https://www.iran-pedia.org/w/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=Alireza+k+h 2026-09-21T07:07:53Z مشارکت‌های کاربر MediaWiki 1.43.0 https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%AA%DB%8C&diff=93119 2026-09-21T07:06:53Z

<p>Alireza k h: /* انقلاب‌ها و جنبش‌های جهان */</p> <hr /> <div>این صفحه، نقشهٔ موضوعی مقاله‌های پایه و حیاتی [[ایران‌پدیا]] است. مقاله‌ها بر اساس موضوع غالب، رابطهٔ معنایی و نقش آن‌ها در معماری محتوای دانشنامه طبقه‌بندی شده‌اند. این ساختار به کاربران و موتورهای جست‌وجو کمک می‌کند مسیر میان مقاله‌های مادر، زیرموضوع‌ها و مقاله‌های تخصصی را بهتر بشناسند.<br /> <br /> * پیوندهای قرمز، مقاله‌هایی هستند که هنوز ایجاد نشده‌اند؛ پیوندهای آبی به مقاله‌های موجود یا در حال تکمیل می‌رسند.<br /> * [[ایران‌پدیا:نوشتارهای برگزیده|نوشتارهای برگزیده]] با ({{FA-star}})، نوشتارهای عالی با ({{A-Class-icon}})، [[ایران‌پدیا:نوشتار خوب|نوشتارهای خوب]] با ({{GAicon}}) و نوشتارهای متوسط با ({{B-icon}}) مشخص شده‌اند.<br /> * برخی مقاله‌های چندموضوعی یا تکرارشده در فهرست مبدأ، برای حفظ تمام مدخل‌ها در این نسخه نیز نگه داشته شده‌اند.<br /> <br /> __TOC__<br /> <br /> == انقلاب‌ها، اعتراضات و جنبش‌های اعتراضی ==<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ مقاله‌های اصلی و رویدادها ===<br /> # [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]<br /> # [[خیزش دانشگاه‌ها در اسفند ۱۴۰۴]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ فهرست‌های استانی ===<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]<br /> # [[گالری شهیدان قیام ۱۴۰۴]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان تهران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کرمانشاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان لرستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان خوزستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان فارس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان گیلان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان مازندران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان سیستان و بلوچستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان البرز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان ایلام]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان قزوین]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان همدان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان مرکزی]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان آذربایجان شرقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان آذربایجان غربی]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان گلستان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان زنجان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان هرمزگان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کرمان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان یزد]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان قم]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان بوشهر]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان‌های خراسان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان اردبیل]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان چهارمحال و بختیاری]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در ٰاستان کهگیلویه و بویراحمد]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان سمنان]]<br /> # [[شهیدانی که محل شهادت آنها نامشخص است]]<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ (شماره۲)]]<br /> # [[کشتار در ملکشاهی ۱۴۰۴]]<br /> # [[حمله به بیمارستان خمینی ایلام]]<br /> # [[قطع اینترنت ایران در دی ۱۴۰۴]]<br /> # [[آتش‌نشان‌های شهید در اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ جان‌باختگان ===<br /> # [[داریوش انصاری بختیاروند]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسام خدایاری‌فرد]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[شایان اسدالهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا عظیم‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خداداد شیروانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وهاب موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی فلاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سجاد والامنش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد جلیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور مختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین بیاتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سروش سلیمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رسول کدیوریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا قنبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان بزرگی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرمحمد کوهکن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد نوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا امانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاها صفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احد ابراهیم‌پور عبدلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فارص (محسن) آقامحمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مقدسی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[لطیف کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مبین یعقوب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسیح جلیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد عیوضی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین مونسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل خالدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهمن فتاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکرم پیرگزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روبینا امینیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود ذات‌پرور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی امامی‌پور]]<br /> # [[منصوره حیدری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز منصوری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قاسم روستا]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین ربیعی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا مرادی‌عبدالوند]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مرادی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ولی‌دوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیاکو محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خالد ملایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی عزیزی جعفرآبادی]]<br /> # [[ابراهیم یوسفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روح‌الله ستاره مشتری]]<br /> # [[سامان نظری]]<br /> # [[محمدرضا گروهی]]<br /> # [[رضا رحمتی]]<br /> # [[مجتبی قربانی]]<br /> # [[فرهاد عیوضی دودرایی]]<br /> # [[مهدی سلحشور]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود موسوی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا کرمی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[علی کریمی باولکی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا صیدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بیات سبحانی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی قرباندوست]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی جهانبخش]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد غلامزاده نوشری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سونیا صالحی راد]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آرزو عابدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان علیزاده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم احمدپوریان]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسین میرزایی قلعه‌زنجیری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[برهان اسدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید صالحی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آرنیکا دباغ]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مرادی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین محمدزاده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل حیدری موصلو]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بهرامی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[نعیم عبداللهی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدین دولت‌خواه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی پرویزی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد گنجی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[یزدان افروغ]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزاد خیردار]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر فلاح]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سامان فتاحی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[شعله ستوده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا لشکری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا سمیع‌پور]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی لواسانی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بهنام درویش]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر شکری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر فرد]]<br /> # [[ابوالفضل طاووسی]]<br /> # [[ستایش شفیعی]]<br /> # [[دانیال سبزیکار]]<br /> # [[دیار پورچهریق]]<br /> # [[سیامک راشد]]<br /> # [[هولاکو ایوانی]]<br /> # [[ریبین مرادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[افسانه رضویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا حاجی مرادیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید ابراهیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدا حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ملینا اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نگین قدیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران رفیعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سمانه میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سورنا گلگون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سینا اشکبوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا بهلولی پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسین میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه علی‌محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[متین منتظرالظهور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مبین فیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نازلی جان‌پرور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا بنی‌عامریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال مصطفوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن مصطفوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پویا رستمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرنیا شاد بجارکناری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهره فاضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبنم فردوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمیله شفیعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[معین رنجبر (همایون)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد صالح ظریف‌مقدم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گل‌محمد شاهوزایی (شاهوزهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صنم پوربابایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زیبا دستجردی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسیح شاهوردی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ضیایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال دیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صالح محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌عباس زورقچیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه عباسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صالحه اکبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جعفر جاویدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد بیرانوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الهام طغیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهنام ایزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرش طلوع شیخ‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید مهدوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی میرجعفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین امام‌جمعه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهاران طاهرخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمهدی روستا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پارسا رحمتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی آرمند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن سماکوش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان شکورزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین عشقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مژگان عرفانی‌فر]]<br /> # [[مریم لقمانی]]<br /> # [[محمدحسین کیمیایی]]<br /> # [[گلاله محمودی‌آذر]]<br /> # [[مجتبی باباخانی]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ مقاله‌های اصلی و رویدادها ===<br /> # [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ ایران]]<br /> # [[جمعه خونین زاهدان]]<br /> # [[خیزش ایذه]]<br /> # [[چهلم حدیث نجفی]]<br /> # [[کوکتل مولوتف]]<br /> # [[انقلاب مخملی]]<br /> # [[نسل Z]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ جان‌باختگان ===<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۱]]<br /> # [[مهسا امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حدیث نجفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیکا شاکرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش محمودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قائمی‌فر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خدانور لجعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مونا نقیب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غزاله چلاوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کومار درافتاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان زمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیان پیرفلک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرنیکا قائم‌مقامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی عراقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حنانه کیاکجوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارینا اسماعیل‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیلار حقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاروان قادر شوکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرشاد شهیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما شفیق‌دوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسرا پناهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حسن‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرتین رحمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا سروری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسیم صدقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرین علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مینو مجیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سینا نادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا بهمنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سالار مجاوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هیمن حمزه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا شهپرنیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرشیا امام‌ قلی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عاطفه نعامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران سماک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمیدرضا روحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورش نیک‌نام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حامد سلحشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماهک هاشمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یلدا آقافضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدا رستمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هومن عبداللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین بساطی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نگین عبدالملکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید بادپا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید جواد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[برهان الیاسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امید زارع مؤیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی روزبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال پابندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزین معروفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما نوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهریار عادلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران بصیر توانا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شمال خدیری پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فایق مام قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمومن زندکریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سامان قادرپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل مولودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مختار فتحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان منبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید احمد شکراللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل امیرعطایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصوره سگوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد روحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرمیتا گراوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم رحیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمداقبال نایب‌زهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی احمدپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران شیخه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد میرموسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کمیل ابوالحسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیدجواد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عماد حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آریان مریدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسر شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل آدینه‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدف موحدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل شنبدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارینا ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کبری شیخه سقا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر بیرانوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن محمدپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر اعظمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شادمان احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دنیا فرهادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم اسماعیل‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حاجی رسول‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی زارع اشکذری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم آروین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق فولادی‌وندا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرزاد احمدی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران اکرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[متین نادرخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید مهدی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ اعدام‌شدگان ===<br /> # [[قاسم آبسته]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایوب کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[داوود عبداللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد زهره‌وند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر شیرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قبادلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمهدی کرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حسینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن شکاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال کاظمی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجیدرضا رهنورد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد سلیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید حسین‌نژاد حیدرانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجاهد کورکور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجید کاووسی‌فر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهلا و نسرین کعبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمیدرضا درخشنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران بهرامیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مونا محمودنژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عامر رامش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ساسان آزادوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محراب عبدالله‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالجلیل شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد عباسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عباس اکبری فیض‌آبادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشکان مالکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد محمدی‌نیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین حاتمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاهین واحدپرست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی فهیم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حامد ولیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان کیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم دولت‌آبادی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا میری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی رسولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدامین بیگلری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عارف خوشکار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد امینی دهاقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد زمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان اسفندیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گل‌محمد محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی خانکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین صفری حسین‌آبادی]]<br /> # [[ابوالفضل سپاهی بادجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آروین خیرخواهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهرام صادقی]]<br /> # [[قائم حسینی]]<br /> # [[مجید آدینه]]<br /> <br /> === دیگر اعتراضات، اعتصاب‌ها و جنبش‌ها ===<br /> # [[تظاهرات در ایران]]<br /> # [[تظاهرات قزوین ۱۳۷۳]]<br /> # [[حمله به کوی دانشگاه تهران (۱۸-۲۳ تیر ۱۳۷۸)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات ۱۳۸۸]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات کازرون]]<br /> # [[اعتراضات دی‌‌ماه ۱۳۹۶]]<br /> # [[اعتراضات دی‌‌ماه ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات لردگان ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات عراق ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات ۱۳۹۸ ایران]]<br /> # [[قیام تشنگان]]<br /> # [[مادران آبان]]<br /> # [[اعتصاب غذای زندانیان سیاسی - سه‌شنبه‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === جان‌باختگان دیگر اعتراضات ===<br /> # [[نیکتا اسفندانی]]<br /> # [[رامین پوراندرجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارو قهرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت ابراهیم‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید زینالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی صالحی]]<br /> # [[نوید افکاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید بهبودی]]<br /> # [[عبدالله لرستانی]]<br /> # [[مهدی نیکویی]]<br /> # [[حمزه بریهی]]<br /> # [[فرزاد انصاری‌فر]]<br /> # [[محسن محمدپور]]<br /> # [[آرشام ابراهیمی]]<br /> # [[پویا بختیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدجواد عابدی]]<br /> # [[پژمان قلی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد معین‌فر]]<br /> # [[مهدی دائمی]]<br /> # [[رضا معظمی گودرزی]]<br /> # [[فرهاد مجدم]]<br /> # [[پدرام جعفری]]<br /> # [[سجاد رضایی]]<br /> # [[صدف موحدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد طاهری]]<br /> # [[مینا شیخی]]<br /> # [[میلاد محققی]]<br /> # [[آذر میرزاپور زهابی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا انجوی]]<br /> # [[صانع ژاله]]<br /> # [[محمد مختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر هارون رشیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == مقاومت و اپوزیسیون ایران ==<br /> <br /> === سازمان‌ها، شوراها و ساختارهای مقاومت ایران ===<br /> # [[اپوزیسیون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رهبری ذی‌صلاح]]<br /> # [[پیام‌های مسعود رجوی]]<br /> # [[سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[شورای ملی مقاومت ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جبهه همبستگی ملی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سخنرانی مسعود رجوی در ۴ بهمن ۱۳۵۷]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طرح شورای ملی مقاومت درباره آزادی‌ها و حقوق زنان]]<br /> # [[طرح شورای ملی مقاومت ایران برای خودمختاری کردستان ایران]]<br /> # [[طرح صلح شورای ملی مقاومت]]<br /> # [[۳۰ مهر ۱۳۷۲ سالروز انتخاب مریم رجوی به عنوان رئیس جمهور دوران انتقال]]<br /> # [[طرح ده ماده‌ای مریم رجوی برای ایران فردا]]<br /> # [[نهضت عیاران]]<br /> # [[میلیشیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ترور زهرا رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[۵ مهر ۱۳۶۰]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جریان اپورتونیستی چپ نما در سازمان مجاهدین خلق (۱۳۵۴)]]<br /> # [[فراخوان به مسلح شدن جوانان توسط مسعود رجوی]]<br /> # [[کانون‌های شورشی]]<br /> # [[کمیسیون‌های شورای ملی مقاومت ایران]]<br /> # [[کتاب تشدید تروریسم و جنگ‌افروزی رژیم ایران]]<br /> # [[حمله تروریستی پشت آشان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار قرارگاه حبیب]]<br /> # [[عملکرد ۴۰ ساله‌ی مجاهدین خلق پس از انقلاب ضدسلطنتی]]<br /> # [[شورشگران]]<br /> # [[جبهه خلق و ضدخلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خط قرمز]]<br /> # [[افشای طرح کویر]]<br /> # [[راه‌حل سوم]]<br /> # [[فراخوان کمیته دوستان ایران آزاد در کشورهای نوردیک]]<br /> # [[قطعه‌ی ۴۱ بهشت زهرا]]<br /> # [[گزارش تحقیقات سایبری تردستون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تهاجم کانون‌های شورشی به بیت خامنه‌ای]]<br /> # [[اعلام دولت موقت توسط شورای ملی مقاومت ایران]]<br /> <br /> === رهبری، مسئولان و تشکیلات مجاهدین خلق ===<br /> # [[مسئول اول سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[تشکیلات مجاهدین خلق ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورای رهبری مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[شورای مرکزی مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[مسئول اول سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[هژمونی زنان در سازمان مجاهدین خلق ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تاریخچه و رویدادهای سازمان مجاهدین خلق ===<br /> # [[فاز سیاسی فاز نظامی]]<br /> # [[عاشورای مجاهدین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[۴ خرداد ۱۳۵۱ شهادت بنیانگذاران سازمان مجاهدین خلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ضربه اول شهریور ۵۰ به مجاهدین]]<br /> # [[ضربه ۱۲ اردیبهشت ۱۳۶۱]]<br /> # [[فاز سیاسی فاز نظامی]]<br /> # [[کودتای ۱۷ ژوئن ۲۰۰۳]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب ایدئولوژیک درونی مجاهدین]]<br /> # [[عملیات جاری]]<br /> # [[کاندیداتوری مسعود رجوی]]<br /> # [[خروج نام سازمان مجاهدین خلق ایران از لیست تروریستی انگلستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خروج نام مجاهدین از فهرست تروریستی اتحادیه اروپا]]<br /> # [[خروج نام سازمان مجاهدین از لیست تروریستی آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حکم شورای حکومتی عراق علیه مجاهدین خلق]]<br /> # [[قرارداد آتش‌بس بین مجاهدین و آمریکا]]<br /> # [[پرواز مسعود رجوی از تهران به پاریس]]<br /> # [[عزیمت مسعود رجوی از پاریس به عراق]]<br /> <br /> === عملیات و فعالیت‌های ارتش آزادی‌بخش ملی ایران ===<br /> # [[ارتش آزادی‌بخش ملی ایران]]<br /> # [[عملیات آفتاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عملیات چلچراغ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عملیات فروغ جاویدان]]<br /> # [[عملیات مروارید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مؤسسان پنجم ارتش آزادی‌بخش]]<br /> # [[بمباران قرارگاه‌های مجاهدین در کوت و جلولا]]<br /> # [[رژه ارتش آزادیبخش ملی ایران]]<br /> # [[جنگ آلان]]<br /> <br /> === قرارگاه اشرف، لیبرتی و انتقال به آلبانی ===<br /> # [[قرارگاه لیبرتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف ۳]]<br /> # [[قرارگاه اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله نیروهای ارتش عراق به قرارگاه اشرف ۶ و ۷ مرداد ۱۳۸۸]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله نیروهای ارتش عراق به قرارگاه اشرف ۱۹ فروردین ۱۳۹۰]]<br /> # [[قتل عام ۱۰ شهریور ۱۳۹۲ اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انتقال اعضای سازمان مجاهدین خلق به آلبانی]]<br /> <br /> === گردهمایی‌ها، تظاهرات و کنفرانس‌های مقاومت ===<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در استادیوم امجدیه ۲۲ خرداد ۱۳۵۹]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی آزادی، فلسفه‌ی انقلاب]]<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در تبریز]]<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در رشت]]<br /> # [[گردهمایی آینده انقلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات ۳۰ خرداد ۱۳۶۰]]<br /> # [[تظاهرات مادران ۱۳۶۰]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی جهانی ایران آزاد ۱۴۰۰]]<br /> # [[گردهمایی سالانه مجاهدین]]<br /> # [[تظاهرات استکهلم ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات لندن ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات واشنگتن]]<br /> # [[تظاهرات بروکسل]]<br /> # [[تظاهرات برلین ۱۳۹۸]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد آبان ۱۴۰۰ - واشینگتن]]<br /> # [[تظاهرات پاریس ۱۴۰۱]]<br /> # [[سفر مریم رجوی به ایتالیا ۱۴۰۲]]<br /> # [[کنفرانس درباره نسل کشی در قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[کنفرانس سیاست جدید]]<br /> # [[کنفرانس مقاومت ایران در پارلمان اروپا (۱۴۰۴)]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد در پارلمان ایتالیا]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد ۱۴۰۴ ایتالیا (رم)]]<br /> # [[کنفرانس «ایران به‌پاخاسته در مقابل رژیم اعدام‌ها»]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در بروکسل (۱۴۰۴)]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در نیویورک (۱‍۴۰۴)]]<br /> # [[کنفرانس برلین (۲۰۲۵)]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان انگلستان- آبان ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس برلین آبان ۱۴۰۴]]<br /> # [[اجلاس پارلمان اروپا در ۱۹ آذر ۱۴۰۴ (۱۰ دسامبر ۲۰۲۵)]]<br /> # [[دومین اجلاس پارلمان اروپا در روز جهانی حقوق بشر]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان فرانسه آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس کنگره آمریکا آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس دوحزبی سنای آمریکا آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات بزرگ برلین - ۱۸ بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس ایران: چشم‌انداز تغییر - ۱۹ بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات مونیخ در ۲۴ بهمن ۱۴۰۴ (۱۳ فوریه ۲۰۲۶)]]<br /> # [[کنفرانس بین‌المللی زنان در آستانه ۸ مارس ۲۰۲۶]]<br /> # [[کنفرانس آنلاین مریم رجوی با شخصیت‌های سیاسی- ۱۴اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در واشنگتن- ۱۶اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در پاریس- ۱۶اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس حقوق بشر در ژنو-۲۱ اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس در پارلمان انگلستان]]<br /> # [[تظاهرات پاریس؛ اعتراض جهانی به اعدام]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان انگلستان، ۸اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات واشنگتن ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی جهانی ایران آزاد ۲۰۲۶]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کنفرانس بین‌المللی دادخواهی قتل‌عام ۱۳۶۷ ـ ۱۴ شهریور]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در پاریس ـ ۲۱ شهریور ۱۴۰۵]]<br /> <br /> === حمایت‌های بین‌المللی، بیانیه‌ها و قطعنامه‌ها ===<br /> # [[بیانیه ملی ایرانیان]]<br /> # [[بیانیه ملی ایرانیان]]<br /> # [[جایزه خدمات بشردوستانه بین‌المللی هندوستان]]<br /> # [[قطعنامه ۱۰۰ کنگره آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گروه پارلمانی دفاع از حقوق و حفاظت اشرف ۳ در کنگره آمریکا]]<br /> # [[قطعنامه ۱۱۴۸ کنگره آمریکا]]<br /> # [[قطعنامه ۱۶۶ کنگره آمریکا]]<br /> # [[نامه سرگشاده «کمیته آلمانی همبستگی برای ایران آزاد»]]<br /> # [[بیانیه اکثریت سنای ایتالیا]]<br /> # [[نامه‌ی ۴۵ شخصیت‌ بین‌المللی به رهبران جهان و رؤسای پارلمان‌]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۳۰۰ گروه پارلمانی، اتحادیه کارگری، شخصیت سیاسی، حقوقی و مدنی]]<br /> # [[نامه مشترک ۱۰۲ برنده جایزه نوبل به دبیرکل سازمان ملل متحد]]<br /> # [[هفتاد‌ودومین قطعنامه سازمان ملل متحد]]<br /> # [[بیانیه حمایت برندگان نوبل از قیام ۱۴۰۴]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قطعنامه پارلمان اروپا- ۲۳بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[بیانیه حمایت شخصیت‌های جهانی از دولت موقت]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۵۷ برنده جایزه نوبل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نامه ۳۰۹شخصیت به دبیر کل سازمان ملل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قطعنامه پارلمان اروپا - ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیانیه جوانان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیانیه ۳۰۰۰ شخصیت بین‌المللی]]<br /> <br /> === رسانه‌ها، منابع مالی و پایگاه اجتماعی مقاومت ===<br /> # [[نشریه مجاهد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منابع مالی مجاهدین خلق]]<br /> # [[پایگاه اجتماعی مجاهدین خلق]]<br /> # [[شیطان سازی علیه مجاهدین خلق]]<br /> # [[گلریزان همیاری]]<br /> # [[رادیو صدای مجاهد]]<br /> <br /> === احزاب و سازمان‌های اپوزیسیون ایران ===<br /> # [[جبهه ملی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حزب دموکرات کردستان ایران]]<br /> # [[حزب کومله]]<br /> # [[حزب توده ایران]]<br /> # [[سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر]]<br /> # [[کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی-اتحادیه ملی]]<br /> # [[سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران]]<br /> # [[انشعابات سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران]]<br /> # [[سازمان خبات انقلابی کردستان ایران]]<br /> # [[حزب آزادی کردستان]]<br /> # [[حزب دموکرات کردستان (لاده‌ران)]]<br /> # [[حزب کمونیست ایران]]<br /> # [[حزب کمونیست ایران (مارکسیست-لنینیست-مائوئیست)]]<br /> # [[حزب کمونیست کارگری ایران]]<br /> # [[حزب کمونیست کارگری ایران - حکمتیست]]<br /> # [[حزب کار ایران (توفان)]]<br /> # [[پژاک]]<br /> # [[جنبش دانشجویی]]<br /> # [[کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی-اتحادیه ملی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حزب رستاخیز]]<br /> # [[نهضت آزادی]]<br /> # [[جیش العدل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جبهه آزادیبخش ملی الجزایر]]<br /> # [[ارتش آزادیبخش ملی الجزایر]]<br /> # [[اخوان‌المسلمین]]<br /> <br /> === نظامیان و پرسنل ارتش هوادار مجاهدین ===<br /> # [[پرسنل ارتش هوادار مجاهدین]]<br /> # [[سرهنگ خلبان بهزاد معزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سروان خلبان مصطفی وجدانی طباطبایی]]<br /> <br /> == حقوق بشر، سرکوب