|
|
| (۵۳ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) |
| خط ۱: |
خط ۱: |
| '''مقاله در حال ویرایش است''' | | '''مقاله درحال ویرایش است''' |
| | |
| | |
| '''برنامه موشکی جمهوری اسلامی ایران'''
| |
| | |
| بررسی جامع تاریخچه، پایگاهها، زرادخانه، صادرات، هزینهها و پیامدها
| |
| | |
| '''مقدمه'''
| |
| | |
| برنامه موشکی جمهوری اسلامی ایران یکی از گستردهترین و پیچیدهترین پروژههای تسلیحاتی خاورمیانه است. این برنامه از اوایل دهه ۱۳۶۰ شمسی (۱۹۸۰ میلادی) و در بحبوحه جنگ ایران و عراق آغاز شد و طی چهار دهه به بزرگترین زرادخانه موشکی منطقه تبدیل شده است.
| |
| | |
| بر اساس شهادت جان نگروپونته، مدیر اطلاعات ملی آمریکا (DNI)، در سال ۲۰۰۶ و تأیید ژنرال کنث مککنزی، فرمانده ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا (CENTCOM)، در سال ۲۰۲۲، ایران «بیش از ۳٬۰۰۰ موشک بالستیک» دارد. این آمار شامل موشکهای کروز نمیشود. مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی (CSIS) نیز ایران را دارنده بزرگترین و متنوعترین زرادخانه موشکی خاورمیانه میداند.
| |
| | |
| این موشکها در حدود ۳۰ پایگاه زیرزمینی که مقامات ایرانی آنها را «شهر موشکی» مینامند، مستقر شدهاند. تحلیلگران مستقل حدود ۳۰ پایگاه اصلی پرتاب موشک رژیم را شناسایی کردهاند، اما امیرعلی حاجیزاده، فرمانده پیشین نیروی هوافضای سپاه پاسداران، ادعا کرده بود سپاه «تا ۱۰۰ پایگاه بزرگ زیرزمینی» دارد.
| |
| | |
| برآورد هزینه سالانه این برنامه؛ رقمی قابل توجه، حدود ۳ میلیارد دلار است. بودجه رسمی نظامی ایران در سال ۲۰۲۴ بر اساس گزارش مؤسسه بینالمللی تحقیقات صلح استکهلم (SIPRI) حدود ۷.۹ میلیارد دلار بود، هرچند که تخمینهای غیررسمی آن را تا ۱۳.۸ میلیارد دلار (با احتساب هزینههای پنهان سپاه) برآورد میکنند.
| |
| | |
| این مقاله بر اساس منابع متعدد بینالمللی — شامل گزارشهای CSIS، انستیتو واشنگتن، مرکز تحقیقاتی آلما، آژانس اطلاعات دفاعی آمریکا (DIA)، مؤسسه بینالمللی مطالعات راهبردی (IISS)، رویترز، آسوشیتدپرس، الجزیره، ایرانواچ، ایران اینترنشنال، واشنگتنپست و اسناد سازمان ملل — تهیه شده و تلاش دارد تصویری مستند و بیطرفانه از این برنامه ارائه دهد.
| |
| | |
| '''بخش اول: تاریخچه'''
| |
| | |
| '''۱.۱ —''' دوران جنگ ایران و عراق (۱۳۵۹–۱۳۶۷ / ۱۹۸۰–۱۹۸۸)
| |
| | |
| ریشه برنامه موشکی ایران به جنگ هشتساله ایران و عراق بازمیگردد. در جریان «جنگ شهرها» (۱۹۸۵–۱۹۸۸)، عراق شهرهای ایرانی از جمله تهران، اصفهان و دزفول را با موشکهای اسکاد بمباران کرد. ایران فاقد توانایی پاسخگویی متقابل بود و این ناتوانی در پاسخگویی متقابل، انگیزه اصلی دستیابی به قابلیت موشکی بالستیک شد.
| |
| | |
| در سال ۱۳۶۴ (۱۹۸۵)، هیئتی به رهبری اکبر هاشمی رفسنجانی، رئیس وقت مجلس شورای اسلامی، به لیبی، سوریه، چین و کره شمالی سفر کرد. بر اساس تحقیقات مرکز ۳۸ نورث (38 North)، حاصل این سفر خرید حدود ۳۰ فروند موشک اسکاد-بی از لیبی (حکومت معمر قذافی) و تعدادی هواسونگ-۵ (نسخه کرهای اسکاد-بی) از کره شمالی بود. پس از سفر رفسنجانی به پیونگیانگ، مشاوران نظامی-فنی کره شمالی به ایران اعزام شدند.
