کاربر:Hamidreza۱۵/صفحه تمرین: تفاوت میان نسخه‌ها

جنگ داخلی
شناسنامه
نام لاتین	Civil War
نام‌های دیگر	جنگ میان‌داخلی، جنگ داخلی مسلحانه
حوزه	علوم سیاسی، روابط بین‌الملل، مطالعات جنگ، تاریخ
نوع	مفهوم سیاسی و نظامی
خاستگاه	مفهوم کلاسیک در تاریخ روم؛ گسترش نظری در دوره مدرن
دوره شکل‌گیری	از دوران باستان؛ توسعه مفهومی در سده‌های نوزدهم و بیستم
اندیشه و تاریخ
اندیشمندان برجسته	کارل فون کلاوزویتس، ساموئل هانتینگتون، جیمز فیرون، دیوید لیتین
مفاهیم کلیدی	درگیری مسلحانه، دولت، شورش، مشروعیت، حاکمیت، گروه‌های مسلح
آثار مهم	On War، Insurgency and Civil War، Civil Wars
جریان‌های مرتبط	جنگ، کودتا، انقلاب، شورش، جنگ نامتقارن
تأثیرپذیرفته از	شکل‌گیری دولت‌های مدرن، رقابت‌های قومی و سیاسی
تأثیرگذار بر	حقوق بین‌الملل بشردوستانه، مطالعات صلح و منازعه
نقد و ارزیابی
نقدهای اصلی	ابهام در تعریف، مرز میان شورش و جنگ داخلی، نقش مداخله خارجی
	ن; ب; و;

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر

دیداریویکی‌متن

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۵ سپتامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۵:۴۹

جنگ داخلی (به انگلیسی: Civil War) به درگیری مسلحانه‌ای گفته می‌شود که میان گروه‌های سازمان‌یافته در داخل مرزهای یک کشور رخ می‌دهد و معمولاً دولت مرکزی دست‌کم یکی از طرف‌های آن است. این نوع جنگ از مهم‌ترین موضوعات در علوم سیاسی، روابط بین‌الملل و مطالعات جنگ به شمار می‌رود و معمولاً بر سر کنترل حکومت، جدایی بخشی از قلمرو یا تغییر نظام سیاسی شکل می‌گیرد.^[۱]

برخلاف جنگ میان دو کشور مستقل، جنگ داخلی در قلمرو یک دولت رخ می‌دهد و پیامدهای آن تنها به میدان نبرد محدود نمی‌شود؛ بلکه می‌تواند ساختارهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی کشور را برای سال‌ها تحت تأثیر قرار دهد. بسیاری از پژوهشگران جنگ‌های داخلی را از مهم‌ترین عوامل بی‌ثباتی سیاسی، آوارگی جمعیت و بحران‌های انسانی در دوران معاصر می‌دانند.^[۲]

ریشه‌شناسی

اصطلاح Civil War از واژه لاتین Bellum Civile گرفته شده که در دوران امپراتوری روم برای توصیف جنگ میان شهروندان یک حکومت به کار می‌رفت. مشهورترین نمونه تاریخی آن، جنگ میان ژولیوس سزار و پومپه در سده نخست پیش از میلاد بود که بعدها در آثار تاریخی روم با عنوان جنگ داخلی شناخته شد.^[۳]

در دوران مدرن، این اصطلاح به هر درگیری مسلحانه سازمان‌یافته میان نیروهای داخلی یک کشور اطلاق می‌شود؛ هرچند درباره معیارهای دقیق آن میان پژوهشگران اختلاف نظر وجود دارد.

تعریف و معیارها

پژوهشگران برای تمایز جنگ داخلی از شورش‌های محدود یا ناآرامی‌های سیاسی، معیارهایی ارائه کرده‌اند. یکی از معیارهای پرکاربرد در مطالعات دانشگاهی، ثبت دست‌کم یک هزار کشته ناشی از درگیری و مشارکت سازمان‌یافته نیروهای دولتی و مخالفان مسلح است.^[۴]

با این حال، برخی پژوهشگران تأکید می‌کنند که شدت تلفات تنها معیار نیست و عواملی مانند سازمان‌یافتگی گروه‌های درگیر، استمرار نبرد و کنترل بخشی از قلمرو نیز اهمیت دارند.

ویژگی‌های جنگ داخلی

جنگ‌های داخلی معمولاً چند ویژگی مشترک دارند:

حضور دولت مرکزی به‌عنوان یکی از طرف‌های درگیری
وجود گروه‌های مسلح سازمان‌یافته
تداوم درگیری در یک دوره زمانی قابل توجه
رقابت برای کنترل حکومت یا قلمرو
تأثیر مستقیم بر جمعیت غیرنظامی

در بسیاری از جنگ‌های داخلی، خطوط مقدم ثابت نیست و کنترل مناطق میان طرف‌های مختلف جابه‌جا می‌شود. همچنین گروه‌های محلی، نیروهای داوطلب، شبه‌نظامیان و بازیگران خارجی ممکن است در روند درگیری نقش پیدا کنند.

انواع جنگ داخلی

پژوهشگران جنگ‌های داخلی را بر اساس اهداف یا ماهیت درگیری به چند دسته تقسیم می‌کنند.

جنگ بر سر تصرف حکومت

در این نوع، هدف اصلی مخالفان مسلح تصرف دولت مرکزی و جایگزینی حکومت موجود است.

جنگ جدایی‌طلبانه

در این حالت، یک منطقه یا گروه قومی یا مذهبی تلاش می‌کند با جدا شدن از کشور موجود، دولت مستقلی تشکیل دهد.

جنگ ایدئولوژیک

در این نوع، گروه‌های درگیر بر سر نظام سیاسی یا اقتصادی کشور رقابت می‌کنند؛ مانند درگیری میان نیروهای چپ و راست یا گروه‌های انقلابی و حکومت.

جنگ چندجانبه

برخی جنگ‌های داخلی تنها دو طرف ندارند و چندین گروه مسلح با اهداف متفاوت هم‌زمان با یکدیگر و با دولت مرکزی می‌جنگند.

عوامل شکل‌گیری جنگ داخلی

پژوهش‌های علوم سیاسی نشان می‌دهد که جنگ‌های داخلی معمولاً نتیجه ترکیبی از عوامل سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و امنیتی هستند.

ضعف حکومت

یکی از مهم‌ترین عوامل، کاهش توانایی دولت در اعمال حاکمیت، تأمین امنیت و مدیریت اختلاف‌های داخلی است.

رقابت نخبگان

اختلاف میان نخبگان سیاسی، نظامی یا اقتصادی می‌تواند زمینه را برای تبدیل بحران سیاسی به درگیری مسلحانه فراهم کند.

شکاف‌های قومی و مذهبی

هرچند تنوع قومی یا مذهبی به‌تنهایی علت جنگ داخلی نیست، اما در برخی کشورها رقابت بر سر قدرت می‌تواند این شکاف‌ها را تشدید کند.^[۵]

عوامل اقتصادی

فقر، بیکاری، نابرابری، دسترسی به منابع طبیعی و اقتصاد جنگ از جمله عواملی هستند که در برخی پژوهش‌ها با افزایش احتمال جنگ داخلی ارتباط یافته‌اند.

مداخله خارجی

برخی جنگ‌های داخلی با حمایت نظامی، مالی یا سیاسی دولت‌های خارجی از یکی از طرف‌های درگیر پیچیده‌تر شده‌اند و به درگیری‌های طولانی‌مدت تبدیل شده‌اند.

تفاوت جنگ داخلی با کودتا

اگرچه جنگ داخلی و کودتا هر دو از بحران‌های سیاسی مهم به شمار می‌روند، تفاوت‌های اساسی میان آن‌ها وجود دارد.

ویژگی	جنگ داخلی	کودتا
طرف‌های درگیر	دولت و گروه‌های مسلح	گروهی محدود از نخبگان یا نظامیان
مدت زمان	معمولاً طولانی	اغلب کوتاه
هدف	کنترل حکومت یا قلمرو	تصرف سریع قدرت
مشارکت اجتماعی	گسترده‌تر	محدودتر
شدت درگیری	نبردهای گسترده	معمولاً عملیات محدود و سریع

نقش جمعیت غیرنظامی

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های جنگ‌های داخلی معاصر، تأثیر گسترده آن‌ها بر غیرنظامیان است. برخلاف بسیاری از جنگ‌های کلاسیک، مرز میان جبهه نظامی و مناطق مسکونی در این نوع درگیری‌ها اغلب از میان می‌رود.

پیامدهای انسانی جنگ‌های داخلی می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

آوارگی داخلی
پناهندگی به کشورهای دیگر
تخریب زیرساخت‌ها
کمبود خدمات درمانی و آموزشی
بحران‌های غذایی
افزایش نقض حقوق بشر

به همین دلیل، حقوق بین‌الملل بشردوستانه، به‌ویژه ماده مشترک سوم کنوانسیون‌های ژنو، قواعد ویژه‌ای برای حمایت از افراد غیرنظامی در درگیری‌های داخلی تعیین کرده است.^[۶]

نمونه‌هایی از جنگ‌های داخلی مشهور

در تاریخ معاصر جهان، جنگ‌های داخلی متعددی رخ داده‌اند که هر یک زمینه‌ها و پیامدهای متفاوتی داشته‌اند.

دوره	کشور	ویژگی اصلی
۱۸۶۱–۱۸۶۵	ایالات متحده آمریکا	اختلاف بر سر برده‌داری و حفظ اتحادیه
۱۹۳۶–۱۹۳۹	اسپانیا	رقابت جمهوری‌خواهان و ملی‌گرایان
۱۹۷۵–۱۹۹۰	لبنان	درگیری چندجانبه سیاسی، مذهبی و منطقه‌ای
۲۰۱۱–تاکنون	سوریه	جنگ چندجانبه با مداخله خارجی
۲۰۱۳–تاکنون	سودان جنوبی	رقابت سیاسی و قومی

هر یک از این جنگ‌ها از نظر ساختار، تعداد بازیگران و میزان مداخله خارجی تفاوت‌های قابل توجهی داشته‌اند و به همین دلیل در مطالعات تطبیقی به‌طور جداگانه بررسی می‌شوند.

