کاربر:Hamidreza۲/صفحه تمرین: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۳ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{Infobox settlement | |||
| name = استان سیستان و بلوچستان | |||
| other_name = بزرگترین استان ایران — سرزمین رستم دستان | |||
| image_skyline = استان سیستان و بلوچستان.jpg | |||
| image_caption = استان سیستان و بلوچستان — بندر چابهار | |||
| pushpin_map = Iran | |||
| map_caption = موقعیت استان سیستان و بلوچستان در نقشه ایران | |||
| subdivision_type = کشور | |||
| subdivision_name = ایران | |||
| seat_type = مرکز استان | |||
| seat = زاهدان | |||
| blank_name = مساحت | |||
| blank_info = ۱۸۰٬۷۲۶ کیلومتر مربع (بزرگترین استان ایران) | |||
| blank1_name = جمعیت (۱۴۰۰) | |||
| blank1_info = حدود ۲٫۹ میلیون نفر | |||
| blank2_name = تعداد شهرستان | |||
| blank2_info = ۱۹ (زاهدان، چابهار، زابل، ایرانشهر، خاش، سراوان، نیکشهر، کنارک و...) | |||
| blank3_name = زبانها | |||
| blank3_info = بلوچی، سیستانی، فارسی | |||
| blank4_name = آب و هوا | |||
| blank4_info = گرم و خشک بیابانی؛ تابستانهای بسیار گرم | |||
| blank5_name = قدمت تاریخی | |||
| blank5_info = بیش از ۵٬۰۰۰ سال — شهر سوخته (هزاره سوم پ.م) | |||
| blank6_name = نام تاریخی | |||
| blank6_info = سکستان (سرزمین سکاها) — نیمروز | |||
| blank7_name = مرزهای بینالمللی | |||
| blank7_info = پاکستان · افغانستان | |||
| blank_name_sec1 = شمال | |||
| blank_info_sec1 = استان خراسان جنوبی و افغانستان | |||
| blank1_name_sec1 = جنوب | |||
| blank1_info_sec1 = دریای عمان و اقیانوس هند | |||
| blank2_name_sec1 = شرق | |||
| blank2_info_sec1 = پاکستان | |||
| blank3_name_sec1 = غرب | |||
| blank3_info_sec1 = استانهای کرمان و هرمزگان | |||
| blank_name_sec2 = میراث جهانی یونسکو | |||
| blank_info_sec2 = شهر سوخته — قدیمیترین چشم مصنوعی، قدیمیترین انیمیشن و قدیمیترین مغز جراحیشده جهان | |||
| blank1_name_sec2 = آثار تاریخی | |||
| blank1_info_sec2 = شهر سوخته (دولتشهر مفرغ) · تالاب هامون (رامسر) · کوه تفتان (تنها آتشفشان فعال ایران، ۳٬۹۴۱ متر) | |||
| blank2_name_sec2 = سواحل | |||
| blank2_info_sec2 = سواحل مکران (چابهار تا جاسک) — بکرترین سواحل ایران · بندر چابهار (تنها بندر اقیانوسی ایران) | |||
| blank3_name_sec2 = محصولات کشاورزی | |||
| blank3_info_sec2 = خرمای مضافتی · موز · انبه · گندم · جو · زعفران | |||
| blank4_name_sec2 = شیلات | |||
| blank4_info_sec2 = صید ماهی و میگو در سواحل مکران و کنارک · میگوی پرورشی چابهار | |||
| blank5_name_sec2 = صنایع دستی | |||
| blank5_info_sec2 = سوزندوزی بلوچی (مُهر اصالت یونسکو) · سفالگری · حصیربافی · قالیبافی بلوچی · آینهدوزی | |||
| blank6_name_sec2 = مفاخر | |||
| blank6_info_sec2 = رستم دستان (پهلوان شاهنامه) · یعقوب لیث صفاری (نخستین سلسله مستقل ایرانی پس از اسلام) | |||
| blank7_name_sec2 = موسیقی و رقص | |||