و زندان ==<br /> <br /> === اعدام، کشتار و شکنجه ===<br /> # [[سرکوب کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محاکمه اسدالله اسدی]]<br /> # [[قتل‌های زنجیره‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشتار در نیزار ماهشهر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرونده خانه اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل داریوش مهرجویی و همسرش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشتار حجاج در مکه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل زیر شکنجه]]<br /> # [[سرکوب در ایران]]<br /> <br /> === قتل‌عام زندانیان سیاسی و جنبش دادخواهی ===<br /> # [[هیئت مرگ]]<br /> # [[قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[گورستان خاوران]]<br /> # [[قتل‌عام در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[هیئت مرگ]]<br /> # [[راهرو مرگ]]<br /> # [[گزارش جاوید رحمان درباره قتل عام۱۳۶۰ و ۱۳۶۷]]<br /> <br /> === حقوق بشر و حقوق بین‌الملل ===<br /> # [[نقض حقوق بشر در ایران]]<br /> # [[قطعنامه‌های حقوق‌بشر علیه رژیم ایران]]<br /> # [[نسل‌کشی]]<br /> # [[شکنجه]]<br /> # [[اعدام در ایران]]<br /> # [[زندانیان سیاسی در حکومت شاه]]<br /> # [[روز جهانی کارگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصل عدم توسل به زور]]<br /> # [[انجمن حقوق بین‌الملل]]<br /> # [[حق تعیین سرنوشت]]<br /> # [[تمامیت ارضی]]<br /> # [[حقوق بین‌الملل]]<br /> # [[حقوق بین‌المللی بشردوستانه]]<br /> # [[روز جهانی آزادی مطبوعات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قانون پناهندگی]]<br /> # [[قرارداد وین درباره روابط سیاسی]]<br /> # [[کنوانسیون برن برای حمایت از آثار ادبی و هنری]]<br /> # [[کنوانسیون ژنو]]<br /> # [[مداخله بشردوستانه]]<br /> # [[مصونیت دیپلماتیک]]<br /> # [[اعلامیه جهانی حقوق بشر]]<br /> # [[آزادی]]<br /> # [[آزادی بیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی رسانه]]<br /> # [[آزادی از ترس]]<br /> # [[بازداشت موقت]]<br /> # [[برابری در برابر قانون]]<br /> # [[حریم شخصی]]<br /> # [[حق درخواست]]<br /> # [[حقوق بشر (انسان)]]<br /> # [[خانه امن]]<br /> # [[دفاع مشروع]]<br /> # [[روز حقوق بشر]]<br /> # [[روز جهانی ناپدیدشدگان]]<br /> # [[سازمان مردم‌نهاد]]<br /> # [[شورای حقوق‌بشر سازمان ملل متحد]]<br /> # [[فعال حقوق بشر]]<br /> # [[گزارشگر ویژه حقوق بشر]]<br /> # [[فصل هفتم منشور سازمان ملل متحد]]<br /> # [[مهاجرت آزاد]]<br /> # [[میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی]]<br /> # [[میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی]]<br /> # [[حقوق طبیعی]]<br /> # [[حق انقلاب]]<br /> # [[احکام دینی]]<br /> # [[تفتیش عقاید]]<br /> # [[جنایت علیه بشریت]]<br /> # [[فتوا]]<br /> # [[فتوای قتل عام زندانیان سیاسی]]<br /> # [[بغی]]<br /> # [[محاربه]]<br /> # [[حاکم شرع]]<br /> # [[استرداد]]<br /> # [[شکنجه دولتی]]<br /> # [[استقلال قضایی]]<br /> # [[دادگاه قانون اساسی]]<br /> # [[قطعنامه ۲۰۲۵ شورای حکام آژانس]]<br /> # [[دفاعیات کنت لوئیس]]<br /> # [[بیانیه گروه هفت و همکاران آن در محکومیت سرکوب فرامرزی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[شکایت کیفری علیه کاظم غریب‌آبادی]]<br /> <br /> === زندان‌ها و بازداشتگاه‌ها ===<br /> # [[زندان اوین]]<br /> # [[زندان قصر]]<br /> # [[زندان قزلحصار]]<br /> # [[زندان گوهردشت]]<br /> # [[زندان کهریزک]]<br /> # [[زندان دیزل‌آباد]]<br /> # [[زندان یونسکو]]<br /> # [[زندان قزل‌قلعه]]<br /> # [[زندان فشافویه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زندان قرچک]]<br /> # [[زندان تهران بزرگ]]<br /> # [[زندان حشمتیه]]<br /> # [[زندان سراوان]]<br /> # [[زندان زابل]]<br /> # [[زندان مرکزی مشهد]]<br /> # [[زندان عادل‌آباد شیراز]]<br /> # [[زندان خورین]]<br /> # [[زندان تبریز]]<br /> # [[زندان مرکزی اورمیه]]<br /> # [[زندان فجر دزفول]]<br /> # [[زندان دستگرد اصفهان]]<br /> # [[زندان شیبان اهواز]]<br /> # [[زندان صیدنایا]]<br /> # [[زندان لاکان رشت]]<br /> # [[زندان قرچک ورامین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == اشخاص و زندگی‌نامه‌ها ==<br /> <br /> === کنشگران، زندانیان سیاسی و چهره‌های اجتماعی ===<br /> # [[کاظم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین نقدی]]<br /> # [[محسن دگمه‌چی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزاد کمانگر]]<br /> # [[شیرین علم‌هولی]]<br /> # [[ستار بهشتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم رسولی]]<br /> # [[سید ابراهیم رسولی]]<br /> # [[مجید اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی حاج‌آقایی]]<br /> # [[حاج خلیل رضایی]]<br /> # [[احسان فتاحیان]]<br /> # [[ارژنگ داوودی]]<br /> # [[زهرا صفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد کرد زنگنه]]<br /> # [[فاطمه مثنی]]<br /> # [[کیانوش زندی]]<br /> # [[زهرا کاظمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروغ تقی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرستو معینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گلرخ ایرایی]]<br /> # [[سهیل عربی]]<br /> # [[آرش صادقی]]<br /> # [[مریم اکبری منفرد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیره جلالی]]<br /> # [[آتنا دائمی]]<br /> # [[هاشم خواستار]]<br /> # [[حسین سودمند]]<br /> # [[ناصر فهیمی]]<br /> # [[داریوش فروهر]]<br /> # [[پروانه مجد اسکندری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یحیی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هدی صابر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه فارسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زینب جلالیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انورخضری]]<br /> # [[ادریس جمشیدزهی]]<br /> # [[شریفه محمدی]]<br /> # [[وریشه مرادی]]<br /> # [[پخشان عزیزی]]<br /> # [[حاج خلیل رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی یونسی]]<br /> # [[امیرحسین مرادی]]<br /> # [[منوچهر فلاح]]<br /> # [[احسان فریدی]]<br /> # [[علیرضا شریعت‌پناهی]]<br /> # [[مسعود جامعی]]<br /> # [[فرشاد اعتمادی‌فر]]<br /> # [[آرمین (احسان) خدایاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا مرداسی (حمیداوی)]]<br /> # [[حافظ فروحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرمان صادقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن بیت عبدالله]]<br /> # [[سعید عباسی]]<br /> # [[الهه فولادی]]<br /> # [[یعقوب درخشان]]<br /> # [[زینب همرنگ سیدبگلو]]<br /> # [[ارغوان فلاحی]]<br /> # [[معصومه (شیوا) اسماعیلی]]<br /> # [[پژمان توبره‌ریزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سمیه رشیدی]]<br /> # [[غلامحسین کلبی]]<br /> # [[محمدجواد وفایی ثانی]]<br /> # [[محمد معصوم شاهی]]<br /> # [[زهرا شهباز طبری]]<br /> # [[رضا عبدالی]]<br /> # [[کریم خجسته]]<br /> # [[خسرو علیکردی]]<br /> # [[شاهین ذوقی‌تبار]]<br /> # [[خسرو رهنما]]<br /> # [[احسان رستمی]]<br /> # [[ربابه ماسوری]]<br /> # [[علی معزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور جمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود مسجودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا کمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فتح‌الله آوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عیسی چاری]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انقلابیون و اعضای مقاومت ایران ===<br /> # [[محمدعلی جابرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرپرویز پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی میهندوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کریم(محراب)رشیدی]]<br /> # [[ناصر صادق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف ربیعی]]<br /> # [[موسی خیابانی]]<br /> # [[آذر رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر مقدم]]<br /> # [[احمد (عبدالله) کلاهدوز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش سیفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهناز کلانتری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سوسن میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فضل‌الله تدین چهارسوقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بازرگانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم ذوالانوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی جوان خوشدل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شکرالله مشکین فام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجید شریف واقفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی صمدیه لباف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهر احمدزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود احمدزاده]]<br /> # [[احمد رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود عسگری‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی باکری]]<br /> # [[محمود قائمشهر]]<br /> # [[بهجت تیفتکچی]]<br /> # [[رسول مشکین‌فام]]<br /> # [[محمود شامخی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا سعادتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ضابطی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین رضایی]]<br /> # [[طاهره طلوع]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا خسروی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گوهر ادب‌آواز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سکینه چاقوساز]]<br /> # [[معصومه کبیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صارمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جعفر کاظمی]]<br /> # [[منیره رجوی]]<br /> # [[حجت زمانی]]<br /> # [[ثریا ابوالفتحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[معصومه عضدانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالرضا رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف احمدی]]<br /> # [[سیاوش سیفی]]<br /> # [[ابراهیم ذاکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ندا حسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدیقه مجاوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولی‌الله فیض مهدوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه مصباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی شفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر اکبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلیل گادانی]]<br /> # [[زهره قائمی]]<br /> # [[گیتی گیوه‌چینیان زاده]]<br /> # [[ابراهیم ذاکری]]<br /> # [[محمد سیدی کاشانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین مدنی]]<br /> # [[مسعود رجوی]]<br /> # [[مریم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مریخی]]<br /> # [[مهدی ابریشمچی]]<br /> # [[محمد سید المحدثین]]<br /> # [[محمد علی توحیدی]]<br /> # [[فهیمه اروانی]]<br /> # [[مژگان پارسایی]]<br /> # [[زهره اخیانی]]<br /> # [[صدیقه حسینی]]<br /> # [[مهوش سپهری]]<br /> # [[بهشته شادرو]]<br /> # [[شهرزاد حاج‌سیدجوادی]]<br /> # [[گیتی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حیاتی]]<br /> # [[محمود عطایی]]<br /> # [[محمود عضدانلو]]<br /> # [[محمد حنیف نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید محسن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اصغر بدیع زادگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین پارسیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن جزنی]]<br /> # [[اسماعیل شریف‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز دهقانی]]<br /> # [[ابوالحسن خانعلی]]<br /> # [[شکرالله پاکنژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خسرو روزبه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرپرویز پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر صفایی فراهانی]]<br /> # [[خسرو گلسرخی]]<br /> # [[میرزا کوچک‌ خان جنگلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ستارخان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مادر ذاکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آراسته قلی‌وند]]<br /> # [[عالیه بازرگان]]<br /> # [[محترم ایجه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود بنی‌هاشمی]]<br /> # [[عباس عمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد رئوف بشردوست]]<br /> # [[داریوش سلحشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه احمدی اسکویی]]<br /> # [[محمدحسین جنتی لادانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کرامت‌الله دانشیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزیز رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود فرشچی]]<br /> # [[مجید کاووسی‌فر]]<br /> # [[سعید سنگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رامین حسین‌پناهی]]<br /> # [[عباس مدرسی‌فر]]<br /> # [[عبدالرحمان قاسملو]]<br /> # [[حمیرا اشراق]]<br /> # [[فضیلت علامه حائری]]<br /> # [[حیدر قربانی]]<br /> # [[محسن محمدباقر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته اسفندیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عفت حداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم گلزاده غفوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[راضیه کرمانشاهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عذرا علوی طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد زیبرم]]<br /> # [[بتول رجایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسترن عظیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گداعلی صابر مطلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسین سیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود بریسمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن نگهبان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید ماسوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن معصومی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی قره‌اوغلانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر باباعلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کریم جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالرحیم احراری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حسن‌ کاویار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی یونسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شکرالله ربیعی]]<br /> # [[امیرحسین مرادی]]<br /> # [[سید علی نبوی چاشمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم باقرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین حبیبی]]<br /> # [[عباس مفتاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گیتی‌السادات جوزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن ضیاظریفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرنوش ابراهیمی روشن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا گلی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پروانه پیوستگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود شکیبانژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یحیی شجاعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حمزه لوئیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی نجاتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حوا برزگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهرزاد مرشدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نصرت رمضانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی حسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز احسانی اسلاملو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صبا هفت‌ برادران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صمد بهرنگی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ اعظمی لرستانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الله‌قلی خان جهانگیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین جهانگیری]]<br /> # [[شهلا حریری مطلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا معدنچی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین نقدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم هژبریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمالک علوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا خالقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا مسعودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد رضا شادبختی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاهپور علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وحید بنی عامریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پویا قبادی بیستونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک علیپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکبر (شاهرخ) دانشورکار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد تقوی سنگدهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن منتظر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن عضدانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صاحب (مهدی) ذبیحیان لنگرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد بگلری (نوشین)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صمیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایرج ماسوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا (عبدالله) راتبی]]<br /> # [[خانواده مصباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته شبانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عطیه محررخوانساری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اصغر اکبرنیا منصور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حسن‌ کاویار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرح اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیومرث سیدخلخال]]<br /> # [[حسن سرخوش]]<br /> # [[مریم قدسی‌مآب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم سیفان بابایی]]<br /> # [[حفیظ الله شمس]]<br /> # [[زهره بنی‌جمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سلطنت رمیم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قادر ویسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شایان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود فرد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد درودیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشید اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم افجه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور رادپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته ازهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید خادمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین خیابانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صغری داوودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یزدان تیموریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین شهرابی فراهانی]]<br /> # [[مژگان مهدوی]]<br /> # [[مهناز میمنت]]<br /> # [[اختر مولوی]]<br /> # [[محمود میمنت]]<br /> <br /> === سیاست‌مداران ایرانی ===<br /> # [[رضاشاه پهلوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا پهلوی]]<br /> # [[اشرف پهلوی]]<br /> # [[علی امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اقبال لاهوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالحسین تیمورتاش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دکتر محمد مصدق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیّدحسن تقی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیدحسین فاطمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعباس هویدا]]<br /> # [[بی‌بی مریم بختیاری]]<br /> # [[جمشید آموزگار]]<br /> # [[جعفر شریف‌امامی]]<br /> # [[عبدالرحمن قاسملو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق شرفکندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق قطب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی بازرگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[داریوش فروهر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت‌الله سحابی]]<br /> # [[یدالله سحابی]]<br /> # [[محمدتقی شریعتی مزینانی]]<br /> # [[یحیی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ملکی]]<br /> # [[ابراهیم یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن بنی‌صدر]]<br /> # [[محمود افشارطوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا آقاخان کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاپور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ترور شاپور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دکتر حشمت طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تیمور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسن رشدیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی فروغی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهر احمدزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مظفر بقایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد قوام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید ضیاءالدین طباطبایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سردار اسعد بختیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمجید میرزا عین‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم سامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نورالدین کیانوری]]<br /> <br /> === مقام‌ها و مسئولان جمهوری اسلامی ===<br /> # [[روح‌الله خمینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صیاد شیرازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی رازینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجتبی خامنه‌ای]]<br /> # [[مرتضی مطهری]]<br /> # [[احمد خمینی]]<br /> # [[علی فلاحیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید علی خامنه ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم سلیمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی کروبی]]<br /> # [[ابوالحسن بنی‌صدر]]<br /> # [[میرحسین موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدتقی مصباح یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد خاتمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود احمدی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن روحانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسینعلی نیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم رئیسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین باقری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی اشراقی]]<br /> # [[مصطفی پورمحمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله لاجوردی]]<br /> # [[علی لاریجانی]]<br /> # [[صادق لاریجانی]]<br /> # [[محمود هاشمی شاهرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ری شهری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قربانعلی دری نجف‌آبادی]]<br /> # [[حسین اشتری]]<br /> # [[ابوالقاسم صلواتی]]<br /> # [[محمدباقر قالیباف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن شاهوارپور]]<br /> # [[علی باقری‌ کنی]]<br /> # [[صادق قطب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا پناهیان]]<br /> # [[عطاءالله اشرفی اصفهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین محسنی اژه‌ای]]<br /> # [[حمید نوری]]<br /> # [[داوود رحمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکبر هاشمی رفسنجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسینعلی منتظری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا رادان]]<br /> # [[حسین سلامی]]<br /> # [[سید رضی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایمان افشاری]]<br /> # [[محمدرضا زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی عموزاد]]<br /> # [[قاضی محمدرضا عموزاد خلیلی]]<br /> # [[محسن فخری‌زاده مهابادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بهشتی]]<br /> # [[قاضی محمدرضا توکلی]]<br /> # [[مهدی نصیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا عسگری]]<br /> # [[مصطفی تاجزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین امیرعبداللهیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی آل هاشم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مخبر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین احمدی شاهرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مالک رحمتی]]<br /> # [[حسین طائب]]<br /> # [[سعید جلیلی]]<br /> # [[مسعود پزشکیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اصغر حجازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامعلی حداد عادل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین قاضی‌زاده هاشمی]]<br /> # [[علیرضا زاکانی]]<br /> # [[محمد محمدی گلپایگانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا عارف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مقیسه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک زنجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید امامی]]<br /> # [[حسین همدانی]]<br /> # [[صادق خلخالی]]<br /> # [[حسین موسوی تبریزی]]<br /> # [[محمود هاشمی شاهرودی]]<br /> # [[امیرعلی حاجی‌زاده]]<br /> # [[روح‌الله حسینیان]]<br /> # [[علی قدوسی]]<br /> # [[تریتا پارسی]]<br /> # [[علی شمخانی]]<br /> # [[احمد علم‌الهدی]]<br /> # [[احمد خاتمی]]<br /> # [[کاظم صدیقی]]<br /> # [[احمد توکلی]]<br /> # [[سید محمد حسین‌زاده حجازی]]<br /> # [[محمدباقر ذوالقدر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسین مجید موسوی افتخاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن تهرانی مقدم]]<br /> # [[اسدالله اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر ولایتی]]<br /> # [[وحید حقانیان]]<br /> # [[غفور درجزی]]<br /> # [[احمد وحیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد پاکپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا اعرافی]]<br /> # [[امیر حاتمی]]<br /> # [[اسماعیل خطیب]]<br /> # [[علی‌رضا تنگسیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کمال خرازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین دهقان]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === آمران و عاملان سرکوب و کشتار ===<br /> # [[امجد یوسف]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === شخصیت‌های تاریخی ایران ===<br /> # [[کوروش بزرگ]]<br /> # [[یپرم خان]]<br /> # [[یعقوب لیث]]<br /> # [[کیخسرو]]<br /> # [[محمدتقی‌ پسیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرکبیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رئیس‌علی دلواری]]<br /> # [[شاه نعمت‌ الله ولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروغ‌السلطنه آذرخشی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی محمد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوارد باسکرویل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آستفیک داویدیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابومسلم خراسانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزارضا کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ملک‌المتکلمین]]<br /> # [[جهانگیرخان صوراسرافیل]]<br /> # [[محمود محمود]]<br /> # [[میرزا ملکم‌خان]]<br /> # [[صادق رضازاده شفق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهره قره‌العین]]<br /> # [[ناظم‌الاسلام کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد اسماعیل امیرخیزی]]<br /> # [[میرزا محمدصادق آقا مجتهد تبریزی]]<br /> # [[کریم طاهرزاده بهزاد]]<br /> # [[میرزا جواد سعدالدوله]]<br /> # [[سید محمد طباطبایی]]<br /> # [[سید عبدالله بهبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آخوند ملا محمدکاظم خراسانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم صفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ملک‌زاده]]<br /> # [[سید جمال‌الدین اسدآبادی]]<br /> # [[ستارخان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسن‌خان مشیرالدوله]]<br /> # [[نجفقلی خان صمصام‌السلطنه بختیاری]]<br /> # [[میرزا محمدعلی خان تربیت]]<br /> # [[میرزا علی‌اصغر خان اتابک اعظم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزاحسن خان وثوق‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حیدرخان عمواوغلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا محمدحسین نائینی]]<br /> # [[شیخ احمد تربتی]]<br /> # [[سید جمال‌الدین واعظ اصفهانی]]<br /> # [[مهدی قلی‌خان هدایت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی ارداقی]]<br /> # [[عبدالرحیم طالبوف تبریزی]]<br /> # [[یحیی دولت‌آبادی]]<br /> # [[سید محمدرضا مساوات]]<br /> # [[سلیمان خان میکده]]<br /> # [[میرزا حسین خلیلی تهرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدیقه دولت‌آبادی]]<br /> # [[عبدالمجید میرزا عین‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسین خان سپهسالار]]<br /> # [[میرزای شیرازی]]<br /> # [[مریم عمید سمنانی]]<br /> # [[زین‌العابدین مراغه‌ای]]<br /> # [[محمدولی خان تنکابنی]]<br /> # [[میرزا حسن مستوفی‌الممالک آشتیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران میرزا]]<br /> # [[عباسقلی آدمیت]]<br /> # [[الله‌یار خان آصف‌الدوله]]<br /> # [[حسین پاشا خان]]<br /> # [[علی موسیو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک خرمدین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === رهبران و سیاست‌مداران جهان ===<br /> # [[امه سه‌زر]]<br /> # [[الی ویزل]]<br /> # [[لرد راسل جانسون]]<br /> # [[مولود آئونیت]]<br /> # [[محمود شریف بسیونی]]<br /> # [[آلبرتو نیسمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لرد رابین کوربت]]<br /> # [[لرد اسلین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد سوکارنو]]<br /> # [[محمد سوهارتو]]<br /> # [[ایندیرا گاندی]]<br /> # [[احمد بن بلا]]<br /> # [[ژاندارک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهاتما گاندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نلسون ماندلا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آبراهام لینکلن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جو لیبرمن]]<br /> # [[جورج واشنگتن]]<br /> # [[وینستون چرچیل]]<br /> # [[ژوزف استالین]]<br /> # [[پینوشه]]<br /> # [[جمال عبدالناصر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد انور السادات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدولف هیتلر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولیویه ونده کاستیل]]<br /> # [[اریک داوید]]<br /> # [[آلخو ویدال کوادراس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آبه پیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بنیتو موسولینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرانسیسکو فرانکو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اورسولا گرترود فون در لاین]]<br /> # [[اسماعیل هنیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هانری لکلرک]]<br /> # [[ناپلئون بناپارت]]<br /> # [[نیکلای چائوشسکو]]<br /> # [[سون یات سن]]<br /> # [[سید احمد غزالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جاوید رحمان]]<br /> # [[مارتین لوتر کینگ جونیور]]<br /> # [[ژان زیگلر]]<br /> # [[لخ والسا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژرژ-هنری بوته‌یه]]<br /> # [[رینالدو گالیندو پل]]<br /> # [[موریس دنبی کاپیتورن]]<br /> # [[احمد شهید]]<br /> # [[عاصمه جهانگیر]]<br /> # [[مای ساتو]]<br /> # [[بشار اسد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسن نصرالله]]<br /> # [[احمد چلبی]]<br /> <br /> === انقلابیون و کنشگران بین‌المللی ===<br /> # [[رزا لوگزامبورگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[چه گوارا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نلسون ماندلا]]<br /> # [[سیمون بولیوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولادیمیر لنین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشی‌مین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آنی ازبرت]]<br /> # [[سوفان چان]]<br /> # [[هارون هاشمی]]<br /> # [[سمینا اقبال]]<br /> # [[یاسر عرفات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوجهاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سالوادور آلنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پاتریس لومومبا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویکتور خارا]]<br /> # [[وو نگوین جیاپ]]<br /> # [[بابی ساندز]]<br /> <br /> === روحانیون ===<br /> # [[سید محمود طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی گلزاده غفوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد امامی کاشانی]]<br /> # [[حبیب‌الله آشوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلال گنجه‌ای]]<br /> # [[حسینعلی منتظری]]<br /> # [[عبدالغفار نقشبندی]]<br /> # [[حسن لاهوتی اشکوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید ابوالقاسم کاشانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیخ عبدالله مازندرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسین خلیلی تهرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسن مدرس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیخ محمد خیابانی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تاریخ‌نگاران ===<br /> # [[یرواند آبراهامیان]]<br /> # [[فریدون آدمیت]]<br /> # [[حسین مکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژانت آفاری]]<br /> # [[عبدالهادی حائری]]<br /> <br /> === دانشمندان و استادان دانشگاه ===<br /> # [[زرتشت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم میرزاخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد تفضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابیندرانات تاگور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد اشرف]]<br /> # [[محمدعلی شیخی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین صدیقی]]<br /> # [[ابوعلی سینا]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === برندگان جایزهٔ نوبل و حامیان مقاومت ایران ===<br /> # [[مِیرید کوریگان مگوایر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدولفو پرز اسکیول]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسکار آریاس سانچز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژوزه مانوئل راموس-هورتا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کارلوس فیلیپه شیمنش بلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جودی ویلیامز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توکل کرمان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لیما گبوئی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کایلاش ساتیارتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خوان مانوئل سانتوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیمیتری موراتوف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولکساندرا ماتویچوک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وُله سوینکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جی.