‌نام در عشق دختری ترسا گرفتار می‌شود و اعتبار، عادت‌های زاهدانه و منزلت اجتماعی خود را از دست می‌دهد. داستان، تقابل ظاهر دینی با صدق عشق و ضرورت عبور از خودبینی را در قالب روایتی چندلایه نشان می‌دهد. 96   97

فنا و رهایی از خود

98   99 «فنا» یکی از مفاهیم محوری جهان عطار است. مراد از فنا در این آثار نابودی جسمانی نیست، بلکه فروریختن خودخواهی و استقلال خیالی انسان در برابر حقیقت الهی است. پایان منطق‌الطیر، که در آن سی مرغ در آینه وجود سیمرغ خود را می‌بینند، بیان تمثیلی همین اندیشه است. پرندگان زمانی به مقصد می‌رسند که از تصورات پیشین درباره خویش و پادشاه مطلوبشان عبور کرده‌اند.[۲] 100   101

حیرت

102   103 حیرت در اندیشه عطار نشانه نادانی ساده نیست، بلکه مرتبه‌ای از آگاهی است که در آن سالک محدودیت زبان، عقل و تعریف‌های معمول را درمی‌یابد. در این مرتبه، حقیقت را نمی‌توان در قالب مفاهیم قطعی و بسته محصور کرد. حضور فراوان شخصیت‌های حیران، شوریده و «دیوانه» در حکایت‌های عطار با همین نگرش مرتبط است. 104   105

رنج و مصیبت

106   107 عطار رنج را یکی از واقعیت‌های بنیادی زندگی انسان و گاه زمینه بیداری معنوی می‌داند. مصیبت‌نامه بیش از دیگر آثارش بر سرگشتگی، درد، بی‌پناهی و طلب پاسخ تمرکز دارد. بااین‌حال، عطار رنج را صرفاً ستایش نمی‌کند؛ بلکه نشان می‌دهد که انسان چگونه می‌تواند از تجربه رنج به شناخت محدودیت‌های خود و بازاندیشی در معنای زندگی برسد. 108   109

نقد زهد ریایی و قدرت

110   111 یکی از موضوعات تکرارشونده در آثار عطار، نقد ریاکاری دینی و اجتماعی است. زاهد، واعظ، قاضی یا صوفی‌ای که در ظاهر اهل تقواست اما در باطن به شهرت، مال یا قدرت دلبسته است، هدف انتقاد قرار می‌گیرد. در مقابل، گاه شخصی ظاهراً مطرود، گناهکار یا دیوانه از صداقت و معرفتی برخوردار است که عالمان رسمی از آن بی‌بهره‌اند. 112   113 عطار همچنین ناپایداری قدرت دنیوی را یادآور می‌شود. پادشاهان در حکایت‌های او با مرگ، درویشان، عاشقان یا دادخواهان روبه‌رو می‌شوند و درمی‌یابند که اقتدار سیاسی در برابر زمان و مرگ پایدار نیست. این نگاه بیشتر اخلاقی و عرفانی است تا برنامه‌ای سیاسی. 114   115

مذهب و گرایش عرفانی

116   117 آثار معتبر عطار نشان می‌دهد که او در محیط دینی اهل سنت خراسان پرورش یافته و نسبت به خلفای نخستین و برخی فقیهان اهل سنت رویکردی احترام‌آمیز داشته است. در عین حال، ستایش علی بن ابی‌طالب و خاندان پیامبر در آثار او سبب شده است که برخی نویسندگان متأخر وی را شیعه بدانند. بیشتر پژوهشگران معاصر، او را مسلمانی سنی‌مذهب با ارادت آشکار به اهل‌بیت معرفی کرده‌اند.[۳] 118   119 درباره وابستگی او به یک طریقت صوفیانه معین نیز مدرک قطعی در دست نیست. شخصیت‌هایی چون حلاج، بایزید بسطامی، ابوسعید ابوالخیر، رابعه عدویه و دیگر مشایخ نخستین تصوف در آثارش جایگاهی برجسته دارند. این حضور نشان‌دهنده پیوند عطار با میراث عمومی تصوف خراسان و سنت حکایت‌پردازی صوفیانه است، نه لزوماً عضویت او در سلسله‌ای مشخص.[۵] 120   121