| blank7_info_sec2 = موسیقی بلوچی با رباب (سُروز)، تنبورگ، قیچک و دونلی · لیکو (آواز حماسی) · گواتی (رقص جمعی) | |||
| blank8_name_sec2 = غذاهای محلی | |||
| blank8_info_sec2 = آش سیستانی · ساجی (گوشت بریان) · کُرُت (کشک بلوچی) · لاندی (گوشت خشک) · ماهی کبابی مکران | |||
| blank9_name_sec2 = تالاب هامون | |||
| blank9_info_sec2 = تالاب بینالمللی رامسر — بحران آب شدید بهدلیل خشکسالی و سدسازی افغانستان | |||
| blank10_name_sec2 = منطقه زمانی | |||
| blank10_info_sec2 = به وقت ایران (+۳:۳۰) | |||
}} | |||
'''مقاله درحال ویرایش است''' | '''مقاله درحال ویرایش است''' | ||
استان سیستان و | '''استان سیستان و بلوچستان،''' بزرگترین استان ایران با مساحت ۱۸۰٬۷۲۶ کیلومتر مربع و مرکز زاهدان است. این سرزمین کهن مهد تمدن شهر سوخته (میراث یونسکو) و زادگاه رستم دستان در شاهنامه است. تاریخ آن به سکاها و ساتراپی زرنگیانا در دوره هخامنشیان بازمیگردد و با صفاریان (یعقوب لیث) به اوج رسید. | ||
استان از نظر جغرافیایی شامل دشت هامون و رود هیرمند در شمال و کوه تفتان و سواحل مکران در جنوب است. بندر چابهار تنها بندر اقیانوسی ایران و دروازه دسترسی به اقیانوس هند محسوب میشود. | |||
اقتصاد استان بر پایه کشاورزی، دامداری، شیلات، خرما و صنایع دستی مانند سوزندوزی بلوچی استوار است. | |||
فرهنگ غنی استان ترکیبی از سیستانی (فارسیزبان شیعه) و بلوچی (اهل سنت) است. موسیقی بلوچی، رقص لیوا و گواتی، آداب عروسی و غذاهای محلی مانند آش سیستانی و لاندی از ویژگیهای برجسته آن است. با این حال استان با مشکلات مزمن محرومیت، بحران آب هامون و خشکسالی روبرو است. | |||
در تاریخ معاصر، سیستان و بلوچستان، از حضور مجاهدین خلق و شهید سیدامیر حیدری گرفته تا جمعه خونین زاهدان در قیام ۱۴۰۱، صحنه مقاومت بوده که یکی از خونبارترین سرکوبهای رژیم جمهوری اسلامی بود. | |||
مرکز استان: زاهدان | |||
مساحت: ۱۸۰,۷۲۶ کیلومتر مربع (بزرگترین استان ایران) | |||
جمعیت: حدود ۲.۹ میلیون نفر (۱۴۰۰) | |||
شهرستانها: ۱۹ شهرستان (زاهدان، چابهار، زابل، ایرانشهر، خاش، سراوان، نیکشهر، کنارک و...) | |||
آب و هوا: گرم و خشک بیابانی؛ تابستانهای بسیار گرم | |||
زبان: بلوچی، سیستانی، فارسی | |||
== تاریخچه == | |||
سیستان و بلوچستان بزرگترین استان ایران و یکی از کهنترین سرزمینهای تمدن بشری است. «سیستان» نام خود را از «سکستان» سرزمین سکاها، گرفته و در متون کهن «نیمروز» نامیده میشود. این سرزمین مهد حماسههای شاهنامه فردوسی و خاستگاه رستم دستان «پهلوان اسطورهای ایران» است. | |||
=== شهر سوخته -تمدن ۵,۰۰۰ ساله: === | |||
شهر سوخته ('''Shahr-e Sukhteh''') در شهرستان هامون از مهمترین محوطههای باستانشناسی جهان و میراث جهانی یونسکو است. | |||
این دولتشهر باستانی در هزاره سوم پیش از میلاد (حدود ۳,۲۰۰ سال پیش از میلاد) بنا شده و در دوره مفرغ یکی از بزرگترین شهرهای جهان بود. این منطقه باستانی در گذشته شاهراه ارتباطی شبه قاره هند و آسیای مرکزی با تمدنهای حاشیه خلیج فارس بوده است. در حقیقت شهر سوخته بخش وسیعی از تمدن کهن ایران و ریشههای فرهنگی شرق فلات ایران را در بر میگیرد و مرکز شهرنشینی در عهد باستان به شمار میرود. | |||