ام. کوتسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الفریده یلینک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اورهان پاموک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هرتا مولر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماریو بارگاس یوسا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پاتریک مودیانو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سوتلانا الکسیویچ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کازوئو ایشی‌گورو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولگا توکارچوک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پتر هانتکه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[برایان جوزفسون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابرت ویلسون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوهان گئورگ بدنورتس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کلاوس فون کلیتزینگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جروم آیزاک فریدمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جوزف هوتون تیلور جونیور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویلیام دنیل فیلیپس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولفگانگ کترله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خراردوس تهوفت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آنتونی جیمز لگت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان لوئیس هال]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان کرامول ماتر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیوید جاناتان گراس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کنستانتین سرگیویچ نووسلوف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدام گای ریس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرژ اروش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرانسوا انگلر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیوید جفری واینلند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تاکاآکی کاجیتا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرتور بروس مک‌دونالد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیپ استفن تورن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دونا تِئو استریکلند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بری کلارک بریش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فیلیپ جیمز ادوین پیبلز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[راینهارد گنتسل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میشل گوستاو ادوار مایور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیر آگوستینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آلن اسپه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آن لویلیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جفری اورت هینتون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روآلد هافمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان جوزف هاپفیلد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرنتس کراوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان چارلز پولانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوان تسه لی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دادلی رابرت هرشباخ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روبرت هوبر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوهان دایزنهوفر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژان-ماری لن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توماس رابرت چک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آلن جی. هیگر]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> # [[سر جان ارنست واکر]]<br /> # [[الیاس جیمز کوری]]<br /> # [[رودلف آرتور مارکوس]]<br /> <br /> === دیگر چهره‌های شناخته‌شده ===<br /> # [[فاطمه سلطانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دلارا دارابی]]<br /> # [[حمیدالله اربابی]]<br /> # [[رومینا اشرفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر خدایاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عاطفه رجبی]]<br /> # [[سید محمد حسینی]]<br /> # [[مسیح علی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روح‌الله زم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمالک ریگی]]<br /> # [[دادشاه]]<br /> # [[سکینه سلیمان‌زاده]]<br /> # [[مهسا امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسر شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدجواد وفایی ثانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بلال نصرویی]]<br /> # [[سارا دلدار]]<br /> # [[ریحانه جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیر محمد خالقی]]<br /> # [[اصغر نحوی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ریحانه جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد بالدی]]<br /> # [[سارو قهرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هاله سحابی]]<br /> # [[ابوالحسن خانعلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نهال آهوقلندری]]<br /> # [[امیرحسین و احمدرضا فیضی]]<br /> # [[غزال مولان]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == تاریخ معاصر ایران ==<br /> <br /> === انقلاب مشروطه؛ رخدادها و نهادها ===<br /> # [[واقعۀ پارک اتابک]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انقلاب مشروطه؛ مفاهیم، مطبوعات و نمادها ===<br /> # [[منوّرالفکر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شب‌نامه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بست‌نشینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فراموشخانه]]<br /> # [[عدالت‌خانه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی‌خواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مشروطه و مشروعه]]<br /> # [[قانون اساسی مشروطیت]]<br /> # [[عدالت]]<br /> # [[مشروطه‌خواه]]<br /> # [[انجمن]]<br /> # [[قانون]]<br /> # [[ملت]]<br /> # [[تکفیر]]<br /> # [[آزادیستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فداییان (در انقلاب مشروطه)]]<br /> # [[جراید حُرّه (مطبوعات آزاد)]]<br /> # [[مستبدین]]<br /> # [[استبداد]]<br /> # [[آزادی]]<br /> # [[استبداد صغیر]]<br /> # [[مرکز غیبی تبریز]]<br /> # [[انجمن ایالتی تبریز]]<br /> # [[امیرخیز]]<br /> # [[روزنامه قانون]]<br /> # [[روزنامه حبل‌المتین]]<br /> <br /> === اواخر قاجار و دورهٔ پهلوی ===<br /> # [[انقلاب ضد سلطنتی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دارالفنون]]<br /> # [[اشغال ایران در جنگ جهانی اول]]<br /> # [[قرارداد ۱۹۱۹]]<br /> # [[کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹]]<br /> # [[نهضت جنگل]]<br /> # [[جمهوری گیلان]]<br /> # [[تظاهرات ۱۷ شهریور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشف حجاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بلوای نان]]<br /> # [[اشغال ایران در جنگ جهانی دوم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خودمختاری آذربایجان]]<br /> # [[قرارداد گس گلشائیان]]<br /> # [[قرارداد دارسی]]<br /> # [[کمیته زرگنده]]<br /> # [[نهضت ملی‌شدن نفت]]<br /> # [[قیام ۳۰ تیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قیام ۱۵ خرداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کودتای ۲۸ مرداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فدائیان اسلام]]<br /> # [[قرارداد نفتی کنسرسیوم]]<br /> # [[پیمان سنتو]]<br /> # [[ساواک]]<br /> # [[اصلاحات ارضی]]<br /> # [[قائم‌مقام فراهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مظفرالدین شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصرالدین شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد علی شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قیام سیاهکل]]<br /> # [[زلزله بوئین زهرا]]<br /> # [[جشن‌های ۲۵۰۰ ساله]]<br /> # [[جنگ ظفار]]<br /> # [[حزب رستاخیز]]<br /> # [[گاهشماری شاهنشاهی]]<br /> # [[گارد جاویدان شاهنشاهی]]<br /> # [[آتش‌سوزی سینما رکس آبادان]]<br /> # [[کنفرانس گوادلوپ]]<br /> # [[سیاست حقوق‌‌ بشر کارتر]]<br /> # [[آزادی آخرین دسته از زندانیان سیاسی زمان شاه در ۳۰ دی ۱۳۵۷]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نهضت تنباکو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قرارداد کنسرسیوم]]<br /> # [[عهدنامه گلستان]]<br /> # [[عهدنامه ترکمانچای]]<br /> # [[انقلاب سفید]]<br /> # [[پرویز ثابتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین فردوست]]<br /> # [[اردشیر زاهدی]]<br /> # [[پرویز نیکخواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فضل‌الله زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نعمت‌الله نصیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله علم]]<br /> # [[حزب زحمتکشان ملت ایران]]<br /> # [[شعبان جعفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرار شاه از ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرکوب عشایر در دوره رضاشاه]]<br /> <br /> === جمهوری اسلامی؛ رویدادها و تحولات تاریخی ===<br /> # [[درگیری درترکمن صحرا ۱۳۵۸]]<br /> # [[ماجرای نوار آیت]]<br /> # [[ایران گیت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب فرهنگی]]<br /> # [[هک مجلس جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سقوط هواپیمای اوکراینی]]<br /> # [[انفجارها و آتش‌سوزی‌های زنجیره‌ای در ایران]]<br /> # [[انفجار حرم امام رضا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله سایبری علیه جمهوری اسلامی]]<br /> # [[هک نهاد ریاست جمهوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاست النصر بالرعب]]<br /> # [[هک وزارت علوم، تحقیقات و فناوری]]<br /> # [[شوراهای مردمی]]<br /> # [[طرح نور و حجاب اجباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سقوط بالگرد ابراهیم رئیسی]]<br /> # [[متروپل آبادان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار مهیب بندرعباس]]<br /> <br /> === جنگ ایران و عراق و رویدادهای نظامی ===<br /> # [[جنگ ایران و عراق]]<br /> # [[عملیات کربلای ۴]]<br /> # [[کودتای نوژه]]<br /> <br /> == حکومت، سیاست و روابط بین‌الملل ایران ==<br /> <br /> === ساختار حکومت و نهادهای جمهوری اسلامی ===<br /> # [[رژیم ولایت فقیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انتخابات مجلس شورای اسلامی (۱۳۹۹–۱۳۹۸)]]<br /> # [[انحلال سپاه پاسداران]]<br /> # [[انتخابات ریاست جمهوری ۱۴۰۳]]<br /> # [[بیت خامنه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجلس خبرگان]]<br /> # [[گشت ارشاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بحران مشروعیت جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[ارتش سایبری جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمعیت مؤتلفه اسلامی]]<br /> # [[حزب جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[بسیج]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصلاح‌طلبی در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[تفکیک جنسیتی]]<br /> # [[نوشیدن جام زهر]]<br /> # [[لیست تروریستی وزارت خارجه آمریکا(FTO)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دارایی‌های خامنه‌ای]]<br /> # [[تروریسم جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا]]<br /> # [[بنیادهای تعاونی نیروهای مسلح]]<br /> # [[ستاد اجرایی فرمان امام]]<br /> # [[بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل کشیش‌های مسیحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۱۴کشور غربی علیه رژیم ایران]]<br /> # [[قرارگاه رمضان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توقیف ۴ سایت وزارت اطلاعات رژیم ایران]]<br /> # [[استفاده از کودکان ۱۲ساله در گشت و ایست بازرسی]]<br /> # [[انتقال کودکان در جنگ‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مدرسه حقانی]]<br /> <br /> === سپاه پاسداران، نیروهای نظامی و امنیتی ===<br /> # [[لباس شخصی]]<br /> # [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> # [[نیروی قدس سپاه پاسداران]]<br /> # [[سازمان اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> # [[نیروی انتظامی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[قرارگاه ثارالله]]<br /> # [[نیروی هوا فضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیروی هوایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> <br /> === سیاست خارجی، تحریم‌ها و روابط بین‌الملل ایران ===<br /> # [[گروگان گیری در سفارت آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرکز اسلامی هامبورگ]]<br /> # [[قرارداد ۲۵ ساله ایران و چین]]<br /> # [[نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله رژیم ایران به اسرائیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لایحه صلح از طریق قدرت در قرن بیست و یکم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبکه لابی نفوذ جمهوری اسلامی]]<br /> # [[لیست‌گذاری سپاه توسط دولت کانادا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله ۱۳ژوئن اسرائیل به ایران]]<br /> # [[حمله مشترک اسرائیل و ایالات متحده به ایران - ۹اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[فرماندهان و مقامات کشته‌ شده رژیم ایران در جنگ ۴۰روزه]]<br /> # [[محاصره دریایی آمریکا علیه ایران]]<br /> # [[بحران‌های بین‌المللی جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[سیاست گروگانگیری رژیم ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گروه ویژه اقدام مالی FATF]]<br /> # [[کنفرانس لهستان]]<br /> # [[تحریم صنایع پتروشیمی ایران]]<br /> # [[معافیت تحریم‌های نفتی ایران]]<br /> # [[تحریم علی خامنه‌ای]]<br /> # [[ائتلاف بین‌المللی برای آزادی دریانوردی در خلیج فارس]]<br /> # [[تحریم‌های اقتصادی وزارت خزانه‌داری آمریکا علیه رژیم ایران]]<br /> <br /> === برنامهٔ هسته‌ای و موشکی جمهوری اسلامی ===<br /> # [[حمله‌ آمریکا به سایت‌های هسته‌ای ایران]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای فردو]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای نطنز]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای اصفهان]]<br /> # [[نیروگاه اتمی بوشهر]]<br /> # [[برنامه هسته‌ای ایران]]<br /> # [[برجام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مکانیزم ماشه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پهباد]]<br /> # [[برنامه هسته‌ای ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای]]<br /> # [[برنامه موشکی نظام ولایت فقیه]]<br /> # [[هزینه‌های برنامه موشکی و پهپادی نظام ولایت‌ فقیه]]<br /> <br /> === مفاهیم سیاسی، انقلاب و دموکراسی ===<br /> # [[فدرالیسم]]<br /> # [[موقعیت انقلابی]]<br /> # [[جمهوری دموکراتیک]]<br /> # [[فدرالیسم]]<br /> # [[انقلاب]]<br /> # [[مبارزه مدنی]]<br /> # [[استراتژی قیام و سرنگونی]]<br /> # [[سیاست موازنه منفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فراماسونری در ایران]]<br /> # [[موقعیت انقلابی|شرایط عینی و ذهنی]]<br /> # [[قیام]]<br /> # [[توازن قوا]]<br /> # [[انقلاب]]<br /> # [[شعار]]<br /> # [[مبارزه مسلحانه]]<br /> # [[مبارزه]]<br /> # [[نیروی پیشتاز]]<br /> # [[عمق استراتژیک]]<br /> # [[دموکراسی]]<br /> <br /> == جامعه و اقتصاد ایران ==<br /> <br /> === اقتصاد، فساد و نابرابری ===<br /> # [[پول‌شویی]]<br /> # [[اختلاس در ایران]]<br /> # [[حذف چهار صفر از پول ایران]]<br /> # [[مالباختگان]]<br /> # [[خصوصی سازی]]<br /> # [[بازار بورس ایران]]<br /> # [[آقازاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آستان قدس رضوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاچاق کالا در ایران]]<br /> # [[بیت کوین]]<br /> # [[چاپ اسکناس]]<br /> # [[چای دبش]]<br /> # [[اختلاف طبقاتی در ایران]]<br /> # [[فساد سیستماتیک در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[فساد مالی در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[بحران اقتصاد در ایران]]<br /> # [[رانت‌خواری در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[سامانه تخصیص سهمیه سوخت پیمایشی]]<br /> <br /> === زنان، آموزش و مسائل فرهنگی‌ـ‌اجتماعی ===<br /> # [[زنان پیشگام در قیام‌های ایران]]<br /> # [[زنان در نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران]]<br /> # [[دانشگاه آزاد - واحد علوم و تحقیقات]]<br /> # [[خالص‌سازی دانشگاه‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روز جهانی زن]]<br /> # [[روز دانشجو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روز جهانی معلم]]<br /> # [[روز جهانی منع خشونت علیه زنان]]<br /> # [[دستگیری دانشجویان نخبه ایرانی]]<br /> # [[بهائیان ایران]]<br /> # [[مسمومیت سریالی دانش‌آموزان مدارس دخترانه در ایران]]<br /> # [[سرکوب زنان در ایران]]<br /> # [[بحران آموزش در ایران]]<br /> <br /> === کار، بیکاری، فقر و آسیب‌های اجتماعی ===<br /> # [[کارگران کشت و صنعت نیشکر هفت‌تپه]]<br /> # [[کارتن خوابی]]<br /> # [[گورخوابی]]<br /> # [[کودکان کار در ایران]]<br /> # [[فروش اعضای بدن]]<br /> # [[اعتیاد در ایران]]<br /> # [[فقر در ایران]]<br /> # [[بحران بیکاری در ایران]]<br /> # [[خودکشی]]<br /> # [[کارخانه ماشین سازی تبریز]]<br /> # [[گروه ملی صنعتی فولاد اهواز]]<br /> # [[کولبر]]<br /> # [[سوخت‌بری]]<br /> # [[بحران مسکن در ایران]]<br /> # [[بحران سلامت و روان در ایران]]<br /> # [[سندیکا در ایران]]<br /> <br /> === مهاجرت، جمعیت و فرار مغزها ===<br /> # [[مهاجرت در ایران]]<br /> # [[فرار مغزها]]<br /> # [[فرار مغزها|فرار مغزها از ایران]]<br /> <br /> === رسانه، فناوری و مسائل روز جامعه ===<br /> # [[سامانه مدیریت هوشمند نان (نانینو)]]<br /> # [[تلویزیون من و تو]]<br /> # [[سانسور اینترنت در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سانسور در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اول مهر]]<br /> # [[معدوم سازی جوجه یک روزه]]<br /> <br /> == جغرافیا، محیط زیست و منابع ایران ==<br /> <br /> === ایران، استان‌ها و شهرها ===<br /> # [[ایران]]<br /> # [[تهران]]<br /> # [[استان البرز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان فارس]]<br /> # [[استان آذربایجان شرقی]]<br /> # [[استان خراسان رضوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان خوزستان]]<br /> # [[استان گیلان]]<br /> # [[استان آذربایجان غربی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان مازندران]]<br /> # [[استان سیستان و بلوچستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان کرمانشاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان هرمزگان]]<br /> # [[استان لرستان]]<br /> # [[استان همدان]]<br /> # [[استان کرمان]]<br /> # [[استان قزوین]]<br /> # [[استان یزد]]<br /> # [[استان زنجان]]<br /> <br /> === محیط زیست و بحران‌های زیست‌محیطی ===<br /> # [[آلودگی هوا در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنگل‌های ایران]]<br /> # [[انرژی در ایران]]<br /> # [[محیط زیست ایران]]<br /> # [[تالاب‌های ایران]]<br /> # [[آبشارهای ایران]]<br /> # [[سیل در ایران]]<br /> # [[سیل هرمزگان]]<br /> # [[جنگل‌های هیرکانی]]<br /> # [[بحران آب در ایران]]<br /> # [[ابرچالش آب]]<br /> # [[سیل هرمزگان]]<br /> # [[بحران آب در ایران]]<br /> # [[بحران محیط زیست در ایران]]<br /> <br /> === دریاها، دریاچه‌ها، رودها و تالاب‌ها ===<br /> # [[قنات]]<br /> # [[دریای خزر]]<br /> # [[خلیج فارس]]<br /> # [[دریای عمان]]<br /> # [[دریاچه هامون]]<br /> # [[رود کارون]]<br /> # [[رود کرخه]]<br /> # [[رود دز]]<br /> # [[رود ارس]]<br /> # [[هور العظیم]]<br /> # [[هور شادگان]]<br /> # [[زاینده‌رود]]<br /> # [[دریاچه ارومیه]]<br /> # [[تالاب انزلی]]<br /> # [[تالاب گاوخونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تالاب پریشان]]<br /> # [[هیرمند]]<br /> <br /> === سدها و منابع آب ===<br /> # [[سد دز]]<br /> # [[سد کارون]]<br /> # [[سد امیرکبیر]]<br /> # [[سد ارس]]<br /> <br /> === کوه‌ها، دره‌ها، غارها و بیابان‌ها ===<br /> # [[کویر لوت]]<br /> # [[غار علی صدر]]<br /> # [[بیستون]]<br /> # [[دماوند]]<br /> # [[سبلان]]<br /> # [[زاگرس]]<br /> # [[الوند]]<br /> # [[کرکس]]<br /> # [[تفتان]]<br /> <br /> === جزیره‌ها و تنگه‌ها ===<br /> # [[تنگه هرمز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جزیره خارگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جزیره کیش]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انرژی، نفت و گاز ===<br /> # [[نیروی برق در ایران]]<br /> # [[نیروگاه‌های ایران]]<br /> # [[انرژی بادی در ایران]]<br /> # [[میدان‌های نفتی ایران]]<br /> # [[میدان‌های گازی ایران]]<br /> # [[سوخت‌های فسیلی در ایران]]<br /> # [[بحران انرژی در ایران]]<br /> # [[بحران برق در ایران]]<br /> <br /> === زمین‌شناسی، گسل‌ها، معادن و زمین‌لرزه‌ها ===<br /> # [[زلزله خوی]]<br /> # [[زمین‌شناسی ایران]]<br /> # [[گسل‌های ایران]]<br /> # [[معادن