| |
| | |
| در آبان ۱۳۶۹ (نوامبر ۱۹۹۰)، مارشال اُ جین یو، وزیر دفاع کره شمالی، با محسن رضایی، فرمانده کل سپاه پاسداران، در تهران دیدار کرد و فروش موشکهای اسکاد-سی با برد ۵۰۰ کیلومتر به ایران را تأیید نمود. این توافق پایه همکاری گستردهتر موشکی ایران-کره شمالی را بنا نهاد.
| |
| | |
| در همین دوره، تعدادی راکت ۹کا۵۲ لونا-ام ساخت شوروی از عراق غنیمت گرفته شد که بعدها مبنای ساخت سری موشکهای «زلزال» قرار گرفت.
| |
| | |
| حسن طهرانیمقدم، افسر سپاه پاسداران، اولین موشک ساخت داخل با نام «نازعات» را در سال ۱۳۶۶ طراحی کرد. سال بعد موشک «مشکات» (ایران-۱۳۰) با برد ۱۳۰ کیلومتر آزمایش شد.
| |
| | |
| دوره رفسنجانی (۱۳۶۸–۱۳۷۶ / ۱۹۸۹–۱۹۹۷)
| |
| | |
| پس از پایان جنگ، در دوره ریاستجمهوری هاشمی رفسنجانی، برنامه موشکی نهادینه و ساختارمند شد. در تیر ۱۳۷۰ (۱۹۹۱)، سازمانی به نام «جهاد خودکفایی سپاه پاسداران (Self-Sufficiency Jihad Organization) به ثبت رسید.
| |
| | |
| جهاد خودکفایی سپاه یا (SSJO) ، سازمانی خارج از ساختار رسمی نیروی هوایی سپاه است که بر مهندسی معکوس و تولید داخلی موشکها متمرکز بود و هدف آن «پیشبرد قابلیتهای موشکی بالستیک میباشد.
| |
| | |
| نخستین مدیرعامل این سازمان علی لاریجانی بود. حسین دهقان نیز از دیگر بنیانگذاران آن به شمار میرود. در این دوره، خطوط تولید موشکهای هواسونگ-۵ و ۶ از کره شمالی خریداری شد. همچنین ایران موشکهای ام-۷ چینی را تهیه کرد که پایه سری موشکهای فاتح-۱۱۰ قرار گرفتند.
| |
| | |
| این دقیقاً همان موشکی بود که در سال ۲۰۰۶ وزارت خزانهداری آمریکا شرکت چینی Great Wall Industry را به دلیل نقش در توسعه آن تحریم کرد.
| |
| | |
| مهمترین پروژه زیرساختی این دوره، آغاز ساخت مجتمع موشکی غرب اصفهان در حاشیه نجفآباد بود که بعدها «احمد کاظمی» نامگذاری شد. سایتی که بر اساس گزارش سازمان ابتکار تهدید هستهای (NTI) با کمک فناوری چین و کره شمالی ایجاد شد و بزرگترین مرکز تولید و مونتاژ موشکی ایران محسوب میشود.
| |
| | |
| دوره خاتمی (۱۳۷۶–۱۳۸۴ / ۱۹۹۷–۲۰۰۵)
| |
| | |
| دوره ریاستجمهوری محمد خاتمی نقطه عطف برنامه موشکی بود. محمدباقر قالیباف، فرمانده وقت نیروی هوایی سپاه ساخت پایگاههای زیرزمینی موشکی در کوههای زاگرس را آغاز کرد. هدف از حفاری در دل کوهها، حفاظت از زرادخانه در برابر حملات هوایی بود. این تجربهای بود که رژیم ایران در جنگ خلیج فارس (۱۹۹۱) و تخریب سیلوهای عراقی توسط آمریکا آموخته بود.