قدیمیترین چشم مصنوعی جهان، قدیمیترین انیمیشن (نقاشی متحرک روی ظرف) و قدیمیترین مغز جراحیشده در شهر سوخته کشف شدهاند. | |||
در | سیستان در دورههای باستانی، هخامنشی و اشکانی بخشی از ساتراپ «زَرَنگیانا» بود. در دوره ساسانی، سکستان ایالتی مهم و مرزی محسوب میشد. | ||
پس از ورود اسلام، سیستان با صفاریان، نخستین سلسله مستقل ایرانی پس از اسلام به اوج شکوه رسید. یعقوب لیث صفاری از زَرَنج (زابل امروزی) برخاست و بخش بزرگی از ایران را متحد کرد. | |||
سیستان | |||
=== بلوچستان -سرزمین بلوچها: === | |||
بلوچستان سرزمین قوم بلوچ است. بلوچها از اقوام اصیل ایرانی با زبانی از شاخه ایرانی شمالغربی هستند. بلوچها در طول تاریخ با حکومتهای مرکزی ایران ارتباط داشتهاند اما فرهنگ و هویت مستقل خود را حفظ کردهاند. دوران بلوچستان در قرن نوزدهم با رقابتهای استعماری بریتانیا و تقسیم بلوچستان بین ایران، بریتانیا (پاکستان امروزی) و افغانستان همراه بود. | |||
در دوره پهلوی، نام شهر «دزآپ» به «زاهدان» تغییر یافت. سیستان و بلوچستان همواره از محرومترین استانهای ایران بوده و فقر، بیکاری و نبود زیرساختها از مشکلات مزمن آن است.<ref>[https://whc.unesco.org/en/list/1456/ یونسکو — شهر سوخته]</ref><ref>[https://fararu.com/fa/news/681094/%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%B3%D9%88%D8%AE%D8%AA%D9%87-%D8%B2%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%AA%DB%8C-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87 (تصاویر) شهر سوخته زابل؛ تمدنی با قدمتی ۵ هزار ساله-فرارو]</ref><ref name=":0">[https://www.iranicaonline.org/articles/sistan-ii-islamic-period/ دانشنامه ایرانیکا — سیستان]</ref><ref>[[Shahr-i Sokhta-pdf]]</ref><ref name=":1">'''[https://www.britannica.com/place/Balochistan Baluchistan-britanica]'''</ref><ref>[https://www.iranicaonline.org/articles/sistan-ii-islamic-period/ SISTĀN ii. In the Islamic period-iranica]</ref> | |||
== جغرافیا و اقلیم == | |||
سیستان و بلوچستان در جنوبشرقی ایران واقع شده و با پاکستان و افغانستان مرز مشترک دارد. این استان از دو بخش جغرافیایی متمایز تشکیل شده: سیستان (شمال) با دشتهای هامون و رودخانه هیرمند، و بلوچستان (جنوب) با کوههای تفتان و مکران. | |||
=== هامون و هیرمند: === | |||
تالاب هامون از تالابهای بینالمللی کنوانسیون رامسر، زمانی یکی از بزرگترین تالابهای آب شیرین آسیا بود. رود هیرمند از افغانستان سرچشمه میگیرد و هامون را تغذیه میکند. خشکسالیهای مکرر و سدسازی افغانستان بحران آب شدیدی در سیستان ایجاد کرده است. | |||
=== کوه تفتان: === | |||
تفتان (۳,۹۴۱ متر) تنها آتشفشان فعال ایران در شرق کشور است. دماوند بلندترین آتشفشان ایران اما خاموش است اما تفتان هنوز از دهانهاش گاز و بخار آب خارج میشود. | |||
سواحل مکران در جنوب | === سواحل مکران: === | ||