جنگ داخلی در حقوق بین‌الملل

تا نیمه قرن بیستم، حقوق بین‌الملل عمدتاً بر روابط میان دولت‌ها تمرکز داشت و قواعد مشخصی برای درگیری‌های داخلی وجود نداشت. پس از جنگ جهانی دوم و تصویب کنوانسیون‌های ژنو (۱۹۴۹)، قواعد ویژه‌ای برای حمایت از افراد درگیر در مخاصمات غیر‌ بین‌المللی تدوین شد.^[۷]

ماده مشترک سوم کنوانسیون‌های ژنو

ماده مشترک سوم که گاه «کنوانسیون کوچک ژنو» نیز نامیده می‌شود، حداقل استانداردهای انسانی را برای جنگ‌های داخلی تعیین می‌کند. بر اساس این ماده، طرف‌های درگیر موظف‌اند:

با افراد غیرنظامی رفتار انسانی داشته باشند
از شکنجه و رفتار غیرانسانی خودداری کنند
اعدام بدون محاکمه را انجام ندهند
امکان رسیدگی به مجروحان را فراهم کنند^[۸]

پروتکل الحاقی دوم

در سال ۱۹۷۷، پروتکل دوم الحاقی به کنوانسیون‌های ژنو تصویب شد که حمایت‌های بیشتری برای قربانیان جنگ‌های داخلی در نظر گرفت. این سند به موضوعاتی مانند حفاظت از غیرنظامیان، کودکان، مراکز درمانی و امدادرسانی انسانی می‌پردازد.^[۹]

نظریه‌های دانشگاهی درباره جنگ داخلی

مطالعه جنگ داخلی از دهه‌های پایانی قرن بیستم به یکی از شاخه‌های مهم علوم سیاسی تبدیل شد و پژوهشگران نظریه‌های متعددی برای توضیح علل، روند و پیامدهای آن ارائه کرده‌اند.

کارل فون کلاوزویتس

کلاوزویتس در کتاب درباره جنگ (On War) جنگ را «ادامه سیاست با ابزارهای دیگر» توصیف کرد. هرچند آثار او عمدتاً درباره جنگ میان دولت‌ها بود، بسیاری از پژوهشگران چارچوب نظری او را در تحلیل جنگ‌های داخلی نیز به کار برده‌اند.^[۱۰]

استاتیس کالیواس

استاتیس کالیواس در کتاب The Logic of Violence in Civil War نشان می‌دهد که خشونت در جنگ‌های داخلی همواره تصادفی نیست، بلکه اغلب با میزان کنترل هر طرف بر مناطق مختلف و روابط میان گروه‌های محلی ارتباط دارد.^[۱۱]

او استدلال می‌کند که رفتار نیروهای درگیر در مناطق تحت کنترل کامل با مناطق مورد مناقشه تفاوت قابل توجهی دارد.

جیمز فیرون و دیوید لیتین

فیرون و لیتین در یکی از تأثیرگذارترین پژوهش‌های آماری این حوزه، استدلال کردند که عواملی مانند ضعف دولت، دشواری کنترل قلمرو و فرصت‌های سازماندهی شورشیان، نقش مهم‌تری از صرف تنوع قومی در وقوع جنگ داخلی دارند.^[۱۲]

پل کولیر

پل کولیر با بررسی داده‌های اقتصادی جنگ‌های داخلی، نقش منابع طبیعی، درآمد پایین و انگیزه‌های اقتصادی گروه‌های مسلح را در تداوم برخی درگیری‌ها مورد توجه قرار داد.^[۱۳]

مراحل جنگ داخلی

اگرچه همه جنگ‌های داخلی مسیر یکسانی را طی نمی‌کنند، بسیاری از آن‌ها را می‌توان در چند مرحله کلی بررسی کرد.

مرحله شکل‌گیری بحران

در این مرحله اختلاف‌های سیاسی، اقتصادی یا اجتماعی تشدید می‌شود و اعتراض‌ها یا شورش‌های محدود آغاز می‌شوند.

مرحله نظامی‌شدن

با سازمان‌یافتن گروه‌های مسلح و افزایش درگیری‌ها، بحران وارد مرحله جنگ داخلی می‌شود.

مرحله گسترش درگیری

در این دوره معمولاً:

مناطق بیشتری درگیر می‌شوند
گروه‌های جدید وارد جنگ می‌شوند
مداخله خارجی ممکن است افزایش یابد
بحران انسانی گسترش پیدا می‌کند

مرحله فرسایشی

بسیاری از جنگ‌های داخلی به دوره‌ای طولانی از نبردهای پراکنده، جابه‌جایی کنترل مناطق و فرسایش توان طرف‌های درگیر وارد می‌شوند.

مرحله پایان

پایان جنگ داخلی معمولاً از یکی از راه‌های زیر رخ می‌دهد:

پیروزی کامل یکی از طرف‌ها
توافق صلح
تقسیم قدرت
تشکیل دولت انتقالی

پایان جنگ‌های داخلی

پژوهشگران مطالعات صلح معتقدند پایان رسمی جنگ الزاماً به معنای پایان خشونت نیست و دوره پس از جنگ اهمیت ویژه‌ای دارد.

توافق‌های صلح

در بسیاری از کشورها، مذاکرات میان طرف‌های درگیر با میانجی‌گری سازمان‌های بین‌المللی یا کشورهای ثالث انجام شده است.

نمونه‌هایی از این توافق‌ها عبارت‌اند از:

توافق طائف در لبنان
توافق صلح کلمبیا
برخی توافق‌های آفریقایی تحت نظارت سازمان ملل متحد

عدالت انتقالی

پس از پایان جنگ، برخی کشورها از سازوکارهایی مانند:

کمیسیون حقیقت‌یاب
دادگاه‌های ویژه
برنامه‌های آشتی ملی
جبران خسارت قربانیان

برای کاهش پیامدهای درگیری استفاده کرده‌اند.^[۱۴]

پیامدهای اقتصادی

جنگ‌های داخلی معمولاً خسارت‌های اقتصادی گسترده‌ای ایجاد می‌کنند.

از جمله:

کاهش تولید ناخالص داخلی
تخریب زیرساخت‌ها
کاهش سرمایه‌گذاری
افزایش هزینه‌های نظامی
اختلال در آموزش و بهداشت
گسترش اقتصاد غیررسمی

برخی پژوهش‌ها نشان می‌دهد که حتی پس از پایان جنگ نیز بازسازی اقتصادی ممکن است سال‌ها یا دهه‌ها زمان ببرد.^[۱۵]

پیامدهای فرهنگی و اجتماعی

فراتر از خسارت‌های مادی، جنگ داخلی آثار عمیقی بر جامعه بر جای می‌گذارد.

از جمله:

از هم گسیختگی خانواده‌ها
مهاجرت گسترده
تغییر ترکیب جمعیتی برخی مناطق
آسیب‌های روانی
کاهش اعتماد اجتماعی
تغییر حافظه جمعی و روایت‌های تاریخی

در بسیاری از کشورها، خاطره جنگ داخلی برای نسل‌های بعد نیز به یکی از موضوعات مهم فرهنگ و سیاست تبدیل شده است.

نقش رسانه‌ها در جنگ داخلی

رسانه‌ها در جنگ‌های داخلی می‌توانند نقش‌های متفاوتی ایفا کنند.

از یک سو ممکن است، اطلاع‌رسانی کنند و تخلفات حقوق بشری را مستند سازند و به امدادرسانی کمک کنند

از سوی دیگر، در برخی موارد ممکن است، با تبلیغات جنگی و انتشار اطلاعات نادرست و تحریک تنش‌های قومی یا سیاسی در روند درگیری نقش داشته باشند.

البته گسترش شبکه‌های اجتماعی، انتشار سریع تصاویر، ویدئوها و روایت‌های متعارض به یکی از ویژگی‌های جنگ‌های داخلی معاصر تبدیل شده است.

جدول زمانی برخی جنگ‌های داخلی مهم

دوره	کشور	مدت تقریبی	ویژگی برجسته
۱۸۶۱–۱۸۶۵	ایالات متحده آمریکا	۴ سال	حفظ اتحادیه و مسئله برده‌داری
۱۹۳۶–۱۹۳۹	اسپانیا	۳ سال	رقابت جمهوری‌خواهان و ملی‌گرایان
۱۹۷۵–۱۹۹۰	لبنان	۱۵ سال	جنگ چندجانبه
۱۹۸۳–۲۰۰۹	سری‌لانکا	۲۶ سال	درگیری جدایی‌طلبانه
۲۰۱۱–تا۲۰۲۶	سوریه	بیش از یک دهه	جنگ چندجانبه با مداخله خارجی
۲۰۱۳–تاکنون	سودان جنوبی	بیش از یک دهه	رقابت سیاسی و قومی

جنگ داخلی در پژوهش‌های معاصر

در دهه‌های اخیر، پژوهش درباره جنگ داخلی به سمت استفاده از داده‌های بزرگ، تصاویر ماهواره‌ای، تحلیل شبکه‌های اجتماعی و مدل‌های آماری پیشرفته حرکت کرده است.

موضوعاتی که امروزه بیشتر مورد مطالعه قرار می‌گیرند عبارت‌اند از:

پیش‌بینی خطر وقوع جنگ داخلی
نقش تغییرات اقلیمی
تأثیر مهاجرت
اقتصاد جنگ
نقش فناوری‌های نوین
بازسازی پس از جنگ

این مطالعات نشان می‌دهد که جنگ داخلی صرفاً یک رویداد نظامی نیست، بلکه پدیده‌ای پیچیده با ابعاد سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و انسانی است.

جستارهای وابسته

منابع

↑ James D. Fearon and David D. Laitin, "Ethnicity, Insurgency, and Civil War", American Political Science Review.
↑ Stathis N. Kalyvas, The Logic of Violence in Civil War, Cambridge University Press.
↑ Adrian Goldsworthy, Caesar: Life of a Colossus.
↑ Fearon and Laitin, همان.
↑ Fearon and Laitin, همان.
↑ Geneva Conventions of 1949, Common Article 3.
↑ Geneva Conventions of 1949.
↑ Geneva Conventions of 1949, Common Article 3.
↑ Additional Protocol II to the Geneva Conventions (1977).
↑ Karl von Clausewitz, On War.
↑ Stathis N. Kalyvas, The Logic of Violence in Civil War, Cambridge University Press.
↑ Fearon and Laitin, همان.
↑ Paul Collier and Anke Hoeffler, Greed and Grievance in Civil War.
↑ United Nations Peacebuilding Commission.
↑ World Bank, World Development Report.

