|
|
| خط ۱: |
خط ۱: |
| '''مقاله درحال ویرایش است''' | | '''مقاله در حال ویرایش است''' |
|
| |
|
|
| |
|
| برنامه موشکی جمهوری اسلامی ایران | | '''برنامه موشکی جمهوری اسلامی ایران''' |
|
| |
|
| بررسی جامع تاریخچه، پایگاهها، زرادخانه، هزینهها و پیامدها | | بررسی جامع تاریخچه، پایگاهها، زرادخانه، صادرات، هزینهها و پیامدها |
|
| |
|
| تیر ۱۴۰۵ / ژوئن ۲۰۲۶
| | '''مقدمه''' |
|
| |
|
| ────────────────────────────────────────────────────────────
| | برنامه موشکی جمهوری اسلامی ایران یکی از گستردهترین و پیچیدهترین پروژههای تسلیحاتی خاورمیانه است. این برنامه از اوایل دهه ۱۳۶۰ شمسی (۱۹۸۰ میلادی) و در بحبوحه جنگ ایران و عراق آغاز شد و طی چهار دهه به بزرگترین زرادخانه موشکی منطقه تبدیل شده است. |
|
| |
|
| = مقدمه =
| | بر اساس شهادت جان نگروپونته، مدیر اطلاعات ملی آمریکا (DNI)، در سال ۲۰۰۶ و تأیید ژنرال کنث مککنزی، فرمانده ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا (CENTCOM)، در سال ۲۰۲۲، ایران «بیش از ۳٬۰۰۰ موشک بالستیک» دارد. این آمار شامل موشکهای کروز نمیشود. مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی (CSIS) نیز ایران را دارنده بزرگترین و متنوعترین زرادخانه موشکی خاورمیانه میداند. |
| برنامه موشکی جمهوری اسلامی ایران یکی از گستردهترین پروژههای تسلیحاتی خاورمیانه است که از دهه ۱۳۶۰ شمسی (۱۹۸۰ میلادی) آغاز شده و طی چهار دهه به بزرگترین زرادخانه موشکی منطقه تبدیل شده است. بر اساس ارزیابی مدیر اطلاعات ملی آمریکا (DNI) در سال ۲۰۱۹ و دادههای مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی (CSIS)، ایران دارای بزرگترین و متنوعترین زرادخانه موشکی در خاورمیانه است.
| |
|
| |
|
| این برنامه شامل هزاران موشک بالستیک و کروز از انواع مختلف است که در حدود ۳۰ پایگاه زیرزمینی — که مقامات ایرانی آنها را «شهر موشکی» مینامند — مستقر شدهاند. برآورد هزینه سالانه این برنامه حدود ۳ میلیارد دلار است. | | این موشکها در حدود ۳۰ پایگاه زیرزمینی که مقامات ایرانی آنها را «شهر موشکی» مینامند، مستقر شدهاند. تحلیلگران مستقل حدود ۳۰ پایگاه اصلی پرتاب موشک رژیم را شناسایی کردهاند، اما امیرعلی حاجیزاده، فرمانده پیشین نیروی هوافضای سپاه پاسداران، ادعا کرده بود سپاه «تا ۱۰۰ پایگاه بزرگ زیرزمینی» دارد. |
|
| |
|
| این مقاله بر اساس منابع متعدد بینالمللی — شامل گزارشهای CSIS، انستیتو واشنگتن، مرکز تحقیقاتی آلما، آژانس اطلاعات دفاعی آمریکا (DIA)، آسوشیتدپرس، واشنگتنپست، ایران اینترنشنال و اسناد سازمان ملل — تهیه شده و تلاش دارد تصویری مستند و بیطرفانه از این برنامه ارائه دهد. | | برآورد هزینه سالانه این برنامه؛ رقمی قابل توجه، حدود ۳ میلیارد دلار است. بودجه رسمی نظامی ایران در سال ۲۰۲۴ بر اساس گزارش مؤسسه بینالمللی تحقیقات صلح استکهلم (SIPRI) حدود ۷.۹ میلیارد دلار بود، هرچند که تخمینهای غیررسمی آن را تا ۱۳.۸ میلیارد دلار (با احتساب هزینههای پنهان سپاه) برآورد میکنند. |
|
| |
|
| 📌 منابع: CSIS Missile Threat - "Missiles of Iran" (2026) | US DNI Threat Assessment (2019) | Iran News Wire (June 2025) | IranWatch.org (2020)
| | این مقاله بر اساس منابع متعدد بینالمللی — شامل گزارشهای CSIS، انستیتو واشنگتن، مرکز تحقیقاتی آلما، آژانس اطلاعات دفاعی آمریکا (DIA)، مؤسسه بینالمللی مطالعات راهبردی (IISS)، رویترز، آسوشیتدپرس، الجزیره، ایرانواچ، ایران اینترنشنال، واشنگتنپست و اسناد سازمان ملل — تهیه شده و تلاش دارد تصویری مستند و بیطرفانه از این برنامه ارائه دهد. |
|
| |
|
| ────────────────────────────────────────────────────────────
| | '''بخش اول: تاریخچه''' |
|
| |
|
| = بخش اول: تاریخچه =
| | '''۱.۱ —''' دوران جنگ ایران و عراق (۱۳۵۹–۱۳۶۷ / ۱۹۸۰–۱۹۸۸) |
|
| |
|
| == ۱.۱ — دوران جنگ ایران و عراق (۱۳۵۹–۱۳۶۷ / ۱۹۸۰–۱۹۸۸) ==
| | ریشه برنامه موشکی ایران به جنگ هشتساله ایران و عراق بازمیگردد. در جریان «جنگ شهرها» (۱۹۸۵–۱۹۸۸)، عراق شهرهای ایرانی از جمله تهران، اصفهان و دزفول را با موشکهای اسکاد بمباران کرد. ایران فاقد توانایی پاسخگویی متقابل بود و این ناتوانی در پاسخگویی متقابل، انگیزه اصلی دستیابی به قابلیت موشکی بالستیک شد. |
| ریشه برنامه موشکی ایران به جنگ هشتساله ایران و عراق بازمیگردد. در جریان «جنگ شهرها» (۱۹۸۸–۱۹۸۵)، عراق شهرهای ایرانی را با موشکهای اسکاد هدف قرار داد و ایران فاقد توانایی پاسخگویی متقابل بود. این تجربه انگیزه اصلی جمهوری اسلامی برای دستیابی به قابلیت موشکی شد. | |
|
| |
|
| در سال ۱۳۶۴ (۱۹۸۵)، هیئتی به رهبری اکبر هاشمی رفسنجانی — رئیس وقت مجلس — به لیبی، سوریه، چین و کره شمالی سفر کرد. حاصل این سفر خرید حدود ۳۰ فروند موشک اسکاد-بی از لیبی (حکومت معمر قذافی) و تعدادی هواسونگ-۵ (نسخه کرهای اسکاد-بی) از کره شمالی بود. | | در سال ۱۳۶۴ (۱۹۸۵)، هیئتی به رهبری اکبر هاشمی رفسنجانی، رئیس وقت مجلس شورای اسلامی، به لیبی، سوریه، چین و کره شمالی سفر کرد. بر اساس تحقیقات مرکز ۳۸ نورث (38 North)، حاصل این سفر خرید حدود ۳۰ فروند موشک اسکاد-بی از لیبی (حکومت معمر قذافی) و تعدادی هواسونگ-۵ (نسخه کرهای اسکاد-بی) از کره شمالی بود. پس از سفر رفسنجانی به پیونگیانگ، مشاوران نظامی-فنی کره شمالی به ایران اعزام شدند. |
|
| |
|
| در همین دوره، تعدادی راکت ۹کا۵۲ لونا-ام ساخت شوروی از عراق غنیمت گرفته شد که بعدها مبنای ساخت سری موشکهای «زلزال» قرار گرفت. حسن طهرانیمقدم — افسر سپاه پاسداران — اولین موشک ساخت داخل با نام «نازعات» را در ۱۳۶۶ طراحی کرد. یک سال بعد، موشک «مشکات» (ایران-۱۳۰) با برد ۱۳۰ کیلومتر آزمایش شد. | | در آبان ۱۳۶۹ (نوامبر ۱۹۹۰)، مارشال اُ جین یو، وزیر دفاع کره شمالی، با محسن رضایی، فرمانده کل سپاه پاسداران، در تهران دیدار کرد و فروش موشکهای اسکاد-سی با برد ۵۰۰ کیلومتر به ایران را تأیید نمود. این توافق پایه همکاری گستردهتر موشکی ایران-کره شمالی را بنا نهاد. |
|
| |
|
| 📌 منابع: IranWatch.org - "History of Iran's Ballistic Missile Program" (2020) | 38 North - "North Korea-Iran Missile Cooperation" (Sep 2016) | Wikipedia - "Hassan Tehrani Moghaddam"
| | در همین دوره، تعدادی راکت ۹کا۵۲ لونا-ام ساخت شوروی از عراق غنیمت گرفته شد که بعدها مبنای ساخت سری موشکهای «زلزال» قرار گرفت. |
|
| |
|
| ────────────────────────────────────────────────────────────
| | حسن طهرانیمقدم، افسر سپاه پاسداران، اولین موشک ساخت داخل با نام «نازعات» را در سال ۱۳۶۶ طراحی کرد. سال بعد موشک «مشکات» (ایران-۱۳۰) با برد ۱۳۰ کیلومتر آزمایش شد. |
|
| |
|
| == ۱.۲ — دوره رفسنجانی (۱۳۶۸–۱۳۷۶ / ۱۹۸۹–۱۹۹۷) ==
| | دوره رفسنجانی (۱۳۶۸–۱۳۷۶ / ۱۹۸۹–۱۹۹۷) |
| پس از پایان جنگ، در دوره ریاستجمهوری هاشمی رفسنجانی، برنامه موشکی نهادینه شد. در تیر ۱۳۷۰ (۱۹۹۱)، سازمانی به نام «جهاد خودکفایی سپاه پاسداران» به ثبت رسید — سازمانی خارج از ساختار رسمی نیروی هوایی سپاه که بر مهندسی معکوس و تولید داخلی موشکها متمرکز بود.