سواحل مکران در جنوب بلوچستان، از چابهار تا جاسک از زیباترین و بکرترین سواحل ایران هستند. بندر چابهار تنها بندر اقیانوسی ایران و دروازه ایران به اقیانوس هند است.<ref>[https://www.britannica.com/place/Iran/Relief Volcanic and tectonic activity-britanica]</ref><ref name=":0" /><ref name=":1" /> | |||
== اقتصاد و منابع == | == اقتصاد و منابع == | ||
اقتصاد سیستان و بلوچستان عمدتاً بر کشاورزی، دامداری، شیلات و تجارت مرزی استوار است. سیستان با کشت گندم، جو و زعفران و بلوچستان با خرما (بویژه خرمای مضافتی)، موز و انبه شناخته میشوند. | اقتصاد سیستان و بلوچستان عمدتاً بر کشاورزی، دامداری، شیلات و تجارت مرزی استوار است. سیستان با کشت گندم، جو و زعفران و بلوچستان با خرما (بویژه خرمای مضافتی)، موز و انبه شناخته میشوند. | ||
بندر چابهار: | === بندر چابهار: === | ||
بندر چابهار مهمترین پروژه اقتصادی استان و تنها بندر اقیانوسی ایران است. منطقه آزاد تجاری-صنعتی چابهار و توسعه بندر شهید بهشتی با سرمایهگذاری هند از پروژههای مهم زیرساختی منطقه است. | بندر چابهار مهمترین پروژه اقتصادی استان و تنها بندر اقیانوسی ایران است. منطقه آزاد تجاری-صنعتی چابهار و توسعه بندر شهید بهشتی با سرمایهگذاری هند از پروژههای مهم زیرساختی منطقه است. | ||
صنایع دستی: | === صنایع دستی: === | ||
سوزندوزی بلوچی که مُهر اصالت یونسکو را دارد، از شاهکارهای هنری زنان بلوچ است. | |||
سوزندوزی بلوچی | |||
سفالگری، حصیربافی، قالیبافی بلوچی و آینهدوزی از دیگر صنایع دستی ارزشمند استان هستند. | |||
=== شیلات: === | |||
سواحل مکران و بندر کنارک از مراکز مهم صید ماهی و میگو هستند. میگوی پرورشی چابهار از محصولات صادراتی استان است. | سواحل مکران و بندر کنارک از مراکز مهم صید ماهی و میگو هستند. میگوی پرورشی چابهار از محصولات صادراتی استان است. | ||
| خط ۶۷: | خط ۱۳۲: | ||
فرهنگ سیستان و بلوچستان ترکیبی از دو فرهنگ کهن سیستانی و بلوچی است. سیستانیها فارسیزبان و شیعهمذهب و بلوچها بلوچیزبان و اهلسنت هستند. | فرهنگ سیستان و بلوچستان ترکیبی از دو فرهنگ کهن سیستانی و بلوچی است. سیستانیها فارسیزبان و شیعهمذهب و بلوچها بلوچیزبان و اهلسنت هستند. | ||
موسیقی بلوچی: | === موسیقی بلوچی: === | ||
موسیقی بلوچی با ساز رباب (سُروز)، تنبورگ، قیچک و دونلی از غنیترین موسیقیهای ایران است. | |||
«لیکو» آواز حماسی بلوچها و «گواتی» رقص جمعی آنهاست. | |||
مفاخر ادبی و تاریخی: | === مفاخر ادبی و تاریخی: === | ||
رستم دستان، پهلوان شاهنامه نماد سیستان است. | |||
یعقوب لیث صفاری بنیانگذار نخستین سلسله مستقل ایرانی پس از اسلام بود. | |||
ملکشاهحسین بن ملکغیاثالدین (مؤلف تاریخ سیستان) از دیگر مفاخر این سرزمین است. | |||
عروسی بلوچی چند روزه با موسیقی و رقص «لیوا» و «گواتی» برگزار میشود. مراسم نوروز در سیستان با «نوروز خوانی» و «دَمگ» (آتشافروزی) همراه است | === آداب و رسوم: === | ||
عروسی بلوچی چند روزه با موسیقی و رقص «لیوا» و «گواتی» برگزار میشود. مراسم نوروز در سیستان با «نوروز خوانی» و «دَمگ» (آتشافروزی) همراه است. | |||
مراسم عید قربان در بلوچستان با شکوه خاصی برپا میگردد. | |||
آش سیستانی (آش حلیم)، ساجی (گوشت بریان شده)، کُرُت (کشک بلوچی)، تنوری (نان محلی)، لاندی (گوشت خشکشده)، و ماهی کبابی مکران از غذاهای سنتی استان هستند. | === غذاهای محلی: === | ||