ویژگی‌های ادبی

122   123

داستان‌پردازی تمثیلی

124   125 مهم‌ترین ابزار عطار برای انتقال مفاهیم عرفانی، داستان و تمثیل است. او معمولاً یک روایت اصلی را با ده‌ها یا صدها حکایت فرعی همراه می‌کند. حکایت‌های کوتاه، گفت‌وگوها، مثال‌ها و تمثیل‌ها پیوسته مسیر روایت را قطع می‌کنند، اما همگی به توضیح مسئله اصلی یاری می‌رسانند. 126   127 در آثار عطار، داستان معمولاً هدفی فراتر از سرگرمی دارد. شخصیت‌ها و حوادث به نمونه‌هایی برای نمایش حرص، ترس، عشق، ایثار، غرور، فقر، حیرت یا رهایی تبدیل می‌شوند. بااین‌حال، زنده بودن گفت‌وگوها و تنوع شخصیت‌ها سبب شده است که بسیاری از حکایت‌ها ارزش روایی مستقل نیز داشته باشند. 128   129

زبان و بیان

130   131 زبان عطار عموماً مستقیم، پرتحرک و متناسب با روایت است. او برای حفظ جریان داستان از واژگان دشوار و آرایه‌پردازی افراطی پرهیز می‌کند، هرچند در بخش‌های غنایی و توصیفی از تصویرهای پیچیده و ترکیبات شاعرانه بهره می‌برد. تکرار، پرسش، خطاب مستقیم، گفت‌وگو و تغییر ناگهانی لحن از ویژگی‌های بیان اوست. 132   133 در شعر عطار، زبان تعلیمی با زبان شورمند عرفانی همراه می‌شود. او گاه با لحن واعظ سخن می‌گوید، گاه در مقام راوی، گاه از زبان دیوانه یا عاشق و گاه با خطاب مستقیم به خواننده. همین تنوع صوت‌ها به آثارش پویایی بخشیده است. 134   135

طنز، تناقض و شطح

136   137 حکایت‌های عطار گاه دارای طنز، وارونگی و تناقض‌اند. «دیوانگان عاقل» در برابر پادشاهان و زاهدان قرار می‌گیرند، گناهکار از زاهد صادق‌تر جلوه می‌کند و شخص فرودست حقیقتی را آشکار می‌سازد که صاحبان قدرت از درک آن عاجزند. عطار همچنین گفتارهای شطح‌آمیز صوفیان را نقل می‌کند، اما معمولاً آنها را در زمینه تجربه عرفانی و ازخودگذشتگی قرار می‌دهد. 138   139

آثار

140   141 انتساب آثار فراوانی به عطار یکی از مسائل مهم عطارپژوهی است. در دوره‌های بعد، شاعران متعددی با تخلص «عطار» یا نام‌هایی نزدیک به آن می‌زیستند و شماری از نوشته‌های آنان به عطار نیشابوری نسبت داده شد. اختلاف نسخه‌ها، نبود نسخه‌های بسیار نزدیک به زمان مؤلف و شهرت روزافزون عطار نیز بر این آشفتگی افزوده است.[۱] 142   143