| |
|
| |
|
| نخستین مدیرعامل این سازمان علی لاریجانی بود. حسین دهقان از دیگر بنیانگذاران آن به شمار میرود. در این دوره، خطوط تولید موشکهای هواسونگ-۵ و ۶ از کره شمالی خریداری شد. موشکهای ام-۷ نیز از چین تهیه شدند که پایه سری فاتح قرار گرفتند. موشک شهاب-۲ (بر پایه هواسونگ-۶) نیز در همین دوره عملیاتی شد.
| | پس از پایان جنگ، در دوره ریاستجمهوری هاشمی رفسنجانی، برنامه موشکی نهادینه و ساختارمند شد. در تیر ۱۳۷۰ (۱۹۹۱)، سازمانی به نام «جهاد خودکفایی سپاه پاسداران (Self-Sufficiency Jihad Organization) به ثبت رسید. |
|
| |
|
| مهمترین پروژه زیرساختی این دوره، آغاز ساخت مجتمع موشکی غرب اصفهان (بعدها «احمد کاظمی») در حاشیه نجفآباد بود — سایتی که بر اساس گزارش سازمان ابتکار تهدید هستهای (NTI) با کمک فناوری چین و کره شمالی ایجاد شد.
| | جهاد خودکفایی سپاه یا (SSJO) ، سازمانی خارج از ساختار رسمی نیروی هوایی سپاه است که بر مهندسی معکوس و تولید داخلی موشکها متمرکز بود و هدف آن «پیشبرد قابلیتهای موشکی بالستیک میباشد. |
|
| |
|
| 📌 منابع: Iran International - "Atlas of Iran's Missile Cities" (June 2026) | IranWatch.org - "IRGC Research and Self-Sufficiency Jihad Organization" | NTI reports
| | نخستین مدیرعامل این سازمان علی لاریجانی بود. حسین دهقان نیز از دیگر بنیانگذاران آن به شمار میرود. در این دوره، خطوط تولید موشکهای هواسونگ-۵ و ۶ از کره شمالی خریداری شد. همچنین ایران موشکهای ام-۷ چینی را تهیه کرد که پایه سری موشکهای فاتح-۱۱۰ قرار گرفتند. |
|
| |
|
| ────────────────────────────────────────────────────────────
| | این دقیقاً همان موشکی بود که در سال ۲۰۰۶ وزارت خزانهداری آمریکا شرکت چینی Great Wall Industry را به دلیل نقش در توسعه آن تحریم کرد. |
|
| |
|
| == ۱.۳ — دوره خاتمی (۱۳۷۶–۱۳۸۴ / ۱۹۹۷–۲۰۰۵) ==
| | مهمترین پروژه زیرساختی این دوره، آغاز ساخت مجتمع موشکی غرب اصفهان در حاشیه نجفآباد بود که بعدها «احمد کاظمی» نامگذاری شد. سایتی که بر اساس گزارش سازمان ابتکار تهدید هستهای (NTI) با کمک فناوری چین و کره شمالی ایجاد شد و بزرگترین مرکز تولید و مونتاژ موشکی ایران محسوب میشود. |
| دوره ریاستجمهوری محمد خاتمی نقطه عطف برنامه موشکی بود. محمدباقر قالیباف — فرمانده وقت نیروی هوایی سپاه — ساخت پایگاههای زیرزمینی موشکی در کوههای زاگرس را آغاز کرد. بر اساس گزارش مرکز جیمز مارتین برای مطالعات عدم اشاعه (۱۹۹۹)، مجتمع «امام علی» خرمآباد در این دوره برای استقرار شهاب-۳ ساخته شد.
| |
|
| |
|
| در تیر ۱۳۷۷ (ژوئیه ۱۹۹۸)، موشک شهاب-۳ — بر پایه «نودونگ» کره شمالی — آزمایش شد. این اولین موشک ایرانی با برد کافی (۱٬۳۰۰ کیلومتر) برای رسیدن به اسرائیل بود. سپس نسخه بهبودیافته «قدر» با برد ۱٬۶۰۰ کیلومتر ساخته شد.
| | دوره خاتمی (۱۳۷۶–۱۳۸۴ / ۱۹۹۷–۲۰۰۵) |
|
| |
|
| در همین دوره، ایران از طریق دلالان اوکراینی ۱۲ فروند موشک کروز خا-۵۵ شوروی را خریداری کرد. اوکراین در ۲۰۰۵ این فروش غیرقانونی را رسماً تأیید کرد. این موشکها مبنای ساخت سری موشکهای کروز «سومار» و «هویزه» شدند. | | دوره ریاستجمهوری محمد خاتمی نقطه عطف برنامه موشکی بود. محمدباقر قالیباف، فرمانده وقت نیروی هوایی سپاه ساخت پایگاههای زیرزمینی موشکی در کوههای زاگرس را آغاز کرد. هدف از حفاری در دل کوهها، حفاظت از زرادخانه در برابر حملات هوایی بود. این تجربهای بود که رژیم ایران در جنگ خلیج فارس (۱۹۹۱) و تخریب سیلوهای عراقی توسط آمریکا آموخته بود. |
|
| |
|
| همچنین طبق گزارشها، در سالهای ۱۳۸۳–۱۳۸۴ (۲۰۰۵)، موشکهای هواسونگ-۱۰ از کره شمالی خریداری شد که پایه موشک «خرمشهر» با برد ۲٬۰۰۰ کیلومتر و ظرفیت کلاهک ۱٬۵۰۰ کیلوگرم قرار گرفت.
| | در تیر ۱۳۷۷ (ژوئیه ۱۹۹۸)، موشک شهاب-۳ بر پایه موشک «نودونگ» (هواسونگ-۷) کره شمالی، آزمایش شد. این اولین موشک ایرانی با برد ۱٬۳۰۰ کیلومتر بود. این بردی بود که در محاسبات رژیم برای رسیدن موشکها به اسرائیل و پایگاههای آمریکا در منطقه کافی بود. رژیم ایران سپس نسخه بهبود یافته «قدر» با برد ۱٬۶۰۰ کیلومتر و دقت بالاتر را طراحی کرد و ساخت. |
|
| |
|
| 📌 منابع: 38 North - "North Korea-Iran Missile Cooperation" (2016) | CSIS Missile Threat - "Soumar" | James Martin Center (1999) | Wikipedia - "Kh-55" (Ukraine sale)
| | در همین دوره، ایران از طریق دلالان اوکراینی ۱۲ فروند موشک کروز خا-۵۵ (Kh-55) ساخت شوروی با برد اصلی ۲٬۵۰۰ کیلومتر را خریداری کرد. اوکراین در سال ۲۰۰۵ رسماً فروش غیرقانونی این موشکها را تأیید کرد. موشکهای خا-۵۵ مبنای مهندسی معکوس و ساخت سری «سومار» و «هویزه» شدند. |
|
| |
|
| ────────────────────────────────────────────────────────────
| | بر اساس گزارشهای ۳۸ نورث، در سالهای ۱۳۸۳–۱۳۸۴ (۲۰۰۵)، موشکهای هواسونگ-۱۰ BM-25 / موسودان، از کره شمالی خریداری شدند. این موشکها پایه توسعه موشک «خرمشهر» با برد ۲٬۰۰۰ کیلومتر و ظرفیت کلاهک ۱٬۵۰۰ کیلوگرم قرار گرفتند. این سنگینترین موشک بالستیکی در زرادخانه ایران بود که ساخته شده بود. |
|
| |
|
| == ۱.۴ — دوره احمدینژاد (۱۳۸۴–۱۳۹۲ / ۲۰۰۵–۲۰۱۳) ==
| | دوره احمدینژاد (۱۳۸۴–۱۳۹۲ / ۲۰۰۵–۲۰۱۳) |
| در این دوره موشک جدیدی از خارج خریداری نشد، اما پایگاههای زیرزمینی توسعه یافتند. در ۱۳۸۸ (۲۰۰۹) نیروی هوایی سپاه به «نیروی هوافضا» تغییر نام داد.