آش سیستانی (آش حلیم)، ساجی (گوشت بریان شده)، کُرُت (کشک بلوچی)، تنوری (نان محلی)، لاندی (گوشت خشکشده)، و ماهی کبابی مکران از غذاهای سنتی این استان هستند. | |||
== مبارزات و مقاومت مردمی == | == مبارزات و مقاومت مردمی == | ||
سیستان و بلوچستان سرزمین محرومیت و مقاومت بوده و | سیستان و بلوچستان سرزمین محرومیت و مقاومت بوده و واحدهای مقاومت در این استان نیز شهدا و مبارزان ارزشمندی داشتهاند. | ||
=== سیدامیر حیدری خورمیزی، مجاهد اهل خاش: === | |||
مجاهد شهید سیدامیر حیدری خورمیزی در شهر خاش از شهرهای سیستان و بلوچستان چشم به جهان گشود. او با درد و رنج و محرومیتهای خلق بلوچ بزرگ شد. در سال ۱۳۵۳ در رشته پزشکی دانشگاه اصفهان پذیرفته شد و از همانجا جذب آرمانهای مجاهدین خلق شد. وی در سال ۱۳۵۸ کاندیدای سازمان مجاهدین خلق برای انتخابات مجلس از زاهدان بود و مسئول ستاد جنبش مجاهدین در زاهدان شد. سیدامیر سرانجام دستگیر و به شهادت رسید. | مجاهد شهید سیدامیر حیدری خورمیزی در شهر خاش از شهرهای سیستان و بلوچستان چشم به جهان گشود. او با درد و رنج و محرومیتهای خلق بلوچ بزرگ شد. در سال ۱۳۵۳ در رشته پزشکی دانشگاه اصفهان پذیرفته شد و از همانجا جذب آرمانهای مجاهدین خلق شد. وی در سال ۱۳۵۸ کاندیدای سازمان مجاهدین خلق برای انتخابات مجلس از زاهدان بود و مسئول ستاد جنبش مجاهدین در زاهدان شد. سیدامیر سرانجام دستگیر و به شهادت رسید. | ||
کشتار ۶۷ در سیستان و بلوچستان: | === کشتار ۶۷ در سیستان و بلوچستان: === | ||
در تابستان ۱۳۶۷، زندانهای زاهدان و دیگر شهرهای استان نیز شاهد اعدام زندانیان مجاهد بودند. کمیسیونهای مرگ بدون محاکمه، زندانیانی را که بر مواضع خود پایدار بودند به جوخه اعدام سپردند. | در تابستان ۱۳۶۷، زندانهای زاهدان و دیگر شهرهای استان نیز شاهد اعدام زندانیان مجاهد بودند. کمیسیونهای مرگ بدون محاکمه، زندانیانی را که بر مواضع خود پایدار بودند به جوخه اعدام سپردند. | ||
جمعه خونین زاهدان | === جمعه خونین زاهدان- ۸ مهر ۱۴۰۱: === | ||
در جریان [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ ایران|قیام سراسری ۱۴۰۱]]، «[[جمعه خونین زاهدان]]» (۸ مهر ۱۴۰۱) یکی از خونینترین رویدادهای تاریخ معاصر ایران بود. | |||
در جریان قیام سراسری | |||
پس از افشاگری مولوی '''[[عبدالغفار نقشبندی]]'''، امام جمعه شهرستان راسک، در مورد تجاوز فرمانده انتظامی به یک دختر بلوچ، مردم زاهدان پس از نماز جمعه به خیابانها آمدند. نیروهای سرکوبگر بدون هیچ رحمی به سمت نمازگزاران آتش گشودند و بیش از ۱۲۰نفر را به شهادت رساندند. این کشتار از خونبارترین قتلعامهای رژیم است و مردم زاهدان پس از این فاجعه، هر جمعه پس از اقامه نماز، دست به اعتراض میزنند. | |||
== منابع == | |||
نسخهٔ کنونی تا ۲۷ ژوئن ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۲۸
| استان سیستان و بلوچستان بزرگترین استان ایران — سرزمین رستم دستان | |
|---|---|
| استان سیستان و بلوچستان — بندر چابهار استان سیستان و بلوچستان — بندر چابهار | |
| کشور | ایران |
