جمهوری‌خواهی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Safa در ‏۱۸ سپتامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۹:۴۳

2026-09-18T19:43:01Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۸ سپتامبر ۲۰۲۶، ساعت ۲۱:۴۳
خط ۱۶:		خط ۱۶:
	}}		}}

	'''~~جمهوری‌خواهی~~''' یا '''جمهوری‌گرایی''' سنتی در اندیشه و کنش سیاسی است که حکومت را متعلق به عموم شهروندان می‌داند و با قدرت موروثی، حکومت شخصی و سلطه خودسرانه مخالفت می‌کند. در این سنت، قدرت عمومی باید بر رضایت مردم، قانون، پاسخ‌گویی صاحبان منصب و ملاحظات خیر عمومی استوار باشد. جمهوری‌خواهی در معنای حداقلی خواهان جایگزینی سلطنت موروثی با جمهوری است؛ اما در معنای فلسفی گسترده‌تر، تنها نبود پادشاه را کافی نمی‌داند و بر آزادی شهروندان، مشارکت سیاسی، حکومت قانون، فضیلت مدنی، جلوگیری از فساد و مهار قدرت خودسرانه تأکید می‌کند.<ref name="بریتانیکا-جمهوری‌خواهی">[https://www.britannica.com/topic/republicanism “Republicanism”]، ''Encyclopaedia Britannica''، به‌روزرسانی ۲۳ ژوئن ۲۰۲۶.</ref><ref name="بریتانیکا-مدنی">John Maynor، [https://www.britannica.com/topic/civic-republicanism “Civic Republicanism”]، ''Encyclopaedia Britannica''.</ref>		'''جمهوری‌خواهی،''' یا '''جمهوری‌گرایی''' سنتی در اندیشه و کنش سیاسی است که حکومت را متعلق به عموم شهروندان می‌داند و با قدرت موروثی، حکومت شخصی و سلطه خودسرانه مخالفت می‌کند. در این سنت، قدرت عمومی باید بر رضایت مردم، قانون، پاسخ‌گویی صاحبان منصب و ملاحظات خیر عمومی استوار باشد.

	~~واژه «جمهوری» از عبارت لاتین ''res publica''، به~~ معنای ~~«امر عمومی»، «کار همگانی» یا «آنچه به مردم تعلق دارد»، گرفته شده است. این تعبیر~~ در ~~سنت رومی، حکومت~~ را ~~موضوعی عمومی~~ و ~~متفاوت از دارایی یا اراده خصوصی فرمانروا معرفی می‌کرد. مفهوم جمهوری‌خواهی در طول تاریخ دگرگون شده و از~~ حکومت ~~محدود گروهی~~ از ~~شهروندان آزاد در دولت‌شهرهای باستانی تا نظریه حاکمیت مردم، نمایندگی انتخابی~~ و ~~آزادی برابر در دولت‌های جدید را دربرگرفته است~~.<ref name="~~پتیت~~-~~دانشنامه~~">~~Philip Pettit،~~ [https://~~plato~~.~~stanford~~.~~edu~~/~~entries~~/republicanism/ “Republicanism”]، ''~~Stanford Encyclopedia of Philosophy~~''.</ref><ref name="بریتانیکا-مدنی" />		جمهوری‌خواهی در معنای حداقلی خواهان جایگزینی سلطنت موروثی با جمهوری است؛ اما در معنای فلسفی گسترده‌تر، تنها نبود پادشاه را کافی نمی‌داند و بر آزادی شهروندان، مشارکت سیاسی، حکومت قانون، فضیلت مدنی، جلوگیری از فساد و مهار قدرت خودسرانه تأکید می‌کند.<ref name="بریتانیکا-جمهوری‌خواهی">[https://www.britannica.com/topic/republicanism “Republicanism”]، ''Encyclopaedia Britannica''، به‌روزرسانی ۲۳ ژوئن ۲۰۲۶.</ref><ref name="بریتانیکا-مدنی">John Maynor، [https://www.britannica.com/topic/civic-republicanism “Civic Republicanism”]، ''Encyclopaedia Britannica''.</ref>

