کاربر:Khosro/صفحه تمرین NOINDEX: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
پرش به ناوبری پرش به جستجو
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
ویراستاری نهایی قبل از انتشار مقاله
Khosro (بحث | مشارکت‌ها)
۹٬۴۶۱ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۱۸ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
[[پرونده:برای صفحه تمرین.jpg|بندانگشتی|1148x1148پیکسل]]
[[پرونده:برای صفحه تمرین.jpg|بندانگشتی|1148x1148پیکسل]]
{{جعبه اطلاعات حزب سیاسی
{{جعبه اطلاعات سیاست‌مدار
| نام = اخوان‌المسلمین
| نام             = محمدتقی شریعتی
| نام بومی = الاخوان المسلمون
| تصویر            = محمدتقی شریعتی.jpg
| زبان ۱ = عربی
| شرح تصویر        = محمدتقی شریعتی مزینانی، استاد شریعتی و پدر روشنفکری دینی
| نام زبان ۱ =  
| نام کامل        =  
| آرم = [[پرونده:اخوان‌المسلمین1.jpg|جایگزین=اخوان‌المسلمین انگشتی|280x280پیکسل|آخوان‌المسلمین]]
| معروف به        = استاد شریعتی، پدر روشنفکری دینی، سقراط خراسان
| بنیانگذار = حسن البنا
| نام مستعار      =
| رهبر ۱ عنوان = مرشد عام اول
| زادروز          = ۱۲۸۶ خورشیدی
| رهبر ۱ نام = حسن البنا
| شهر تولد        = مزینان، داورزن سبزوار
| رهبر ۲ عنوان =مرشد عام دوم
| کشور تولد        = ایران
| رهبر ۲ نام = حسن الهضیبی
| تاریخ مرگ        = ۳۱ فروردین ۱۳۶۶
| آرمان = احیای خلافت اسلامی و حاکمیت شریعت
| شهر مرگ          = مشهد (دفن در حرم امام رضا (ع))
| تأسیس = مارس ۱۹۲۸
| کشور مرگ        = ایران
| انحلال = غیرقانونی اعلام شده در مصر (۱۹۵۴ و مجدداً ۲۰۱۳)
| نام همسر        =
| انشعاب = التنظیم الخاص (دستگاه ویژه)، گروه‌های جهادی متأثر از سید قطب، حماس (شاخه فلسطین)
| فرزندان          = دکتر علی شریعتی (و سایر فرزندان)
| مرکز فرماندهی = قاهره، مصر (عملاً ممنوع)
| خویشاوندان سرشناس =  
| روزنامه =  
| تحصیلات          = علوم دینی شامل ادبیات عرب، فقه، اصول، فلسفه و منطق
| وابستگی ۱ عنوان = بازوی سیاسی سابق در مصر
| دین              = اسلام
| وابستگی ۱ = حزب آزادی و عدالت (منحل شده)
| حزب سیاسی        =
| ایدئولوژی = اسلام‌گرایی، اسلام سیاسی، سلفی‌گری اصلاح‌طلب
| سمت              = مؤسس و رهبر کانون نشر حقایق اسلامی، معلم و مبلغ دینی
| مذهب = اسلام سنی
| پست‌های قبلی      = معلم مدارس ملی و دولتی، سخنران و مفسر قرآن و نهج‌البلاغه
| کشور = مصر
| فعالیت‌ها        = تأسیس کانون نشر حقایق اسلامی (۱۳۲۲)، مقابله با تبلیغات کمونیستی، رهبری مبارزات نهضت ملی نفت در خراسان، فعالیت‌های سیاسی علیه رژیم پهلوی، تألیف آثار دینی و تفسیری
| پانوشت = بزرگ‌ترین و سازمان‌یافته‌ترین جنبش اسلام‌گرای اهل سنت در جهان عرب.
| قبل از          =
|رهبر ۳ عنوان=مرشد عام سوم|رهبر ۳ نام=عمر التلمسانی}}
| بعد از           =
'''اخوان‌المسلمین'''، (الاخوان المسلمون) یک جنبش فراملی اسلام‌گرا و بزرگ‌ترین و سازمان‌یافته‌ترین گروه سیاسی اهل سنت در جهان عرب است که در سال ۱۹۲۸ میلادی (۱۳۴۷ قمری) در شهر اسماعیلیه مصر تأسیس شد. این گروه توسط معلمی به نام حسن البنا پایه‌گذاری شد. اخوان‌المسلمین از ابتدا با هدف احیای ارزش‌های اسلامی در جامعه و مقاومت در برابر نفوذ فرهنگی و سیاسی غرب شکل گرفت. دیدگاه‌های این سازمان به تدریج از یک جنبش اصلاحی اجتماعی و آموزشی به یک نیروی سیاسی، نظامی و تشکیلاتی تبدیل شد و در طول دهه‌های متمادی، مبارزات شدیدی را علیه دولت‌های عربی (به‌ویژه در مصر) تجربه کرد. اخوان توانست با تأسیس شاخه‌های متعدد در کشورهای مختلف منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا، تأثیر عمیقی بر سیاست‌های منطقه‌ای بگذارد و در تاریخ خود، از مشارکت در انتخابات و تشکیل دولت تا دوران سرکوب و زیرزمینی شدن را تجربه کرده‌است.<ref name=":0">[https://www.britannica.com/topic/Muslim-Brotherhood اخوان‌المسلمین - بریتانیکا]</ref><ref name=":1">[https://journals.shahed.ac.ir/article_3589_d1fd9fd893a72153aa08e8d933a55af0.pdf بررسی رویکردها و تحوالت اجتماعی و اندیشهای اخوانالمسلمین؛ از جنبش تا دولت - مجلات شاهد]</ref><ref name=":2">[https://eslahe.com/4110/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%A2%D8%BA%D8%A7 تاریخچه مبارزات اخوان المسلمین از آغاز تا بهار عربی - نوگرا]</ref>
| وب‌گاه رسمی      =
| امضا            =
| زیرنویس          =


== مقدمه ==
}}
اخوان‌المسلمین که گاهی با نام ساده‌تر «اخوان» نیز شناخته می‌شود، جنبشی است که در سده بیستم، در واکنش به فروپاشی خلافت عثمانی و افزایش نفوذ غرب در منطقه، توسط حسن البنا در مصر پایه‌گذاری شد. ایده اصلی تأسیس، بازگشت به اسلام اصیل به عنوان راه‌حلی جامع برای تمام مشکلات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی بود. اخوان‌المسلمین به عنوان یک جنبش مردمی، به سرعت در میان طبقات مختلف جامعه مصر، به ویژه کارمندان و دانشجویان، گسترش یافت و در دهه ۱۹۴۰ به اوج قدرت و سازماندهی خود رسید.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
'''محمدتقی شریعتی مزینانی'''، (متولد ۱۲۸۶، مزینان سبزوار - درگذشته ۳۱ فروردین ۱۳۶۶، مشهد) مشهور به استاد شریعتی و پدر روشنفکری دینی بود. او در سال ۱۲۸۶ خورشیدی در روستای مزینان از توابع سبزوار (داورزن) در خانواده‌ای روحانی و سادات حسنی به دنیا آمد. پدرش شیخ محمود و جدش آخوند ملاقربانعلی از شاگردان برجسته حاج ملاهادی سبزواری، حکیم و فیلسوف شهیر، بود. طایفه مادری وی نیز از روحانیون بودند و مناصب دینی منطقه مزینان حدود یک قرن در اختیار اجداد او قرار داشت. محمدتقی شریعتی خواندن و نوشتن را در مکتب‌خانه محل آموخت و مقدمات صرف و نحو را نزد پدر و عمویش شیخ حسن مزینانی فراگرفت. در سن ۱۴ یا ۱۵ سالگی با اصرار شدید و هزینه ۸۰ ریال به مشهد مهاجرت کرد و ادبیات عرب، فقه، اصول، فلسفه و منطق را با دقت فراوان نزد استادانی چون ادیب نیشابوری اول و دوم، حاج میرزا حسن ارتضاء، میرزا مهدی اصفهانی، آیت‌الله فقیه سبزواری، حاج شیخ محمود حلبی، حاج میرزا احمد مدرس یزدی و دیگران آموخت. او بسیاری از کتب را دو بار و نزد اساتید مختلف خواند تا پایه علمی محکمی بسازد.