کتاب‌شناسی

Clausewitz, Karl von. On War.
Collier, Paul & Hoeffler, Anke. Greed and Grievance in Civil War.
Fearon, James D. & Laitin, David D. "Ethnicity, Insurgency, and Civil War". American Political Science Review.
Geneva Conventions of 1949.
Additional Protocol II to the Geneva Conventions (1977).
Goldsworthy, Adrian. Caesar: Life of a Colossus.
Kalyvas, Stathis N. The Logic of Violence in Civil War. Cambridge University Press.
Sambanis, Nicholas. What Is Civil War?.
United Nations Peacebuilding Commission.
World Bank. World Development Report.

[1] James D. Fearon and David D. Laitin, "Ethnicity, Insurgency, and Civil War", American Political Science Review.

[2] Stathis N. Kalyvas, The Logic of Violence in Civil War, Cambridge University Press.

[3] Adrian Goldsworthy, Caesar: Life of a Colossus.

[4] Fearon and Laitin, همان.

[5] Fearon and Laitin, همان.

[6] Geneva Conventions of 1949, Common Article 3.

[7] Geneva Conventions of 1949.

[8] Geneva Conventions of 1949, Common Article 3.

[9] Additional Protocol II to the Geneva Conventions (1977).

[10] Karl von Clausewitz, On War.

[11] Stathis N. Kalyvas, The Logic of Violence in Civil War, Cambridge University Press.

[12] Fearon and Laitin, همان.

[13] Paul Collier and Anke Hoeffler, Greed and Grievance in Civil War.

[14] United Nations Peacebuilding Commission.