| |
|
| |
|
| مهمترین دستاورد فنی این دوره، موشک «سجیل» بود — اولین موشک بالستیک میانبرد سوخت جامد ایران با برد ۲٬۰۰۰ کیلومتر. سوخت جامد مزیت کوتاهتر بودن زمان آمادهسازی نسبت به موشکهای سوخت مایع را دارد.
| | در این دوره موشک جدیدی از خارج خریداری نشد، اما توسعه داخلی و ساخت پایگاههای زیرزمینی شتاب گرفت. در ۱۳۸۸ (۲۰۰۹) نیروی هوایی سپاه به «نیروی هوافضا» تغییر نام داد و امیرعلی حاجیزاده فرمانده آن شد. |
|
| |
|
| دو حادثه مهم در این دوره رخ داد: نخست، انفجار پایگاه امام علی خرمآباد در مهر ۱۳۸۹ (۲۰۱۰) با ۳۰ تا ۴۰ کشته. دوم، انفجار پایگاه بیدگنه (پادگان مدرس) در ۲۱ آبان ۱۳۹۰ (۱۲ نوامبر ۲۰۱۱) با ۱۷ کشته از جمله حسن طهرانیمقدم. مقامات ایرانی علت را «حادثه حین جابجایی مهمات» اعلام کردند، اما نیویورکتایمز و منابع غربی احتمال خرابکاری — احتمالاً عملیات اسرائیل — را مطرح کردند. علت دقیق انفجار هنوز تأیید نشده است.
| | مهمترین دستاورد فنی این دوره، موشک «سجیل» بود. این موشک اولین موشک بالستیک میانبرد دو مرحلهای سوخت جامد ایران بود. |
|
| |
|
| 📌 منابع: Wikipedia - "Bid Kaneh Explosion" (2011) | New York Times reporting | CSIS Missile Threat - "Sejjil" | NCRI statement (Nov 2011)
| | بر اساس مشخصات CSIS: طول ۱۸ متر، قطر ۱.۲۵ متر، وزن ۲۳٬۶۰۰ کیلوگرم، کلاهک ۷۰۰ کیلوگرم و برد ۲٬۰۰۰ کیلومتر. سوخت جامد مزیت استراتژیک کوتاهتر بودن زمان آمادهسازی را دارد و موشک را در برابر حمله پیشدستانه کمآسیبپذیرتر میکند. |
|
| |
|
| ────────────────────────────────────────────────────────────
| | دو حادثه مهم و مرموز در این دوره رخ داد: انفجار پایگاه امام علی خرمآباد (مهر ۱۳۸۹ / اکتبر ۲۰۱۰): ۳۰ تا ۴۰ نفر کشته شدند. علت رسمی «حادثه حین عملیات» اعلام شد. |
|
| |
|
| == ۱.۵ — دوره روحانی (۱۳۹۲–۱۴۰۰ / ۲۰۱۳–۲۰۲۱) ==
| | انفجار پایگاه بیدگنه (پادگان مدرس) در ۲۱ آبان ۱۳۹۰ (۱۲ نوامبر ۲۰۱۱) - ۱۷ نفر از جمله حسن طهرانیمقدم، طراح اصلی برنامه موشکی سپاه کشته شدند. مقامات ایرانی علت را «حادثه حین جابجایی مهمات» اعلام کردند. اما نیویورکتایمز و منابع اطلاعاتی غربی احتمال خرابکاری — احتمالاً عملیات موساد — را مطرح کردند. علت دقیق تا امروز مورد مناقشه است. |
| توافق برجام (JCPOA) در تیر ۱۳۹۴ (ژوئیه ۲۰۱۵) امضا و با قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت تأیید شد. اما این توافق هیچ محدودیت لازمالاجرای مستقیمی بر برنامه موشکی تحمیل نکرد. قطعنامه ۲۲۳۱ تنها از ایران «خواست» (called upon) — نه الزام کرد — که از توسعه موشکهای بالستیک طراحیشده برای حمل کلاهک هستهای خودداری کند.
| |
|
| |
|
| در طول ریاستجمهوری روحانی، امیرعلی حاجیزاده فرمانده نیروی هوافضای سپاه بود. در این دوره، خوشه جنوبی پایگاهها — شامل برازجان، خورموج، جم، لار، حاجیآباد، کنگ و خورگو — برای پوشش دادن تنگه هرمز و کشورهای حاشیه خلیج فارس توسعه یافت. بیشترین تعداد رونمایی موشکهای جدید (خیبرشکن، دزفول، رعد-۵۰۰ و غیره) نیز در این دوره انجام شد.
| | دوره روحانی (۱۳۹۲–۱۴۰۰ / ۲۰۱۳–۲۰۲۱) |
|
| |
|
| مراکز تحقیق و توسعه شامل ده ترکمن (خجیر)، شاهرود و گرمسار نیز ساخته یا توسعه یافتند. تصاویر ماهوارهای نشان میدهد ساخت مجتمع ده ترکمن از ۱۳۹۲ آغاز و تا ۱۴۰۰ تکمیل شد.
| | توافق برجام (JCPOA) در تیر ۱۳۹۴ (ژوئیه ۲۰۱۵) امضا شد و با قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت تأیید شد. فرزین ندیمی (انستیتو واشنگتن) در تحلیل ژوئن ۲۰۲۵ خود توضیح میدهد: «توافق هیچ محدودیت مستقیم و قابل اجرایی بر برنامه موشکی ایران تحمیل نکرد. قطعنامه ۲۲۳۱ تنها از ایران خواست که از توسعه موشکهای بالستیک طراحیشده برای حمل کلاهک هستهای خودداری کند (called upon) این محدودیتهای نمادین نیز در اکتبر ۲۰۲۳ منقضی شدند.» |
|
| |
|
| 📌 منابع: Washington Institute - Farzin Nadimi (2023-2025) | Wikipedia - "UNSC Resolution 2231" | Iran International - "Atlas" | CSIS Missile Threat
| | ندیمی ادامه میدهد: «ایران برنامه موشکی و ذخیرهسازی خود را پس از اجرای برجام تشدید کرد. با وجود تحریمهای باقیمانده، دهها موشک جدید و ارتقایافته آزمایش شد که برد، دقت و قابلیت بقای بهتری داشتند.» |
|
| |
|
| ────────────────────────────────────────────────────────────
| | در دوره روحانی، خوشه جنوبی پایگاهها، شامل برازجان، خورموج، جم، لار، حاجیآباد، کنگ و خورگو برای پوشش دادن تنگه هرمز و کشورهای حاشیه خلیج فارس توسعه یافت. بیشترین تعداد رونمایی موشکهای جدید (خیبرشکن، دزفول، رعد-۵۰۰، حاج قاسم سلیمانی و غیره) در این دوره انجام شد. |
|
| |
|
| == ۱.۶ — پس از روحانی: عملیات نظامی و جنگها (۱۴۰۰–۱۴۰۵ / ۲۰۲۱–۲۰۲۶) == | | == ۶ — پس از روحانی: عملیات نظامی و جنگها (۱۴۰۰–۱۴۰۵ / ۲۰۲۱–۲۰۲۶) == |
| از ۱۴۰۰ به بعد، موشکهای فتاح-۱ و ۲ (با ادعای مافوق صوت — کارشناسان غربی آنها را MRBM با کلاهک بازگشتی قابل مانور میدانند)، خرمشهر-۴، قائم-۱۰۰ و چند نوع دیگر رونمایی شدند.
| | این دوره شاهد نخستین کاربرد عملیاتی گسترده موشکهای ایرانی بود. موشکهای فتاح-۱ و ۲ رونمایی شدند — ایران آنها را «مافوق صوت» معرفی کرد. اما فابیان هینتس، پژوهشگر مؤسسه IISS، توضیح میدهد: «فتاح در طبقهبندی عمومی سلاحهای مافوق صوت نمیگنجد بلکه MRBM با کلاهک بازگشتی قابل مانور (MaRV) است.» |
|
| |
|
| در فروردین ۱۴۰۳ (آوریل ۲۰۲۴)، ایران بیش از ۳۰۰ موشک و پهپاد به سمت اسرائیل شلیک کرد — اولین حمله مستقیم از خاک ایران به اسرائیل. اسرائیل اعلام کرد بیشتر آنها رهگیری شدهاند و خسارت محدود بوده است. در مهر ۱۴۰۳ (اکتبر ۲۰۲۴) حمله دوم با حدود ۲۰۰ موشک بالستیک انجام شد.