اخوان‌المسلمین نه تنها یک سازمان سیاسی، بلکه یک تشکیلات مذهبی، اجتماعی، آموزشی و خیریه محسوب می‌شد که در طول حیات خود از روش‌های مختلفی شامل فعالیت‌های پارلمانی، نهادهای مدنی و در مواردی اقدامات خشونت‌آمیز استفاده کرده‌است. بررسی تاریخ اخوان‌المسلمین نیازمند درک تحولات داخلی، شکاف‌های فکری (به‌ویژه پس از سید قطب) و تأثیر آن بر جنبش‌های اسلام‌گرای معاصر در کشورهایی مانند سوریه، اردن، تونس و شاخه‌های بین‌المللی آن است.<ref name=":3">[https://www.zeitoons.com/7990 بررسی تحولات آرای اخوانی‌ها، از حسن البنا تا راشد الغنوشی - زیتون]</ref><ref name=":4">[https://www.cfr.org/backgrounder/does-muslim-brotherhood-have-ties-terrorism آیا اخوان المسلمین با تروریسم ارتباط دارد - CFR]</ref><ref name=":2" />
استاد محمدتقی شریعتی از سال ۱۳۰۹ خورشیدی تدریس را آغاز کرد و با حقوق ناچیز در مدارس ملی و دولتی مشغول شد، زیرا از ارتزاق از مشاغل دینی پرهیز داشت. در دوران دیکتاتوری [[رضاشاه پهلوی|رضاشاه]]، جلسات خصوصی برگزار کرد و مقالات دینی نوشت. پس از شهریور ۱۳۲۰ و رواج تبلیغات [[حزب توده ایران|حزب توده]]، جلسات تفسیر قرآن و سخنرانی‌های سیار ترتیب داد و در سال ۱۳۲۲ کانون نشر حقایق اسلامی را در مشهد تأسیس نمود تا حقایق دینی را از خرافات بزداید، بر قرآن و نهج‌البلاغه تأکید کند و با کمونیسم مقابله نماید. کانون نسلی چون [[دکتر علی شریعتی]]، [[طاهر احمدزاده]] و محمدرضا حکیمی را پرورش داد. در [[نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران|نهضت ملی شدن صنعت نفت]]، رهبری مبارزات ضد استعماری در خراسان را بر عهده گرفت، به نهضت مقاومت ملی پیوست و در تشکیل [[جمعیت مؤتلفه اسلامی]] در مشهد نقش داشت. وی چندین بار به دلیل فعالیت‌های سیاسی زندانی و شکنجه شد.


== زمینه پیدایش و دوران تأسیس ==
آثار محمدتقی شریعتی شامل «اصول عقاید و اخلاق تربیتی»، «اصول عقاید شریعتی»، «شرعیات شریعتی»، «عباسه خواهر هارون»، «کارنامه کانون»، «فائده و لزوم دین»، «تفسیر نوین» (جزء ۲۸ تا ۳۰ قرآن)، «امامت در نهج‌البلاغه»، ترجمه «مبانی اقتصادی در اسلام» و مقالات متعدد است. شیوه تفسیری وی نواندیشانه، اجتماعی و مبتنی بر عقل بود. پس از [[انقلاب ضد سلطنتی|انقلاب ضدسلطنتی ۱۳۵۷]] به تهران آمد، در معرفی اسلام انقلابی تلاش کرد و برای مجلس خبرگان نامزد شد اما انصراف داد. وی بیش از ۶۰ سال به تدریس و تبلیغ پرداخت و در بهار ۱۳۶۶ خورشیدی درگذشت و در حرم امام رضا (ع) دفن شد. علامه جعفری و دیگران از وی به عنوان شخصیت وارسته و محقق یاد کرده‌اند.<ref name=":0">[http://drshariati.org/?p=3870 زندگی‌نامهٔ محمدتقی شریعتی به قلم خودش - بنیاد فرهنگی دکتر علی شریعتی]</ref><ref name=":1">[https://shirazu.ac.ir/-/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A6-%D9%88-%D8%A7%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%AA%D9%82%D8%A6-%D8%B4%D8%B1%D8%A6%D8%B9%D8%AA%D8%A6%D8%9B-%D8%B3%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B7-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86 زندگی و آثار محمدتقی شریعتی؛ سقراط خراسان - دانشگاه شیراز]</ref><ref name=":2">[https://www.edub.ir/education/view/17321:%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D8%AA%D9%82%DB%8C+%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%AA%DB%8C+%D9%85%D8%B2%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C درباره محمد تقی شریعتی مزینانی - بانک مقالات ایران]</ref>
[[پرونده:حسن البنا.jpg|جایگزین=حسن البنا بنیانگذار اخوان‌المسلمین|بندانگشتی|220x220پیکسل|حسن البنا بنیانگذار اخوان‌المسلمین]]
اخوان‌المسلمین در مارس ۱۹۲۸ میلادی (۱۳۴۷ قمری) در شهر اسماعیلیه مصر توسط «حسن البنا»، که در آن زمان یک معلم جوان مدرسه بود، و شش تن از کارگران شرکت کانال سوئز تأسیس شد. شکل‌گیری این گروه واکنشی مستقیم به دو رویداد مهم تاریخی بود: نخست، سقوط خلافت عثمانی در سال ۱۹۲۴ که خلأیی در رهبری سیاسی جهان اسلام ایجاد کرد؛ و دوم، حضور استعماری بریتانیا در مصر و نفوذ گسترده فرهنگ غربی که از دیدگاه بنیان‌گذاران، تهدیدی برای هویت اسلامی محسوب می‌شد.<ref name=":0" /><ref name=":5">اخوان المسلمین: تاریخ، ایدئولوژی و مبارزات - نویسنده: ریچارد پی. میشل (Richard P. Mitchell)</ref>


حسن البنا بر این باور بود که ضعف جهان اسلام ناشی از دور شدن مسلمانان از اصول اولیه دین است. او شعار معروف «اسلام راه‌حل است» (الاسلام هو الحل) را مطرح کرد و اسلام را نه صرفاً یک دین عبادی، بلکه یک نظام جامع زندگی (شامل سیاست، اقتصاد و اجتماع) معرفی نمود.<ref name=":1" /><ref name=":2" />
== تولد و پیشینه خانوادگی ==
محمدتقی شریعتی مزینانی در سال ۱۲۸۶ خورشیدی در روستای مزینان از توابع سبزوار (داورزن) در خانواده‌ای روحانی به دنیا آمد. پدر وی شیخ محمود و جدش آخوند ملاقربانعلی از شاگردان برجسته حاج ملاهادی سبزواری، حکیم و فیلسوف شهیر، بود. طایفه مادری وی نیز از روحانیون و سادات حسنی بودند. همه اجداد و اقوام او عالمان دین بودند و مناصب دینی منطقه مزینان برای حدود یک قرن در اختیار آنان قرار داشت. آثار تربیت و تعلیم آنان همچنان در میان اهالی محسوس است و هیچ ذخیره‌ای جز نام نیک از خود به جا نگذاشتند.<ref name=":0" />


=== ساختار سازمانی و گسترش سریع ===
=== ویژگی‌های خانوادگی و محیط زادگاه ===
اخوان‌المسلمین در ابتدا به عنوان یک انجمن خیریه و اصلاحی فعالیت خود را آغاز کرد، اما به سرعت به یک جنبش توده‌ای تبدیل شد. در سال ۱۹۳۲، حسن البنا مقر اصلی سازمان را به قاهره منتقل کرد. این جنبش با ایجاد شبکه‌ای گسترده از مدارس، مساجد، بیمارستان‌ها و کارخانه‌های کوچک، توانست پایگاه اجتماعی قدرتمندی در میان طبقات پایین و متوسط شهری ایجاد کند.<ref name=":0" /><ref name=":6">ظهور و سقوط اخوان المسلمین - نویسنده: حسن حبنکه المیدانی</ref>
خانواده شریعتی پرهیزکار و سختکوش بود و محیط مزینان با موقعیت تاریخی خود، زمینه‌ای برای رشد علمی و دینی فراهم می‌کرد. پدربزرگ وی از شاگردان برجسته حکیم سبزواری بود و این میراث فکری بر نسل‌های بعدی تأثیر گذاشت.<ref name=":2" />