ایران]]<br /> # [[زلزله بم]]<br /> # [[زلزله ۱۳۹۶ ازگله]]<br /> # [[زلزله خوی]]<br /> # [[حادثه معدن طبس]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == فرهنگ، هنر، ادبیات و میراث ایران ==<br /> <br /> === فرهنگ، آیین‌ها و هنرهای ایرانی ===<br /> # [[فرهنگ ایران]]<br /> # [[گاه‌شماری ایرانی]]<br /> # [[جشن‌های ایرانی]]<br /> # [[سفره هفت‌سین]]<br /> # [[نوروز]]<br /> # [[حاجی فیروز]]<br /> # [[مهرگان]]<br /> # [[چهارشنبه‌سوری]]<br /> # [[شب یلدا]]<br /> # [[جشن سده]]<br /> # [[سیزده‌به‌در]]<br /> # [[خوشنویسی ایرانی]]<br /> # [[سینمای ایران]]<br /> # [[موسیقی ایران]]<br /> # [[غذاهای ایران]]<br /> # [[مجسمه‌سازی در ایران]]<br /> # [[قلم‌زنی در ایران]]<br /> # [[میناکاری در ایران]]<br /> # [[مینیاتور در ایران]]<br /> # [[آموزش و پرورش در ایران]]<br /> # [[شیر و خورشید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرود ملی ایران]]<br /> # [[کریسمس]]<br /> <br /> === هنرمندان ایرانی و غیرایرانی ===<br /> # [[مرضیه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی حنانه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[حبیب‌الله بدیعی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شجریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آندرانیک آساطوریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا اولیا]]<br /> # [[حمیدرضا طاهرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منوچهر سخایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عماد رام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور قدرخواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرویز یاحقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام عالیوندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناهید همت‌آبادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیر آرام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون ژورک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرجان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گیسو شاکری]]<br /> # [[روزبه عمادزاده]]<br /> # [[منوچهر طاهرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا شوریده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سهراب شهیدثالث]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد مهراد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[واروژان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ام کلثوم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون فروغی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن کسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهیار قنبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویگن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید خلیل عالی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن محمدباقر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت‌الله مقبلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله ملک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین گل‌گلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن صبا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین بنان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توماج صالحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد شمس]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[دلکش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی تجویدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نصرالله زرین‌پنجه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن مفید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام بیضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تورج نگهبان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اردلان سرفراز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهمن رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصر تقوایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن ترقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرجان ساتراپی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا اولیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یهودی منوهین]]<br /> # [[رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === ادبیات و گونه‌های ادبی ===<br /> # [[زبان فارسی]]<br /> # [[تاریخ ادبیات فارسی]]<br /> # [[مقاله]]<br /> # [[رمان]]<br /> # [[قصه]]<br /> # [[داستان کوتاه]]<br /> # [[روزنامه‌نگاری در ایران]]<br /> # [[شعر]]<br /> <br /> === نویسندگان و شاعران ایرانی ===<br /> # [[منوچهر هزارخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیمین بهبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد فرخی یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزاده عشقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی شایگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالعلی معصومی]]<br /> # [[غزاله علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحمان کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمشید پیمان]]<br /> # [[فروغ فرخزاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایرج جنتی عطایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون مشیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما یوشیج]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منوچهر آتشی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرخی یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد معین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق چوبک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق هدایت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حافظ]]<br /> # [[رهی معیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مولوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن صباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عطار نیشابوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرکو بیکس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلال آل احمد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین منزوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد کسروی]]<br /> # [[حمید مصدق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سهراب سپهری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شفیعی کدکنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بزرگ علوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش کسرایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیمین دانشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل خویی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید پورحاجی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید اسدیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناظم حکمت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بکتاش آبتین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحیم معینی کرمانشاهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نادر نادرپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا براهنی]]<br /> # [[ادیب‌الممالک فراهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پروین اعتصامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فردوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوذر ورداسبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عارف قزوینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماشاءالله آجودانی]]<br /> # [[رومن رولان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زری اصفهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مختاری، شاعر و نویسنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اشرف درویشیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد جعفر پوینده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید نفیسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یدالله رؤیایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید سلطان‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالحسین ناهیدی آذر]]<br /> # [[امین (پیمان) فرح‌آور]]<br /> # [[مرتضی کیوان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالقاسم لاهوتی کرمانشاهی]]<br /> # [[جبار باغچه‌بان]]<br /> # [[حسین پژمان بختیاری]]<br /> # [[شهرنوش پارسی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ گلشیری]]<br /> # [[بیژن نجدی]]<br /> # [[شاهرخ مسکوب]]<br /> # [[عباس میلانی]]<br /> # [[ابراهیم یونسی]]<br /> # [[محمود اعتمادزاده (م.ا.به آذین)]]<br /> # [[عاطفه گرگین]]<br /> # [[محمدعلی سپانلو]]<br /> # [[عباس یمینی شریف]]<br /> # [[محمود کیانوش]]<br /> # [[پروین دولت‌آبادی]]<br /> # [[هوشنگ ایرانی]]<br /> <br /> === نویسندگان و شاعران جهان ===<br /> # [[برتولت برشت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پابلو نرودا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فدریکو گارسیا لورکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابیندرانات تاگور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جرجی زیدان]]<br /> # [[دیل کارنگی]]<br /> # [[جک لندن]]<br /> # [[آندره مالرو]]<br /> # [[ژان پل سارتر]]<br /> # [[هانس کریستیان آندرسن]]<br /> <br /> === آثار ادبی فارسی ===<br /> # [[شاهنامه]]<br /> # [[دیوان حافظ]]<br /> # [[مثنوی معنوی]]<br /> # [[گلستان سعدی]]<br /> # [[بوستان سعدی]]<br /> # [[رباعیات خیام]]<br /> # [[ساقی‌نامه]]<br /> # [[گنج‌نامه]]<br /> # [[کلیله و دمنه]]<br /> # [[سمک عیار]]<br /> <br /> === اساطیر و حماسه‌های ایرانی ===<br /> # [[رستم]]<br /> # [[سهراب]]<br /> # [[سیاوش]]<br /> # [[گردآفرید]]<br /> # [[رودابه]]<br /> # [[آرش کمانگیر]]<br /> # [[پهلوانان شاهنامه]]<br /> <br /> === ورزش، ورزشکاران و سرگرمی ===<br /> # [[پوریای ولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا تختی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حبیب خبیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ منتظرالظهور]]<br /> # [[محمدقربانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسلم اسکندر فیلابی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن نایب‌آقا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروزان عبدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد خادم حقیقت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصر حجازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صمد منتظری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهلا فردوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهشید رزاقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علاءالدین عترتی کوشالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالله موحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرویز قلیچ‌خانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ورزش در ایران]]<br /> # [[فوتبال در ایران]]<br /> <br /> == فلسفه، اندیشه و علوم انسانی ==<br /> <br /> === فیلسوفان و نظریه‌پردازان ===<br /> # [[فریدریش انگلس]]<br /> # [[سیمون دو بووار]]<br /> # [[فرانتس فانون]]<br /> # [[لئون تروتسکی]]<br /> # [[دکتر علی شریعتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کارل مارکس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هانا آرنت]]<br /> # [[آنتونیو گرامشی]]<br /> # [[لویی آلتوسر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین آریان‌پور]]<br /> # [[باروخ اسپینوزا]]<br /> # [[ادموند گوستاو آلبرشت هوسرل]]<br /> # [[ایمانوئل کانت]]<br /> # [[راجنیش چاندرا موهان جین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === مکاتب و مفاهیم فلسفی ===<br /> # [[مارکسیسم]]<br /> # [[آتئیسم]]<br /> # [[پراگماتیسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لیبرالیسم]]<br /> # [[پدیدارشناسی]]<br /> # [[مدرنیسم]]<br /> # [[پست‌مدرنیسم]]<br /> # [[پراگماتیسم]]<br /> # [[اگزیستانسیالیسم]]<br /> <br /> === جامعه‌شناسی، ایدئولوژی و اندیشهٔ سیاسی ===<br /> # [[استثمار]]<br /> # [[لائیسیته]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اپورتونیسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توتالیتاریسم]]<br /> # [[توتالیتاریسم دینی]]<br /> # [[سکولاریسم]]<br /> # [[سکولاریزاسیون]]<br /> # [[خودمختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرمایه‌داری ملی]]<br /> # [[بنیادگرایی اسلامی]]<br /> # [[سانترالیزم دموکراتیک]]<br /> # [[دو اسلام سراپا متضاد]]<br /> # [[تکامل اجتماعی]]<br /> # [[تکامل]]<br /> # [[دینامیزم قرآن]]<br /> # [[طلسم اختناق]]<br /> # [[تبیین جهان]]<br /> # [[دیالکتیک]]<br /> # [[عصر روشنگری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمهوری‌خواهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رنسانس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تفکیک قوا]]<br /> # [[نظام پارلمانی]]<br /> # [[پساسکولاریسم]]<br /> # [[الیگارشی]]<br /> # [[تمامیت‌خواهی]]<br /> # [[پروپاگاندا]]<br /> <br /> == جهان؛ تاریخ، جنگ‌ها و سیاست بین‌الملل ==<br /> <br /> === انقلاب‌ها و جنبش‌های جهان ===<br /> # [[انقلاب ویتنام]]<br /> # [[انقلاب چین]]<br /> # [[انقلاب کوبا]]<br /> # [[انقلاب شوروی]]<br /> # [[انقلاب الجزایر]]<br /> # [[انقلاب مصر ۲۰۱۱]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب لیبی]]<br /> # [[انقلاب تونس]]<br /> # [[انقلاب سوریه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیروزی انقلاب سوریه]]<br /> # [[انقلاب کبیر فرانسه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهار عربی]]<br /> # [[انقلاب آمریکا]]<br /> # [[انقلاب هائیتی]]<br /> # [[انقلاب مکزیک]]<br /> <br /> === جنگ‌های جهانی و منطقه‌ای ===<br /> # [[جنگ جهانی اول]]<br /> # [[جنگ جهانی دوم]]<br /> # [[هولوکاست]]<br /> # [[حمله شیمیایی به حلبچه]]<br /> <br /> === خاورمیانه، فلسطین و تحولات منطقه ===<br /> # [[دولت فلسطین]]<br /> # [[انفجار بیروت ۲۰۲۰]]<br /> # [[جنگ اسرائیل و حماس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان اسلو]]<br /> # [[غزه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبه نظامیان حوثی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار حرم سامرا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الحشد الشعبی]]<br /> # [[حزب‌الله لبنان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لشکر فاطمیون]]<br /> # [[لشکر زینبیون]]<br /> # [[سازمان آزادی‌بخش فلسطین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنبش فتح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنبش حماس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ارتش آزاد سوریه]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تروریسم و پرونده‌های بین‌المللی ===<br /> # [[ترور رفیق حریری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار آمیا]]<br /> # [[کشتی ربایی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[تروریسم جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[ترور میکونوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله به تأسیسات نفتی آرامکو ۲۰۱۹]]<br /> # [[کشتار مسلمانان]]<br /> <br /> === سازمان‌ها و حقوق بین‌الملل ===<br /> # [[سازمان ملل متحد]]<br /> # [[نهضت بین‌المللی صلیب سرخ و هلال احمر]]<br /> # [[شورای امنیت سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجمع عمومی سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == کتاب‌شناسی و معرفی کتاب ==<br /> <br /> === کتاب‌های مقاومت ایران ===<br /> # [[بنیانگذاران]]<br /> # [[قهرمانان در زنجیر]]<br /> # [[استراتژی قیام و سرنگونی]]<br /> # [[پرواز همزنجیران]]<br /> # [[ایران، بازی اتمی رژیم]]<br /> # [[ایران: سپاه پاسداران، ماشین تروریسم]]<br /> # [[رمز ماندگاری نسل سرفراز در آزمایش قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[کاپوها و هاپوها درباره قارقارها و عربده‌های یک باند منحط وزارتی]]<br /> # [[ابراهیم رئیسی، عامل قتل‌عام، نسل‌کشی و جنایت علیه بشریت]]<br /> # [[مصدق و رضاخان: یک گواهی تاریخی]]<br /> # [[قتل‌عام و بازشناسی الیگارشی قدرت]]<br /> # [[سمفونی مقاومت، ترانه سرودهای مجاهدین]]<br /> # [[زنان،‌ پیشتازان آزادی]]<br /> # [[جنایات رضاشاه به روایت تاریخ]]<br /> # [[کتاب راه حسین]]<br /> # [[زنان در رهبری سیاسی]]<br /> # [[کودتای نافرجام؛ آزمایش بزرگ مجاهدین و مقاومت ایران]]<br /> # [[به‌سوی ایران آزاد]]<br /> # [[به‌سوی جمهوری دموکراتیک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایران در آستانه انقلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی، دمکراسی و برابری]]<br /> # [[تعهد ما]]<br /> # [[راهپیمایی بزرگ به‌سوی آزادی]]<br /> # [[ایران فردا؛ دیدگاه‌های مریم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی گوهر حقیقی اسلام]]<br /> # [[ایران بدون اعدام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رژیم آخوندها در ایران کانون بنیادگرایی و تروریسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[همه برای آزادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زنان نیروی تغییر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[به‌سوی آزادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسلام، زنان و برابری]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === کتاب‌های تاریخ و سیاست ===<br /> # [[مرگ کسب و کار من است]]<br /> # [[شمارش معکوس برای سقوط: رژیم ایران در آستانه سرنگونی]]<br /> # [[ایران در شرف دگرگونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تاریخ تمدن]]<br /> # [[تاریخ بیست ساله ایران]]<br /> # [[دو رساله درباره حکومت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهریار]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === کتاب‌های فلسفه و علوم اجتماعی ===<br /> # [[زمینه جامعه‌شناسی]]<br /> # [[جامعه‌شناسی هنر]]<br /> # [[چرا ملت‌ها شکست می‌خورند: خاستگاه‌های قدرت، کامیابی و ناکامی]]<br /> # [[ریشه‌های توتالیتاریسم]]<br /> # [[لویاتان]]<br /> # [[بی‌دولتی، دولت، آرمان‌شهر]]<br /> # [[قرارداد اجتماعی]]<br /> <br /> === رمان‌ها و آثار ادبی ===<br /> # [[بوف کور]]<br /> <br /> [[رده:مقاله‌های ایران‌پدیا]]</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%AA%DB%8C&diff=93118 2026-09-21T07:05:08Z