منطق‌الطیر

144   145 منطق‌الطیر، که در برخی نسخه‌ها و منابع با عنوان مقامات الطیور نیز شناخته می‌شود، مشهورترین منظومه عطار است. داستان با گردآمدن پرندگان جهان آغاز می‌شود. آنان تصمیم می‌گیرند برای خود پادشاهی بیابند و هدهد، که راهنما و مرشد جمع است، آنان را به جست‌وجوی سیمرغ فرا می‌خواند.[۲] 146   147 هر پرنده بهانه‌ای برای نرفتن می‌آورد. بلبل به گل دل بسته است، طوطی در آرزوی آب حیات است، طاووس بازگشت به بهشت را می‌خواهد و دیگر پرندگان نیز گرفتار ترس‌ها و دلبستگی‌های خود هستند. هدهد با حکایت‌ها و پاسخ‌های تمثیلی، نارسایی هر بهانه را آشکار می‌کند. 148   149 در ادامه، پرندگان باید از هفت وادی عبور کنند: 150   151

  • وادی طلب

152

  • وادی عشق

153

  • وادی معرفت

154

  • وادی استغنا

155

  • وادی توحید

156

  • وادی حیرت

157

  • وادی فقر و فنا

158   159 از جمع پرندگان تنها سی مرغ به مقصد می‌رسند. آنان در پیشگاه سیمرغ درمی‌یابند که آنچه می‌جستند با حقیقت دگرگون‌شده خودشان پیوند دارد. بازی زبانی «سی مرغ» و «سیمرغ» در پایان منظومه، وحدت جوینده و مطلوب را در قالب تمثیل بیان می‌کند.[۲] 160   161 منطق‌الطیر آمیزه‌ای از روایت اصلی، موعظه، حکایت‌های کوتاه، تمثیل‌های جانوری و داستان‌های مفصل است. داستان شیخ صنعان طولانی‌ترین و مشهورترین حکایت مستقل این منظومه به‌شمار می‌رود. 162   163

الهی‌نامه

164   165 الهی‌نامه مثنوی عرفانی دیگری است که در قالب گفت‌وگوی پادشاهی با شش پسرش شکل گرفته است. هر پسر آرزویی دنیوی یا شگفت‌انگیز بیان می‌کند و پدر با نقل حکایت‌هایی می‌کوشد ماهیت محدود، ناپایدار یا فریبنده آن آرزو را نشان دهد. 166   167 ساختار اثر امکان می‌دهد که عطار موضوعاتی چون قدرت، ثروت، عشق جسمانی، دانش، جادو، آرزوی جاودانگی و طلب معنوی را بررسی کند. حکایت‌های فرعی، رویارویی میان خواسته‌های سطحی و نیاز عمیق روح را آشکار می‌کنند. الهی‌نامه از نمونه‌های مهم روایت قاب‌دار در ادبیات فارسی است.[۲] 168   169

مصیبت‌نامه

170   171 مصیبت‌نامه شرح جست‌وجوی سالکی است که برای یافتن پاسخ درد و سرگشتگی خود به مراتب گوناگون هستی روی می‌آورد. او با فرشتگان، عناصر، موجودات عالم و شخصیت‌های دینی گفت‌وگو می‌کند، اما هیچ‌یک نمی‌تواند به تنهایی پاسخ نهایی را در اختیارش بگذارد. 172   173 اثر با بهره‌گیری از حکایت‌های فراوان، راهی از جست‌وجوی بیرونی به بازگشت درونی ترسیم می‌کند. در این منظومه، «مصیبت» هم رنج جدایی از حقیقت و هم آگاهی از محدودیت ادراک انسانی است. مصیبت‌نامه همراه با منطق‌الطیر و الهی‌نامه از مهم‌ترین منظومه‌های روایی عطار به‌شمار می‌رود.[۱][۲] 174   175

اسرارنامه

176   177 اسرارنامه مثنوی‌ای عرفانی و تعلیمی است که موضوعات آن پیرامون توحید، شناخت نفس، عشق، مرگ، ناپایداری دنیا و مراحل سلوک شکل گرفته است. برخلاف سه منظومه بزرگ روایی عطار، این کتاب از یک داستان فراگیر و منسجم برخوردار نیست و بیشتر مجموعه‌ای از مباحث و حکایت‌های عرفانی است. 178   179 در روایت مشهور دیدار عطار و مولوی، گفته شده است که عطار نسخه‌ای از همین اثر را به مولوی نوجوان هدیه کرد. اصل دیدار قطعی نیست، اما اسرارنامه در بررسی پیوند میان سنت عطار و شعر عرفانی پس از او اهمیت دارد. 180   181