ساختار اخوان‌المسلمین بر اساس نظمی دقیق و سلسله‌مراتب فرماندهی بنا شد. در رأس این هرم، «مرشد عام» (راهنمای کل) قرار داشت که دارای اختیارات وسیعی بود. اعضا در حلقه‌های کوچک‌تر به نام «اسره» (خانواده) سازماندهی می‌شدند تا آموزش‌های عقیدتی و وفاداری تشکیلاتی را بیاموزند. تا اواخر دهه ۱۹۴۰، تخمین زده می‌شود که اخوان‌المسلمین بیش از ۵۰۰ هزار عضو فعال و هزاران شعبه در سراسر مصر داشت.<ref name=":5" /><ref name=":1" />
== تحصیلات اولیه و مهاجرت به مشهد ==
[[پرونده:جوانی محمدتقی شریعتی.jpg|جایگزین=جوانی محمدتقی شریعتی|بندانگشتی|260x260پیکسل|جوانی محمدتقی شریعتی]]
محمدتقی شریعتی خواندن و نوشتن را در مکتب‌خانه محل آموخت و مقدمات صرف و نحو را در مدرسه مزینان و نزد پدر و عمویش شیخ حسن مزینانی فراگرفت. در سن ۱۴ یا ۱۵ سالگی، با اصرار شدید و با هزینه ۸۰ ریال، به مشهد مهاجرت کرد و پس از ۹ روز سفر با گاری مسافری وارد شهر شد. از ابتدا آرزوی مبلغ دینی شدن داشت و بر ادبیات عرب به عنوان پایه علوم دینی تأکید ورزید.<ref name=":0" />


=== دستگاه ویژه و آغاز خشونت‌ها ===
== اساتید و استفاده‌های علمی ==
یکی از بحث‌برانگیزترین ابعاد اخوان‌المسلمین در دوران اولیه، تأسیس شاخه‌ای مخفی و نظامی به نام «دستگاه ویژه» (الجهاز الخاص یا التنظیم الخاص) بود. هدف اولیه این شاخه، مبارزه با اشغالگران بریتانیایی و آمادگی برای دفاع از منافع اسلامی بود. اعضای این گروه در جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل شرکت کردند و نقش فعالی ایفا نمودند.<ref name=":2" /><ref name=":4" />
محمدتقی شریعتی از اساتیدی مانند ادیب نیشابوری اول، حاجی محقق مدرس نوغانی، آقا میرزا ابوالقاسم الهی، میرزا مهدی ابن آقا بزرگ حکیم، میرزا مهدی اصفهانی، شیخ محمدرضا زنجانی و حاج میرزا حسن ارتضاء، و همچنین ادیب نیشابوری دوم، حاج شیخ محمود حلبی، حاج میرزا احمد مدرس یزدی، حاج شیخ کاظم دهقانی، حاج شیخ هاشم مدرس قزوینی و آیت‌الله فقیه سبزواری استفاده برد. او از بسیاری علما و حجج اسلام نیز بهره گرفت.


با این حال، فعالیت‌های دستگاه ویژه به خشونت‌های داخلی نیز کشیده شد. در دسامبر ۱۹۴۸، پس از آنکه محمود فهمی نقراشی (نخست‌وزیر وقت مصر) دستور انحلال اخوان‌المسلمین را صادر کرد، توسط یکی از اعضای شاخه نظامی اخوان ترور شد. در واکنش به این رویداد، حسن البنا ترور را محکوم کرد و عبارت معروف «نه برادرند و نه مسلمان» را دربارهٔ عاملان ترور به کار برد، اما این برائت مانع از برخورد حکومت نشد. سرانجام در فوریه ۱۹۴۹، حسن البنا توسط مأموران حکومتی ترور شد و سازمان وارد دوره‌ای از بحران رهبری و سرکوب شدید گردید.<ref name=":0" /><ref name=":5" />
=== روش مطالعه و دقت علمی ===
کتب ادبی مانند حاشیه ملاعبدالله، لآلی، منفی و مطول را با دقت کامل و گاهی دو بار نزد استادان مختلف خواند و تدریس کرد. حتی مکاسب را دو بار نزد حاج میرزا حسن ارتضاء و آیت‌الله فقیه سبزواری آموخت. سپس به فقه، اصول و فلسفه پرداخت، اما تدریس ادبیات و منطق را ادامه داد. او در ایام تعطیل به تفسیر، اعتقادات، مقامات حریری و خلاصةالحساب شیخ بهائی می‌پرداخت.<ref name=":0" />


== دوران ناصر، سید قطب و تحولات ایدئولوژیک ==
== شرایط اقتصادی و فعالیت و تبلیغ در دوران رضاشاه ==
محمدتقی شریعتی از سال ۱۳۰۹ خورشیدی تدریس را آغاز کرد و چند سال بعد به طور رسمی در اداره فرهنگ استخدام شد. در بحبوحه دیکتاتوری رضاشاه، با حقوق ناچیز در مدارس ملی و دولتی تدریس کرد و از مشاغل دینی برای ارتزاق پرهیز داشت. خدمات تبلیغی در کلاس‌ها و نوشتن مقالات دینی در شرایط سختگیری و استهزا انجام داد. پس از بحران اقتصادی ۱۳۲۰، مدارس ملی بی‌رونق شد و وی به مدارس دولتی منتقل گردید، اما جلسات خصوصی برای محصلین علاقمند برگزار کرد تا افکار آنان را در برابر تبلیغات دیگران حفظ کند. درآمد وی از ۲۰۰–۳۰۰ تومان ماهانه به ۱۱۱ تومان در سال ۱۳۲۳ کاهش یافت، در حالی که قیمت‌ها افزایش یافت، اما درس خارج را تعطیل کرد و اوقات را به مطالعه برای جلسات تبلیغی اختصاص داد.<ref name=":0" />


=== انقلاب ۱۹۵۲ و تقابل با جمال عبدالناصر ===
== فعالیت‌های تبلیغی و مقابله با تبلیغات کمونیستی ==
با وقوع کودتای «افسران آزاد» در سال ۱۹۵۲ که منجر به سرنگونی نظام پادشاهی در مصر شد، اخوان‌المسلمین در ابتدا از این حرکت حمایت کرد و روابط نزدیکی با رهبران کودتا داشت. آن‌ها امیدوار بودند که افسران جوان، قوانین اسلامی را در کشور اجرا کنند. اما پس از به قدرت رسیدن «[[جمال عبدالناصر]]»، تضاد عمیقی میان دیدگاه سکولار و ناسیونالیستی ناصر و دیدگاه اسلام‌گرایانه اخوان پدیدار شد. ناصر خواهان وفاداری مطلق تمام گروه‌ها به دولت بود، در حالی که اخوان استقلال تشکیلاتی خود را حفظ کرد.<ref name=":0" /><ref name=":5" />
پس از شهریور ۱۳۲۰ و باز شدن فضای سیاسی، تبلیغات ضد دینی توسط حزب توده شدت گرفت و حملاتی به اساس مذهب، ملیت، مقدسات و مفاخر ملی صورت پذیرفت. محمدتقی شریعتی در واکنش به این تبلیغات مسموم، ساعات درسی خود را افزایش داد و حتی ۱۲ ساعت درس مجانی اضافه کرد تا به کلاس‌های بالاتر دبیرستان‌ها و دانشسرا برسد. وی برای مبارزه آگاهانه، تمام کتاب‌ها، نوشته‌ها و مجلات مرتبط با فلسفه کمونیسم را مطالعه کرد، که منجر به سال‌های بی‌خوابی شد و شبانه‌روز بیش از چهار ساعت خواب نداشت. جلسات تفسیر قرآن و سخنرانی‌های سیار در منازل برگزار کرد تا جوانان را از انحراف حفظ نماید و بی‌پایگی مرام کمونیسم را نشان دهد. این جلسات خصوصی برای محصلین علاقمند، مقدمه‌ای برای تشکیل نهاد منظم‌تر گردید.<ref name=":0" /><ref name=":2" />


این تنش‌ها در سال ۱۹۵۴، پس از یک سوءقصد نافرجام به جان جمال عبدالناصر در میدان المنشیه اسکندریه که به یکی از اعضای اخوان‌المسلمین نسبت داده شد، به اوج رسید. ناصر این رویداد را بهانه‌ای برای سرکوب گسترده قرار داد؛ اخوان‌المسلمین غیرقانونی اعلام شد، دفاترش سوزانده شد و هزاران نفر از اعضای آن دستگیر، شکنجه یا اعدام شدند. «حسن الهضیبی» که پس از البنا به عنوان دومین مرشد عام انتخاب شده بود، نیز زندانی شد.<ref name=":6" />
== تأسیس کانون نشر حقایق اسلامی ==