	جمهوری‌خواهی با [[دموکراسی]] پیوندی نزدیک دارد، اما این دو کاملاً مترادف نیستند. دموکراسی بیش از همه به منشأ مردمی قدرت و سازوکارهای مشارکت و تصمیم‌گیری جمعی اشاره می‌کند، درحالی‌که جمهوری‌خواهی علاوه بر حاکمیت مردم، بر حکومت قانون، محدودیت قدرت، خیر عمومی و جلوگیری از سلطه تأکید دارد. یک جمهوری ممکن است از نظر حقوقی فاقد پادشاه باشد، اما به سبب تمرکز قدرت، نبود انتخابات آزاد یا فقدان حقوق شهروندی، با معیارهای دموکراتیک و جمهوری‌خواهانه فاصله داشته باشد.		واژه «جمهوری» از عبارت لاتین ''res publica''، به معنای «امر عمومی»، «کار همگانی» یا «آنچه به مردم تعلق دارد»، گرفته شده است. این تعبیر در سنت رومی، حکومت را موضوعی عمومی و متفاوت از دارایی یا اراده خصوصی فرمانروا معرفی می‌کرد.

			مفهوم جمهوری‌خواهی در طول تاریخ دگرگون شده و از حکومت محدود گروهی از شهروندان آزاد در دولت‌شهرهای باستانی تا نظریه حاکمیت مردم، نمایندگی انتخابی و آزادی برابر در دولت‌های جدید را دربرگرفته است.<ref name="پتیت-دانشنامه">Philip Pettit، [https://plato.stanford.edu/entries/republicanism/ “Republicanism”]، ''Stanford Encyclopedia of Philosophy''.</ref><ref name="بریتانیکا-مدنی" />

			جمهوری‌خواهی با [[دموکراسی]] پیوندی نزدیک دارد، اما این دو کاملاً مترادف نیستند. دموکراسی بیش از همه به منشأ مردمی قدرت و سازوکارهای مشارکت و تصمیم‌گیری جمعی اشاره می‌کند، درحالی‌که جمهوری‌خواهی علاوه بر حاکمیت مردم، بر حکومت قانون، محدودیت قدرت، خیر عمومی و جلوگیری از سلطه تأکید دارد.

			یک جمهوری ممکن است از نظر حقوقی فاقد پادشاه باشد، اما به سبب تمرکز قدرت، نبود انتخابات آزاد یا فقدان حقوق شهروندی، با معیارهای دموکراتیک و جمهوری‌خواهانه فاصله داشته باشد.

	== واژه‌شناسی و تعریف ==		== واژه‌شناسی و تعریف ==

Alireza k h: نوشتن یک مقاله جدید

2026-09-18T06:19:16Z

نوشتن یک مقاله جدید

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۸ سپتامبر ۲۰۲۶، ساعت ۰۸:۱۹
خط ۲۰:		خط ۲۰:
	واژه «جمهوری» از عبارت لاتین ''res publica''، به معنای «امر عمومی»، «کار همگانی» یا «آنچه به مردم تعلق دارد»، گرفته شده است. این تعبیر در سنت رومی، حکومت را موضوعی عمومی و متفاوت از دارایی یا اراده خصوصی فرمانروا معرفی می‌کرد. مفهوم جمهوری‌خواهی در طول تاریخ دگرگون شده و از حکومت محدود گروهی از شهروندان آزاد در دولت‌شهرهای باستانی تا نظریه حاکمیت مردم، نمایندگی انتخابی و آزادی برابر در دولت‌های جدید را دربرگرفته است.<ref name="پتیت-دانشنامه">Philip Pettit، [https://plato.stanford.edu/entries/republicanism/ “Republicanism”]، ''Stanford Encyclopedia of Philosophy''.</ref><ref name="بریتانیکا-مدنی" />		واژه «جمهوری» از عبارت لاتین ''res publica''، به معنای «امر عمومی»، «کار همگانی» یا «آنچه به مردم تعلق دارد»، گرفته شده است. این تعبیر در سنت رومی، حکومت را موضوعی عمومی و متفاوت از دارایی یا اراده خصوصی فرمانروا معرفی می‌کرد. مفهوم جمهوری‌خواهی در طول تاریخ دگرگون شده و از حکومت محدود گروهی از شهروندان آزاد در دولت‌شهرهای باستانی تا نظریه حاکمیت مردم، نمایندگی انتخابی و آزادی برابر در دولت‌های جدید را دربرگرفته است.<ref name="پتیت-دانشنامه">Philip Pettit، [https://plato.stanford.edu/entries/republicanism/ “Republicanism”]، ''Stanford Encyclopedia of Philosophy''.</ref><ref name="بریتانیکا-مدنی" />