مختارنامه

182   183 مختارنامه مجموعه‌ای از رباعیات عطار است که بر اساس موضوع در بخش‌های گوناگون تنظیم شده است. مضامین آن شامل توحید، عشق، حیرت، درد، مرگ، بی‌اعتباری جهان و نقد خودپرستی است. اهمیت این کتاب تنها در ارزش ادبی رباعیات نیست؛ بلکه در بررسی انتساب رباعیات سرگردان میان شاعران مختلف فارسی نیز نقش دارد. 184   185 بخشی از رباعیاتی که در منابع متأخر به شاعرانی چون عمر خیام نسبت یافته‌اند، در نسخه‌های مختارنامه نیز دیده می‌شوند. ازاین‌رو، نسخه‌شناسی و بررسی تاریخی این مجموعه برای پژوهش در تاریخ رباعی فارسی اهمیت دارد. 186   187

دیوان عطار

188   189 دیوان عطار شامل غزل‌ها، قصیده‌ها، قطعه‌ها و دیگر اشعار غنایی منسوب به اوست. غزل‌های عطار عمدتاً بر عشق، طلب، فنا، بی‌خودی، درد و شور عرفانی تمرکز دارند. در این غزل‌ها، تصویرهایی چون می، ساقی، خرابات، آتش، دریا، پروانه و شمع در بافتی عرفانی به کار می‌روند. 190   191 غزل عطار از نظر تاریخی میان غزل سنایی و غزل عرفانی شاعرانی چون مولوی و حافظ قرار می‌گیرد. زبان پرشور، خطاب‌های مستقیم و تأکید بر تجربه عشق از ویژگی‌های برجسته اشعار غنایی اوست. متن دیجیتال بخش مهمی از اشعار منسوب به عطار در گنجور قابل دسترسی است.[۶] 192   193

تذکرةالاولیا

194   195 تذکرةالاولیا مهم‌ترین اثر منثور عطار و یکی از منابع برجسته فارسی درباره زندگی، اقوال و حکایت‌های صوفیان نخستین است. کتاب شامل شرح احوال و سخنان شمار زیادی از مشایخ تصوف، از جمله جعفر صادق، اویس قرنی، حسن بصری، رابعه عدویه، بایزید بسطامی، جنید بغدادی و حلاج است.[۲] 196   197 عطار در این اثر صرفاً زندگی‌نامه تاریخی نمی‌نویسد. او با گزینش اقوال، حکایت‌ها، کرامت‌ها و روایت‌های تعلیمی، تصویری نمونه‌وار از سلوک هر عارف ارائه می‌دهد. بنابراین، تذکرةالاولیا هم منبعی برای تاریخ تصوف و هم اثری ادبی و تعلیمی است. 198   199 درباره شمار فصل‌های اصلی کتاب و بخش‌های افزوده‌شده به آن اختلاف وجود دارد. برخی زندگی‌نامه‌ها و فصل‌های موجود در نسخه‌های متأخر احتمالاً پس از عطار به متن افزوده شده‌اند. به همین سبب، استفاده تاریخی از کتاب نیازمند توجه به نسخه‌های خطی و تصحیح‌های انتقادی است. 200   201