=== ظهور سید قطب و پارادایم «جاهلیت مدرن» ===
=== اهداف و برنامه‌های کانون ===
[[پرونده:سید قطب1.jpg|جایگزین=سید قطب|بندانگشتی|211x211پیکسل|سید قطب]]
در سال ۱۳۲۲ کانون نشر حقایق اسلامی را در مشهد تأسیس کرد تا روح متعالی اسلام را گسترش دهد، خرافات را بزداید و با آموزه‌های مارکسیستی مقابله کند. هدف کانون، تربیت نسلی بود که اسلام را به صورت ناب بشناسد و با تبلیغات مخالف مقابله کند.
در دوران حبس و فشار شدید زندان‌های عبدالناصر، تحول فکری عظیمی در بخشی از بدنه اخوان‌المسلمین رخ داد که نماد آن «سید قطب»، نویسنده و نظریه‌پرداز برجسته این گروه بود. قطب در کتاب معروف خود «نشانه‌های راه» (معالم فی الطریق)، قرائتی رادیکال‌تر از اسلام سیاسی ارائه داد. او مفهوم «جاهلیت» را احیا کرد و استدلال نمود که جوامع مسلمان کنونی (از جمله مصر تحت حکومت ناصر) به دلیل عدم اجرای احکام شریعت، در وضعیت جاهلیت به سر می‌برند و مسلمان واقعی نیستند.<ref name=":3" /><ref name=":7">بنیادگرایی اسلامی: ریشه‌های ایدئولوژیک و سیاسی اخوان المسلمین - نویسنده: کریستین تروال (Christine Trendel)</ref>


سید قطب مفهوم «حاکمیت» را مختص خداوند دانست و هرگونه قانون‌گذاری بشری را شرک تلقی کرد. این اندیشه‌ها زمینه را برای تکفیر (کافر دانستن) حاکمان مسلمان و جواز قیام مسلحانه (جهاد) علیه حکومت‌های داخلی فراهم کرد. هرچند رهبری سنتی اخوان‌المسلمین (مانند الهضیبی) با انتشار کتاب «دعاة لا قضاة» (دعوت‌کنندگان نه قضاوت‌کنندگان) تلاش کرد از تندروی‌های قطب فاصله بگیرد و بر روش اصلاحی تأکید کند، اما اندیشه‌های قطب موجب انشعاب‌های فکری عمیق شد و الهام‌بخش بسیاری از گروه‌های جهادی رادیکال در دهه‌های بعد گردید. سید قطب نهایتاً در سال ۱۹۶۶ توسط حکومت ناصر اعدام شد.<ref name=":0" /><ref name=":3" /><ref name=":7" />
=== فعالیت‌ها و پرورش نسل جدید ===
فعالیت‌ها شامل جلسات هفتگی تفسیر قرآن و نهج‌البلاغه، نشریات جزوه‌ای و سخنرانی بود. کانون با حمایت آیت‌الله بروجردی فعالیت کرد اما با مخالفت سنتی‌ها و چپ‌ها مواجه شد. کانون به مرکز فعالیت‌های دینی و سیاسی تبدیل شد و نسلی چون دکتر علی شریعتی، طاهر احمدزاده، کاظم اخوان مرعشی و محمدرضا حکیمی را پرورش داد. فعالیت‌ها شامل جلسات هفتگی تفسیر قرآن و نهج‌البلاغه بود که هزاران جوان را جذب کرد. نسلی برجسته را پرورش داد و در دهه‌های بعد سیاسی‌تر گردید.<ref name=":1" />


=== دوره انور سادات و بازگشت به جامعه ===
== نقش در نهضت ملی شدن نفت و فعالیت‌های سیاسی ==
پس از مرگ جمال عبدالناصر در سال ۱۹۷۰، انور سادات به ریاست جمهوری رسید. سادات برای مقابله با نفوذ چپ‌گراها و ناصریست‌ها، سیاست مصالحه با اسلام‌گراها را در پیش گرفت. او زندانیان اخوان را آزاد کرد و به رهبری تبعیدی اجازه بازگشت داد. در این دوره، اخوان‌المسلمین تحت رهبری «عمر التلمسانی» (مرشد سوم) استراتژی پرهیز از خشونت و تمرکز بر فعالیت‌های اجتماعی، دانشجویی و سندیکایی را اتخاذ کرد. آن‌ها رسماً خشونت را نفی کردند، هرچند گروه‌های تندرو منشعب از اخوان (مانند الجهاد اسلامی که متأثر از قطب بودند) راه خشونت را ادامه دادند و نهایتاً سادات را در سال ۱۹۸۱ ترور کردند. با این حال، بدنه اصلی اخوان در این ترور مشارکت نداشت و بر مشی مسالمت‌آمیز خود باقی ماند.<ref name=":1" /><ref name=":4" />
در دوران نهضت ملی شدن نفت (از سال ۱۳۲۹ خورشیدی)، محمدتقی شریعتی رهبری مبارزات ضد استعماری در خراسان را بر عهده گرفت. وی با سازماندهی جلسات و سخنرانی‌ها، مردم را به حمایت از ملی شدن صنعت نفت فراخواند و کانون نشر حقایق اسلامی را به پایگاه این مبارزات تبدیل کرد. پس از [[کودتای ۲۸ مرداد|کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲]]، به نهضت مقاومت ملی پیوست و فعالیت‌های زیرزمینی را ادامه داد. در این دوره، کانون با فشار رژیم پهلوی مواجه شد و چندین بار تعطیل گردید، اما وی با پافشاری بر اصول، جلسات را حفظ کرد.<ref name=":0" />


=== از مبارک تا بهار عربی و تجربه حکومت ===
=== فعالیت‌های سیاسی در دهه‌های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ ===
در دوران سی‌ساله حکومت «حسنی مبارک»، اخوان‌المسلمین سیاست «مشارکت بدون سلطه» را در پیش گرفت. اگرچه فعالیت رسمی حزب ممنوع بود، اما اعضای اخوان به عنوان نامزدهای مستقل در انتخابات پارلمانی شرکت می‌کردند و موفق شدند نفوذ خود را در اتحادیه‌های صنفی (پزشکان، مهندسان و وکلا) و دانشگاه‌ها گسترش دهند. نقطه اوج این استراتژی در انتخابات پارلمانی سال ۲۰۰۵ بود که نامزدهای وابسته به اخوان‌المسلمین توانستند ۸۸ کرسی (حدود ۲۰ درصد پارلمان) را کسب کنند و به بزرگترین بلوک اپوزیسیون تبدیل شوند. در این دوره، اخوان با ارائه خدمات اجتماعی گسترده به طبقات محروم، خلأ ناتوانی دولت را پر کرد و پایگاه رأی خود را تحکیم بخشید.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
در دهه ۱۳۳۰، استاد محمدتقی شریعتی در تشکیل جمعیت مؤتلفه اسلامی در مشهد نقش کلیدی ایفا کرد و با نیروهای انقلابی همکاری نمود. وی چندین بار به دلیل سخنرانی‌های ضد رژیم پهلوی دستگیر، زندانی و شکنجه شد، اما از مواضع خود عقب‌نشینی نکرد. در دهه ۱۳۴۰، با آغاز فعالیت‌های دکتر علی شریعتی در حسینیه ارشاد تهران، کانون نشر حقایق اسلامی در مشهد را احیا کرد و جلسات تفسیر قرآن و نهج‌البلاغه را با تمرکز بر جنبه‌های اجتماعی و انقلابی اسلام برگزار نمود. این فعالیت‌ها هزاران جوان را جذب کرد و کانون به مرکز تربیت نیروهای مذهبی-سیاسی تبدیل شد.<ref name=":1" />


=== انقلاب سال ۲۰۱۱ و صعود به قدرت ===
== فعالیت‌های سیاسی در دهه‌های بعدی ==
با آغاز اعتراضات ژانویه ۲۰۱۱ در مصر (بهار عربی)، رهبری اخوان‌المسلمین ابتدا با احتیاط برخورد کرد و دیرتر از جوانان انقلابی به میدان تحریر پیوست، اما به دلیل تشکیلات منسجم خود، به سرعت توانست نبض تحولات سیاسی پس از سقوط مبارک را در دست بگیرد. پس از انقلاب، اخوان‌المسلمین حزب «آزادی و عدالت» (حزب الحریة و العدالة) را تأسیس کرد. در اولین انتخابات پارلمانی دموکراتیک، این حزب توانست اکثریت کرسی‌ها را به دست آورد.
[[پرونده:محمدتقی شریعتی، علی شریعتی.jpg|جایگزین=محمدتقی شریعتی و دکتر علی شریعتی|بندانگشتی|260x260پیکسل|محمدتقی شریعتی و دکتر علی شریعتی]]


در انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۲۰۱۲، «محمد مرسی»، از رهبران ارشد اخوان‌المسلمین، به عنوان نامزد حزب معرفی شد و با پیروزی در رقابت با احمد شفیق (نخست‌وزیر سابق)، به عنوان اولین رئیس‌جمهور غیرنظامی و منتخب دموکراتیک مصر سوگند یاد کرد. این پیروزی، اوج موفقیت تاریخی اخوان‌المسلمین پس از هشت دهه فعالیت بود.<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3" />
=== دهه ۱۳۳۰ و تشکیل مؤتلفه ===
[[پرونده:محمد مرسی1.jpg|جایگزین=محمد مرسی|بندانگشتی|213x213پیکسل|محمد مرسی]]
در دهه ۱۳۳۰، استاد محمدتقی شریعتی در تشکیل جمعیت مؤتلفه اسلامی در مشهد نقش کلیدی ایفا کرد و با نیروهای انقلابی همکاری نمود. وی چندین بار به دلیل سخنرانی‌های ضد رژیم پهلوی دستگیر، زندانی و شکنجه شد، اما از مواضع خود عقب‌نشینی نکرد.


=== دوران ریاست‌جمهوری مرسی و سقوط (۲۰۱۳) ===
=== دهه ۱۳۴۰ و هم‌راستایی با علی شریعتی ===
دوران ریاست‌جمهوری محمد مرسی بسیار کوتاه و پرتنش بود. او با چالش‌های عظیمی از جمله اقتصاد در حال فروپاشی، مقاومت نهادهای باقی‌مانده از رژیم سابق (دولت پنهان) و بی‌اعتمادی سکولارها و لیبرال‌ها مواجه شد. صدور بیانیه‌ای در نوامبر ۲۰۱۲ که اختیارات قضایی رئیس‌جمهور را فراتر از نظارت دادگاه‌ها قرار می‌داد، منجر به اعتراضات گسترده شد و مخالفان او را به تلاش برای «اخوانی‌سازی» دولت متهم کردند.<ref name=":0" /><ref name=":3" />
در دهه ۱۳۴۰، با آغاز فعالیت‌های دکتر علی شریعتی در حسینیه ارشاد تهران، کانون نشر حقایق اسلامی در مشهد را احیا کرد و جلسات تفسیر قرآن و نهج‌البلاغه را با تمرکز بر جنبه‌های اجتماعی و انقلابی اسلام برگزار نمود. این فعالیت‌ها هزاران جوان را جذب کرد و کانون به مرکز تربیت نیروهای مذهبی-سیاسی تبدیل شد. پس از دستگیری علی شریعتی در ۱۳۵۲، استاد حمایت کرد و در معرفی اسلام ناب تلاش ورزید. کانون در این دوره، مرکز تربیت نیروهای انقلابی شد و استاد محمدتقی شریعتی به عنوان پدر روشنفکری دینی شناخته گردید.<ref name=":1" />


نارضایتی عمومی در ۳۰ ژوئن ۲۰۱۳ به تظاهرات میلیونی منجر شد. ارتش مصر به فرماندهی عبدالفتاح السیسی، پس از یک ضرب‌الاجل ۴۸ ساعته، در ۳ ژوئیه ۲۰۱۳ محمد مرسی را برکنار و بازداشت کرد. هواداران اخوان در میدان‌های «رابعه عدویه» و «النهضه» تحصن کردند که این تجمعات در اوت ۲۰۱۳ با خشونت شدید نیروهای امنیتی سرکوب شد و صدها کشته بر جای گذاشت (کشتار رابعه). پس از آن، دولت موقت اخوان‌المسلمین را یک «سازمان تروریستی» اعلام کرد، دارایی‌های آن را مصادره نمود و فعالیت‌های آن را کاملاً ممنوع ساخت.<ref name=":0" /><ref name=":4" /><ref name=":8">[https://shouba.ir/%D8%A7%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82%D8%9B-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%B2/ اخوانی‌های سابق؛ روایت‌های جدایی از اسلامگرایان اخوانی - شعوبنا]</ref>
== شیوه تفسیری و ویژگی‌های فکری ==


== وضعیت کنونی، پراکندگی جهانی و میراث فکری ==
=== رویکرد نوین به تفسیر قرآن ===
شیوه تفسیر قرآن استاد محمدتقی شریعتی نوین و مبتنی بر رویکرد اجتماعی بود. وی قرآن را کتاب هدایت برای زندگی فردی و جمعی می‌دانست و بر حذف خرافات و تأکید بر عقل و علم تمرکز داشت. او در جلسات کانون، تفسیر جزء ۳۰ قرآن را با روشی نو ارائه کرد که جنبه‌های اخلاقی، اجتماعی و سیاسی آیات را برجسته می‌نمود.<ref name=":0" />


=== سرکوب پس از ۲۰۱۳ و اعلام گروه تروریستی ===
=== تأکید بر نهج‌البلاغه و ویژگی‌های علمی ===
پس از کودتای ۲۰۱۳ و برکناری محمد مرسی، اخوان‌المسلمین در مصر وارد تاریک‌ترین دوره سرکوب خود شد. دولت جدید مصر به رهبری عبدالفتاح السیسی، اخوان را به عنوان سازمان تروریستی اعلام کرد. این سرکوب شامل اعدام یا حبس طولانی‌مدت هزاران نفر از رهبران و اعضای آن، مصادره اموال و املاک سازمان‌های خیریه و بستن دفاتر مرکزی بود. از سال ۲۰۱۳ به بعد، اخوان‌المسلمین عملاً فعالیت‌های خود را در داخل مصر به صورت مخفی و زیرزمینی ادامه می‌دهد. این سرکوب همچنین باعث ایجاد شکاف‌هایی در میان رهبران خارج از مصر شد که بر سر نحوه مواجهه با حکومت جدید و روش‌های مبارزه اختلاف داشتند.<ref name=":4" />
استاد محمدتقی شریعتی نهج‌البلاغه را نیز به عنوان منبع اصلی امامت و حکومت اسلامی تفسیر می‌کرد. ویژگی‌های علمی وی شامل دقت در مطالعه متون، تکرار درس‌ها برای تسلط کامل و مقابله علمی با ایدئولوژی‌های مخالف بود. وی اسلام را دین آزادی و عدالت می‌دانست و با استبداد مبارزه کرد. ویژگی‌های فکری وی شامل وارستگی، تحقیق و تبلیغ مداوم بود.<ref name=":1" />


=== اخوان فراملی و شاخه‌های منطقه‌ای ===
== آثار و تألیفات ==
اخوان‌المسلمین نه تنها یک جنبش مصری، بلکه یک سازمان فراملی با شعبه‌ها و جنبش‌های همسو در تقریباً تمام کشورهای عربی است. این شاخه‌ها از نظر ساختاری و سیاسی استقلال نسبی دارند، اما از نظر ایدئولوژیک به آموزه‌های حسن البنا پایبند هستند. از مهم‌ترین این شاخه‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:<ref name=":6" />
[[پرونده:محمدتقی شریعتی3.jpg|جایگزین=محمدتقی شریعتی|بندانگشتی|260x260پیکسل|محمدتقی شریعتی]]
* '''اردن و تونس:''' جنبش اخوان‌المسلمین در اردن به عنوان یک نیروی سیاسی قانونی و ریشه‌دار باقی مانده‌است. در تونس، حزب النهضه به رهبری «راشد الغنوشی» که الهام‌گرفته از اخوان‌المسلمین است، پس از بهار عربی به قدرت رسید و سپس در تحولات بعدی کنار رفت، اما همچنان یک نیروی اصلی محسوب می‌شود.
استاد محمدتقی شریعتی آثار متعددی تألیف و ترجمه کرد که عمدتاً بر عقاید، اخلاق، تفسیر و مسائل اجتماعی اسلام تمرکز داشت. برخی از تألیفات وی عبارتند از:
* '''فلسطین (حماس):''' [[جنبش حماس]]، در [[غزه]] و کرانه باختری، که در سال ۱۹۸۷ تأسیس شد، به عنوان شاخه مستقیم اخوان‌المسلمین در فلسطین شناخته می‌شود و از ایدئولوژی‌های اولیه اخوان تغذیه می‌کند.
* اصول عقاید و اخلاق تربیتی
* '''سوریه و دیگر مناطق:''' اخوان‌المسلمین سوریه یکی از اصلی‌ترین نیروهای اپوزیسیون در برابر حکومت [[بشار اسد]] بود. نفوذ اخوان همچنین در کشورهای دیگری مانند کویت، سودان و یمن نیز محسوس است.<ref name=":3" /><ref name=":0" /><ref name=":5" />
* اصول عقاید شریعتی
* شرعیات شریعتی
* عباسه خواهر هارون
* کارنامه کانون
* فائده و لزوم دین
* تفسیر نوین (تفسیر جزء ۲۸ تا ۳۰ قرآن)
* امامت در نهج‌البلاغه
* نیایش