| مرکز استان | زاهدان |
| شمال | استان خراسان جنوبی و افغانستان |
| جنوب | دریای عمان و اقیانوس هند |
| شرق | پاکستان |
| غرب | استانهای کرمان و هرمزگان |
| آب و هوا | گرم و خشک بیابانی؛ تابستانهای بسیار گرم |
| قدمت تاریخی | بیش از ۵٬۰۰۰ سال — شهر سوخته (هزاره سوم پ.م) |
| نام تاریخی | سکستان (سرزمین سکاها) — نیمروز |
| مرزهای بینالمللی | پاکستان · افغانستان |
| میراث جهانی یونسکو | شهر سوخته — قدیمیترین چشم مصنوعی، قدیمیترین انیمیشن و قدیمیترین مغز جراحیشده جهان |
| آثار تاریخی | شهر سوخته (دولتشهر مفرغ) · تالاب هامون (رامسر) · کوه تفتان (تنها آتشفشان فعال ایران، ۳٬۹۴۱ متر) |
| سواحل | سواحل مکران (چابهار تا جاسک) — بکرترین سواحل ایران · بندر چابهار (تنها بندر اقیانوسی ایران) |
| محصولات کشاورزی | خرمای مضافتی · موز · انبه · گندم · جو · زعفران |
| شیلات | صید ماهی و میگو در سواحل مکران و کنارک · میگوی پرورشی چابهار |
| صنایع دستی | سوزندوزی بلوچی (مُهر اصالت یونسکو) · سفالگری · حصیربافی · قالیبافی بلوچی · آینهدوزی |
| مفاخر | رستم دستان (پهلوان شاهنامه) · یعقوب لیث صفاری (نخستین سلسله مستقل ایرانی پس از اسلام) |
| موسیقی و رقص | موسیقی بلوچی با رباب (سُروز)، تنبورگ، قیچک و دونلی · لیکو (آواز حماسی) · گواتی (رقص جمعی) |
مقاله درحال ویرایش است
استان سیستان و بلوچستان، بزرگترین استان ایران با مساحت ۱۸۰٬۷۲۶ کیلومتر مربع و مرکز زاهدان است. این سرزمین کهن مهد تمدن شهر سوخته (میراث یونسکو) و زادگاه رستم دستان در شاهنامه است. تاریخ آن به سکاها و ساتراپی زرنگیانا در دوره هخامنشیان بازمیگردد و با صفاریان (یعقوب لیث) به اوج رسید.
استان از نظر جغرافیایی شامل دشت هامون و رود هیرمند در شمال و کوه تفتان و سواحل مکران در جنوب است. بندر چابهار تنها بندر اقیانوسی ایران و دروازه دسترسی به اقیانوس هند محسوب میشود.
اقتصاد استان بر پایه کشاورزی، دامداری، شیلات، خرما و صنایع دستی مانند سوزندوزی بلوچی استوار است.
فرهنگ غنی استان ترکیبی از سیستانی (فارسیزبان شیعه) و بلوچی (اهل سنت) است. موسیقی بلوچی، رقص لیوا و گواتی، آداب عروسی و غذاهای محلی مانند آش سیستانی و لاندی از ویژگیهای برجسته آن است. با این حال استان با مشکلات مزمن محرومیت، بحران آب هامون و خشکسالی روبرو است.
در تاریخ معاصر، سیستان و بلوچستان، از حضور مجاهدین خلق و شهید سیدامیر حیدری گرفته تا جمعه خونین زاهدان در قیام ۱۴۰۱، صحنه مقاومت بوده که یکی از خونبارترین سرکوبهای رژیم جمهوری اسلامی بود.
مرکز استان: زاهدان
مساحت: ۱۸۰,۷۲۶ کیلومتر مربع (بزرگترین استان ایران)
جمعیت: حدود ۲.۹ میلیون نفر (۱۴۰۰)
شهرستانها: ۱۹ شهرستان (زاهدان، چابهار، زابل، ایرانشهر، خاش، سراوان، نیکشهر، کنارک و...)
آب و هوا: گرم و خشک بیابانی؛ تابستانهای بسیار گرم
زبان: بلوچی، سیستانی، فارسی
تاریخچه
سیستان و بلوچستان بزرگترین استان ایران و یکی از کهنترین سرزمینهای تمدن بشری است. «سیستان» نام خود را از «سکستان» سرزمین سکاها، گرفته و در متون کهن «نیمروز» نامیده میشود. این سرزمین مهد حماسههای شاهنامه فردوسی و خاستگاه رستم دستان «پهلوان اسطورهای ایران» است.