آثار منسوب و مسئله اصالت

202   203 در طول قرن‌ها آثار بسیاری، گاه تا بیش از صد عنوان، به عطار نسبت داده شده است. پژوهش‌های نسخه‌شناختی و سبک‌شناختی نشان داده‌اند که بخش بزرگی از این آثار متعلق به او نیست. وجود چند شاعر با تخلص عطار، شهرت عطار نیشابوری و تمایل مؤلفان گمنام به حفظ آثار خود زیر نام او از عوامل این انتساب‌ها بوده است.[۱] 204   205 از جمله آثاری که انتساب آنها محل تردید جدی یا رد پژوهشگران قرار گرفته، می‌توان به این عنوان‌ها اشاره کرد: 206   207

  • پندنامه

208

  • بلبل‌نامه

209

  • اشترنامه

210

  • بی‌سرنامه

211

  • وصلت‌نامه

212

  • مظهرالعجایب

213

  • جوهرالذات

214

  • لسان‌الغیب

215

  • هیلاج‌نامه

216

  • حیدری‌نامه

217

  • سیاه‌نامه

218

  • نزهت‌الاحباب

219

  • خسرونامه، در صورتی که آن را اثری جدا از عنوان‌های شناخته‌شده خود عطار بدانند

220   221 درباره برخی از این آثار میان مصححان اختلاف وجود دارد، اما در پژوهش دانشنامه‌ای نباید همه نوشته‌های چاپ‌شده با نام «عطار» را بی‌تفکیک از آثار مسلم او دانست. وجود مجموعه‌هایی از آثار منسوب نیز به معنای اثبات انتساب آنها نیست.[۷] 222   223

مرگ

224   225 تاریخ مرگ عطار، مانند سال تولدش، قطعی نیست. روایت رایج، درگذشت او را در سال ۶۱۸ قمری، برابر با ۱۲۲۱ میلادی، هم‌زمان با حمله مغول به نیشابور می‌داند. بر اساس گزارش‌های متأخر، او به دست یکی از سپاهیان مغول کشته شد. جزئیات داستان، از جمله فروخته‌شدن او به بهای اندک یا توصیه‌اش به خریدار، ماهیتی افسانه‌ای دارد و در منابع نزدیک به زمان حادثه تأیید نشده است.[۱] 226   227 برخی منابع سال‌های دیگری، از جمله ۶۲۷ قمری، برای وفات او ذکر کرده‌اند. بااین‌حال، تاریخ ۶۱۸ قمری با گزارش‌های مربوط به ویرانی نیشابور و برآورد سن عطار سازگاری بیشتری دارد و در منابع مرجع جدید بیشتر پذیرفته شده است.[۱][۲] 228   229

آرامگاه

230   231 آرامگاه عطار در نیشابور قرار دارد. بنای کنونی آرامگاه در دوره تیموریان و به فرمان علی‌شیر نوایی، وزیر، نویسنده و حامی فرهنگ و هنر، بر فراز مزار او ساخته یا بازسازی شد. بنا نقشه‌ای هشت‌ضلعی و گنبدی کاشی‌کاری‌شده دارد و در دوره‌های بعد چند بار مرمت شده است.[۸] 232   233 آرامگاه عطار در باغی قرار گرفته که آرامگاه کمال‌الملک نیز در بخشی از آن ساخته شده است. این مجموعه از مکان‌های فرهنگی و گردشگری نیشابور به‌شمار می‌رود. آرامگاه عطار در فهرست آثار ملی ایران نیز ثبت شده است.[۸] 234   235 236   237