=== میراث فکری و تقسیم‌بندی‌های ایدئولوژیک ===
او همچنین مقالات پراکنده‌ای از خود بر جا گذاشت.
تاریخ فکری اخوان‌المسلمین را می‌توان به سه رویکرد اصلی تقسیم کرد که در تعامل و تقابل با یکدیگرند:
 
* '''اصلاحیون (Reformists):''' این گروه بر فعالیت‌های اجتماعی، آموزشی و مشارکت در چارچوب قانون اساسی تأکید دارند (مانند استراتژی عمر التلمسانی).
=== ترجمه‌ها و تمرکز محتوایی ===
* '''قطبیون (Qutbists):''' این شاخه متأثر از اندیشه‌های سید قطب، دیدگاهی رادیکال دارند و به مفهوم «حاکمیت خدا» (الحاکمیة) و «جهاد هجومی» علیه دولت‌های نامسلمان یا «جاهلی» اعتقاد دارند.
ترجمه‌های محمدتقی شریعتی شامل مبانی اقتصادی در اسلام (از نویسندگان عرب) و کتاب‌هایی در حوزه فلسفه تاریخ و اقتصاد اسلامی است. این آثار با زبانی ساده و مستند به قرآن و احادیث نوشته شده و هدف اصلی آنان معرفی اسلام ناب و اجتماعی بود. شیوه آثار وی نواندیشانه و بر پایه قرآن و نهج‌البلاغه بود. وی بیش از ۶۰ سال به تألیف پرداخت و آثارش در معرفی اسلام اجتماعی مؤثر بود.<ref name=":2" />
* '''میانه‌روها:''' این گروه تلاش می‌کنند تعادلی میان ایدئولوژی‌های اسلام‌گرایانه و پذیرش نظام دموکراتیک برقرار کنند (مانند برخی از رهبران حزب النهضه تونس).<ref name=":3" /><ref name=":8" />
 
== فعالیت‌ها پس از انقلاب ==
[[پرونده:محمدتقی جعفری، پدر طالقانی.jpg|جایگزین=محمدتقی جعفری، پدر طالقانی و احسان شریعتی|بندانگشتی|283x283پیکسل|محمدتقی جعفری، پدر طالقانی و احسان شریعتی]]
پس از پیروزی انقلاب ضدسلطنتی در سال ۱۳۵۷، استاد محمدتقی شریعتی به تهران مهاجرت کرد و در معرفی اسلام انقلابی و اجتماعی تلاش ورزید. وی سخنرانی‌های متعددی ایراد کرد و در تربیت نیروهای جوان شرکت داشت.
 
=== نامزدی مجلس خبرگان و انصراف ===
محمدتقی شریعتی برای انتخابات [[مجلس خبرگان]] قانون اساسی نامزد شد، اما به دلیل کهولت سن و مشکلات جسمی انصراف داد. در سال‌های پایانی عمر، به مطالعه و مشاوره دینی پرداخت و از فعالیت‌های گسترده پرهیز کرد.<ref name=":0" />
 
== درگذشت و میراث ==
محمدتقی شریعتی در ۳۱ فروردین ۱۳۶۶، درگذشت و پیکر وی با حضور گسترده مردم، علما و شاگردان در حرم امام رضا (ع) در مشهد به خاک سپرده شد. مراسم تشییع وی نشان‌دهنده تأثیر عمیق فعالیت‌های بیش از ۶۰ ساله‌اش در تدریس، تبلیغ و مبارزه بود.
 
=== نقل قول‌ها و تأثیر بر دیگران ===
علامه محمدتقی جعفری وی را شخصیتی وارسته و محقق توصیف کرد و دیگران نیز از وی به عنوان استادی برجسته یاد نمودند. میراث وی در پرورش نسلی از روشنفکران دینی و انقلابی، از جمله دکتر علی شریعتی، و تأکید بر اسلام ناب و عاری از خرافات باقی مانده‌است.<ref name=":1" />


== منابع ==
== منابع ==

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۹ دسامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۷:۱۱

محمدتقی شریعتی
محمدتقی شریعتی مزینانی، استاد شریعتی و پدر روشنفکری دینی
شناسنامه
معروف بهاستاد شریعتی، پدر روشنفکری دینی، سقراط خراسان
زادروز۱۲۸۶ خورشیدی
زادگاهمزینان، داورزن سبزوار، ایران
تاریخ مرگ۳۱ فروردین ۱۳۶۶
محل مرگمشهد (دفن در حرم امام رضا (ع))، ایران
فرزنداندکتر علی شریعتی (و سایر فرزندان)
تحصیلاتعلوم دینی شامل ادبیات عرب، فقه، اصول، فلسفه و منطق
دیناسلام
اطلاعات سیاسی
سمتمؤسس و رهبر کانون نشر حقایق اسلامی، معلم و مبلغ دینی
سمت‌های پیشینمعلم مدارس ملی و دولتی، سخنران و مفسر قرآن و نهج‌البلاغه
فعالیت‌هاتأسیس کانون نشر حقایق اسلامی (۱۳۲۲)، مقابله با تبلیغات کمونیستی، رهبری مبارزات نهضت ملی نفت در خراسان، فعالیت‌های سیاسی علیه رژیم پهلوی، تألیف آثار دینی و تفسیری

محمدتقی شریعتی مزینانی، (متولد ۱۲۸۶، مزینان سبزوار - درگذشته ۳۱ فروردین ۱۳۶۶، مشهد) مشهور به استاد شریعتی و پدر روشنفکری دینی بود. او در سال ۱۲۸۶ خورشیدی در روستای مزینان از توابع سبزوار (داورزن) در خانواده‌ای روحانی و سادات حسنی به دنیا آمد. پدرش شیخ محمود و جدش آخوند ملاقربانعلی از شاگردان برجسته حاج ملاهادی سبزواری، حکیم و فیلسوف شهیر، بود. طایفه مادری وی نیز از روحانیون بودند و مناصب دینی منطقه مزینان حدود یک قرن در اختیار اجداد او قرار داشت. محمدتقی شریعتی خواندن و نوشتن را در مکتب‌خانه محل آموخت و مقدمات صرف و نحو را نزد پدر و عمویش شیخ حسن مزینانی فراگرفت. در سن ۱۴ یا ۱۵ سالگی با اصرار شدید و هزینه ۸۰ ریال به مشهد مهاجرت کرد و ادبیات عرب، فقه، اصول، فلسفه و منطق را با دقت فراوان نزد استادانی چون ادیب نیشابوری اول و دوم، حاج میرزا حسن ارتضاء، میرزا مهدی اصفهانی، آیت‌الله فقیه سبزواری، حاج شیخ محمود حلبی، حاج میرزا احمد مدرس یزدی و دیگران آموخت. او بسیاری از کتب را دو بار و نزد اساتید مختلف خواند تا پایه علمی محکمی بسازد.

استاد محمدتقی شریعتی از سال ۱۳۰۹ خورشیدی تدریس را آغاز کرد و با حقوق ناچیز در مدارس ملی و دولتی مشغول شد، زیرا از ارتزاق از مشاغل دینی پرهیز داشت. در دوران دیکتاتوری رضاشاه، جلسات خصوصی برگزار کرد و مقالات دینی نوشت. پس از شهریور ۱۳۲۰ و رواج تبلیغات حزب توده، جلسات تفسیر قرآن و سخنرانی‌های سیار ترتیب داد و در سال ۱۳۲۲ کانون نشر حقایق اسلامی را در مشهد تأسیس نمود تا حقایق دینی را از خرافات بزداید، بر قرآن و نهج‌البلاغه تأکید کند و با کمونیسم مقابله نماید. کانون نسلی چون دکتر علی شریعتی، طاهر احمدزاده و محمدرضا حکیمی را پرورش داد. در نهضت ملی شدن صنعت نفت، رهبری مبارزات ضد استعماری در خراسان را بر عهده گرفت، به نهضت مقاومت ملی پیوست و در تشکیل جمعیت مؤتلفه اسلامی در مشهد نقش داشت. وی چندین بار به دلیل فعالیت‌های سیاسی زندانی و شکنجه شد.