[15] World Bank, World Development Report.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
+{{جعبه اطلاعات مفهوم
+|عنوان=جنگ داخلی
+|نام لاتین=Civil War
+|نام‌های دیگر=جنگ میان‌داخلی، جنگ داخلی مسلحانه
+|حوزه=علوم سیاسی، روابط بین‌الملل، مطالعات جنگ، تاریخ
+|نوع=مفهوم سیاسی و نظامی
+|خاستگاه=مفهوم کلاسیک در تاریخ روم؛ گسترش نظری در دوره مدرن
+|دوره شکل‌گیری=از دوران باستان؛ توسعه مفهومی در سده‌های نوزدهم و بیستم
+|اندیشمندان برجسته=[[کارل فون کلاوزویتس]]، [[ساموئل هانتینگتون]]، [[جیمز فیرون]]، [[دیوید لیتین]]
+|مفاهیم کلیدی=درگیری مسلحانه، دولت، شورش، مشروعیت، حاکمیت، گروه‌های مسلح
+|آثار مهم=''On War''، ''Insurgency and Civil War''، ''Civil Wars''
+|جریان‌های مرتبط=[[جنگ]]، [[کودتا]]، [[انقلاب]]، شورش، جنگ نامتقارن
+|تأثیرپذیرفته از=شکل‌گیری دولت‌های مدرن، رقابت‌های قومی و سیاسی
+|تأثیرگذار بر=حقوق بین‌الملل بشردوستانه، مطالعات صلح و منازعه
+|نقدهای اصلی=ابهام در تعریف، مرز میان شورش و جنگ داخلی، نقش مداخله خارجی
+}}
+'''جنگ داخلی''' (به انگلیسی: ''Civil War'') به درگیری مسلحانه‌ای گفته می‌شود که میان گروه‌های سازمان‌یافته در داخل مرزهای یک کشور رخ می‌دهد و معمولاً دولت مرکزی دست‌کم یکی از طرف‌های آن است. این نوع جنگ از مهم‌ترین موضوعات در [[علوم سیاسی]]، [[روابط بین‌الملل]] و مطالعات جنگ به شمار می‌رود و معمولاً بر سر کنترل حکومت، جدایی بخشی از قلمرو یا تغییر نظام سیاسی شکل می‌گیرد.<ref>James D. Fearon and David D. Laitin, "Ethnicity, Insurgency, and Civil War", American Political Science Review.</ref>
+برخلاف جنگ میان دو کشور مستقل، جنگ داخلی در قلمرو یک دولت رخ می‌دهد و پیامدهای آن تنها به میدان نبرد محدود نمی‌شود؛ بلکه می‌تواند ساختارهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی کشور را برای سال‌ها تحت تأثیر قرار دهد. بسیاری از پژوهشگران جنگ‌های داخلی را از مهم‌ترین عوامل بی‌ثباتی سیاسی، آوارگی جمعیت و بحران‌های انسانی در دوران معاصر می‌دانند.<ref>Stathis N. Kalyvas, ''The Logic of Violence in Civil War'', Cambridge University Press.</ref>
+<!-- تصویر پیشنهادی: نمایی از یک شهر درگیر جنگ داخلی -->
+== ریشه‌شناسی ==
+اصطلاح ''Civil War'' از واژه لاتین ''Bellum Civile'' گرفته شده که در دوران [[امپراتوری روم]] برای توصیف جنگ میان شهروندان یک حکومت به کار می‌رفت. مشهورترین نمونه تاریخی آن، جنگ میان ژولیوس سزار و پومپه در سده نخست پیش از میلاد بود که بعدها در آثار تاریخی روم با عنوان جنگ داخلی شناخته شد.<ref>Adrian Goldsworthy, ''Caesar: Life of a Colossus''.</ref>
+در دوران مدرن، این اصطلاح به هر درگیری مسلحانه سازمان‌یافته میان نیروهای داخلی یک کشور اطلاق می‌شود؛ هرچند درباره معیارهای دقیق آن میان پژوهشگران اختلاف نظر وجود دارد.
+== تعریف و معیارها ==
+پژوهشگران برای تمایز جنگ داخلی از شورش‌های محدود یا ناآرامی‌های سیاسی، معیارهایی ارائه کرده‌اند. یکی از معیارهای پرکاربرد در مطالعات دانشگاهی، ثبت دست‌کم یک هزار کشته ناشی از درگیری و مشارکت سازمان‌یافته نیروهای دولتی و مخالفان مسلح است.<ref>Fearon and Laitin, همان.</ref>
+با این حال، برخی پژوهشگران تأکید می‌کنند که شدت تلفات تنها معیار نیست و عواملی مانند سازمان‌یافتگی گروه‌های درگیر، استمرار نبرد و کنترل بخشی از قلمرو نیز اهمیت دارند.
+== ویژگی‌های جنگ داخلی ==
+جنگ‌های داخلی معمولاً چند ویژگی مشترک دارند:
+* حضور دولت مرکزی به‌عنوان یکی از طرف‌های درگیری
+* وجود گروه‌های مسلح سازمان‌یافته
+* تداوم درگیری در یک دوره زمانی قابل توجه
+* رقابت برای کنترل حکومت یا قلمرو
+* تأثیر مستقیم بر جمعیت غیرنظامی
+در بسیاری از جنگ‌های داخلی، خطوط مقدم ثابت نیست و کنترل مناطق میان طرف‌های مختلف جابه‌جا می‌شود. همچنین گروه‌های محلی، نیروهای داوطلب، شبه‌نظامیان و بازیگران خارجی ممکن است در روند درگیری نقش پیدا کنند.
+== انواع جنگ داخلی ==
+پژوهشگران جنگ‌های داخلی را بر اساس اهداف یا ماهیت درگیری به چند دسته تقسیم می‌کنند.
+=== جنگ بر سر تصرف حکومت ===
+[[پرونده:جنگ داخلی اسپانیا.jpg|جایگزین=جنگ داخلی اسپانیا ۱۹۳۶-۱۹۳۹|بندانگشتی|400x400پیکسل|جنگ داخلی اسپانیا ۱۹۳۶-۱۹۳۹]]
+در این نوع، هدف اصلی مخالفان مسلح تصرف دولت مرکزی و جایگزینی حکومت موجود است.
+=== جنگ جدایی‌طلبانه ===
+در این حالت، یک منطقه یا گروه قومی یا مذهبی تلاش می‌کند با جدا شدن از کشور موجود، دولت مستقلی تشکیل دهد.
+=== جنگ ایدئولوژیک ===
+در این نوع، گروه‌های درگیر بر سر نظام سیاسی یا اقتصادی کشور رقابت می‌کنند؛ مانند درگیری میان نیروهای چپ و راست یا گروه‌های انقلابی و حکومت.
+=== جنگ چندجانبه ===
+برخی جنگ‌های داخلی تنها دو طرف ندارند و چندین گروه مسلح با اهداف متفاوت هم‌زمان با یکدیگر و با دولت مرکزی می‌جنگند.
+== عوامل شکل‌گیری جنگ داخلی ==
+پژوهش‌های علوم سیاسی نشان می‌دهد که جنگ‌های داخلی معمولاً نتیجه ترکیبی از عوامل سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و امنیتی هستند.
+=== ضعف حکومت ===
+یکی از مهم‌ترین عوامل، کاهش توانایی دولت در اعمال حاکمیت، تأمین امنیت و مدیریت اختلاف‌های داخلی است.
+=== رقابت نخبگان ===
-{{Infobox settlement
+اختلاف میان نخبگان سیاسی، نظامی یا اقتصادی می‌تواند زمینه را برای تبدیل بحران سیاسی به درگیری مسلحانه فراهم کند.
-| name                    = استان زنجان
-| other_name              = شهر چاقو — سرزمین گنبد سلطانیه
+=== شکاف‌های قومی و مذهبی ===
-| image_skyline           = استان زنجان.jpg
-| image_caption           = استان زنجان — گنبد سلطانیه (یونسکو)
+هرچند تنوع قومی یا مذهبی به‌تنهایی علت جنگ داخلی نیست، اما در برخی کشورها رقابت بر سر قدرت می‌تواند این شکاف‌ها را تشدید کند.<ref>Fearon and Laitin, همان.</ref>
-| pushpin_map             = Iran
-| map_caption             = موقعیت استان زنجان در نقشه ایران
+=== عوامل اقتصادی ===
-| subdivision_type        = کشور
-| subdivision_name        = ایران
+فقر، بیکاری، نابرابری، دسترسی به منابع طبیعی و اقتصاد جنگ از جمله عواملی هستند که در برخی پژوهش‌ها با افزایش احتمال جنگ داخلی ارتباط یافته‌اند.
-| seat_type               = مرکز استان
-| seat                    = زنجان
-| blank_name              = مساحت
-| blank_info              = ۲۱٬۷۷۳ کیلومتر مربع
-| blank1_name             = جمعیت (۱۴۰۰)
-| blank1_info             = حدود ۱٫۰ میلیون نفر
-| blank2_name             = تعداد شهرستان
-| blank2_info             = ۸ (زنجان، ابهر، خدابنده، طارم، ماه‌نشان، ایجرود، سلطانیه، خرمدره)
-| blank3_name             = زبان‌ها
-| blank3_info             = ترکی آذربایجانی، فارسی، تاتی
-| blank4_name             = آب و هوا
-| blank4_info             = سرد و نیمه‌خشک — از سردترین استان‌های ایران (تا منفی ۲۵ درجه) — بارش برف سنگین
-| blank5_name             = قدمت تاریخی
-| blank5_info             = بیش از ۲٬۵۰۰ سال — نام از زنگان (محل فراوانی فلز)
-| blank6_name             = ارتفاع شهر
-| blank6_info             = ۱٬۶۶۳ متر از سطح دریا
-| blank_name_sec1         = شمال
-| blank_info_sec1         = استان گیلان و اردبیل
-| blank1_name_sec1        = جنوب
-| blank1_info_sec1        = استان همدان
-| blank2_name_sec1        = شرق
-| blank2_info_sec1        = استان قزوین
-| blank3_name_sec1        = غرب
-| blank3_info_sec1        = استان آذربایجان شرقی و کردستان
-| blank_name_sec2         = گنبد سلطانیه (یونسکو)
-| blank_info_sec2         = بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان — ارتفاع ۵۰ متر، قطر ۲۵ متر — ساخت ۱۳۰۲ میلادی به دستور اُلجایتو — الگوی گنبدهای سنتاماریا فلورانس و تاج‌محل
-| blank1_name_sec2        = سلطانیه — پایتخت ایلخانان
-| blank1_info_sec2        = پایتخت ایران در دوره ایلخانی (قرن هفتم و هشتم هجری)
-| blank2_name_sec2        = غار کاتاله‌خور
-| blank2_info_sec2        = دومین غار بزرگ آبی جهان
-| blank3_name_sec2        = چاقوسازی زنجان
-| blank3_info_sec2        = قدمت چند صد ساله — چاقوهای تاشو ضامن‌دار
-| blank4_name_sec2        = ملیله‌سازی
-| blank4_info_sec2        = ساخت اشیای هنری از سیم‌های ظریف نقره
-| blank5_name_sec2        = معدن انگوران
-| blank5_info_sec2        = بزرگ‌ترین معدن سرب و روی ایران و خاورمیانه — معادن طلا نیز از منابع مهم
-| blank6_name_sec2        = کشاورزی
-| blank6_info_sec2        = انگور و کشمش زنجان و خدابنده · گندم · جو · حبوبات
-| blank7_name_sec2        = نخل‌گردانی عاشورا
-| blank7_info_sec2        = مشهورترین مراسم عاشورا در ایران — حمل نخل‌های عظیم چوبی — ثبت ملی
-| blank8_name_sec2        = غذاهای محلی
-| blank8_info_sec2        = قیمه‌نثار زنجانی (پلوی زعفرانی با مغزیجات) · دولمه · کوفته زنجانی · آش زنجانی · مربای گل
-| blank9_name_sec2        = صنایع دستی
-| blank9_info_sec2        = ملیله‌سازی · قالی‌بافی · گلیم‌بافی
-| blank10_name_sec2       =
-| blank10_info_sec2       =
-}}
-مقاله درحال ویرایش است
+=== مداخله خارجی ===
-استان زنجان
+برخی جنگ‌های داخلی با حمایت نظامی، مالی یا سیاسی دولت‌های خارجی از یکی از طرف‌های درگیر پیچیده‌تر شده‌اند و به درگیری‌های طولانی‌مدت تبدیل شده‌اند.
-────────────────────────────────────────────────────────────
+== تفاوت جنگ داخلی با کودتا ==
-مرکز استان: زنجان
+اگرچه جنگ داخلی و '''[[کودتا]]''' هر دو از بحران‌های سیاسی مهم به شمار می‌روند، تفاوت‌های اساسی میان آن‌ها وجود دارد.
-مساحت: ۲۱,۷۷۳ کیلومتر مربع
+{| class="wikitable"
+! ویژگی
+! جنگ داخلی
+! کودتا
+|-
+| طرف‌های درگیر
+| دولت و گروه‌های مسلح
+| گروهی محدود از نخبگان یا نظامیان
+|-
+| مدت زمان
+| معمولاً طولانی
+| اغلب کوتاه
+|-
+| هدف
+| کنترل حکومت یا قلمرو
+| تصرف سریع قدرت
+|-
+| مشارکت اجتماعی
+| گسترده‌تر
+| محدودتر
+|-
+| شدت درگیری
+| نبردهای گسترده
+| معمولاً عملیات محدود و سریع
+|}
-جمعیت: حدود ۱.۰ میلیون نفر (۱۴۰۰)
+== نقش جمعیت غیرنظامی ==
-شهرستان‌ها: ۸ شهرستان (زنجان، ابهر، خدابنده، طارم، ماه‌نشان، ایجرود، سلطانیه، خرمدره)
+یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های جنگ‌های داخلی معاصر، تأثیر گسترده آن‌ها بر غیرنظامیان است. برخلاف بسیاری از جنگ‌های کلاسیک، مرز میان جبهه نظامی و مناطق مسکونی در این نوع درگیری‌ها اغلب از میان می‌رود.
-آب و هوا: سرد و نیمه‌خشک؛ زمستان‌های بسیار سرد
+پیامدهای انسانی جنگ‌های داخلی می‌تواند شامل موارد زیر باشد:
-زبان: ترکی آذربایجانی، فارسی، تاتی
+* آوارگی داخلی
+* پناهندگی به کشورهای دیگر
+* تخریب زیرساخت‌ها
+* کمبود خدمات درمانی و آموزشی
+* بحران‌های غذایی
+* افزایش نقض حقوق بشر
-────────────────────────────────────────────────────────────
+به همین دلیل، حقوق بین‌الملل بشردوستانه، به‌ویژه ماده مشترک سوم کنوانسیون‌های ژنو، قواعد ویژه‌ای برای حمایت از افراد غیرنظامی در درگیری‌های داخلی تعیین کرده است.<ref>Geneva Conventions of 1949, Common Article 3.</ref>
-== موقعیت جغرافیایی ==
+== نمونه‌هایی از جنگ‌های داخلی مشهور ==
-استان زنجان، در شمال‌غرب ایران واقع شده و از شمال به استان‌های اردبیل و آذربایجان شرقی، از جنوب به استان مرکزی و همدان، از شرق به قزوین و از غرب به استان کردستان محدود می‌شود. ارتفاع شهر زنجان حدود ۱,۶۶۳ متر از سطح دریاست.
-رودخانه قزل‌اوزن، از مهم‌ترین رودهای این منطقه، از دل کوهستان‌های استان می‌گذرد و در طول تاریخ زندگی کشاورزی و استقرار انسانی را در این منطقه شکل داده است. اقلیم استان به‌طور کلی نیمه‌خشک و کوهستانی است و آب‌وهوای آن بسیار سرد، زمستان‌ها دما تا منفی ۲۵ درجه و بارش برف سنگین و تابستان‌ها معتدل و خنک است.
+در تاریخ معاصر جهان، جنگ‌های داخلی متعددی رخ داده‌اند که هر یک زمینه‌ها و پیامدهای متفاوتی داشته‌اند.
-= تاریخچه =
+{| class="wikitable sortable"
-شهر زنجان «شهر چاقو»  از شهرهای تاریخی شمال‌غربی ایران با قدمت بیش از ۲,۵۰۰ سال است. نام زنجان از «زنگان» یا «زنگ‌آن» (محل فراوانی زنگ/فلز) گرفته شده‌است.
+! دوره
+! کشور
+! ویژگی اصلی
+|-
+| ۱۸۶۱–۱۸۶۵
+| [[ایالات متحده آمریکا]]
+| اختلاف بر سر برده‌داری و حفظ اتحادیه
+|-
+| ۱۹۳۶–۱۹۳۹
+| [[اسپانیا]]
+| رقابت جمهوری‌خواهان و ملی‌گرایان
+|-
+| ۱۹۷۵–۱۹۹۰
+| [[لبنان]]
+| درگیری چندجانبه سیاسی، مذهبی و منطقه‌ای
+|-
+| ۲۰۱۱–تاکنون
+| [[سوریه]]
+| جنگ چندجانبه با مداخله خارجی
+|-
+| ۲۰۱۳–تاکنون
+| [[سودان جنوبی]]
+| رقابت سیاسی و قومی
+|}
-مناطق این استان قدمتی کهن دارند، محوطه باستانی تپه خالصه در خرمدره، که به هزاره ششم پیش از میلاد بازمی‌گردد، از قدیمی‌ترین شواهد استقرار انسانی در منطقه به شمار می‌رود. در دوران اسلامی، زنجان در مسیرهای بازرگانی میان آذربایجان و مرکز ایران جایگاهی راهبردی یافت و در دوره ایلخانی، پایتخت به سلطانیه (نزدیک زنجان)، منتقل گردید.
+هر یک از این جنگ‌ها از نظر ساختار، تعداد بازیگران و میزان مداخله خارجی تفاوت‌های قابل توجهی داشته‌اند و به همین دلیل در مطالعات تطبیقی به‌طور جداگانه بررسی می‌شوند.
+== جنگ داخلی در حقوق بین‌الملل ==
-با انتقال پایتخت به سلطانیه در دوره ایلخانی (قرن هفتم و هشتم هجری) این شهر به  کانون سیاسی و معماری مهمی در ایران و یکی از بزرگ‌ترین شهرهای جهان تبدیل شد. ایلخانان مغول پس از مسلمان شدن، سلطانیه را با شکوه بسیار ساختند و محل دفن اُلجایتو از مهم‌ترین آثار معماری دوره اسلامی جهان به‌شمار می‌رود.
+تا نیمه قرن بیستم، حقوق بین‌الملل عمدتاً بر روابط میان دولت‌ها تمرکز داشت و قواعد مشخصی برای درگیری‌های داخلی وجود نداشت. پس از [[جنگ جهانی دوم]] و تصویب [[کنوانسیون‌های ژنو]] (۱۹۴۹)، قواعد ویژه‌ای برای حمایت از افراد درگیر در مخاصمات غیر‌ بین‌المللی تدوین شد.<ref>Geneva Conventions of 1949.</ref>
-در دوره قاجار، زنجان صحنه یکی از مهم‌ترین رویدادهای مذهبی-اجتماعی سده نوزدهم ایران «قیام بابیان زنجان» بود. در پنجم مه ۱۸۵۰ میلادی، پیروان باب به رهبری روحانی کاریزماتیکی معروف به «حجت زنجانی» در برابر حاکم قجری شهر دست به قیام زدند.
+=== ماده مشترک سوم کنوانسیون‌های ژنو ===
-حدود دو هزار رزمنده بابی همراه با خانواده‌های خویش بخشی از شهر را در برابر ارتشی بسیار بزرگ‌تر برای نزدیک به نه ماه حفظ کردند، تا آن‌که سرانجام آخرین خانه‌های ویران‌شده در تصرف بابیان سقوط کرد و کمتر از صد رزمنده بازمانده به اعدام سپرده شدند.
+ماده مشترک سوم که گاه «کنوانسیون کوچک ژنو» نیز نامیده می‌شود، حداقل استانداردهای انسانی را برای جنگ‌های داخلی تعیین می‌کند. بر اساس این ماده، طرف‌های درگیر موظف‌اند:
-این واقعه در کنار قیام‌های مازندران (۱۸۴۸-۱۸۴۹) و نی‌ریز (۱۸۵۰)، از سه قیام بزرگ بابیان در تاریخ معاصر ایران به شمار می‌رود.
+* با افراد غیرنظامی رفتار انسانی داشته باشند
+* از شکنجه و رفتار غیرانسانی خودداری کنند
+* اعدام بدون محاکمه را انجام ندهند
+* امکان رسیدگی به مجروحان را فراهم کنند<ref>Geneva Conventions of 1949, Common Article 3.</ref>
-در جنبش مشروطه، علی‌رغم فضای غالب ضد مشروطه در زنجان و نفوذ خوانین و روحانیونی مانند ملا قربانعلی، مردم این شهر در مقاطعی از جنبش مشروطه حمایت فعالانه‌ای نشان دادند و پس از صدور فرمان مشروطیت، مردم زنجان خواستار تدوین قانون اساسی شدند.
+=== پروتکل الحاقی دوم ===
-= شاهکارهای مهندسی و بناهای تاریخی =
+در سال ۱۹۷۷، پروتکل دوم الحاقی به کنوانسیون‌های ژنو تصویب شد که حمایت‌های بیشتری برای قربانیان جنگ‌های داخلی در نظر گرفت. این سند به موضوعاتی مانند حفاظت از غیرنظامیان، کودکان، مراکز درمانی و امدادرسانی انسانی می‌پردازد.<ref>Additional Protocol II to the Geneva Conventions (1977).</ref>
-برجسته‌ترین شاهکار مهندسی و معماری استان زنجان، گنبد سلطانیه است؛ بنایی از دوره ایلخانی که به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین گنبدهای آجری جهان شناخته می‌شود و در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است. در نزدیکی این گنبد، بنای تاریخی چلبی‌اوغلی، یادگار هنر آجرچینی دوره ایلخانی، و معبد صخره‌ای داش‌کسن (معبد اژدها) با نقش‌برجسته‌های الهام‌گرفته از هنر شرق آسیا در دوره ایلخانی، از دیگر نمونه‌های مهندسی و حجاری تاریخی منطقه‌اند.
-شهر زیرزمینی دژمنده در روستای خویین نیز نمونه‌ای از مهندسی دفاعی زیرزمینی پیش از اسلام است که دالان‌ها و فضاهای درهم‌تنیده آن هنوز موضوع بررسی‌های باستان‌شناسی است.
+== نظریه‌های دانشگاهی درباره جنگ داخلی ==
-=== گنبد سلطانیه و تاریخچه آن ===
+مطالعه جنگ داخلی از دهه‌های پایانی قرن بیستم به یکی از شاخه‌های مهم علوم سیاسی تبدیل شد و پژوهشگران نظریه‌های متعددی برای توضیح علل، روند و پیامدهای آن ارائه کرده‌اند.
-گنبد سلطانیه یکی از باشکوه‌ترین آثار معماری ایران است که در شهر سلطانیه، استان زنجان قرار دارد. این بنا آرامگاه سلطان محمد خدابنده (اولجایتو)، هشتمین فرمانروای ایلخانی است و بین سال‌های ۱۳۰۲ تا ۱۳۱۲ میلادی ساخته شد.
-سلطانیه در اوایل قرن چهاردهم میلادی پایتخت حکومت ایلخانان مغول بود و اولجایتو آن را به یکی از بزرگ‌ترین و آبادترین شهرهای زمان خود تبدیل کرد.
+=== کارل فون کلاوزویتس ===
-سلطان محمد خدابنده در طول زندگی خود از مسیحیت به بودایی و سپس به اسلام گروید و سرانجام به تشیع گرایش پیدا کرد و همین دگرگونی‌های مذهبی در شکل‌گیری این مجموعه نیز تأثیر داشت.
+کلاوزویتس در کتاب ''درباره جنگ'' (''On War'') جنگ را «ادامه سیاست با ابزارهای دیگر» توصیف کرد. هرچند آثار او عمدتاً درباره جنگ میان دولت‌ها بود، بسیاری از پژوهشگران چارچوب نظری او را در تحلیل جنگ‌های داخلی نیز به کار برده‌اند.<ref>Karl von Clausewitz, ''On War''.</ref>
-گنبد سلطانیه با ارتفاع حدود ۵۰ متر و قطر نزدیک به ۲۵ متر، از بزرگ‌ترین گنبدهای آجری دوپوسته جهان به شمار می‌رود و از شاهکارهای مهندسی دوره ایلخانی است.
+=== استاتیس کالیواس ===
-ساختمان هشت‌ضلعی آن با هشت مناره باریک، کاشی‌های فیروزه‌ای، گچ‌بری‌های ظریف، کتیبه‌های قرآنی، نقاشی‌های دیواری و مقرنس‌کاری‌های چشمگیر، اوج هنر معماری ایرانی-اسلامی را نشان می‌دهد.[[پرونده:328662 554.jpg|جایگزین=گنبد سلطانیه|بندانگشتی|350x350پیکسل|گنبد سلطانیه]]
+استاتیس کالیواس در کتاب ''The Logic of Violence in Civil War'' نشان می‌دهد که خشونت در جنگ‌های داخلی همواره تصادفی نیست، بلکه اغلب با میزان کنترل هر طرف بر مناطق مختلف و روابط میان گروه‌های محلی ارتباط دارد.<ref>Stathis N. Kalyvas, ''The Logic of Violence in Civil War'', Cambridge University Press.</ref>
-نوآوری‌های این بنا در ساخت گنبد دوپوسته و شیوه تزیینات داخلی، الگوی بسیاری از بناهای دوره تیموری و صفوی شد و حتی برخی پژوهشگران آن را از الهام‌بخش‌های گنبدهای بزرگی مانند تاج محل می‌دانند.
+او استدلال می‌کند که رفتار نیروهای درگیر در مناطق تحت کنترل کامل با مناطق مورد مناقشه تفاوت قابل توجهی دارد.
-یونسکو در سال ۲۰۰۵ گنبد سلطانیه را به دلیل ارزش تاریخی، معماری و نقش آن در تحول معماری اسلامی، با شماره ۱۱۸۸ در فهرست میراث جهانی ثبت کرد.
+=== جیمز فیرون و دیوید لیتین ===
-امروزه این اثر نه‌تنها نماد شکوه دوره ایلخانی، بلکه یکی از ارزشمندترین گنجینه‌های فرهنگی ایران و از مهم‌ترین جاذبه‌های تاریخی استان زنجان به شمار می‌آید. <ref>[https://whc.unesco.org/en/list/1188/ Soltaniyeh-unesco]</ref><ref>[https://www.re-thinkingthefuture.com/case-studies/a4813-soltaniyeh-dome-zanjan-complex-of-ruins/ Soltaniyeh Dome, Zanjan: Complex of Ruins-re-thinkingthefuture]</ref>
+فیرون و لیتین در یکی از تأثیرگذارترین پژوهش‌های آماری این حوزه، استدلال کردند که عواملی مانند ضعف دولت، دشواری کنترل قلمرو و فرصت‌های سازماندهی شورشیان، نقش مهم‌تری از صرف تنوع قومی در وقوع جنگ داخلی دارند.<ref>Fearon and Laitin, همان.</ref>
-== اقتصاد و منابع ==
+=== پل کولیر ===
-بر پایه سرشماری‌های رسمی مرکز آمار ایران، جمعیت شهر زنجان از 900890 نفر در سال ۱۹۹۱ (بر اساس داده‌های تاریخی) به 1137000نفر در سال ۲۰۲۳ رسیده است؛ رشدی که نشان‌دهنده گسترش شهری و اقتصادی منطقه در دهه‌های اخیر است.
-یکی از مهم‌ترین صنایع دستی و اقتصاد سنتی استان، چاقوسازی زنجان است و از دیگر صنایع مهم این استان معدن سرب و روی انگوران می‌باشد. کشاورزی و صنایع دستی نیز در این استان از مهم‌ترین منابع اقتصادی این استان می‌باشند.
+پل کولیر با بررسی داده‌های اقتصادی جنگ‌های داخلی، نقش منابع طبیعی، درآمد پایین و انگیزه‌های اقتصادی گروه‌های مسلح را در تداوم برخی درگیری‌ها مورد توجه قرار داد.<ref>Paul Collier and Anke Hoeffler, ''Greed and Grievance in Civil War''.</ref>