جایگاه در تاریخ ادبیات فارسی

238   239 عطار حلقه‌ای اساسی در تحول شعر عرفانی فارسی میان سنایی و مولوی است. سنایی پیش از او بخش مهمی از مفاهیم عرفانی را وارد شعر تعلیمی فارسی کرده بود؛ عطار این میراث را با داستان‌پردازی گسترده، روان‌شناسی شخصیت‌ها، تمثیل‌های چندلایه و ساختارهای روایی بزرگ گسترش داد. مولوی نیز بسیاری از امکانات روایی و عرفانی این سنت را در مثنوی معنوی به مرحله‌ای تازه رساند. 240   241 تأثیر عطار بر مولوی تنها به مضامین کلی محدود نیست. شماری از حکایت‌ها، شخصیت‌ها و الگوهای روایی عطار در آثار مولوی بازآفرینی شده‌اند. پژوهش‌های تطبیقی نشان می‌دهند که مولوی در مواردی روایت‌های مشترک را گسترش داده، کوتاه کرده یا با هدفی متفاوت به کار برده است.[۴] 242   243 عطار همچنین بر سنت تذکره‌نویسی صوفیانه، ادبیات تعلیمی، شعر غنایی عرفانی و تصویرپردازی ادبی در ایران و دیگر سرزمین‌های فارسی‌زبان اثر گذاشت. منطق‌الطیر در زبان‌ها و فرهنگ‌های مختلف ترجمه، اقتباس و بازآفرینی شده و مضمون پرندگان در جست‌وجوی سیمرغ در ادبیات، نقاشی، نمایش و هنرهای معاصر استمرار یافته است.[۲] 244   245

عطارپژوهی و تصحیح آثار

246   247 شناخت علمی عطار در دوره معاصر با پژوهش‌های نسخه‌شناختی، تاریخی و سبک‌شناختی گسترش یافت. محمد قزوینی در تصحیح و بررسی تذکرةالاولیا، بدیع‌الزمان فروزانفر در پژوهش درباره زندگی و آثار عطار، هلموت ریتر در تحلیل جهان فکری و روایی او و محمدرضا شفیعی کدکنی در تصحیح و ارزیابی آثار مسلم و منسوب به عطار نقش مهمی داشته‌اند. 248   249 یکی از مهم‌ترین دستاوردهای عطارپژوهی معاصر، تفکیک آثار اصیل عطار از نوشته‌های منسوب به اوست. این پژوهش‌ها با مقایسه نسخه‌های خطی، زبان، واژگان، اندیشه‌های کلامی، شیوه داستان‌پردازی و شواهد تاریخی نشان داده‌اند که «عطار» موجود در سنت نسخه‌ای همیشه یک مؤلف واحد نیست. 250   251

بزرگداشت

252   253 روز ۲۵ فروردین در تقویم رسمی ایران به نام «روز بزرگداشت عطار نیشابوری» شناخته می‌شود. در این روز برنامه‌های ادبی و پژوهشی، به‌ویژه در نیشابور، برای بررسی آثار و اندیشه‌های او برگزار می‌شود.[۳][۸] 254   255 نام عطار بر مراکز فرهنگی، آموزشی، خیابان‌ها و مؤسسات گوناگون نهاده شده است. آرامگاه او نیز همراه با آرامگاه خیام و محوطه‌های تاریخی نیشابور، بخشی از هویت فرهنگی این شهر را تشکیل می‌دهد. 256   257

گاه‌شمار

258   259

  • حدود ۵۴۰ قمری / ۱۱۴۵ یا ۱۱۴۶ میلادی: تولد عطار در نیشابور یا یکی از نواحی وابسته به آن.[۱]

260

  • نیمه دوم سده ششم قمری: اشتغال به عطاری و آغاز فعالیت ادبی و عرفانی.[۱]

261

  • ۵۷۳ قمری / ۱۱۷۷ میلادی: تاریخی که در برخی نسخه‌ها برای پایان تألیف منطق‌الطیر ذکر شده است؛ اصالت این تاریخ قطعی نیست، زیرا بیت حاوی آن در همه نسخه‌ها وجود ندارد.[۱]

262

  • میان ۶۱۲ تا ۶۱۸ قمری: دیدار منسوب نصیرالدین طوسی با عطار سالخورده در نیشابور، بر پایه محاسبه فروزانفر.[۱]

263

  • احتمالاً ۶۱۸ قمری / ۱۲۲۱ میلادی: درگذشت یا کشته‌شدن عطار هم‌زمان با حمله مغول به نیشابور.[۱][۲]

264

  • سده نهم قمری / سده پانزدهم میلادی: احداث یا بازسازی بنای آرامگاه او به فرمان علی‌شیر نوایی.[۸]

265   266

کتاب‌شناسی برگزیده

267   268

آثار عطار

269   270

  • عطار نیشابوری، منطق‌الطیر، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی.