| |
| | |
| در تیر ۱۳۷۷ (ژوئیه ۱۹۹۸)، موشک شهاب-۳ بر پایه موشک «نودونگ» (هواسونگ-۷) کره شمالی، آزمایش شد. این اولین موشک ایرانی با برد ۱٬۳۰۰ کیلومتر بود. این بردی بود که در محاسبات رژیم برای رسیدن موشکها به اسرائیل و پایگاههای آمریکا در منطقه کافی بود. رژیم ایران سپس نسخه بهبود یافته «قدر» با برد ۱٬۶۰۰ کیلومتر و دقت بالاتر را طراحی کرد و ساخت.
| |
| | |
| در همین دوره، ایران از طریق دلالان اوکراینی ۱۲ فروند موشک کروز خا-۵۵ (Kh-55) ساخت شوروی با برد اصلی ۲٬۵۰۰ کیلومتر را خریداری کرد. اوکراین در سال ۲۰۰۵ رسماً فروش غیرقانونی این موشکها را تأیید کرد. موشکهای خا-۵۵ مبنای مهندسی معکوس و ساخت سری «سومار» و «هویزه» شدند.
| |
| | |
| بر اساس گزارشهای ۳۸ نورث، در سالهای ۱۳۸۳–۱۳۸۴ (۲۰۰۵)، موشکهای هواسونگ-۱۰ BM-25 / موسودان، از کره شمالی خریداری شدند. این موشکها پایه توسعه موشک «خرمشهر» با برد ۲٬۰۰۰ کیلومتر و ظرفیت کلاهک ۱٬۵۰۰ کیلوگرم قرار گرفتند. این سنگینترین موشک بالستیکی در زرادخانه ایران بود که ساخته شده بود.
| |
| | |
| دوره احمدینژاد (۱۳۸۴–۱۳۹۲ / ۲۰۰۵–۲۰۱۳)
| |
| | |
| در این دوره موشک جدیدی از خارج خریداری نشد، اما توسعه داخلی و ساخت پایگاههای زیرزمینی شتاب گرفت. در ۱۳۸۸ (۲۰۰۹) نیروی هوایی سپاه به «نیروی هوافضا» تغییر نام داد و امیرعلی حاجیزاده فرمانده آن شد.
| |
| | |
| مهمترین دستاورد فنی این دوره، موشک «سجیل» بود. این موشک اولین موشک بالستیک میانبرد دو مرحلهای سوخت جامد ایران بود.
| |
| | |
| بر اساس مشخصات CSIS: طول ۱۸ متر، قطر ۱.۲۵ متر، وزن ۲۳٬۶۰۰ کیلوگرم، کلاهک ۷۰۰ کیلوگرم و برد ۲٬۰۰۰ کیلومتر. سوخت جامد مزیت استراتژیک کوتاهتر بودن زمان آمادهسازی را دارد و موشک را در برابر حمله پیشدستانه کمآسیبپذیرتر میکند.
| |
| | |
| دو حادثه مهم و مرموز در این دوره رخ داد: انفجار پایگاه امام علی خرمآباد (مهر ۱۳۸۹ / اکتبر ۲۰۱۰): ۳۰ تا ۴۰ نفر کشته شدند. علت رسمی «حادثه حین عملیات» اعلام شد.
| |
| | |
| انفجار پایگاه بیدگنه (پادگان مدرس) در ۲۱ آبان ۱۳۹۰ (۱۲ نوامبر ۲۰۱۱) - ۱۷ نفر از جمله حسن طهرانیمقدم، طراح اصلی برنامه موشکی سپاه کشته شدند. مقامات ایرانی علت را «حادثه حین جابجایی مهمات» اعلام کردند. اما نیویورکتایمز و منابع اطلاعاتی غربی احتمال خرابکاری — احتمالاً عملیات موساد — را مطرح کردند. علت دقیق تا امروز مورد مناقشه است.
| |
| | |
| دوره روحانی (۱۳۹۲–۱۴۰۰ / ۲۰۱۳–۲۰۲۱)
| |
| | |
| توافق برجام (JCPOA) در تیر ۱۳۹۴ (ژوئیه ۲۰۱۵) امضا شد و با قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت تأیید شد. فرزین ندیمی (انستیتو واشنگتن) در تحلیل ژوئن ۲۰۲۵ خود توضیح میدهد: «توافق هیچ محدودیت مستقیم و قابل اجرایی بر برنامه موشکی ایران تحمیل نکرد. قطعنامه ۲۲۳۱ تنها از ایران خواست که از توسعه موشکهای بالستیک طراحیشده برای حمل کلاهک هستهای خودداری کند (called upon) این محدودیتهای نمادین نیز در اکتبر ۲۰۲۳ منقضی شدند.»