آثار محمدتقی شریعتی شامل «اصول عقاید و اخلاق تربیتی»، «اصول عقاید شریعتی»، «شرعیات شریعتی»، «عباسه خواهر هارون»، «کارنامه کانون»، «فائده و لزوم دین»، «تفسیر نوین» (جزء ۲۸ تا ۳۰ قرآن)، «امامت در نهج‌البلاغه»، ترجمه «مبانی اقتصادی در اسلام» و مقالات متعدد است. شیوه تفسیری وی نواندیشانه، اجتماعی و مبتنی بر عقل بود. پس از انقلاب ضدسلطنتی ۱۳۵۷ به تهران آمد، در معرفی اسلام انقلابی تلاش کرد و برای مجلس خبرگان نامزد شد اما انصراف داد. وی بیش از ۶۰ سال به تدریس و تبلیغ پرداخت و در بهار ۱۳۶۶ خورشیدی درگذشت و در حرم امام رضا (ع) دفن شد. علامه جعفری و دیگران از وی به عنوان شخصیت وارسته و محقق یاد کرده‌اند.[۱][۲][۳]

تولد و پیشینه خانوادگی

محمدتقی شریعتی مزینانی در سال ۱۲۸۶ خورشیدی در روستای مزینان از توابع سبزوار (داورزن) در خانواده‌ای روحانی به دنیا آمد. پدر وی شیخ محمود و جدش آخوند ملاقربانعلی از شاگردان برجسته حاج ملاهادی سبزواری، حکیم و فیلسوف شهیر، بود. طایفه مادری وی نیز از روحانیون و سادات حسنی بودند. همه اجداد و اقوام او عالمان دین بودند و مناصب دینی منطقه مزینان برای حدود یک قرن در اختیار آنان قرار داشت. آثار تربیت و تعلیم آنان همچنان در میان اهالی محسوس است و هیچ ذخیره‌ای جز نام نیک از خود به جا نگذاشتند.[۱]

ویژگی‌های خانوادگی و محیط زادگاه

خانواده شریعتی پرهیزکار و سختکوش بود و محیط مزینان با موقعیت تاریخی خود، زمینه‌ای برای رشد علمی و دینی فراهم می‌کرد. پدربزرگ وی از شاگردان برجسته حکیم سبزواری بود و این میراث فکری بر نسل‌های بعدی تأثیر گذاشت.[۳]

تحصیلات اولیه و مهاجرت به مشهد

جوانی محمدتقی شریعتی
جوانی محمدتقی شریعتی

محمدتقی شریعتی خواندن و نوشتن را در مکتب‌خانه محل آموخت و مقدمات صرف و نحو را در مدرسه مزینان و نزد پدر و عمویش شیخ حسن مزینانی فراگرفت. در سن ۱۴ یا ۱۵ سالگی، با اصرار شدید و با هزینه ۸۰ ریال، به مشهد مهاجرت کرد و پس از ۹ روز سفر با گاری مسافری وارد شهر شد. از ابتدا آرزوی مبلغ دینی شدن داشت و بر ادبیات عرب به عنوان پایه علوم دینی تأکید ورزید.[۱]

اساتید و استفاده‌های علمی

محمدتقی شریعتی از اساتیدی مانند ادیب نیشابوری اول، حاجی محقق مدرس نوغانی، آقا میرزا ابوالقاسم الهی، میرزا مهدی ابن آقا بزرگ حکیم، میرزا مهدی اصفهانی، شیخ محمدرضا زنجانی و حاج میرزا حسن ارتضاء، و همچنین ادیب نیشابوری دوم، حاج شیخ محمود حلبی، حاج میرزا احمد مدرس یزدی، حاج شیخ کاظم دهقانی، حاج شیخ هاشم مدرس قزوینی و آیت‌الله فقیه سبزواری استفاده برد. او از بسیاری علما و حجج اسلام نیز بهره گرفت.

روش مطالعه و دقت علمی

کتب ادبی مانند حاشیه ملاعبدالله، لآلی، منفی و مطول را با دقت کامل و گاهی دو بار نزد استادان مختلف خواند و تدریس کرد. حتی مکاسب را دو بار نزد حاج میرزا حسن ارتضاء و آیت‌الله فقیه سبزواری آموخت. سپس به فقه، اصول و فلسفه پرداخت، اما تدریس ادبیات و منطق را ادامه داد. او در ایام تعطیل به تفسیر، اعتقادات، مقامات حریری و خلاصةالحساب شیخ بهائی می‌پرداخت.[۱]

شرایط اقتصادی و فعالیت و تبلیغ در دوران رضاشاه

محمدتقی شریعتی از سال ۱۳۰۹ خورشیدی تدریس را آغاز کرد و چند سال بعد به طور رسمی در اداره فرهنگ استخدام شد. در بحبوحه دیکتاتوری رضاشاه، با حقوق ناچیز در مدارس ملی و دولتی تدریس کرد و از مشاغل دینی برای ارتزاق پرهیز داشت. خدمات تبلیغی در کلاس‌ها و نوشتن مقالات دینی در شرایط سختگیری و استهزا انجام داد. پس از بحران اقتصادی ۱۳۲۰، مدارس ملی بی‌رونق شد و وی به مدارس دولتی منتقل گردید، اما جلسات خصوصی برای محصلین علاقمند برگزار کرد تا افکار آنان را در برابر تبلیغات دیگران حفظ کند. درآمد وی از ۲۰۰–۳۰۰ تومان ماهانه به ۱۱۱ تومان در سال ۱۳۲۳ کاهش یافت، در حالی که قیمت‌ها افزایش یافت، اما درس خارج را تعطیل کرد و اوقات را به مطالعه برای جلسات تبلیغی اختصاص داد.[۱]

فعالیت‌های تبلیغی و مقابله با تبلیغات کمونیستی

پس از شهریور ۱۳۲۰ و باز شدن فضای سیاسی، تبلیغات ضد دینی توسط حزب توده شدت گرفت و حملاتی به اساس مذهب، ملیت، مقدسات و مفاخر ملی صورت پذیرفت. محمدتقی شریعتی در واکنش به این تبلیغات مسموم، ساعات درسی خود را افزایش داد و حتی ۱۲ ساعت درس مجانی اضافه کرد تا به کلاس‌های بالاتر دبیرستان‌ها و دانشسرا برسد. وی برای مبارزه آگاهانه، تمام کتاب‌ها، نوشته‌ها و مجلات مرتبط با فلسفه کمونیسم را مطالعه کرد، که منجر به سال‌های بی‌خوابی شد و شبانه‌روز بیش از چهار ساعت خواب نداشت. جلسات تفسیر قرآن و سخنرانی‌های سیار در منازل برگزار کرد تا جوانان را از انحراف حفظ نماید و بی‌پایگی مرام کمونیسم را نشان دهد. این جلسات خصوصی برای محصلین علاقمند، مقدمه‌ای برای تشکیل نهاد منظم‌تر گردید.[۱][۳]

تأسیس کانون نشر حقایق اسلامی

اهداف و برنامه‌های کانون

در سال ۱۳۲۲ کانون نشر حقایق اسلامی را در مشهد تأسیس کرد تا روح متعالی اسلام را گسترش دهد، خرافات را بزداید و با آموزه‌های مارکسیستی مقابله کند. هدف کانون، تربیت نسلی بود که اسلام را به صورت ناب بشناسد و با تبلیغات مخالف مقابله کند.