| | عملیات وعده صادق ۱ (فروردین ۱۴۰۳ / آوریل ۲۰۲۴): |
|
| |
|
| پاسخ اسرائیل در جنگ ۱۲ روزه (خرداد ۱۴۰۴ / ژوئن ۲۰۲۵) و حملات بعدی، حدود ۲۰ پایگاه موشکی ایران را هدف قرار داد. بر اساس گزارش ارتش اسرائیل: تقریباً نیمی از لانچرهای موشک بالستیک و ۳۵ تا ۴۵ درصد ذخیره موشکی ایران نابود شد. تأسیسات تولید سوخت جامد در شاهرود — از جمله مخلوطگرهای سیارهای (planetary mixers) که برای ساخت موتورهای سوخت جامد حیاتی هستند — از بین رفتند.
| | رژیم ایران بیش از ۳۰۰ موشک و پهپاد به سمت اسرائیل شلیک کرد. این نخستین حمله مستقیم از خاک ایران به اسرائیل در تاریخ بود |
|
| |
|
| آسوشیتدپرس در شهریور ۱۴۰۴ (سپتامبر ۲۰۲۵) گزارش داد: ایران بازسازی تأسیسات را آغاز کرده اما «یک عنصر حیاتی غایب است: مخلوطگرهای بزرگ ضروری برای تولید سوخت جامد.» در این جنگها، تعداد زیادی از فرماندهان ارشد نظامی ایران — از جمله حسین سلامی، محمد باقری، حاجیزاده و دیگران — کشته شدند.
| | عملیات وعده صادق ۲ (مهر ۱۴۰۳ / اکتبر ۲۰۲۴): حدود ۲۰۰ موشک بالستیک از خاک ایران به اسراییل شلیک شد. |
|
| |
|
| 📌 منابع: Wikipedia - "October 2024 Iranian strikes on Israel" | ISW - "Iran Update, July 3, 2025" | Alma Center BDA (Feb 2026) | AP/PBS (Sep 2025)
| | پاسخ اسرائیل در جنگ ۱۲ روزه (خرداد ۱۴۰۴برابر با مارس ۲۰۲۶): اسرائیل «صدها لانچر موشکی روزمینی» را هدف قرار داد و سپس در فاز دوم، به تأسیسات زیرزمینی حمله کرد.ارتش اسرائیل تقریباً نیمی از لانچرهای موشک بالستیک و ۳۵ تا ۴۵ درصد ذخیره موشکی ایران را مورد هدف قرار داد. |
|
| |
|
| ────────────────────────────────────────────────────────────
| | ISW در گزارش ویژه ۱۳ مه ۲۰۲۶ نوشت: «ارزیابیهای اطلاعاتی آمریکا تخمین میزنند ایران به ۹۰ درصد تأسیسات زیرزمینی خود دسترسی یافته است وهمچنان حدود ۷۰ درصد لانچرهای متحرک و ۷۰ درصد ذخیره موشکی پیش از جنگ را در اختیار دارد. » |
|
| |
|
| = بخش دوم: پایگاههای موشکی =
| | در بهمن ۱۴۰۴ (فوریه ۲۰۲۵)، یک کشتی حامل ۱٬۰۰۰ تن سدیم پرکلرات (ماده شیمیایی حیاتی برای تولید سوخت جامد) به بندرعباس رسید. این محموله میتوانست سوخت حدود ۲۶۰ موشک خیبرشکن تولید کند. |
| جمهوری اسلامی حدود ۳۰ پایگاه موشکی — عمدتاً زیرزمینی — در سراسر ایران ساخته است. حاجیزاده گفته بود: «اگر هر هفته یک شهر موشکی رونمایی کنیم، دو سال طول میکشد.» این پایگاهها شامل تونلها، بانکرهای بتنی، سیستمهای مخابراتی، تجهیزات سوختگیری، لانچرها و مراکز کنترل هستند.
| |
|
| |
|
| == ۲.۱ — زنجیره تحقیق و توسعه (شمال مرکزی) ==
| | در دسامبر ۲۰۲۵ گزارش داد ایران ذخیره موشکی خود را به حدود ۲٬۰۰۰ موشک «سنگین» بالستیک بازسازی کرده است. |
| مجتمع خجیر (باکری): محدودهای به وسعت ۴۰ کیلومتر مربع در جنوبشرق تهران. شامل گروههای صنعتی متعدد (محلاتی، کاظمی، جهانآرا، مفتح و غیره). گروه جهانآرا مخازن سوخت موشکهای مایع مثل خرمشهر را تولید میکند. واشنگتنپست گزارش داد در جنگ دوم دستکم ۸۸ ساختمان خجیر هدف قرار گرفت.
| |
|
| |
|
| تأسیسات ده ترکمن (داخل خجیر): بر اساس پژوهش Arms Control Wonk (مهر ۱۴۰۴)، یکی از کلیدیترین مراکز تولید موتور سوخت جامد. تصاویر ماهوارهای نشان میدهد تا ۱۳۹۱ هیچ تأسیساتی در محل نبوده و ساخت از ۱۳۹۲ آغاز شده.
| | در این جنگها تعداد زیادی از فرماندهان ارشد نظامی ایران، از جمله حسین سلامی (فرمانده کل سپاه)، محمد باقری (رئیس ستاد نیروهای مسلح)، حاجیزاده (فرمانده هوافضا) و بیش از ۸۵ فرمانده ارشد دیگر کشته شدند. |
|
| |
|
| پارچین (همت): در ۱۱ کیلومتری خجیر. هم برای برنامه موشکی و هم هستهای اهمیت دارد. چندین بار مورد حمله قرار گرفته — از جمله حملات پهپادی اسرائیل در آبان ۱۴۰۱ (برای اولین بار).
| | '''بخش دوم: پایگاههای موشکی''' |
| | |
| مجتمع شاهرود: جنوبشرقی شاهرود. نقش حیاتی در تولید سوخت جامد. فرزین ندیمی (انستیتو واشنگتن): «شاهرود به دلیل مخلوطکنهای سیارهای نقش حیاتی دارد.» این مخلوطگرها در حملات اسرائیل نابود شدند.
| |
| | |
| مجتمع گرمسار: ۱۴ کیلومتری شمالغربی گرمسار. ساخت همزمان با شاهرود. در ۲۵ خرداد ۱۴۰۴ هدف قرار گرفت.
| |
| | |
| 📌 منابع: Iran International - "Atlas" | Arms Control Wonk (Oct 2025) | Washington Post | Washington Institute - Nadimi | AP/PBS (Sep 2025)
| |
| | |
| == ۲.۲ — خوشه تهران ==
| |
| پایگاه گرمدره: غرب تهران، مرز تهران و کرج. تونلها در درههای کوههای وردآورد.
| |
| | |
| مجتمع بیدگنه (پادگان مدرس / الغدیر): شامل بخش تحقیق و توسعه و مرکز نگهداری موشک. محل انفجار ۱۳۹۰ که طهرانیمقدم در آن کشته شد.
| |
| | |
| تمامی مراکز خوشه تهران در جنگهای ۱۴۰۴–۱۴۰۵ هدف قرار گرفتند.
| |
| | |
| == ۲.۳ — خوشه اصفهان (تولید و مونتاژ) ==
| |
| بر اساس گزارش NTI، مجتمع اصفهان بزرگترین سایت تولید و مونتاژ موشکی است — ایجاد شده در اواخر دهه ۶۰ با کمک فناوری چین و کره شمالی.
| |
| | |
| پایگاه احمد کاظمی (نجفآباد): رشتههایی به طول ۸ کیلومتر در دره کوهها. ۱۰ دهانه تونل. فعالیت از اواخر دهه ۶۰ با توسعه عمده از ۱۳۸۶.
| |
| | |
| مجتمع بهارستان: جنوب اصفهان. ساخت بین ۱۳۸۵ تا ۱۳۸۶. انفجارهای ثانویه در جنگ دوم توسط شهروندان ضبط شد.
| |
| | |
| مجتمع مبارکه: ۳۰ کیلومتری جنوب اصفهان. سه ورودی مجزا. هسته اصلی از ۱۳۸۱.
| |
| | |
| مرکز آلما برآورد کرد بیش از ۵۰ درصد تأسیسات سطحی خوشه اصفهان پیش از جنگ دوم تخریب شده بود.
| |
| | |
| 📌 منابع: NTI | Alma Center BDA (Feb 2026) | Iran International - "Atlas" | ISW/AEI reports
| |
| | |
| == ۲.۴ — خوشه تبریز ==
| |
| پادگان الزهرا (آمند): ۲۰ کیلومتری شمالغربی تبریز. از ۲۷ سوله، تنها ۷ ساختمان پس از جنگ ۱۲ روزه باقی ماند. ایران از این پایگاه در ۱۴۰۱ برای شلیک موشک به اربیل (کردستان عراق) استفاده کرده بود.