شهر سوخته -تمدن ۵,۰۰۰ ساله:
شهر سوخته (Shahr-e Sukhteh) در شهرستان هامون از مهمترین محوطههای باستانشناسی جهان و میراث جهانی یونسکو است.
این دولتشهر باستانی در هزاره سوم پیش از میلاد (حدود ۳,۲۰۰ سال پیش از میلاد) بنا شده و در دوره مفرغ یکی از بزرگترین شهرهای جهان بود. این منطقه باستانی در گذشته شاهراه ارتباطی شبه قاره هند و آسیای مرکزی با تمدنهای حاشیه خلیج فارس بوده است. در حقیقت شهر سوخته بخش وسیعی از تمدن کهن ایران و ریشههای فرهنگی شرق فلات ایران را در بر میگیرد و مرکز شهرنشینی در عهد باستان به شمار میرود.
قدیمیترین چشم مصنوعی جهان، قدیمیترین انیمیشن (نقاشی متحرک روی ظرف) و قدیمیترین مغز جراحیشده در شهر سوخته کشف شدهاند.
سیستان در دورههای باستانی، هخامنشی و اشکانی بخشی از ساتراپ «زَرَنگیانا» بود. در دوره ساسانی، سکستان ایالتی مهم و مرزی محسوب میشد.
پس از ورود اسلام، سیستان با صفاریان، نخستین سلسله مستقل ایرانی پس از اسلام به اوج شکوه رسید. یعقوب لیث صفاری از زَرَنج (زابل امروزی) برخاست و بخش بزرگی از ایران را متحد کرد.
بلوچستان -سرزمین بلوچها:
بلوچستان سرزمین قوم بلوچ است. بلوچها از اقوام اصیل ایرانی با زبانی از شاخه ایرانی شمالغربی هستند. بلوچها در طول تاریخ با حکومتهای مرکزی ایران ارتباط داشتهاند اما فرهنگ و هویت مستقل خود را حفظ کردهاند. دوران بلوچستان در قرن نوزدهم با رقابتهای استعماری بریتانیا و تقسیم بلوچستان بین ایران، بریتانیا (پاکستان امروزی) و افغانستان همراه بود.
در دوره پهلوی، نام شهر «دزآپ» به «زاهدان» تغییر یافت. سیستان و بلوچستان همواره از محرومترین استانهای ایران بوده و فقر، بیکاری و نبود زیرساختها از مشکلات مزمن آن است.[۱][۲][۳][۴][۵][۶]
جغرافیا و اقلیم
سیستان و بلوچستان در جنوبشرقی ایران واقع شده و با پاکستان و افغانستان مرز مشترک دارد. این استان از دو بخش جغرافیایی متمایز تشکیل شده: سیستان (شمال) با دشتهای هامون و رودخانه هیرمند، و بلوچستان (جنوب) با کوههای تفتان و مکران.
هامون و هیرمند:
تالاب هامون از تالابهای بینالمللی کنوانسیون رامسر، زمانی یکی از بزرگترین تالابهای آب شیرین آسیا بود. رود هیرمند از افغانستان سرچشمه میگیرد و هامون را تغذیه میکند. خشکسالیهای مکرر و سدسازی افغانستان بحران آب شدیدی در سیستان ایجاد کرده است.
کوه تفتان:
تفتان (۳,۹۴۱ متر) تنها آتشفشان فعال ایران در شرق کشور است. دماوند بلندترین آتشفشان ایران اما خاموش است اما تفتان هنوز از دهانهاش گاز و بخار آب خارج میشود.
سواحل مکران:
سواحل مکران در جنوب بلوچستان، از چابهار تا جاسک از زیباترین و بکرترین سواحل ایران هستند. بندر چابهار تنها بندر اقیانوسی ایران و دروازه ایران به اقیانوس هند است.[۷][۳][۵]
اقتصاد و منابع
اقتصاد سیستان و بلوچستان عمدتاً بر کشاورزی، دامداری، شیلات و تجارت مرزی استوار است. سیستان با کشت گندم، جو و زعفران و بلوچستان با خرما (بویژه خرمای مضافتی)، موز و انبه شناخته میشوند.
بندر چابهار:
بندر چابهار مهمترین پروژه اقتصادی استان و تنها بندر اقیانوسی ایران است. منطقه آزاد تجاری-صنعتی چابهار و توسعه بندر شهید بهشتی با سرمایهگذاری هند از پروژههای مهم زیرساختی منطقه است.