فعالیت‌ها و پرورش نسل جدید

فعالیت‌ها شامل جلسات هفتگی تفسیر قرآن و نهج‌البلاغه، نشریات جزوه‌ای و سخنرانی بود. کانون با حمایت آیت‌الله بروجردی فعالیت کرد اما با مخالفت سنتی‌ها و چپ‌ها مواجه شد. کانون به مرکز فعالیت‌های دینی و سیاسی تبدیل شد و نسلی چون دکتر علی شریعتی، طاهر احمدزاده، کاظم اخوان مرعشی و محمدرضا حکیمی را پرورش داد. فعالیت‌ها شامل جلسات هفتگی تفسیر قرآن و نهج‌البلاغه بود که هزاران جوان را جذب کرد. نسلی برجسته را پرورش داد و در دهه‌های بعد سیاسی‌تر گردید.[۲]

نقش در نهضت ملی شدن نفت و فعالیت‌های سیاسی

در دوران نهضت ملی شدن نفت (از سال ۱۳۲۹ خورشیدی)، محمدتقی شریعتی رهبری مبارزات ضد استعماری در خراسان را بر عهده گرفت. وی با سازماندهی جلسات و سخنرانی‌ها، مردم را به حمایت از ملی شدن صنعت نفت فراخواند و کانون نشر حقایق اسلامی را به پایگاه این مبارزات تبدیل کرد. پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، به نهضت مقاومت ملی پیوست و فعالیت‌های زیرزمینی را ادامه داد. در این دوره، کانون با فشار رژیم پهلوی مواجه شد و چندین بار تعطیل گردید، اما وی با پافشاری بر اصول، جلسات را حفظ کرد.[۱]

فعالیت‌های سیاسی در دهه‌های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰

در دهه ۱۳۳۰، استاد محمدتقی شریعتی در تشکیل جمعیت مؤتلفه اسلامی در مشهد نقش کلیدی ایفا کرد و با نیروهای انقلابی همکاری نمود. وی چندین بار به دلیل سخنرانی‌های ضد رژیم پهلوی دستگیر، زندانی و شکنجه شد، اما از مواضع خود عقب‌نشینی نکرد. در دهه ۱۳۴۰، با آغاز فعالیت‌های دکتر علی شریعتی در حسینیه ارشاد تهران، کانون نشر حقایق اسلامی در مشهد را احیا کرد و جلسات تفسیر قرآن و نهج‌البلاغه را با تمرکز بر جنبه‌های اجتماعی و انقلابی اسلام برگزار نمود. این فعالیت‌ها هزاران جوان را جذب کرد و کانون به مرکز تربیت نیروهای مذهبی-سیاسی تبدیل شد.[۲]

فعالیت‌های سیاسی در دهه‌های بعدی

محمدتقی شریعتی و دکتر علی شریعتی
محمدتقی شریعتی و دکتر علی شریعتی

دهه ۱۳۳۰ و تشکیل مؤتلفه

در دهه ۱۳۳۰، استاد محمدتقی شریعتی در تشکیل جمعیت مؤتلفه اسلامی در مشهد نقش کلیدی ایفا کرد و با نیروهای انقلابی همکاری نمود. وی چندین بار به دلیل سخنرانی‌های ضد رژیم پهلوی دستگیر، زندانی و شکنجه شد، اما از مواضع خود عقب‌نشینی نکرد.

دهه ۱۳۴۰ و هم‌راستایی با علی شریعتی

در دهه ۱۳۴۰، با آغاز فعالیت‌های دکتر علی شریعتی در حسینیه ارشاد تهران، کانون نشر حقایق اسلامی در مشهد را احیا کرد و جلسات تفسیر قرآن و نهج‌البلاغه را با تمرکز بر جنبه‌های اجتماعی و انقلابی اسلام برگزار نمود. این فعالیت‌ها هزاران جوان را جذب کرد و کانون به مرکز تربیت نیروهای مذهبی-سیاسی تبدیل شد. پس از دستگیری علی شریعتی در ۱۳۵۲، استاد حمایت کرد و در معرفی اسلام ناب تلاش ورزید. کانون در این دوره، مرکز تربیت نیروهای انقلابی شد و استاد محمدتقی شریعتی به عنوان پدر روشنفکری دینی شناخته گردید.[۲]

شیوه تفسیری و ویژگی‌های فکری

رویکرد نوین به تفسیر قرآن

شیوه تفسیر قرآن استاد محمدتقی شریعتی نوین و مبتنی بر رویکرد اجتماعی بود. وی قرآن را کتاب هدایت برای زندگی فردی و جمعی می‌دانست و بر حذف خرافات و تأکید بر عقل و علم تمرکز داشت. او در جلسات کانون، تفسیر جزء ۳۰ قرآن را با روشی نو ارائه کرد که جنبه‌های اخلاقی، اجتماعی و سیاسی آیات را برجسته می‌نمود.[۱]

تأکید بر نهج‌البلاغه و ویژگی‌های علمی

استاد محمدتقی شریعتی نهج‌البلاغه را نیز به عنوان منبع اصلی امامت و حکومت اسلامی تفسیر می‌کرد. ویژگی‌های علمی وی شامل دقت در مطالعه متون، تکرار درس‌ها برای تسلط کامل و مقابله علمی با ایدئولوژی‌های مخالف بود. وی اسلام را دین آزادی و عدالت می‌دانست و با استبداد مبارزه کرد. ویژگی‌های فکری وی شامل وارستگی، تحقیق و تبلیغ مداوم بود.[۲]

آثار و تألیفات

محمدتقی شریعتی
محمدتقی شریعتی

استاد محمدتقی شریعتی آثار متعددی تألیف و ترجمه کرد که عمدتاً بر عقاید، اخلاق، تفسیر و مسائل اجتماعی اسلام تمرکز داشت. برخی از تألیفات وی عبارتند از:

  • اصول عقاید و اخلاق تربیتی
  • اصول عقاید شریعتی
  • شرعیات شریعتی
  • عباسه خواهر هارون
  • کارنامه کانون
  • فائده و لزوم دین
  • تفسیر نوین (تفسیر جزء ۲۸ تا ۳۰ قرآن)
  • امامت در نهج‌البلاغه
  • نیایش

او همچنین مقالات پراکنده‌ای از خود بر جا گذاشت.

ترجمه‌ها و تمرکز محتوایی

ترجمه‌های محمدتقی شریعتی شامل مبانی اقتصادی در اسلام (از نویسندگان عرب) و کتاب‌هایی در حوزه فلسفه تاریخ و اقتصاد اسلامی است. این آثار با زبانی ساده و مستند به قرآن و احادیث نوشته شده و هدف اصلی آنان معرفی اسلام ناب و اجتماعی بود. شیوه آثار وی نواندیشانه و بر پایه قرآن و نهج‌البلاغه بود. وی بیش از ۶۰ سال به تألیف پرداخت و آثارش در معرفی اسلام اجتماعی مؤثر بود.[۳]

فعالیت‌ها پس از انقلاب

محمدتقی جعفری، پدر طالقانی و احسان شریعتی
محمدتقی جعفری، پدر طالقانی و احسان شریعتی

پس از پیروزی انقلاب ضدسلطنتی در سال ۱۳۵۷، استاد محمدتقی شریعتی به تهران مهاجرت کرد و در معرفی اسلام انقلابی و اجتماعی تلاش ورزید. وی سخنرانی‌های متعددی ایراد کرد و در تربیت نیروهای جوان شرکت داشت.

نامزدی مجلس خبرگان و انصراف

محمدتقی شریعتی برای انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی نامزد شد، اما به دلیل کهولت سن و مشکلات جسمی انصراف داد. در سال‌های پایانی عمر، به مطالعه و مشاوره دینی پرداخت و از فعالیت‌های گسترده پرهیز کرد.[۱]

درگذشت و میراث

محمدتقی شریعتی در ۳۱ فروردین ۱۳۶۶، درگذشت و پیکر وی با حضور گسترده مردم، علما و شاگردان در حرم امام رضا (ع) در مشهد به خاک سپرده شد. مراسم تشییع وی نشان‌دهنده تأثیر عمیق فعالیت‌های بیش از ۶۰ ساله‌اش در تدریس، تبلیغ و مبارزه بود.

نقل قول‌ها و تأثیر بر دیگران

علامه محمدتقی جعفری وی را شخصیتی وارسته و محقق توصیف کرد و دیگران نیز از وی به عنوان استادی برجسته یاد نمودند. میراث وی در پرورش نسلی از روشنفکران دینی و انقلابی، از جمله دکتر علی شریعتی، و تأکید بر اسلام ناب و عاری از خرافات باقی مانده‌است.[۲]

منابع

  1. ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ ۱٫۵ ۱٫۶ ۱٫۷ ۱٫۸ زندگی‌نامهٔ محمدتقی شریعتی به قلم خودش - بنیاد فرهنگی دکتر علی شریعتی
  2. ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ ۲٫۵ زندگی و آثار محمدتقی شریعتی؛ سقراط خراسان - دانشگاه شیراز
  3. ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ درباره محمد تقی شریعتی مزینانی - بانک مقالات ایران
برگرفته از «https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=کاربر:Khosro/صفحه_تمرین_NOINDEX&oldid=83550»