| |
| | |
| پایگاه جنوبی تبریز: سایت قدیمی پدافند که در ۱۳۸۲ تغییر کاربری داد. سیلوهای موشکی مشابه شمال شیراز.
| |
| | |
| پایگاه ارومیه: ۱۰ تا ۵۰ درصد تخریب طبق ارزیابی آلما.
| |
| | |
| == ۲.۵ — خوشه کرمانشاه ==
| |
| پنجپله (پادگان امام حسن): ۴ کیلومتری شرق کرمانشاه. وسعت ۶ کیلومتر مربع. حدود ۸۰ زاغه خاکپوش. یکی از قدیمیترین پایگاهها.
| |
| | |
| تنگه کنشت: ۳ تا ۸ کیلومتری شمالغربی پنجپله. ۶۳ زاغه. تونلهایی از ۱۳۸۴ و ۱۳۹۹.
| |
| | |
| کمیجه (هرسین) و کنگاور: پایگاههای جدیدتر (۱۳۹۵–۱۳۹۶). هر دو بیش از ۵۰ درصد تخریب.
| |
| | |
| پادگان شهدا (قزانچی): قدیمیترین پایگاه موشکی سپاه — دوران جنگ ۸ ساله.
| |
| | |
| 📌 منابع: Alma Center BDA (Feb 2026) | Iran International - "Atlas" | Contested Ground (July 2025)
| |
| | |
| == ۲.۶ — خوشه شیراز ==
| |
| پایگاه شمال شیراز: ۱۰ کیلومتری شمالشرق. ۳ دهانه تونل و سیلوهای پرتاب. بیش از ۵۰ درصد تخریب.
| |
| | |
| پایگاه جنوب شیراز (کفری): ۷ دهانه تونل. آسیب خفیف (کمتر از ۱۰ درصد).
| |
| | |
| == ۲.۷ — پایگاه امام علی (خرمآباد) ==
| |
| دو بخشی — شمالی بین ۳ کوه. حدود ۱۰ ورودی تونل. بر اساس مرکز جیمز مارتین، برای شهاب-۳ ساخته شد. در جنگ ۱۲ روزه از مراکز اصلی شلیک به اسرائیل بود. دستکم ۴۰ نفر — از جمله سرتیپ محمدباقر طاهرپور — در حمله متقابل کشته شدند.
| |
| | |
| == ۲.۸ — خوشه جنوبی (خلیج فارس و تنگه هرمز) ==
| |
| هفت پایگاه در استانهای بوشهر، فارس و هرمزگان — برای پوشش تنگه هرمز و کشورهای حاشیه خلیج فارس:
| |
| | |
| • خورگو: ۳۲ کیلومتری بندرعباس. ۳ شفت پرتاب. فاکسنیوز در ۱۳۹۹ فاش کرد.
| |
| | |
| • خورموج: ۲۶۰ کیلومتری سواحل عربستان. ۹ دریچه پرتاب. ساخت از ۱۳۹۷.
| |
| | |
| • جم: ۱۳ کیلومتری ساحل خلیج فارس. ۲۲۰ کیلومتر تا بحرین، ۲۰۰ کیلومتر تا قطر.
| |
| | |
| • لار: ۱۰۰ کیلومتری ساحل. ۵ دهانه پرتاب.
| |
| | |
| • حاجیآباد: ۱۳۰ کیلومتری بندرعباس. ۵ دهانه تونل و ۷ شفت پرتاب.
| |
| | |
| • برازجان و کنگ.
| |
| | |
| == ۲.۹ — سایر پایگاهها ==
| |
| • قم: ۲۰ کیلومتری تأسیسات اتمی فردو.
| |
| | |
| • کاشان: ۷ کیلومتری اتوبان کاشان-قم.
| |
| | |
| • خمین: اکثر ساختمانها پس از جنگ ۱۲ روزه نابود شدند.
| |
| | |
| • یزد (امام حسین): پایگاه «گرانیتی» در کوه شیرکوه. حفاری از ۱۳۷۷. انبار اصلی خرمشهر.
| |
| | |
| • دوکوهه (دزفول): ۵ تونل. لانچر شهاب-۳ شناسایی شده.
| |
| | |
| • زنجان، ابهر، آبیک و کرمان.
| |
| | |
| 📌 منابع: Alma Center BDA (Feb 2026) | Fox News (2020) | ISW/AEI "Critical Threats" | Iran International - "Atlas" | Ynet / Jerusalem Post
| |
| | |
| ────────────────────────────────────────────────────────────
| |
| | |
| = بخش سوم: زرادخانه موشکی =
| |
| | |
| == ۳.۱ — موشکهای بالستیک کوتاهبرد (SRBM — برد زیر ۱٬۰۰۰ کیلومتر) ==
| |
| • شهاب-۱ (اسکاد-بی / هواسونگ-۵): برد ۲۸۵–۳۳۰ کیلومتر. سوخت مایع. کلاهک ۷۷۰–۱٬۰۰۰ کیلوگرم.
| |
| | |
| • شهاب-۲ (اسکاد-سی / هواسونگ-۶): برد ۵۰۰ کیلومتر. سوخت مایع.
| |
| | |
| • فاتح-۱۱۰: برد ۲۰۰–۳۰۰ کیلومتر. سوخت جامد. بر پایه ام-۷ چینی.
| |
| | |
| • فاتح-۳۱۳: برد ۵۰۰ کیلومتر. سوخت جامد. نسل بهبودیافته.
| |
| | |
| • قیام-۱: برد ۷۰۰–۸۰۰ کیلومتر. سوخت مایع.
| |
| | |
| • ذوالفقار: برد ۷۰۰ کیلومتر. سوخت جامد. کلاهک قابل هدایت.
| |
| | |
| • زلزال (۱، ۲، ۳): بر پایه راکت غنیمتی شوروی. بردهای متفاوت.
| |
| | |
| == ۳.۲ — موشکهای بالستیک میانبرد (MRBM — ۱٬۰۰۰ تا ۳٬۰۰۰ کیلومتر) ==
| |
| • شهاب-۳ (نودونگ / هواسونگ-۷): برد ۱٬۳۰۰ کیلومتر. سوخت مایع. آزمایش اول ۱۹۹۸.
| |
| | |
| • قدر-۱: برد ۱٬۹۵۰ کیلومتر. بر پایه شهاب-۳ تغییریافته.
| |
| | |
| • عماد: برد ۱٬۷۰۰ کیلومتر. کلاهک بازگشتی قابل هدایت.
| |
| | |
| • خرمشهر (هواسونگ-۱۰): برد ۲٬۰۰۰ کیلومتر. کلاهک ۱٬۵۰۰ کیلوگرم. سوخت مایع. خرمشهر-۴ آخرین نسل.
| |
| | |
| • سجیل: برد ۲٬۰۰۰ کیلومتر. سوخت جامد. دو مرحلهای.
| |
| | |
| • خیبرشکن: برد ۱٬۴۵۰ کیلومتر. سوخت جامد. طول ۱۱.۴ متر، وزن ۶.۳ تن، کلاهک ۵۵۰ کیلوگرم. مانوردهنده در فاز نهایی.
| |
| | |
| • فتاح-۱ و ۲: ایران آنها را «مافوق صوت» معرفی کرده. کارشناسان غربی (فابیان هینتس از IISS) آنها را MRBM با کلاهک بازگشتی قابل مانور (MaRV) میدانند — نه سلاح مافوق صوت به معنای دقیق فنی.
| |
| | |
| • حاج قاسم: سوخت جامد. مشاهده در تونلهای زیرزمینی.
| |
| | |
| == ۳.۳ — موشکهای کروز ==
| |
| • سومار: برد ۲٬۰۰۰–۳٬۰۰۰ کیلومتر (برآورد). بر پایه خا-۵۵ شوروی.
| |
| | |
| • هویزه: برد ۱٬۳۵۰ کیلومتر. پرواز در ارتفاع پایین. رونمایی ۱۳۹۷.
| |
| | |
| • پاوه: کروز زمینپرتاب.
| |
| | |
| • یاعلی: برد ۷۰۰ کیلومتر.
| |
| | |
| • ابومهدی: نسل جدید دوربرد.
| |
| | |
| • موشکهای ضد کشتی: رعد (برد ۳۵۰ کیلومتر)، نصر، نور (بر پایه سی-۸۰۲ چینی).
| |
| | |
| == ۳.۴ — حاملهای فضایی (فناوری دوگانه) ==
| |
| بر اساس تحلیل بنیاد دفاع از دموکراسیها (FDD)، حاملهای فضایی ایران از فناوری مشترک با موشکهای بالستیک دوربرد استفاده میکنند:
| |
| | |
| • سیمرغ: دو مرحلهای سوخت مایع. بار ۲۵۰ کیلوگرم به ۵۰۰ کیلومتر LEO.