	جمهوری‌خواهی با [[دموکراسی]] پیوندی نزدیک دارد، اما این دو کاملاً مترادف نیستند. دموکراسی بیش از همه به منشأ مردمی قدرت و سازوکارهای مشارکت و تصمیم‌گیری جمعی اشاره می‌کند، درحالی‌که جمهوری‌خواهی علاوه بر حاکمیت مردم، بر حکومت قانون، محدودیت قدرت، خیر عمومی و جلوگیری از سلطه تأکید دارد. یک جمهوری ممکن است از نظر حقوقی فاقد پادشاه باشد، اما به سبب تمرکز قدرت، نبود انتخابات آزاد یا فقدان حقوق شهروندی، با معیارهای دموکراتیک و جمهوری‌خواهانه فاصله داشته باشد~~. در مقابل، برخی سلطنت‌های مشروطه دارای نظامی دموکراتیک‌اند، هرچند از لحاظ شکل رسمی حکومت جمهوری نیستند~~.		جمهوری‌خواهی با [[دموکراسی]] پیوندی نزدیک دارد، اما این دو کاملاً مترادف نیستند. دموکراسی بیش از همه به منشأ مردمی قدرت و سازوکارهای مشارکت و تصمیم‌گیری جمعی اشاره می‌کند، درحالی‌که جمهوری‌خواهی علاوه بر حاکمیت مردم، بر حکومت قانون، محدودیت قدرت، خیر عمومی و جلوگیری از سلطه تأکید دارد. یک جمهوری ممکن است از نظر حقوقی فاقد پادشاه باشد، اما به سبب تمرکز قدرت، نبود انتخابات آزاد یا فقدان حقوق شهروندی، با معیارهای دموکراتیک و جمهوری‌خواهانه فاصله داشته باشد.

	== واژه‌شناسی و تعریف ==		== واژه‌شناسی و تعریف ==
خط ۳۰:		خط ۳۰:
	* جنبشی سیاسی برای تأسیس، حفظ یا دموکراتیک‌کردن یک جمهوری.		* جنبشی سیاسی برای تأسیس، حفظ یا دموکراتیک‌کردن یک جمهوری.

	این معانی همیشه بر یکدیگر منطبق نیستند. شخصی ممکن است در یک سلطنت مشروطه از اصول آزادی، برابری و حکومت قانون دفاع کند، اما تغییر شکل حکومت را اولویت نداند. در مقابل، دولتی ممکن است عنوان «جمهوری» داشته باشد، ولی قدرت در آن به‌صورت موروثی، تک‌حزبی، نظامی یا شخصی اعمال شود.		این معانی همیشه بر یکدیگر منطبق نیستند. دولتی ممکن است عنوان «جمهوری» داشته باشد، ولی قدرت در آن به‌صورت موروثی، تک‌حزبی، نظامی یا شخصی اعمال شود.

	اصطلاح «جمهوری‌خواهی مدنی» معمولاً به سنتی اشاره دارد که آزادی فردی را با مشارکت در زندگی عمومی و تأمین خیر مشترک مرتبط می‌داند. این سنت، شهروند را دریافت‌کننده منفعل خدمات دولت نمی‌شمارد، بلکه او را یکی از پدیدآورندگان و ناظران نظم سیاسی تلقی می‌کند.<ref name="بریتانیکا-مدنی" />		اصطلاح «جمهوری‌خواهی مدنی» معمولاً به سنتی اشاره دارد که آزادی فردی را با مشارکت در زندگی عمومی و تأمین خیر مشترک مرتبط می‌داند. این سنت، شهروند را دریافت‌کننده منفعل خدمات دولت نمی‌شمارد، بلکه او را یکی از پدیدآورندگان و ناظران نظم سیاسی تلقی می‌کند.<ref name="بریتانیکا-مدنی" />
خط ۳۰۷:		خط ۳۰۷:
	در همه‌پرسی فروردین ۱۳۵۸، نظام «جمهوری اسلامی» جایگزین سلطنت شد. قانون اساسی جدید نهادهای انتخابی مانند ریاست‌جمهوری و مجلس را با نهادهای دینی و انتصابی، از جمله [[ولایت فقیه]] و [[شورای نگهبان]]، ترکیب کرد.		در همه‌پرسی فروردین ۱۳۵۸، نظام «جمهوری اسلامی» جایگزین سلطنت شد. قانون اساسی جدید نهادهای انتخابی مانند ریاست‌جمهوری و مجلس را با نهادهای دینی و انتصابی، از جمله [[ولایت فقیه]] و [[شورای نگهبان]]، ترکیب کرد.