-=== چاقوسازی زنجان: ===
+== مراحل جنگ داخلی ==
-[[پرونده:مردان نمکی.jpg|جایگزین=مردان نمکی|بندانگشتی|مردان نمکی]]
-زنجان «شهر چاقو» ایران است. چاقو سازی، صنعتی با ریشه‌های باستانی که به گفته مسئولان میراث فرهنگی استان، بر اساس چاقوهای یافت‌شده در کنار «مردان نمکی» معدن نمک چهرآباد (از دوره هخامنشی)، سابقه‌ای نزدیک به ۲٬۱۵۰ سال دارد وبرخی فعالان صنفی حتی از ریشه‌ای تا شش‌هزار ساله برای این حرفه سخن می‌گویند.
-امروزه صنعتگران زنجان انواع چاقو از جمله چاقوی شکار، گاوکش، چاقوهای ضامن‌دار، میوه‌خوری و چاقوهای تشریفاتی مانند چاقوی حیدری و چاقوی شمس را تولید می‌کنند و این صنعت هرچند سهم کوچکی (حدود ۳ تا ۴ درصد) از بازار داخلی چاقو در ایران دارد، اما ظرفیت رشد قابل توجهی دارد.
+اگرچه همه جنگ‌های داخلی مسیر یکسانی را طی نمی‌کنند، بسیاری از آن‌ها را می‌توان در چند مرحله کلی بررسی کرد.
-=== معادن: ===
+=== مرحله شکل‌گیری بحران ===
-معدن سرب و روی انگوران (بزرگ‌ترین معدن سرب و روی ایران و خاورمیانه) در نزدیکی ماه‌نشان واقع شده است. معادن طلای زنجان نیز از منابع معدنی مهم هستند.
-=== '''کشاورزی:''' ===
+در این مرحله اختلاف‌های سیاسی، اقتصادی یا اجتماعی تشدید می‌شود و اعتراض‌ها یا شورش‌های محدود آغاز می‌شوند.
-انگور و کشمش زنجان و خدابنده از مرغوب‌ترین محصولات هستند. گندم، جو و حبوبات از محصولات زراعی مهم این استان هستند.
-=== صنایع دستی: ===
+=== مرحله نظامی‌شدن ===
-[[پرونده:معبد داش کسن.jpg|جایگزین=معبد داش‌کسن|بندانگشتی|معبد داش‌کسن]]
-ملیله‌سازی زنجان، ساخت اشیای هنری از سیم‌های ظریف نقره، با دست هنرمندان این استان، از هنرهای منحصربه‌فرد ایران و میراث ناملموس فرهنگی است. قالی‌بافی و گلیم‌بافی نیز از صنایع دستی مهم استان هستند.
-=== گردشگری: ===
-زنجان از استان‌های تاریخی شمال‌غرب ایران است که به‌دلیل آثار شاخص معماری، بناهای تاریخی، بازارهای سنتی و جاذبه‌های طبیعی، از مقاصد مهم گردشگری کشور به شمار می‌رود.
-پیشینه این منطقه از دوران پیش از اسلام تا دوره‌های ایلخانی، صفوی و قاجار امتداد یافته و بسیاری از آثار آن در فهرست آثار ملی ایران و میراث جهانی یونسکو ثبت شده‌اند.
+با سازمان‌یافتن گروه‌های مسلح و افزایش درگیری‌ها، بحران وارد مرحله جنگ داخلی می‌شود.
-'''گنبد سلطانیه'''
+=== مرحله گسترش درگیری ===
-گنبد سلطانیه برجسته‌ترین اثر تاریخی زنجان و بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان است که در دوره ایلخانی به دستور سلطان محمد خدابنده ساخته شد. این بنا با کاشی‌کاری‌های فیروزه‌ای و تزئینات هنری خود در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است.
+در این دوره معمولاً:
-'''بازار سنتی زنجان'''[[پرونده:انگور زنجان.jpg|جایگزین=انگور زنجان|بندانگشتی|انگور زنجان]][[پرونده:غار کتله خور.jpg|جایگزین=غار کتله‌خور Katale Khor Cave|بندانگشتی|غار کتله‌خور Katale Khor Cave]]بازار سنتی زنجان از بزرگ‌ترین بازارهای سرپوشیده ایران است که در دوره قاجار شکل گرفته و همچنان مرکز مهم تجارت و عرضه صنایع دستی استان محسوب می‌شود.
+* مناطق بیشتری درگیر می‌شوند
+* گروه‌های جدید وارد جنگ می‌شوند
+* مداخله خارجی ممکن است افزایش یابد
+* بحران انسانی گسترش پیدا می‌کند
-'''معبد داش‌کسن'''
+=== مرحله فرسایشی ===
-این بنای سنگی در نزدیکی سلطانیه قرار دارد و به‌دلیل نقش‌برجسته‌های اژدها، نمونه‌ای کم‌نظیر از هنر دوره ایلخانی به شمار می‌رود.
+بسیاری از جنگ‌های داخلی به دوره‌ای طولانی از نبردهای پراکنده، جابه‌جایی کنترل مناطق و فرسایش توان طرف‌های درگیر وارد می‌شوند.
-'''رختشویخانه زنجان'''
+=== مرحله پایان ===
-رختشویخانه زنجان بنایی از دوره قاجار است که برای شست‌وشوی عمومی لباس‌ها ساخته شد و امروزه به موزه مردم‌شناسی تبدیل شده است.
+پایان جنگ داخلی معمولاً از یکی از راه‌های زیر رخ می‌دهد:
-'''موزه مردان نمکی'''
+* پیروزی کامل یکی از طرف‌ها
+* توافق صلح
+* تقسیم قدرت
+* تشکیل دولت انتقالی
-این موزه در عمارت ذوالفقاری قرار دارد و مومیایی‌های طبیعی کشف‌شده در معدن نمک چهرآباد را به نمایش می‌گذارد.
+== پایان جنگ‌های داخلی ==
-'''غار کتله‌خور'''
+پژوهشگران مطالعات صلح معتقدند پایان رسمی جنگ الزاماً به معنای پایان خشونت نیست و دوره پس از جنگ اهمیت ویژه‌ای دارد.
-غار کتله‌خور Katale Khor Cave یکی از بزرگ‌ترین غارهای آهکی ایران و دومین غار بزرگ آبی جهان است و با تالارهای وسیع و قندیل‌های طبیعی، از مهم‌ترین جاذبه‌های طبیعی استان به شمار می‌رود.
+=== توافق‌های صلح ===
-'''کوه‌های رنگین‌کمانی آلاداغلار'''
+در بسیاری از کشورها، مذاکرات میان طرف‌های درگیر با میانجی‌گری سازمان‌های بین‌المللی یا کشورهای ثالث انجام شده است.
-این کوه‌ها در منطقه ماهنشان قرار دارند و به‌دلیل لایه‌های معدنی رنگارنگ، از چشمگیرترین پدیده‌های زمین‌شناسی ایران هستند.
+نمونه‌هایی از این توافق‌ها عبارت‌اند از:
-'''قلعه بهستان و دودکش جن'''
+* توافق طائف در لبنان
+* توافق صلح کلمبیا
+* برخی توافق‌های آفریقایی تحت نظارت سازمان ملل متحد
-قلعه تاریخی بهستان در کنار دودکش‌های جن، یکی از شاخص‌ترین چشم‌اندازهای طبیعی و تاریخی زنجان را پدید آورده است.
+=== عدالت انتقالی ===
-'''دریاچه پری (خندقلو)'''
+پس از پایان جنگ، برخی کشورها از سازوکارهایی مانند:
-تنها دریاچه طبیعی استان زنجان است که محیطی آرام برای طبیعت‌گردی و عکاسی فراهم می‌کند.
+* کمیسیون حقیقت‌یاب
+* دادگاه‌های ویژه
+* برنامه‌های آشتی ملی
+* جبران خسارت قربانیان
-در اطراف زنجان نیز روستای شیلاندر، منطقه حفاظت‌شده سرخ‌آباد و رودخانه قزل‌اوزن از مهم‌ترین جاذبه‌های طبیعت‌گردی منطقه به شمار می‌آیند.<ref>[https://www.eghamat24.com/blog/74440/zanjan-attractions جاهای دیدنی زنجان - اقامت۲۴]</ref><ref>[https://www.kojaro.com/zanjan/ اماکن دیدنی زنجان - کجارو]</ref>
+برای کاهش پیامدهای درگیری استفاده کرده‌اند.<ref>United Nations Peacebuilding Commission.</ref>
-== فرهنگ و آداب و رسوم ==
+== پیامدهای اقتصادی ==
-فرهنگ زنجان ترکیبی از فرهنگ ترکی آذربایجانی و ایرانی است. فرهنگ عامه زنجان با صنایع‌دستی و آداب اجتماعی سنتی آن پیوند خورده‌است.
-[[پرونده:رختشوی خانه زنجان.jpg|جایگزین=رخت‌شوی‌خانه تاریخی شهر زنجان|بندانگشتی|'''رخت‌شوی‌خانه تاریخی شهر زنجان''']]
-=== '''رخت‌شوی‌خانه تاریخی شهر زنجان:''' ===
+جنگ‌های داخلی معمولاً خسارت‌های اقتصادی گسترده‌ای ایجاد می‌کنند.
-رخت‌شوی‌خانه تاریخی شهر که امروز به موزه مردم‌شناسی بدل شده، یادآور نقش اجتماعی زنان در دوره قاجار و شیوه زندگی روزمره در زمستان‌های سخت منطقه است. مراسم عاشورای زنجان و مراسم نخل‌گردانی، از آیین‌های خاص این شهر است وصنعت چاقوسازی نیز نه‌تنها یک فعالیت اقتصادی بلکه بخشی از هویت فرهنگی زنجان است و هر استادکار با حکاکی نام یا نمادهای خاص خود بر روی تیغه چاقو، سنتی از هنر فردی و نشان خانوادگی را حفظ کرده‌است.
-=== '''مراسم عاشورا — نخل‌گردانی:''' ===
+از جمله:
-مراسم عاشورای زنجان از مشهورترین مراسم عاشورا در ایران و جهان اسلام است. نخل‌گردانی زنجان با حمل نخل‌های عظیم چوبی در خیابان‌ها، از آیین‌های منحصربه‌فرد و ثبت‌شده ملی است.
-=== '''مفاخر:''' ===
+* کاهش تولید ناخالص داخلی
-[[پرونده:منزوی4.JPG|جایگزین=حسین منزوی - غزل‌سرا|بندانگشتی|حسین منزوی - غزل‌سرا]]
+* تخریب زیرساخت‌ها
-مفاخر: حکیم محمد هیدجی ( فیلسوف و شاعر مشروطه‌خواه )، مولانا همتی انگورانی (شاعر سده دهم هجری)، حسین منزوی (غزل سرا) و... از مفاخر این استان هستند.
+* کاهش سرمایه‌گذاری
+* افزایش هزینه‌های نظامی
+* اختلال در آموزش و بهداشت
+* گسترش اقتصاد غیررسمی
-[[حسین منزوی]]:
+برخی پژوهش‌ها نشان می‌دهد که حتی پس از پایان جنگ نیز بازسازی اقتصادی ممکن است سال‌ها یا دهه‌ها زمان ببرد.<ref>World Bank, ''World Development Report''.</ref>
-'''حسین منزوی''' (۱۳۲۵–۱۳۸۳) از برجسته‌ترین غزل‌سرایان معاصر ایران بود که در زنجان متولد شد و نقش مهمی در نوسازی غزل فارسی داشت. او از جوانی به شعر روی آورد و با انتشار مجموعه «حنجره زخمی تغزل» به شهرت رسید و جایزه شعر فروغ فرخزاد را دریافت کرد. منزوی علاوه بر غزل، در سرودن شعر نو، ترانه و ترجمه نیز فعالیت داشت و آثارش سرشار از مضامین عشق، تنهایی، آزادی و اسطوره‌های ایرانی است.
+== پیامدهای فرهنگی و اجتماعی ==
-یکی از تلخ‌ترین رویدادهای زندگی او، اعدام برادرش حسن منزوی در دهه ۱۳۶۰ بود. برادر او که از هواداران سازمان مجاهدین خلق بود، توسط جمهوری اسلامی اعدام شد و این حادثه تأثیر عمیقی بر زندگی و شعرهای حسین منزوی گذاشت.
+فراتر از خسارت‌های مادی، جنگ داخلی آثار عمیقی بر جامعه بر جای می‌گذارد.
-او تا پایان عمر داغدار این فقدان ماند و چندین شعر از جمله «حسن دوست» را در سوگ برادرش سرود که در آن به پیراهن سبز برادرش و جای گلوله‌ها اشاره کرده است.
+از جمله:
-حسین منزوی سرانجام در اردیبهشت ۱۳۸۳ پس از یک عمل جراحی در تهران درگذشت و در کنار آرامگاه پدرش در زنجان به خاک سپرده شد.
+* از هم گسیختگی خانواده‌ها
+* مهاجرت گسترده
+* تغییر ترکیب جمعیتی برخی مناطق
+* آسیب‌های روانی
+* کاهش اعتماد اجتماعی
+* تغییر حافظه جمعی و روایت‌های تاریخی
-=== غذاهای محلی: ===
+در بسیاری از کشورها، خاطره جنگ داخلی برای نسل‌های بعد نیز به یکی از موضوعات مهم فرهنگ و سیاست تبدیل شده است.
-قیمه‌نثار زنجانی (پلوی زعفرانی با گوشت و مغزیجات)،جغور بغور، علم سلات، قیقاناخ یا قیقاناق، کله جوش، آش زنجانی، دولمه، کوفته زنجانی، رشته‌پلو، انواع شیرینی و مربای گل زنجان از غذاهای سنتی هستند.<ref>'''تهرانی، محمد حسین. ''کتاب معاد شناسی،'' جلد اول.'''</ref><ref>'''[https://shayestehfaramarzlou.blogfa.com/ معرفی بزرگان علمی  و ادبی استان زنجان-بلوگفا]'''</ref><ref>[https://www.karnaval.ir/blog/zanjan-local-foods غذاهای محلی زنجان؛ معرفی غذاها، آش‌ها و شیرینی‌ها-کارنوال]</ref>
-== مبارزات و مقاومت مردمی ==
+== نقش رسانه‌ها در جنگ داخلی ==
-زنجان در تاریخ معاصر شاهد مبارزات مردمی بوده و از انقلاب مشروطه و جانفشانی مردم این استان برای تدوین قانون اساسی و از محاکمه و اعدام شیخ فضل‌الله نوری در محکمه‌ای به قضاوت شیخ ابراهیم زنجانی قزلباش و مبارزه علیه دیکتاتوری پهلوی و جانفشانی مجاهدانی همچون [[سعید محسن|'''سعید محسن''']] و [[علی محبی|'''سرگرد علی محبی''']]، و قیام‌های مستمر علیه رژیم ولایت‌فقیه روح آزادی‌خواهی مردم این استان همواره از نسلی به نسل دیگر منتقل شده‌است.