271

  • عطار نیشابوری، اسرارنامه، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی.

272

  • عطار نیشابوری، الهی‌نامه، تصحیح هلموت ریتر و نیز تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی.

273

  • عطار نیشابوری، مصیبت‌نامه، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی.

274

  • عطار نیشابوری، مختارنامه، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی.

275

  • عطار نیشابوری، تذکرةالاولیا، تصحیح محمد قزوینی.

276

  • عطار نیشابوری، دیوان عطار، تصحیح تقی تفضلی.

277   278

پژوهش‌های مهم

279   280

  • فروزانفر، بدیع‌الزمان، شرح احوال و نقد و تحلیل آثار شیخ فریدالدین محمد عطار نیشابوری، تهران.

281

  • زرین‌کوب، عبدالحسین، صدای بال سیمرغ، تهران.

282

  • شفیعی کدکنی، محمدرضا، مقدمه‌ها و تعلیقات تصحیح‌های انتقادی آثار عطار.

283

  • Ritter, Hellmut, Das Meer der Seele: Mensch, Welt und Gott in den Geschichten des Farīduddīn ʿAṭṭār, Leiden, 1955.

284

  • Reinert, Benedikt, “AṬṬĀR, FARĪD-AL-DĪN,” Encyclopaedia Iranica, Vol. III, Fasc. 1.

285   286

جستارهای وابسته

287   288

289

290

291

292

293

294

295

296

297

298   299

منابع

300

  1. ↑ ۱٫۰۰ ۱٫۰۱ ۱٫۰۲ ۱٫۰۳ ۱٫۰۴ ۱٫۰۵ ۱٫۰۶ ۱٫۰۷ ۱٫۰۸ ۱٫۰۹ ۱٫۱۰ ۱٫۱۱ ۱٫۱۲ ۱٫۱۳ ۱٫۱۴ ۱٫۱۵ ۱٫۱۶ ۱٫۱۷ ۱٫۱۸ ۱٫۱۹ ۱٫۲۰ ۱٫۲۱ ۱٫۲۲ Benedikt Reinert، “AṬṬĀR, FARĪD-AL-DĪN”، Encyclopaedia Iranica، جلد سوم، دفتر اول، صص. ۲۰–۲۵، تاریخ انتشار ۱۵ دسامبر ۱۹۸۷، آخرین به‌روزرسانی ۶ آوریل ۲۰۱۷.
  2. ↑ ۲٫۰۰ ۲٫۰۱ ۲٫۰۲ ۲٫۰۳ ۲٫۰۴ ۲٫۰۵ ۲٫۰۶ ۲٫۰۷ ۲٫۰۸ ۲٫۰۹ ۲٫۱۰ ۲٫۱۱ ۲٫۱۲ “Farīd al-Dīn ʿAṭṭār”، Encyclopaedia Britannica.
  3. ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ «نگاهی به زندگی و آثار عطار»، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.
  4. ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ “The Role of Rumi in the Development of the Form and Content of Attār’s Tales”، University of Religions and Denominations، ۲۰۱۶.
  5. ↑ Mubina Moker، “The Spiritual Genealogy of Attar of Nishapur”، Ibn Sina Scientific Research Institute.
  6. ↑ «عطار»، گنجور.
  7. ↑ «مجموعه‌ای از آثار عطار نیشابوری»، ویکی‌نور.
  8. ↑ ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ ۸٫۳ “Tomb of Attar”، Visit Iran.
برگرفته از «https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=Mostafa/صفحه_تمرین_۲&oldid=92909»