| |
| | |
| • قائم-۱۰۰: سه مرحلهای سوخت جامد. FDD: «ایران در حال توسعه مسیر جایگزین ICBM با سوخت جامد است.» ژانویه ۲۰۲۴: ماهواره ثریا به مدار.
| |
| | |
| 📌 منابع: CSIS Missile Threat (2026) | IISS - Fabian Hinz | FDD (Jan 2024) | Wikipedia entries for each missile
| |
| | |
| ────────────────────────────────────────────────────────────
| |
| | |
| = بخش چهارم: افراد کلیدی =
| |
| • حسن طهرانیمقدم (۱۳۳۸–۱۳۹۰): افسر سپاه پاسداران و طراح اصلی موشکهای نازعات، شهاب، قدر و سجیل. در ۱۳۶۵ به لبنان رفت و برنامه موشکی حزبالله را پایهگذاری کرد. در انفجار بیدگنه ۱۳۹۰ کشته شد.
| |
| | |
| • محمدباقر قالیباف: فرمانده نیروی هوایی سپاه (۱۳۷۶–۱۳۸۰). مسئول اصلی ساخت پایگاههای زیرزمینی موشکی. بعدها شهردار تهران و رئیس مجلس شد.
| |
| | |
| • امیرعلی حاجیزاده: فرمانده هوافضای سپاه از ۱۳۸۸. توسعهدهنده پایگاهها و مراکز تولید شاهرود و خجیر. در جنگ ۱۲ روزه (۱۴۰۴) کشته شد.
| |
| | |
| • اکبر هاشمی رفسنجانی: حامی اصلی تأسیس برنامه موشکی. مسئول سفر ۱۳۶۴ برای خرید اولین موشکها.
| |
| | |
| • علی لاریجانی: نخستین مدیرعامل جهاد خودکفایی سپاه.
| |
| | |
| • حسین دهقان: از بنیانگذاران جهاد خودکفایی. فرمانده سابق نیروی هوایی سپاه. وزیر دفاع دولت روحانی.
| |
| | |
| • منوچهر منطقی: مسئول برنامه موشکی در وزارت دفاع — نقشی معادل طهرانیمقدم در سپاه.
| |
| | |
| • حسین سلامی و محمد باقری: فرمانده کل سپاه و رئیس ستاد نیروهای مسلح. هر دو در جنگ ۱۴۰۴ کشته شدند.
| |
| | |
| 📌 منابع: Wikipedia - "Hassan Tehrani Moghaddam" | New Lines Magazine (Sep 2021) | Iran International - "Atlas" | NCRI statements
| |
| | |
| ────────────────────────────────────────────────────────────
| |
| | |
| = بخش پنجم: صادرات و انتقال فناوری =
| |
| بر اساس گزارشهای CSIS، وزارت خارجه آمریکا و دبیرکل سازمان ملل، جمهوری اسلامی موشکها و فناوری موشکی را به گروههای متعددی منتقل کرده:
| |
| | |
| • حزبالله لبنان: طهرانیمقدم در ۱۳۶۵ برنامه موشکی حزبالله را پایهگذاری کرد. سیاست ایران نه فقط ارسال موشک بلکه انتقال دانش فنی و آموزش مهندسان لبنانی بود.
| |
| | |
| • حماس و جهاد اسلامی فلسطین: آموزش مهندسان فلسطینی و قاچاق قطعات موشکی.
| |
| | |
| • حوثیهای یمن: انتقال فناوری موشک بالستیک و پهپاد. دبیرکل سازمان ملل تأیید کرد موشکهای کروز استفادهشده در حمله به تأسیسات آرامکو (ابقیق-خریص ۲۰۱۹) «منشأ ایرانی» دارند.
| |
| | |
| • شبهنظامیان شیعه عراق: مجهز به موشکها و پهپادهای ایرانی.
| |
| | |
| • روسیه: آمریکا در مهر ۱۴۰۱ (۲۰۲۲) ایران را به فروش پهپادهای شاهد-۱۳۱ و ۱۳۶ به روسیه برای جنگ اوکراین متهم کرد.
| |
| | |
| 📌 منابع: CSIS Missile Threat | New Lines Magazine (Sep 2021) | Washington Institute - Knights | UN Secretary-General reports | US State Dept (Oct 2022)
| |
| | |
| ────────────────────────────────────────────────────────────
| |
| | |
| = بخش ششم: ارزیابی خسارت (جنگ ۱۲ روزه و جنگ دوم) =
| |
| مرکز تحقیقاتی آلما (اسرائیل) در بهمن ۱۴۰۴ (فوریه ۲۰۲۶) گزارش جامعی از ارزیابی خسارت ۲۵ پایگاه اصلی موشکی ایران منتشر کرد. ارتش اسرائیل نیز اعلام کرد تقریباً نیمی از لانچرهای موشک بالستیک ایران و ۳۵ تا ۴۵ درصد ذخیره موشکی نابود شده است.
| |
| | |
| خسارت سنگین (بیش از ۵۰ درصد تخریب تأسیسات سطحی):
| |
| | |
| بهارستان، مبارکه، پنجپله، کمیجه، تبریز جنوبی، اصفهان غرب، کنگاور، خرمآباد، تبریز شمالی (آمند)، شیراز شمالی
| |
| | |
| خسارت متوسط (۱۰ تا ۵۰ درصد):
| |
| | |
| زنجان، یزد، قم، حاجیآباد، جم
| |
| | |
| خسارت خفیف (کمتر از ۱۰ درصد):
| |
| | |
| شیراز جنوبی، لار، خورموج
| |
| | |
| نکته مهم از گزارش آلما:
| |
| | |
| «خسارت وارده به تأسیسات سطحی فقط بهطور موقت پایگاههای بزرگ را غیرعملیاتی کرده. تمام پایگاهها دارای زیرساختهای زیرزمینی هستند که نفوذ به آنها دشوار است. بنابراین ارزیابی ما این است که داراییها و سیستمهای مستقر در تأسیسات زیرزمینی، از جنگ ۱۲ روزه جان سالم به در بردهاند.»
| |
| | |
| «تا پایان ژانویه ۲۰۲۶، پایگاههایی که خسارت متوسط تا سنگین دیدهاند، نشانههای بازسازی و ادامه فعالیت نشان میدهند. تهدید راهبردی موشکهای میانبرد و دوربرد از بین نرفته.»
| |
| | |
| آسوشیتدپرس (شهریور ۱۴۰۴): بازسازی پارچین و شاهرود آغاز شده اما مخلوطگرهای سوخت جامد همچنان تأمین نشدهاند.
| |
| | |
| 📌 منابع: Alma Center - "Iran: Main Launch Bases - Damage Assessment" (Feb 2026) | AP/PBS (Sep 2025) | ISW (July 2025)
| |
| | |
| ────────────────────────────────────────────────────────────
| |
| | |
| = بخش هفتم: هزینهها =
| |
| برآوردهای موجود از هزینه برنامه موشکی:
| |
| | |
| • هزینه سالانه برنامه موشکی: حدود ۳ میلیارد دلار (توسعه، تولید و نگهداری).
| |
| | |
| • هزینه توسعه شهاب-۳: حدود ۱ میلیارد دلار.
| |
| | |
| • بودجه نظامی ایران ۲۰۲۵: بیش از ۲۳ میلیارد دلار (افزایش ۲۰۰ درصدی نسبت به سالهای قبل).
| |
| | |
| • برآورد کل بودجه نظامی ۲۰۲۵ (شامل منابع غیرشفاف): تا ۵۰.۱ میلیارد دلار — رشد قابل توجه از ۶.۸۵ میلیارد دلار در ۲۰۲۲.
| |
| | |
| منتقدان داخلی و خارجی اشاره میکنند این هزینهها در شرایطی صرف میشود که بخش بزرگی از جمعیت ایران زیر خط فقر زندگی میکنند و بهداشت، آموزش و زیرساختهای کشور با مشکلات جدی مواجهاند.
| |
| | |
| 📌 منابع: Iran News Wire (June 2025) | CSIS - "Epic Fury Cost Estimate" (March 2026)
| |
| | |
| ────────────────────────────────────────────────────────────
| |
| | |
| = بخش هشتم: ارتباط با برنامه هستهای =
| |
| بر اساس یافتههای آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA)، ایران تا پایان ۲۰۰۳ برنامه هماهنگشدهای برای توسعه سلاح هستهای داشته — از جمله طراحی ادغام کلاهک هستهای با موشک شهاب-۳.
| |
| | |
| بر اساس گزارش ISPI (مهر ۱۴۰۴ / اکتبر ۲۰۲۵)، منابعی در تهران ادعا کردهاند که خامنهای مجوز توسعه کلاهکهای هستهای کوچکشده را صادر کرده — هرچند این گزارش توسط منابع مستقل تأیید نشده است.
| |
| | |
| فرزین ندیمی (انستیتو واشنگتن) معتقد است: «هر توافق آینده باید شامل محدودیتهای قابل اجرا بر موشکهای دوربرد باشد — بدون آن، امنیت منطقهای و عدم اشاعه تضمین نمیشود.»