	عنوان جمهوری به‌تنهایی درباره میزان حاکمیت مردم داوری نهایی به دست نمی‌دهد. ~~از دید منتقدان جمهوری اسلامی،~~ اختیارات نهادهای انتصابی، نظارت استصوابی، محدودیت انتخابات، نبود برابری کامل شهروندان و تمرکز قدرت در رهبری با اصول جمهوری‌خواهی دموکراتیک ناسازگار است~~. مدافعان نظام، مشروعیت آن را ترکیبی از رأی مردم و اصول دینی معرفی می‌کنند~~.		عنوان جمهوری به‌تنهایی درباره میزان حاکمیت مردم داوری نهایی به دست نمی‌دهد. اختیارات نهادهای انتصابی، نظارت استصوابی، محدودیت انتخابات، نبود برابری کامل شهروندان و تمرکز قدرت در رهبری با اصول جمهوری‌خواهی دموکراتیک ناسازگار است.

	=== جمهوری‌خواهی در اپوزیسیون ایران ===		=== جمهوری‌خواهی در اپوزیسیون ایران ===

	جمهوری‌خواهی یکی از گرایش‌های اصلی مخالفان حکومت ایران است~~. جمهوری‌خواهان ایرانی طیف متنوعی از نیروهای لیبرال، دموکرات، ملی، چپ، سکولار و دین‌باور را دربرمی‌گیرند~~. نقاط مشترک بسیاری از آنان عبارت‌اند از نفی سلطنت موروثی، تأکید بر حاکمیت مردم، انتخابات آزاد، جدایی نهاد دین از دولت، حقوق برابر شهروندی و انتقال مسالمت‌آمیز قدرت.		جمهوری‌خواهی یکی از گرایش‌های اصلی مخالفان حکومت ایران است. نقاط مشترک بسیاری از آنان عبارت‌اند از نفی سلطنت موروثی، تأکید بر حاکمیت مردم، انتخابات آزاد، جدایی نهاد دین از دولت، حقوق برابر شهروندی و انتقال مسالمت‌آمیز قدرت.

	در میان جمهوری‌خواهان درباره نظام ریاستی یا پارلمانی، تمرکز یا عدم تمرکز، فدرالیسم، سیاست اقتصادی، چگونگی دوره گذار و رابطه دین و عرصه عمومی اختلاف وجود دارد. بنابراین، جمهوری‌خواهی ایرانی یک سازمان یا برنامه واحد نیست، بلکه خانواده‌ای از گرایش‌های سیاسی است.		در میان جمهوری‌خواهان درباره نظام ریاستی یا پارلمانی، تمرکز یا عدم تمرکز، فدرالیسم، سیاست اقتصادی، چگونگی دوره گذار و رابطه دین و عرصه عمومی اختلاف وجود دارد. بنابراین، جمهوری‌خواهی ایرانی یک سازمان یا برنامه واحد نیست، بلکه خانواده‌ای از گرایش‌های سیاسی است.
خط ۴۵۵:		خط ۴۵۵:
	* [[انقلاب آمریکا]]		* [[انقلاب آمریکا]]
	* [[انقلاب فرانسه]]		* [[انقلاب فرانسه]]
	* [[انقلاب مشروطه ایران]]		* [[جنبش مشروطه ایران\|انقلاب مشروطه ایران]]
	* [[جمهوری اسلامی ایران]]		* [[جمهوری اسلامی ایران]]
	* [[سلطنت مشروطه]]		* [[سلطنت مشروطه]]

Alireza k h: صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات مفهوم |عنوان = جمهوری‌خواهی |نام لاتین = Republicanism |نام‌های دیگر = جمهوریت، جمهوری‌گرایی، جمهوری‌خواهی مدنی، سنت جمهوری‌خواه |حوزه = فلسفه سیاسی، حقوق اساسی، تاریخ اندیشه سیاسی |نوع = سنت فکری، نظریه سیاسی و جنبش سیاسی |خاستگاه = ی...» ایجاد کرد

2026-09-18T06:08:30Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات مفهوم |عنوان = جمهوری‌خواهی |نام لاتین = Republicanism |نام‌های دیگر = جمهوریت، جمهوری‌گرایی، جمهوری‌خواهی مدنی، سنت جمهوری‌خواه |حوزه = فلسفه سیاسی، حقوق اساسی، تاریخ اندیشه سیاسی |نوع = سنت فکری، نظریه سیاسی و جنبش سیاسی |خاستگاه = ی...» ایجاد کرد

نمایش تغییرات