| |
| | |
| ندیمی ادامه میدهد: «ایران برنامه موشکی و ذخیرهسازی خود را پس از اجرای برجام تشدید کرد. با وجود تحریمهای باقیمانده، دهها موشک جدید و ارتقایافته آزمایش شد که برد، دقت و قابلیت بقای بهتری داشتند.»
| |
| | |
| در دوره روحانی، خوشه جنوبی پایگاهها، شامل برازجان، خورموج، جم، لار، حاجیآباد، کنگ و خورگو برای پوشش دادن تنگه هرمز و کشورهای حاشیه خلیج فارس توسعه یافت. بیشترین تعداد رونمایی موشکهای جدید (خیبرشکن، دزفول، رعد-۵۰۰، حاج قاسم سلیمانی و غیره) در این دوره انجام شد.
| |
| | |
| == ۶ — پس از روحانی: عملیات نظامی و جنگها (۱۴۰۰–۱۴۰۵ / ۲۰۲۱–۲۰۲۶) ==
| |
| این دوره شاهد نخستین کاربرد عملیاتی گسترده موشکهای ایرانی بود. موشکهای فتاح-۱ و ۲ رونمایی شدند — ایران آنها را «مافوق صوت» معرفی کرد. اما فابیان هینتس، پژوهشگر مؤسسه IISS، توضیح میدهد: «فتاح در طبقهبندی عمومی سلاحهای مافوق صوت نمیگنجد بلکه MRBM با کلاهک بازگشتی قابل مانور (MaRV) است.»
| |
| | |
| عملیات وعده صادق ۱ (فروردین ۱۴۰۳ / آوریل ۲۰۲۴):
| |
| | |
| رژیم ایران بیش از ۳۰۰ موشک و پهپاد به سمت اسرائیل شلیک کرد. این نخستین حمله مستقیم از خاک ایران به اسرائیل در تاریخ بود
| |
| | |
| عملیات وعده صادق ۲ (مهر ۱۴۰۳ / اکتبر ۲۰۲۴): حدود ۲۰۰ موشک بالستیک از خاک ایران به اسراییل شلیک شد.
| |
| | |
| پاسخ اسرائیل در جنگ ۱۲ روزه (خرداد ۱۴۰۴برابر با مارس ۲۰۲۶): اسرائیل «صدها لانچر موشکی روزمینی» را هدف قرار داد و سپس در فاز دوم، به تأسیسات زیرزمینی حمله کرد.ارتش اسرائیل تقریباً نیمی از لانچرهای موشک بالستیک و ۳۵ تا ۴۵ درصد ذخیره موشکی ایران را مورد هدف قرار داد.
| |
| | |
| ISW در گزارش ویژه ۱۳ مه ۲۰۲۶ نوشت: «ارزیابیهای اطلاعاتی آمریکا تخمین میزنند ایران به ۹۰ درصد تأسیسات زیرزمینی خود دسترسی یافته است وهمچنان حدود ۷۰ درصد لانچرهای متحرک و ۷۰ درصد ذخیره موشکی پیش از جنگ را در اختیار دارد. »
| |
| | |
| در بهمن ۱۴۰۴ (فوریه ۲۰۲۵)، یک کشتی حامل ۱٬۰۰۰ تن سدیم پرکلرات (ماده شیمیایی حیاتی برای تولید سوخت جامد) به بندرعباس رسید. این محموله میتوانست سوخت حدود ۲۶۰ موشک خیبرشکن تولید کند.
| |
| | |
| در دسامبر ۲۰۲۵ گزارش داد ایران ذخیره موشکی خود را به حدود ۲٬۰۰۰ موشک «سنگین» بالستیک بازسازی کرده است.
| |
| | |
| در این جنگها تعداد زیادی از فرماندهان ارشد نظامی ایران، از جمله حسین سلامی (فرمانده کل سپاه)، محمد باقری (رئیس ستاد نیروهای مسلح)، حاجیزاده (فرمانده هوافضا) و بیش از ۸۵ فرمانده ارشد دیگر کشته شدند.
| |
| | |
| '''بخش دوم: پایگاههای موشکی'''
| |