| |
| | |
| حاملهای فضایی — بهویژه قائم-۱۰۰ سه مرحلهای سوخت جامد — نیز نگرانی ایجاد کردهاند. بنیاد دفاع از دموکراسیها (FDD) آن را «مسیر جایگزین ICBM» توصیف کرده.
| |
| | |
| 📌 منابع: IranWatch.org | ISPI (Oct 2025) | Washington Institute - Nadimi (June 2025) | FDD (Jan 2024)
| |
| | |
| ────────────────────────────────────────────────────────────
| |
| | |
| = جمعبندی =
| |
| برنامه موشکی جمهوری اسلامی طی چهار دهه از خرید موشکهای اسکاد از لیبی و کره شمالی به بزرگترین زرادخانه موشکی خاورمیانه تبدیل شده — با هزاران موشک بالستیک و کروز در حدود ۳۰ پایگاه زیرزمینی.
| |
| | |
| حملات اسرائیل در جنگ ۱۲ روزه و جنگ دوم (۱۴۰۴–۱۴۰۵) آسیب قابل توجهی به تأسیسات سطحی و بخشی از ذخیره موشکی وارد کرد — از جمله نابودی مخلوطگرهای سوخت جامد شاهرود. اما بر اساس ارزیابی مرکز آلما، تأسیسات زیرزمینی عمدتاً سالم ماندهاند و بازسازی آغاز شده.
| |
| | |
| آینده برنامه با ابهاماتی همراه است: توانایی تولید سوخت جامد محدود شده، بسیاری از فرماندهان ارشد کشته شدهاند، و فشار بینالمللی برای گنجاندن محدودیتهای موشکی در هر توافق آینده افزایش یافته. از سوی دیگر، ایران نشانههای مشخصی از ادامه تولید و بازسازی نشان میدهد.
| |
مقاله در حال ویرایش است
برنامه موشکی جمهوری اسلامی ایران
بررسی جامع تاریخچه، پایگاهها، زرادخانه، صادرات، هزینهها و پیامدها
مقدمه
برنامه موشکی جمهوری اسلامی ایران یکی از گستردهترین و پیچیدهترین پروژههای تسلیحاتی خاورمیانه است. این برنامه از اوایل دهه ۱۳۶۰ شمسی (۱۹۸۰ میلادی) و در بحبوحه جنگ ایران و عراق آغاز شد و طی چهار دهه به بزرگترین زرادخانه موشکی منطقه تبدیل شده است.
بر اساس شهادت جان نگروپونته، مدیر اطلاعات ملی آمریکا (DNI)، در سال ۲۰۰۶ و تأیید ژنرال کنث مککنزی، فرمانده ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا (CENTCOM)، در سال ۲۰۲۲، ایران «بیش از ۳٬۰۰۰ موشک بالستیک» دارد. این آمار شامل موشکهای کروز نمیشود. مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی (CSIS) نیز ایران را دارنده بزرگترین و متنوعترین زرادخانه موشکی خاورمیانه میداند.
این موشکها در حدود ۳۰ پایگاه زیرزمینی که مقامات ایرانی آنها را «شهر موشکی» مینامند، مستقر شدهاند. تحلیلگران مستقل حدود ۳۰ پایگاه اصلی پرتاب موشک رژیم را شناسایی کردهاند، اما امیرعلی حاجیزاده، فرمانده پیشین نیروی هوافضای سپاه پاسداران، ادعا کرده بود سپاه «تا ۱۰۰ پایگاه بزرگ زیرزمینی» دارد.
برآورد هزینه سالانه این برنامه؛ رقمی قابل توجه، حدود ۳ میلیارد دلار است. بودجه رسمی نظامی ایران در سال ۲۰۲۴ بر اساس گزارش مؤسسه بینالمللی تحقیقات صلح استکهلم (SIPRI) حدود ۷.۹ میلیارد دلار بود، هرچند که تخمینهای غیررسمی آن را تا ۱۳.۸ میلیارد دلار (با احتساب هزینههای پنهان سپاه) برآورد میکنند.
این مقاله بر اساس منابع متعدد بینالمللی — شامل گزارشهای CSIS، انستیتو واشنگتن، مرکز تحقیقاتی آلما، آژانس اطلاعات دفاعی آمریکا (DIA)، مؤسسه بینالمللی مطالعات راهبردی (IISS)، رویترز، آسوشیتدپرس، الجزیره، ایرانواچ، ایران اینترنشنال، واشنگتنپست و اسناد سازمان ملل — تهیه شده و تلاش دارد تصویری مستند و بیطرفانه از این برنامه ارائه دهد.
بخش اول: تاریخچه
۱.۱ — دوران جنگ ایران و عراق (۱۳۵۹–۱۳۶۷ / ۱۹۸۰–۱۹۸۸)
ریشه برنامه موشکی ایران به جنگ هشتساله ایران و عراق بازمیگردد. در جریان «جنگ شهرها» (۱۹۸۵–۱۹۸۸)، عراق شهرهای ایرانی از جمله تهران، اصفهان و دزفول را با موشکهای اسکاد بمباران کرد. ایران فاقد توانایی پاسخگویی متقابل بود و این ناتوانی در پاسخگویی متقابل، انگیزه اصلی دستیابی به قابلیت موشکی بالستیک شد.
در سال ۱۳۶۴ (۱۹۸۵)، هیئتی به رهبری اکبر هاشمی رفسنجانی، رئیس وقت مجلس شورای اسلامی، به لیبی، سوریه، چین و کره شمالی سفر کرد. بر اساس تحقیقات مرکز ۳۸ نورث (38 North)، حاصل این سفر خرید حدود ۳۰ فروند موشک اسکاد-بی از لیبی (حکومت معمر قذافی) و تعدادی هواسونگ-۵ (نسخه کرهای اسکاد-بی) از کره شمالی بود. پس از سفر رفسنجانی به پیونگیانگ، مشاوران نظامی-فنی کره شمالی به ایران اعزام شدند.
در آبان ۱۳۶۹ (نوامبر ۱۹۹۰)، مارشال اُ جین یو، وزیر دفاع کره شمالی، با محسن رضایی، فرمانده کل سپاه پاسداران، در تهران دیدار کرد و فروش موشکهای اسکاد-سی با برد ۵۰۰ کیلومتر به ایران را تأیید نمود. این توافق پایه همکاری گستردهتر موشکی ایران-کره شمالی را بنا نهاد.
در همین دوره، تعدادی راکت ۹کا۵۲ لونا-ام ساخت شوروی از عراق غنیمت گرفته شد که بعدها مبنای ساخت سری موشکهای «زلزال» قرار گرفت.
حسن طهرانیمقدم، افسر سپاه پاسداران، اولین موشک ساخت داخل با نام «نازعات» را در سال ۱۳۶۶ طراحی کرد. سال بعد موشک «مشکات» (ایران-۱۳۰) با برد ۱۳۰ کیلومتر آزمایش شد.
دوره رفسنجانی (۱۳۶۸–۱۳۷۶ / ۱۹۸۹–۱۹۹۷)
پس از پایان جنگ، در دوره ریاستجمهوری هاشمی رفسنجانی، برنامه موشکی نهادینه و ساختارمند شد. در تیر ۱۳۷۰ (۱۹۹۱)، سازمانی به نام «جهاد خودکفایی سپاه پاسداران (Self-Sufficiency Jihad Organization) به ثبت رسید.
جهاد خودکفایی سپاه یا (SSJO) ، سازمانی خارج از ساختار رسمی نیروی هوایی سپاه است که بر مهندسی معکوس و تولید داخلی موشکها متمرکز بود و هدف آن «پیشبرد قابلیتهای موشکی بالستیک میباشد.
نخستین مدیرعامل این سازمان علی لاریجانی بود. حسین دهقان نیز از دیگر بنیانگذاران آن به شمار میرود. در این دوره، خطوط تولید موشکهای هواسونگ-۵ و ۶ از کره شمالی خریداری شد. همچنین ایران موشکهای ام-۷ چینی را تهیه کرد که پایه سری موشکهای فاتح-۱۱۰ قرار گرفتند.
این دقیقاً همان موشکی بود که در سال ۲۰۰۶ وزارت خزانهداری آمریکا شرکت چینی Great Wall Industry را به دلیل نقش در توسعه آن تحریم کرد.
مهمترین پروژه زیرساختی این دوره، آغاز ساخت مجتمع موشکی غرب اصفهان در حاشیه نجفآباد بود که بعدها «احمد کاظمی» نامگذاری شد. سایتی که بر اساس گزارش سازمان ابتکار تهدید هستهای (NTI) با کمک فناوری چین و کره شمالی ایجاد شد و بزرگترین مرکز تولید و مونتاژ موشکی ایران محسوب میشود.