صنایع دستی:
سوزندوزی بلوچی که مُهر اصالت یونسکو را دارد، از شاهکارهای هنری زنان بلوچ است.
سفالگری، حصیربافی، قالیبافی بلوچی و آینهدوزی از دیگر صنایع دستی ارزشمند استان هستند.
شیلات:
سواحل مکران و بندر کنارک از مراکز مهم صید ماهی و میگو هستند. میگوی پرورشی چابهار از محصولات صادراتی استان است.
فرهنگ و آداب و رسوم
فرهنگ سیستان و بلوچستان ترکیبی از دو فرهنگ کهن سیستانی و بلوچی است. سیستانیها فارسیزبان و شیعهمذهب و بلوچها بلوچیزبان و اهلسنت هستند.
موسیقی بلوچی:
موسیقی بلوچی با ساز رباب (سُروز)، تنبورگ، قیچک و دونلی از غنیترین موسیقیهای ایران است.
«لیکو» آواز حماسی بلوچها و «گواتی» رقص جمعی آنهاست.
مفاخر ادبی و تاریخی:
رستم دستان، پهلوان شاهنامه نماد سیستان است.
یعقوب لیث صفاری بنیانگذار نخستین سلسله مستقل ایرانی پس از اسلام بود.
ملکشاهحسین بن ملکغیاثالدین (مؤلف تاریخ سیستان) از دیگر مفاخر این سرزمین است.
آداب و رسوم:
عروسی بلوچی چند روزه با موسیقی و رقص «لیوا» و «گواتی» برگزار میشود. مراسم نوروز در سیستان با «نوروز خوانی» و «دَمگ» (آتشافروزی) همراه است.
مراسم عید قربان در بلوچستان با شکوه خاصی برپا میگردد.
غذاهای محلی:
آش سیستانی (آش حلیم)، ساجی (گوشت بریان شده)، کُرُت (کشک بلوچی)، تنوری (نان محلی)، لاندی (گوشت خشکشده)، و ماهی کبابی مکران از غذاهای سنتی این استان هستند.
مبارزات و مقاومت مردمی
سیستان و بلوچستان سرزمین محرومیت و مقاومت بوده و واحدهای مقاومت در این استان نیز شهدا و مبارزان ارزشمندی داشتهاند.
سیدامیر حیدری خورمیزی، مجاهد اهل خاش:
مجاهد شهید سیدامیر حیدری خورمیزی در شهر خاش از شهرهای سیستان و بلوچستان چشم به جهان گشود. او با درد و رنج و محرومیتهای خلق بلوچ بزرگ شد. در سال ۱۳۵۳ در رشته پزشکی دانشگاه اصفهان پذیرفته شد و از همانجا جذب آرمانهای مجاهدین خلق شد. وی در سال ۱۳۵۸ کاندیدای سازمان مجاهدین خلق برای انتخابات مجلس از زاهدان بود و مسئول ستاد جنبش مجاهدین در زاهدان شد. سیدامیر سرانجام دستگیر و به شهادت رسید.
کشتار ۶۷ در سیستان و بلوچستان:
در تابستان ۱۳۶۷، زندانهای زاهدان و دیگر شهرهای استان نیز شاهد اعدام زندانیان مجاهد بودند. کمیسیونهای مرگ بدون محاکمه، زندانیانی را که بر مواضع خود پایدار بودند به جوخه اعدام سپردند.
جمعه خونین زاهدان- ۸ مهر ۱۴۰۱:
در جریان قیام سراسری ۱۴۰۱، «جمعه خونین زاهدان» (۸ مهر ۱۴۰۱) یکی از خونینترین رویدادهای تاریخ معاصر ایران بود.
پس از افشاگری مولوی عبدالغفار نقشبندی، امام جمعه شهرستان راسک، در مورد تجاوز فرمانده انتظامی به یک دختر بلوچ، مردم زاهدان پس از نماز جمعه به خیابانها آمدند. نیروهای سرکوبگر بدون هیچ رحمی به سمت نمازگزاران آتش گشودند و بیش از ۱۲۰نفر را به شهادت رساندند. این کشتار از خونبارترین قتلعامهای رژیم است و مردم زاهدان پس از این فاجعه، هر جمعه پس از اقامه نماز، دست به اعتراض میزنند.