+[[پرونده:جنگ داخلی آمریکا.jpg|جایگزین=جنگ داخلی آمریکا- ۱۸۶۱-۱۸۶۵|بندانگشتی|337x337پیکسل|جنگ داخلی آمریکا- ۱۸۶۱-۱۸۶۵]]
+رسانه‌ها در جنگ‌های داخلی می‌توانند نقش‌های متفاوتی ایفا کنند.
-=== جنبش مشروطه در زنجان ===
+از یک سو ممکن است، اطلاع‌رسانی کنند و تخلفات حقوق بشری را مستند سازند و به امدادرسانی کمک کنند
-علی‌رغم فضای غالب ضد مشروطه در زنجان و نفوذ خوانین و روحانیونی مانند ملا قربانعلی، مردم این شهر در مقاطعی از جنبش مشروطه حمایت فعالانه‌ای نشان دادند. در جریان مهاجرت کبری که گروهی از علما به دنبال درخواست‌های مشروطه‌خواهان به قم مهاجرت کردند، مردم زنجان همراه با اهالی چند شهر دیگر نسبت به نفی بلد علما اعتراض کردند و شورش به راه انداختند. پس از آن‌که مظفرالدین شاه درخواست‌های اولیه مهاجرین را پذیرفت، زنجانی‌ها به این امتیازات قانع نشدند و از طریق تلگراف به تهران خواستار برقراری مشروطیت شدند. علمای زنجان نیز آخوند غلامرضا هیدجی را به نمایندگی خود به قم فرستادند تا همراهی آنان را با این خواسته‌ها اعلام کند. پس از صدور فرمان مشروطیت هم مردم زنجان خواستار تدوین سریع قانون اساسی شدند.
-انجمن ایالتی در زنجان تشکیل شد و هرچند با مخالفت‌های جدی روبه‌رو بود، گزارش‌های مربوط به اعزام یپرم‌خان برای دستگیری و سرکوب ملا قربانعلی و پیروانش نشان می‌دهد که تمایلات مشروطه‌خواهانه در میان مردم ریشه داشت. به گفته یکی از صاحب‌منصبان حاضر در آن اردو، حدود دو ثلث مردم شهر با دولت مشروطه‌خواه همراهی می‌کردند.
+از سوی دیگر، در برخی موارد ممکن است، با تبلیغات جنگی و انتشار اطلاعات نادرست و تحریک تنش‌های قومی یا سیاسی در روند درگیری نقش داشته باشند.
-[[پرونده:اشرف ربیعی.jpg|جایگزین=اشرف ربیعی|بندانگشتی|اشرف ربیعی]]
-در سال ۱۲۸۹ شمسی هنگامی که داراب میرزا به حمایت روس‌ها به زنجان حمله کرد، مردم میرزا صالح‌خان حاکم مشروطه‌خواه را که نیروی مسلح نداشت یاری دادند و مهاجمان را با دادن کشته از شهر بیرون راندند. در همان سال نیز از '''[[ستارخان]]''' و '''[[باقرخان]]'''، دو سردار مشروطه‌خواه، هنگام ورود به زنجان استقبال بسیار باشکوهی کردند و سه روز میهمانی بزرگ دادند؛ این استقبال نشان می‌داد که مردم ارج و جان‌فشانی‌های آنان را نیک می‌شناختند.<ref>کسروی، احمد، تاریخ مشروطه ایران، تهران، 1383، انتشارات امیرکبیر، چاپ بیست و یکم، ج ۱، ص ۴۰۵</ref>
-=== '''سعید محسن:''' ===
+البته گسترش شبکه‌های اجتماعی، انتشار سریع تصاویر، ویدئوها و روایت‌های متعارض به یکی از ویژگی‌های جنگ‌های داخلی معاصر تبدیل شده است.
-[[سعید محسن|'''سعید محسن''']] (۱۳۱۸–۱۳۵۱) از بنیان‌گذاران سازمان مجاهدین خلق ایران بود که در زنجان متولد شد و پس از تحصیل در دانشکده فنی دانشگاه تهران، به فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی روی آورد. او در دوران دانشجویی ضمن همکاری با نهضت آزادی، در امدادرسانی به آسیب‌دیدگان سیل جوادیه و زلزله آوج نیز نقش فعالی داشت و همین تجربه‌ها نگاه او را نسبت به فقر و نابرابری اجتماعی عمیق‌تر کرد.
-پس از سرکوب اعتراضات ۱۵ خرداد ۱۳۴۲، محسن و همفکرانش به این نتیجه رسیدند که مبارزات مسالمت‌آمیز کارآمد نیست و در سال ۱۳۴۴ همراه با محمد حنیف‌نژاد و علی‌اصغر بدیع‌زادگان سازمان مجاهدین خلق را پایه‌گذاری کرد. او در تدوین مبانی فکری، آموزش نیروها و سازماندهی تشکیلات نقش مهمی داشت و تا سال ۱۳۵۰ در گسترش سازمان فعالیت کرد.
+== جدول زمانی برخی جنگ‌های داخلی مهم ==
-در شهریور ۱۳۵۰ به دنبال ضربه ساواک به سازمان، سعید محسن دستگیر شد و در دادگاه از دیدگاه‌های سیاسی خود دفاع کرد. سرانجام در ۴ خرداد ۱۳۵۱ همراه با چند تن از اعضای مرکزیت سازمان در تپه‌های اوین تیرباران شد و در قطعه ۳۳ بهشت زهرا به خاک سپرده شد.
+{| class="wikitable sortable"
+! دوره
+! کشور
+! مدت تقریبی
+! ویژگی برجسته
+|-
+| ۱۸۶۱–۱۸۶۵
+| [[ایالات متحده آمریکا]]
+| ۴ سال
+| حفظ اتحادیه و مسئله برده‌داری
+|-
+| ۱۹۳۶–۱۹۳۹
+| [[اسپانیا]]
+| ۳ سال
+| رقابت جمهوری‌خواهان و ملی‌گرایان
+|-
+| ۱۹۷۵–۱۹۹۰
+| [[لبنان]]
+| ۱۵ سال
+| جنگ چندجانبه
+|-
+| ۱۹۸۳–۲۰۰۹
+| [[سری‌لانکا]]
+| ۲۶ سال
+| درگیری جدایی‌طلبانه
+|-
+| ۲۰۱۱–تا۲۰۲۶
+| [[سوریه]]
+| بیش از یک دهه
+| جنگ چندجانبه با مداخله خارجی
+|-
+| ۲۰۱۳–تاکنون
+| [[سودان جنوبی]]
+| بیش از یک دهه
+| رقابت سیاسی و قومی
+|}
-=== '''اشرف ربیعی:''' ===
+== جنگ داخلی در پژوهش‌های معاصر ==
-[[اشرف ربیعی|'''اشرف ربیعی''']] (۱۳۳۰–۱۳۶۰) از اعضای شاخص سازمان مجاهدین خلق ایران بود که در زنجان به دنیا آمد و در رشته فیزیک دانشگاه صنعتی شریف تحصیل کرد. او از اوایل دهه ۱۳۵۰ به سازمان مجاهدین پیوست و در دوران حکومت پهلوی چند بار بازداشت شد، زیر شکنجه قرار گرفت و به اعدام محکوم شد، اما این حکم اجرا نشد و تا انقلاب ۱۳۵۷ در زندان ماند. پس از آزادی، در سازماندهی فعالیت‌های زنان در مجاهدین نقش فعالی داشت و در سال ۱۳۵۸ با مسعود رجوی ازدواج کرد.
-پس از آغاز درگیری‌های مسلحانه میان حکومت و مجاهدین، اشرف ربیعی زندگی مخفیانه را در پیش گرفت و در کنار موسی خیابانی از مسئولان اصلی تشکیلات داخلی سازمان بود. سرانجام در ۱۹ بهمن ۱۳۶۰، در جریان یورش نیروهای سپاه به خانه‌ای در زعفرانیه تهران، همراه با موسی خیابانی و شماری دیگر از اعضای سازمان کشته شد. پسر خردسال او و مسعود رجوی نیز پس از این واقعه به دست نیروهای حکومتی افتاد و بعدها به خانواده پدری‌اش تحویل داده شد. قرارگاه «اشرف» در عراق نیز بعدها به یاد او نام‌گذاری شد.
+در دهه‌های اخیر، پژوهش درباره جنگ داخلی به سمت استفاده از داده‌های بزرگ، تصاویر ماهواره‌ای، تحلیل شبکه‌های اجتماعی و مدل‌های آماری پیشرفته حرکت کرده است.
-=== کشتار ۶۷ در زنجان: ===
+موضوعاتی که امروزه بیشتر مورد مطالعه قرار می‌گیرند عبارت‌اند از:
-[[پرونده:مهدی حسنی (3).jpg|جایگزین=مهدی حسنی|بندانگشتی|مهدی حسنی]]
-زندان زنجان نیز در تابستان ۱۳۶۷ شاهد اعدام زندانیان سیاسی و مجاهد بود. در شب تاسوعای ۳۰ مرداد ۱۳۶۷، گروهی از زندانیان سیاسی در زندان زنجان با اعلام اسامی‌شان از بند خارج شدند و به بهانه انتقال برای «حلیم‌خوری» با سه مینی‌بوس به روستای حسن‌آباد در غرب زنجان برده شدند. بنا بر روایت شاهدان، آنان در همان‌جا تیرباران شدند و پیکرهایشان شبانه به گورستان بالای زنجان منتقل شد. نگهبان گورستان روایت کرده است که مأموران سه گودال بزرگ حفر کردند، اجساد را در آن‌ها دفن و روی آن‌ها آهک ریختند و از او خواستند درباره آنچه دیده سکوت کند. او روز بعد هنگام بازگشت به محل دفن، دست یکی از قربانیان را که از خاک بیرون مانده بود زیر خاک قرار داد؛ دستی که به گفته او متعلق به یک دختر بود.<ref>[[قتل عام ۶۷#گورستان زنجان|قتل عام ۶۷ - بخش گورستان زنجان]]</ref>
-=== '''مهدی حسنی:''' ===
+* پیش‌بینی خطر وقوع جنگ داخلی
-[[مهدی حسنی|'''مهدی حسنی''']] (۱۳۵۵–۱۴۰۴) اهل زنجان و ساکن شهرری بود که به‌عنوان یکی از هواداران سازمان مجاهدین خلق شناخته می‌شد. او در شهریور ۱۴۰۲ بازداشت شد و دادگاه انقلاب تهران وی را با اتهاماتی از جمله عضویت در سازمان مجاهدین، بغی، محاربه و افساد فی‌الارض به اعدام محکوم کرد. حکم او با وجود اعتراض‌های گسترده داخلی و بین‌المللی و درخواست نهادهای حقوق بشری برای توقف اجرای آن، در دیوان عالی کشور تأیید شد.
+* نقش تغییرات اقلیمی
+* تأثیر مهاجرت
+* اقتصاد جنگ
+* نقش فناوری‌های نوین
+* بازسازی پس از جنگ
-مهدی، در ماه‌های پایانی زندگی چند بار از زندان اوین به زندان قزلحصار منتقل شد و این جابه‌جایی‌ها نگرانی‌های زیادی درباره اجرای حکم ایجاد کرد. سرانجام بامداد ۵ مرداد ۱۴۰۴، مهدی حسنی همراه با '''[[بهروز احسانی اسلاملو|بهروز احسانی]]''' در [[زندان قزلحصار|'''زندان قزلحصار''']] اعدام شد؛ رخدادی که با واکنش و محکومیت گسترده از سوی سازمان‌های حقوق بشری و شماری از شخصیت‌های بین‌المللی همراه شد.
+این مطالعات نشان می‌دهد که جنگ داخلی صرفاً یک رویداد نظامی نیست، بلکه پدیده‌ای پیچیده با ابعاد سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و انسانی است.
-=== قیام ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴: ===
+== جستارهای وابسته ==
-زنجان و ابهر و خرمدره و شهرهای دیگر این استان، در [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ ایران|قیام‌های ۱۴۰۱]] و ۱۴۰۴ شاهد اعتراضات مردمی بودند. در [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]، مردم و جوانان بپا خواسته این شهر با شعارهای «امسال سال خونه، سیدعلی سرنگونه» «خامنه‌ای قاتله ولایتش باطله» و «خامنه‌ای مرگ به نیرنگ تو»، «ایرانی می‌میرد ذلت نمی‌پذیرد» تظاهرات کردند.
-نیروهای سرکوبگر حکومتی به مقابله با تظاهرکنندگان پرداختند و با گلوله جنگی پاسخ دادند. در این میان جوانان بسیاری همچون سام افشاری (دانش‌آموز رشته کامپیوتر/ قهرمان شنای استان)، سید شهاب‌الدین موسوی(از پیروان یارسان)، سحر بیات، امیرحسین سهرابی و امیرحسین سهرابی(کارگر کابینت‌سازی، عضو سازمان مجاهدین خلق - در جریان تسخیر کلانتری سبزه‌میدان زنجان جان باخت) و عرشیا براری (عضو سازمان مجاهدین خلق ایران، دانشجوی رشته آموزش زبان انگلیسی، قهرمان مسابقات کشوری فیتنس، قهرمان بین‌المللی کاراته سبک کیوکوشین و مربی رسمی فدراسیون جهانی ) که درجریان تسخیر کلانتری سبزه‌میدان زنجان به شهادت رسیدند. <ref>[https://historydocuments.ir/?page=post&id=4308 مرکز اسناد تاریخی]</ref><ref>بیست مقاله محمد قزوینی به اهتمام عباس اقبال آشتیانی و پورداود، ج 1، ص13 به بعد</ref>
+* [[جنگ]]
+* [[کودتا]]
+* [[انقلاب]]
+* [[روابط بین‌الملل]]
+* [[علوم سیاسی]]
+* [[جنگ نامتقارن]]
+* [[شورش]]
+* [[حکومت نظامی]]
+* [[کنوانسیون‌های ژنو]]
 == منابع ==
+<references/>
+== کتاب‌شناسی ==
+* Clausewitz, Karl von. ''On War''.
+* Collier, Paul & Hoeffler, Anke. ''Greed and Grievance in Civil War''.
+* Fearon, James D. & Laitin, David D. "Ethnicity, Insurgency, and Civil War". ''American Political Science Review''.
+* Geneva Conventions of 1949.
+* Additional Protocol II to the Geneva Conventions (1977).
+* Goldsworthy, Adrian. ''Caesar: Life of a Colossus''.
+* Kalyvas, Stathis N. ''The Logic of Violence in Civil War''. Cambridge University Press.
+* Sambanis, Nicholas. ''What Is Civil War?''.
+* United Nations Peacebuilding Commission.
+* World Bank. ''World Development Report''.