دوره خاتمی (۱۳۷۶–۱۳۸۴ / ۱۹۹۷–۲۰۰۵)
دوره ریاستجمهوری محمد خاتمی نقطه عطف برنامه موشکی بود. محمدباقر قالیباف، فرمانده وقت نیروی هوایی سپاه ساخت پایگاههای زیرزمینی موشکی در کوههای زاگرس را آغاز کرد. هدف از حفاری در دل کوهها، حفاظت از زرادخانه در برابر حملات هوایی بود. این تجربهای بود که رژیم ایران در جنگ خلیج فارس (۱۹۹۱) و تخریب سیلوهای عراقی توسط آمریکا آموخته بود.
در تیر ۱۳۷۷ (ژوئیه ۱۹۹۸)، موشک شهاب-۳ بر پایه موشک «نودونگ» (هواسونگ-۷) کره شمالی، آزمایش شد. این اولین موشک ایرانی با برد ۱٬۳۰۰ کیلومتر بود. این بردی بود که در محاسبات رژیم برای رسیدن موشکها به اسرائیل و پایگاههای آمریکا در منطقه کافی بود. رژیم ایران سپس نسخه بهبود یافته «قدر» با برد ۱٬۶۰۰ کیلومتر و دقت بالاتر را طراحی کرد و ساخت.
در همین دوره، ایران از طریق دلالان اوکراینی ۱۲ فروند موشک کروز خا-۵۵ (Kh-55) ساخت شوروی با برد اصلی ۲٬۵۰۰ کیلومتر را خریداری کرد. اوکراین در سال ۲۰۰۵ رسماً فروش غیرقانونی این موشکها را تأیید کرد. موشکهای خا-۵۵ مبنای مهندسی معکوس و ساخت سری «سومار» و «هویزه» شدند.
بر اساس گزارشهای ۳۸ نورث، در سالهای ۱۳۸۳–۱۳۸۴ (۲۰۰۵)، موشکهای هواسونگ-۱۰ BM-25 / موسودان، از کره شمالی خریداری شدند. این موشکها پایه توسعه موشک «خرمشهر» با برد ۲٬۰۰۰ کیلومتر و ظرفیت کلاهک ۱٬۵۰۰ کیلوگرم قرار گرفتند. این سنگینترین موشک بالستیکی در زرادخانه ایران بود که ساخته شده بود.
دوره احمدینژاد (۱۳۸۴–۱۳۹۲ / ۲۰۰۵–۲۰۱۳)
در این دوره موشک جدیدی از خارج خریداری نشد، اما توسعه داخلی و ساخت پایگاههای زیرزمینی شتاب گرفت. در ۱۳۸۸ (۲۰۰۹) نیروی هوایی سپاه به «نیروی هوافضا» تغییر نام داد و امیرعلی حاجیزاده فرمانده آن شد.
مهمترین دستاورد فنی این دوره، موشک «سجیل» بود. این موشک اولین موشک بالستیک میانبرد دو مرحلهای سوخت جامد ایران بود.
بر اساس مشخصات CSIS: طول ۱۸ متر، قطر ۱.۲۵ متر، وزن ۲۳٬۶۰۰ کیلوگرم، کلاهک ۷۰۰ کیلوگرم و برد ۲٬۰۰۰ کیلومتر. سوخت جامد مزیت استراتژیک کوتاهتر بودن زمان آمادهسازی را دارد و موشک را در برابر حمله پیشدستانه کمآسیبپذیرتر میکند.
دو حادثه مهم و مرموز در این دوره رخ داد: انفجار پایگاه امام علی خرمآباد (مهر ۱۳۸۹ / اکتبر ۲۰۱۰): ۳۰ تا ۴۰ نفر کشته شدند. علت رسمی «حادثه حین عملیات» اعلام شد.
انفجار پایگاه بیدگنه (پادگان مدرس) در ۲۱ آبان ۱۳۹۰ (۱۲ نوامبر ۲۰۱۱) - ۱۷ نفر از جمله حسن طهرانیمقدم، طراح اصلی برنامه موشکی سپاه کشته شدند. مقامات ایرانی علت را «حادثه حین جابجایی مهمات» اعلام کردند. اما نیویورکتایمز و منابع اطلاعاتی غربی احتمال خرابکاری — احتمالاً عملیات موساد — را مطرح کردند. علت دقیق تا امروز مورد مناقشه است.
دوره روحانی (۱۳۹۲–۱۴۰۰ / ۲۰۱۳–۲۰۲۱)
توافق برجام (JCPOA) در تیر ۱۳۹۴ (ژوئیه ۲۰۱۵) امضا شد و با قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت تأیید شد. فرزین ندیمی (انستیتو واشنگتن) در تحلیل ژوئن ۲۰۲۵ خود توضیح میدهد: «توافق هیچ محدودیت مستقیم و قابل اجرایی بر برنامه موشکی ایران تحمیل نکرد. قطعنامه ۲۲۳۱ تنها از ایران خواست که از توسعه موشکهای بالستیک طراحیشده برای حمل کلاهک هستهای خودداری کند (called upon) این محدودیتهای نمادین نیز در اکتبر ۲۰۲۳ منقضی شدند.»
ندیمی ادامه میدهد: «ایران برنامه موشکی و ذخیرهسازی خود را پس از اجرای برجام تشدید کرد. با وجود تحریمهای باقیمانده، دهها موشک جدید و ارتقایافته آزمایش شد که برد، دقت و قابلیت بقای بهتری داشتند.»
در دوره روحانی، خوشه جنوبی پایگاهها، شامل برازجان، خورموج، جم، لار، حاجیآباد، کنگ و خورگو برای پوشش دادن تنگه هرمز و کشورهای حاشیه خلیج فارس توسعه یافت. بیشترین تعداد رونمایی موشکهای جدید (خیبرشکن، دزفول، رعد-۵۰۰، حاج قاسم سلیمانی و غیره) در این دوره انجام شد.
۶ — پس از روحانی: عملیات نظامی و جنگها (۱۴۰۰–۱۴۰۵ / ۲۰۲۱–۲۰۲۶)
این دوره شاهد نخستین کاربرد عملیاتی گسترده موشکهای ایرانی بود. موشکهای فتاح-۱ و ۲ رونمایی شدند — ایران آنها را «مافوق صوت» معرفی کرد. اما فابیان هینتس، پژوهشگر مؤسسه IISS، توضیح میدهد: «فتاح در طبقهبندی عمومی سلاحهای مافوق صوت نمیگنجد بلکه MRBM با کلاهک بازگشتی قابل مانور (MaRV) است.»
عملیات وعده صادق ۱ (فروردین ۱۴۰۳ / آوریل ۲۰۲۴):
رژیم ایران بیش از ۳۰۰ موشک و پهپاد به سمت اسرائیل شلیک کرد. این نخستین حمله مستقیم از خاک ایران به اسرائیل در تاریخ بود
عملیات وعده صادق ۲ (مهر ۱۴۰۳ / اکتبر ۲۰۲۴): حدود ۲۰۰ موشک بالستیک از خاک ایران به اسراییل شلیک شد.
پاسخ اسرائیل در جنگ ۱۲ روزه (خرداد ۱۴۰۴برابر با مارس ۲۰۲۶): اسرائیل «صدها لانچر موشکی روزمینی» را هدف قرار داد و سپس در فاز دوم، به تأسیسات زیرزمینی حمله کرد.ارتش اسرائیل تقریباً نیمی از لانچرهای موشک بالستیک و ۳۵ تا ۴۵ درصد ذخیره موشکی ایران را مورد هدف قرار داد.
ISW در گزارش ویژه ۱۳ مه ۲۰۲۶ نوشت: «ارزیابیهای اطلاعاتی آمریکا تخمین میزنند ایران به ۹۰ درصد تأسیسات زیرزمینی خود دسترسی یافته است وهمچنان حدود ۷۰ درصد لانچرهای متحرک و ۷۰ درصد ذخیره موشکی پیش از جنگ را در اختیار دارد. »
در بهمن ۱۴۰۴ (فوریه ۲۰۲۵)، یک کشتی حامل ۱٬۰۰۰ تن سدیم پرکلرات (ماده شیمیایی حیاتی برای تولید سوخت جامد) به بندرعباس رسید. این محموله میتوانست سوخت حدود ۲۶۰ موشک خیبرشکن تولید کند.
در دسامبر ۲۰۲۵ گزارش داد ایران ذخیره موشکی خود را به حدود ۲٬۰۰۰ موشک «سنگین» بالستیک بازسازی کرده است.
در این جنگها تعداد زیادی از فرماندهان ارشد نظامی ایران، از جمله حسین سلامی (فرمانده کل سپاه)، محمد باقری (رئیس ستاد نیروهای مسلح)، حاجیزاده (فرمانده هوافضا) و بیش از ۸۵ فرمانده ارشد دیگر کشته شدند.
بخش دوم: پایگاههای موشکی