کاربر:Hamidreza۱۵/صفحه تمرین: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۵ سپتامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۵:۴۹

ریشه‌شناسی

تعریف و معیارها

ویژگی‌های جنگ داخلی

انواع جنگ داخلی

جنگ بر سر تصرف حکومت

جنگ جدایی‌طلبانه

جنگ ایدئولوژیک

جنگ چندجانبه

عوامل شکل‌گیری جنگ داخلی

ضعف حکومت

رقابت نخبگان

شکاف‌های قومی و مذهبی

عوامل اقتصادی

مداخله خارجی

تفاوت جنگ داخلی با کودتا

نقش جمعیت غیرنظامی

نمونه‌هایی از جنگ‌های داخلی مشهور

جنگ داخلی در حقوق بین‌الملل

ماده مشترک سوم کنوانسیون‌های ژنو

پروتکل الحاقی دوم

نظریه‌های دانشگاهی درباره جنگ داخلی

کارل فون کلاوزویتس

استاتیس کالیواس

جیمز فیرون و دیوید لیتین

پل کولیر

مراحل جنگ داخلی

مرحله شکل‌گیری بحران

مرحله نظامی‌شدن

مرحله گسترش درگیری

مرحله فرسایشی

مرحله پایان

پایان جنگ‌های داخلی

توافق‌های صلح

عدالت انتقالی

پیامدهای اقتصادی

پیامدهای فرهنگی و اجتماعی

نقش رسانه‌ها در جنگ داخلی

جدول زمانی برخی جنگ‌های داخلی مهم

جنگ داخلی در پژوهش‌های معاصر

جستارهای وابسته

منابع

کتاب‌شناسی

منوی ناوبری

جستجو