<p>Alireza k h: /* انقلاب‌ها و جنبش‌های جهان */</p> <hr /> <div>این صفحه، نقشهٔ موضوعی مقاله‌های پایه و حیاتی [[ایران‌پدیا]] است. مقاله‌ها بر اساس موضوع غالب، رابطهٔ معنایی و نقش آن‌ها در معماری محتوای دانشنامه طبقه‌بندی شده‌اند. این ساختار به کاربران و موتورهای جست‌وجو کمک می‌کند مسیر میان مقاله‌های مادر، زیرموضوع‌ها و مقاله‌های تخصصی را بهتر بشناسند.<br /> <br /> * پیوندهای قرمز، مقاله‌هایی هستند که هنوز ایجاد نشده‌اند؛ پیوندهای آبی به مقاله‌های موجود یا در حال تکمیل می‌رسند.<br /> * [[ایران‌پدیا:نوشتارهای برگزیده|نوشتارهای برگزیده]] با ({{FA-star}})، نوشتارهای عالی با ({{A-Class-icon}})، [[ایران‌پدیا:نوشتار خوب|نوشتارهای خوب]] با ({{GAicon}}) و نوشتارهای متوسط با ({{B-icon}}) مشخص شده‌اند.<br /> * برخی مقاله‌های چندموضوعی یا تکرارشده در فهرست مبدأ، برای حفظ تمام مدخل‌ها در این نسخه نیز نگه داشته شده‌اند.<br /> <br /> __TOC__<br /> <br /> == انقلاب‌ها، اعتراضات و جنبش‌های اعتراضی ==<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ مقاله‌های اصلی و رویدادها ===<br /> # [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]<br /> # [[خیزش دانشگاه‌ها در اسفند ۱۴۰۴]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ فهرست‌های استانی ===<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]<br /> # [[گالری شهیدان قیام ۱۴۰۴]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان تهران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کرمانشاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان لرستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان خوزستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان فارس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان گیلان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان مازندران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان سیستان و بلوچستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان البرز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان ایلام]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان قزوین]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان همدان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان مرکزی]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان آذربایجان شرقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان آذربایجان غربی]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان گلستان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان زنجان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان هرمزگان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کرمان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان یزد]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان قم]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان بوشهر]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان‌های خراسان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان اردبیل]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان چهارمحال و بختیاری]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در ٰاستان کهگیلویه و بویراحمد]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان سمنان]]<br /> # [[شهیدانی که محل شهادت آنها نامشخص است]]<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ (شماره۲)]]<br /> # [[کشتار در ملکشاهی ۱۴۰۴]]<br /> # [[حمله به بیمارستان خمینی ایلام]]<br /> # [[قطع اینترنت ایران در دی ۱۴۰۴]]<br /> # [[آتش‌نشان‌های شهید در اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ جان‌باختگان ===<br /> # [[داریوش انصاری بختیاروند]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسام خدایاری‌فرد]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[شایان اسدالهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا عظیم‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خداداد شیروانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وهاب موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی فلاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سجاد والامنش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد جلیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور مختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین بیاتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سروش سلیمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رسول کدیوریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا قنبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان بزرگی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرمحمد کوهکن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد نوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا امانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاها صفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احد ابراهیم‌پور عبدلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فارص (محسن) آقامحمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مقدسی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[لطیف کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مبین یعقوب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسیح جلیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد عیوضی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین مونسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل خالدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهمن فتاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکرم پیرگزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روبینا امینیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود ذات‌پرور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی امامی‌پور]]<br /> # [[منصوره حیدری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز منصوری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قاسم روستا]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین ربیعی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا مرادی‌عبدالوند]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مرادی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ولی‌دوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیاکو محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خالد ملایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی عزیزی جعفرآبادی]]<br /> # [[ابراهیم یوسفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روح‌الله ستاره مشتری]]<br /> # [[سامان نظری]]<br /> # [[محمدرضا گروهی]]<br /> # [[رضا رحمتی]]<br /> # [[مجتبی قربانی]]<br /> # [[فرهاد عیوضی دودرایی]]<br /> # [[مهدی سلحشور]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود موسوی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا کرمی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[علی کریمی باولکی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا صیدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بیات سبحانی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی قرباندوست]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی جهانبخش]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد غلامزاده نوشری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سونیا صالحی راد]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آرزو عابدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان علیزاده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم احمدپوریان]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسین میرزایی قلعه‌زنجیری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[برهان اسدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید صالحی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آرنیکا دباغ]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مرادی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین محمدزاده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل حیدری موصلو]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بهرامی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[نعیم عبداللهی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدین دولت‌خواه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی پرویزی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد گنجی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[یزدان افروغ]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزاد خیردار]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر فلاح]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سامان فتاحی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[شعله ستوده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا لشکری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا سمیع‌پور]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی لواسانی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بهنام درویش]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر شکری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر فرد]]<br /> # [[ابوالفضل طاووسی]]<br /> # [[ستایش شفیعی]]<br /> # [[دانیال سبزیکار]]<br /> # [[دیار پورچهریق]]<br /> # [[سیامک راشد]]<br /> # [[هولاکو ایوانی]]<br /> # [[ریبین مرادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[افسانه رضویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا حاجی مرادیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید ابراهیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدا حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ملینا اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نگین قدیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران رفیعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سمانه میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سورنا گلگون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سینا اشکبوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا بهلولی پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسین میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه علی‌محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[متین منتظرالظهور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مبین فیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نازلی جان‌پرور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا بنی‌عامریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال مصطفوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن مصطفوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پویا رستمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرنیا شاد بجارکناری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهره فاضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبنم فردوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمیله شفیعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[معین رنجبر (همایون)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد صالح ظریف‌مقدم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گل‌محمد شاهوزایی (شاهوزهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صنم پوربابایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زیبا دستجردی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسیح شاهوردی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ضیایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال دیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صالح محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌عباس زورقچیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه عباسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صالحه اکبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جعفر جاویدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد بیرانوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الهام طغیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهنام ایزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرش طلوع شیخ‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید مهدوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی میرجعفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین امام‌جمعه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهاران طاهرخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمهدی روستا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پارسا رحمتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی آرمند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن سماکوش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان شکورزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین عشقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مژگان عرفانی‌فر]]<br /> # [[مریم لقمانی]]<br /> # [[محمدحسین کیمیایی]]<br /> # [[گلاله محمودی‌آذر]]<br /> # [[مجتبی باباخانی]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ مقاله‌های اصلی و رویدادها ===<br /> # [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ ایران]]<br /> # [[جمعه خونین زاهدان]]<br /> # [[خیزش ایذه]]<br /> # [[چهلم حدیث نجفی]]<br /> # [[کوکتل مولوتف]]<br /> # [[انقلاب مخملی]]<br /> # [[نسل Z]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ جان‌باختگان ===<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۱]]<br /> # [[مهسا امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حدیث نجفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیکا شاکرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش محمودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قائمی‌فر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خدانور لجعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مونا نقیب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غزاله چلاوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کومار درافتاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان زمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیان پیرفلک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرنیکا قائم‌مقامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی عراقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حنانه کیاکجوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارینا اسماعیل‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیلار حقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاروان قادر شوکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرشاد شهیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما شفیق‌دوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسرا پناهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حسن‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرتین رحمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا سروری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسیم صدقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرین علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مینو مجیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سینا نادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا بهمنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سالار مجاوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هیمن حمزه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا شهپرنیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرشیا امام‌ قلی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عاطفه نعامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران سماک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمیدرضا روحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورش نیک‌نام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حامد سلحشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماهک هاشمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یلدا آقافضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدا رستمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هومن عبداللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین بساطی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نگین عبدالملکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید بادپا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید جواد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[برهان الیاسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امید زارع مؤیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی روزبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال پابندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزین معروفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما نوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهریار عادلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران بصیر توانا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شمال خدیری پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فایق مام قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمومن زندکریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سامان قادرپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل مولودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مختار فتحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان منبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید احمد شکراللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل امیرعطایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصوره سگوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد روحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرمیتا گراوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم رحیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمداقبال نایب‌زهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی احمدپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران شیخه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد میرموسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کمیل ابوالحسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیدجواد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عماد حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آریان مریدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسر شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل آدینه‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدف موحدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل شنبدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارینا ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کبری شیخه سقا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر بیرانوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن محمدپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر اعظمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شادمان احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دنیا فرهادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم اسماعیل‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حاجی رسول‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی زارع اشکذری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم آروین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق فولادی‌وندا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرزاد احمدی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران اکرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[متین نادرخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید مهدی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ اعدام‌شدگان ===<br /> # [[قاسم آبسته]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایوب کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[داوود عبداللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد زهره‌وند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر شیرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قبادلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمهدی کرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حسینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن شکاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال کاظمی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجیدرضا رهنورد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد سلیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید حسین‌نژاد حیدرانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجاهد کورکور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجید کاووسی‌فر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهلا و نسرین کعبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمیدرضا درخشنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران بهرامیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مونا محمودنژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عامر رامش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ساسان آزادوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محراب عبدالله‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالجلیل شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد عباسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عباس اکبری فیض‌آبادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشکان مالکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد محمدی‌نیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین حاتمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاهین واحدپرست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی فهیم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حامد ولیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان کیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم دولت‌آبادی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا میری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی رسولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدامین بیگلری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عارف خوشکار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد امینی دهاقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد زمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان اسفندیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گل‌محمد محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی خانکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین صفری حسین‌آبادی]]<br /> # [[ابوالفضل سپاهی بادجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آروین خیرخواهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهرام صادقی]]<br /> # [[قائم حسینی]]<br /> # [[مجید آدینه]]<br /> <br /> === دیگر اعتراضات، اعتصاب‌ها و جنبش‌ها ===<br /> # [[تظاهرات در ایران]]<br /> # [[تظاهرات قزوین ۱۳۷۳]]<br /> # [[حمله به کوی دانشگاه تهران (۱۸-۲۳ تیر ۱۳۷۸)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات ۱۳۸۸]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات کازرون]]<br /> # [[اعتراضات دی‌‌ماه ۱۳۹۶]]<br /> # [[اعتراضات دی‌‌ماه ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات لردگان ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات عراق ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات ۱۳۹۸ ایران]]<br /> # [[قیام تشنگان]]<br /> # [[مادران آبان]]<br /> # [[اعتصاب غذای زندانیان سیاسی - سه‌شنبه‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === جان‌باختگان دیگر اعتراضات ===<br /> # [[نیکتا اسفندانی]]<br /> # [[رامین پوراندرجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارو قهرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت ابراهیم‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید زینالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی صالحی]]<br /> # [[نوید افکاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید بهبودی]]<br /> # [[عبدالله لرستانی]]<br /> # [[مهدی نیکویی]]<br /> # [[حمزه بریهی]]<br /> # [[فرزاد انصاری‌فر]]<br /> # [[محسن محمدپور]]<br /> # [[آرشام ابراهیمی]]<br /> # [[پویا بختیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدجواد عابدی]]<br /> # [[پژمان قلی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد معین‌فر]]<br /> # [[مهدی دائمی]]<br /> # [[رضا معظمی گودرزی]]<br /> # [[فرهاد مجدم]]<br /> # [[پدرام جعفری]]<br /> # [[سجاد رضایی]]<br /> # [[صدف موحدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد طاهری]]<br /> # [[مینا شیخی]]<br /> # [[میلاد محققی]]<br /> # [[آذر میرزاپور زهابی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا انجوی]]<br /> # [[صانع ژاله]]<br /> # [[محمد مختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر هارون رشیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == مقاومت و اپوزیسیون ایران ==<br /> <br /> === سازمان‌ها، شوراها و ساختارهای مقاومت ایران ===<br /> # [[اپوزیسیون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رهبری ذی‌صلاح]]<br /> # [[پیام‌های مسعود رجوی]]<br /> # [[سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[شورای ملی مقاومت ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جبهه همبستگی ملی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سخنرانی مسعود رجوی در ۴ بهمن ۱۳۵۷]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طرح شورای ملی مقاومت درباره آزادی‌ها و حقوق زنان]]<br /> # [[طرح شورای ملی مقاومت ایران برای خودمختاری کردستان ایران]]<br /> # [[طرح صلح شورای ملی مقاومت]]<br /> # [[۳۰ مهر ۱۳۷۲ سالروز انتخاب مریم رجوی به عنوان رئیس جمهور دوران انتقال]]<br /> # [[طرح ده ماده‌ای مریم رجوی برای ایران فردا]]<br /> # [[نهضت عیاران]]<br /> # [[میلیشیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ترور زهرا رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[۵ مهر ۱۳۶۰]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جریان اپورتونیستی چپ نما در سازمان مجاهدین خلق (۱۳۵۴)]]<br /> # [[فراخوان به مسلح شدن جوانان توسط مسعود رجوی]]<br /> # [[کانون‌های شورشی]]<br /> # [[کمیسیون‌های شورای ملی مقاومت ایران]]<br /> # [[کتاب تشدید تروریسم و جنگ‌افروزی رژیم ایران]]<br /> # [[حمله تروریستی پشت آشان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار قرارگاه حبیب]]<br /> # [[عملکرد ۴۰ ساله‌ی مجاهدین خلق پس از انقلاب ضدسلطنتی]]<br /> # [[شورشگران]]<br /> # [[جبهه خلق و ضدخلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خط قرمز]]<br /> # [[افشای طرح کویر]]<br /> # [[راه‌حل سوم]]<br /> # [[فراخوان کمیته دوستان ایران آزاد در کشورهای نوردیک]]<br /> # [[قطعه‌ی ۴۱ بهشت زهرا]]<br /> # [[گزارش تحقیقات سایبری تردستون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تهاجم کانون‌های شورشی به بیت خامنه‌ای]]<br /> # [[اعلام دولت موقت توسط شورای ملی مقاومت ایران]]<br /> <br /> === رهبری، مسئولان و تشکیلات مجاهدین خلق ===<br /> # [[مسئول اول سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[تشکیلات مجاهدین خلق ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورای رهبری مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[شورای مرکزی مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[مسئول اول سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[هژمونی زنان در سازمان مجاهدین خلق ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تاریخچه و رویدادهای سازمان مجاهدین خلق ===<br /> # [[فاز سیاسی فاز نظامی]]<br /> # [[عاشورای مجاهدین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[۴ خرداد ۱۳۵۱ شهادت بنیانگذاران سازمان مجاهدین خلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ضربه اول شهریور ۵۰ به مجاهدین]]<br /> # [[ضربه ۱۲ اردیبهشت ۱۳۶۱]]<br /> # [[فاز سیاسی فاز نظامی]]<br /> # [[کودتای ۱۷ ژوئن ۲۰۰۳]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب ایدئولوژیک درونی مجاهدین]]<br /> # [[عملیات جاری]]<br /> # [[کاندیداتوری مسعود رجوی]]<br /> # [[خروج نام سازمان مجاهدین خلق ایران از لیست تروریستی انگلستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خروج نام مجاهدین از فهرست تروریستی اتحادیه اروپا]]<br /> # [[خروج نام سازمان مجاهدین از لیست تروریستی آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حکم شورای حکومتی عراق علیه مجاهدین خلق]]<br /> # [[قرارداد آتش‌بس بین مجاهدین و آمریکا]]<br /> # [[پرواز مسعود رجوی از تهران به پاریس]]<br /> # [[عزیمت مسعود رجوی از پاریس به عراق]]<br /> <br /> === عملیات و فعالیت‌های ارتش آزادی‌بخش ملی ایران ===<br /> # [[ارتش آزادی‌بخش ملی ایران]]<br /> # [[عملیات آفتاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عملیات چلچراغ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عملیات فروغ جاویدان]]<br /> # [[عملیات مروارید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مؤسسان پنجم ارتش آزادی‌بخش]]<br /> # [[بمباران قرارگاه‌های مجاهدین در کوت و جلولا]]<br /> # [[رژه ارتش آزادیبخش ملی ایران]]<br /> # [[جنگ آلان]]<br /> <br /> === قرارگاه اشرف، لیبرتی و انتقال به آلبانی ===<br /> # [[قرارگاه لیبرتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف ۳]]<br /> # [[قرارگاه اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله نیروهای ارتش عراق به قرارگاه اشرف ۶ و ۷ مرداد ۱۳۸۸]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله نیروهای ارتش عراق به قرارگاه اشرف ۱۹ فروردین ۱۳۹۰]]<br /> # [[قتل عام ۱۰ شهریور ۱۳۹۲ اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انتقال اعضای سازمان مجاهدین خلق به آلبانی]]<br /> <br /> === گردهمایی‌ها، تظاهرات و کنفرانس‌های مقاومت ===<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در استادیوم امجدیه ۲۲ خرداد ۱۳۵۹]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی آزادی، فلسفه‌ی انقلاب]]<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در تبریز]]<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در رشت]]<br /> # [[گردهمایی آینده انقلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات ۳۰ خرداد ۱۳۶۰]]<br /> # [[تظاهرات مادران ۱۳۶۰]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی جهانی ایران آزاد ۱۴۰۰]]<br /> # [[گردهمایی سالانه مجاهدین]]<br /> # [[تظاهرات استکهلم ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات لندن ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات واشنگتن]]<br /> # [[تظاهرات بروکسل]]<br /> # [[تظاهرات برلین ۱۳۹۸]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد آبان ۱۴۰۰ - واشینگتن]]<br /> # [[تظاهرات پاریس ۱۴۰۱]]<br /> # [[سفر مریم رجوی به ایتالیا ۱۴۰۲]]<br /> # [[کنفرانس درباره نسل کشی در قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[کنفرانس سیاست جدید]]<br /> # [[کنفرانس مقاومت ایران در پارلمان اروپا (۱۴۰۴)]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد در پارلمان ایتالیا]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد ۱۴۰۴ ایتالیا (رم)]]<br /> # [[کنفرانس «ایران به‌پاخاسته در مقابل رژیم اعدام‌ها»]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در بروکسل (۱۴۰۴)]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در نیویورک (۱‍۴۰۴)]]<br /> # [[کنفرانس برلین (۲۰۲۵)]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان انگلستان- آبان ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس برلین آبان ۱۴۰۴]]<br /> # [[اجلاس پارلمان اروپا در ۱۹ آذر ۱۴۰۴ (۱۰ دسامبر ۲۰۲۵)]]<br /> # [[دومین اجلاس پارلمان اروپا در روز جهانی حقوق بشر]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان فرانسه آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس کنگره آمریکا آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس دوحزبی سنای آمریکا آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات بزرگ برلین - ۱۸ بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس ایران: چشم‌انداز تغییر - ۱۹ بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات مونیخ در ۲۴ بهمن ۱۴۰۴ (۱۳ فوریه ۲۰۲۶)]]<br /> # [[کنفرانس بین‌المللی زنان در آستانه ۸ مارس ۲۰۲۶]]<br /> # [[کنفرانس آنلاین مریم رجوی با شخصیت‌های سیاسی- ۱۴اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در واشنگتن- ۱۶اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در پاریس- ۱۶اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس حقوق بشر در ژنو-۲۱ اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس در پارلمان انگلستان]]<br /> # [[تظاهرات پاریس؛ اعتراض جهانی به اعدام]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان انگلستان، ۸اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات واشنگتن ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی جهانی ایران آزاد ۲۰۲۶]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کنفرانس بین‌المللی دادخواهی قتل‌عام ۱۳۶۷ ـ ۱۴ شهریور]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در پاریس ـ ۲۱ شهریور ۱۴۰۵]]<br /> <br /> === حمایت‌های بین‌المللی، بیانیه‌ها و قطعنامه‌ها ===<br /> # [[بیانیه ملی ایرانیان]]<br /> # [[بیانیه ملی ایرانیان]]<br /> # [[جایزه خدمات بشردوستانه بین‌المللی هندوستان]]<br /> # [[قطعنامه ۱۰۰ کنگره آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گروه پارلمانی دفاع از حقوق و حفاظت اشرف ۳ در کنگره آمریکا]]<br /> # [[قطعنامه ۱۱۴۸ کنگره آمریکا]]<br /> # [[قطعنامه ۱۶۶ کنگره آمریکا]]<br /> # [[نامه سرگشاده «کمیته آلمانی همبستگی برای ایران آزاد»]]<br /> # [[بیانیه اکثریت سنای ایتالیا]]<br /> # [[نامه‌ی ۴۵ شخصیت‌ بین‌المللی به رهبران جهان و رؤسای پارلمان‌]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۳۰۰ گروه پارلمانی، اتحادیه کارگری، شخصیت سیاسی، حقوقی و مدنی]]<br /> # [[نامه مشترک ۱۰۲ برنده جایزه نوبل به دبیرکل سازمان ملل متحد]]<br /> # [[هفتاد‌ودومین قطعنامه سازمان ملل متحد]]<br /> # [[بیانیه حمایت برندگان نوبل از قیام ۱۴۰۴]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قطعنامه پارلمان اروپا- ۲۳بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[بیانیه حمایت شخصیت‌های جهانی از دولت موقت]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۵۷ برنده جایزه نوبل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نامه ۳۰۹شخصیت به دبیر کل سازمان ملل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قطعنامه پارلمان اروپا - ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیانیه جوانان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیانیه ۳۰۰۰ شخصیت بین‌المللی]]<br /> <br /> === رسانه‌ها، منابع مالی و پایگاه اجتماعی مقاومت ===<br /> # [[نشریه مجاهد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منابع مالی مجاهدین خلق]]<br /> # [[پایگاه اجتماعی مجاهدین خلق]]<br /> # [[شیطان سازی علیه مجاهدین خلق]]<br /> # [[گلریزان همیاری]]<br /> # [[رادیو صدای مجاهد]]<br /> <br /> === احزاب و سازمان‌های اپوزیسیون ایران ===<br /> # [[جبهه ملی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حزب دموکرات کردستان ایران]]<br /> # [[حزب کومله]]<br /> # [[حزب توده ایران]]<br /> # [[سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر]]<br /> # [[کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی-اتحادیه ملی]]<br /> # [[سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران]]<br /> # [[انشعابات سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران]]<br /> # [[سازمان خبات انقلابی کردستان ایران]]<br /> # [[حزب آزادی کردستان]]<br /> # [[حزب دموکرات کردستان (لاده‌ران)]]<br /> # [[حزب کمونیست ایران]]<br /> # [[حزب کمونیست ایران (مارکسیست-لنینیست-مائوئیست)]]<br /> # [[حزب کمونیست کارگری ایران]]<br /> # [[حزب کمونیست کارگری ایران - حکمتیست]]<br /> # [[حزب کار ایران (توفان)]]<br /> # [[پژاک]]<br /> # [[جنبش دانشجویی]]<br /> # [[کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی-اتحادیه ملی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حزب رستاخیز]]<br /> # [[نهضت آزادی]]<br /> # [[جیش العدل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جبهه آزادیبخش ملی الجزایر]]<br /> # [[ارتش آزادیبخش ملی الجزایر]]<br /> # [[اخوان‌المسلمین]]<br /> <br /> === نظامیان و پرسنل ارتش هوادار مجاهدین ===<br /> # [[پرسنل ارتش هوادار مجاهدین]]<br /> # [[سرهنگ خلبان بهزاد معزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سروان خلبان مصطفی وجدانی طباطبایی]]<br /> <br /> == حقوق بشر، سرکوب و زندان ==<br /> <br /> === اعدام، کشتار و شکنجه ===<br /> # [[سرکوب کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محاکمه اسدالله اسدی]]<br /> # [[قتل‌های زنجیره‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشتار در نیزار ماهشهر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرونده خانه اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل داریوش مهرجویی و همسرش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشتار حجاج در مکه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل زیر شکنجه]]<br /> # [[سرکوب در ایران]]<br /> <br /> === قتل‌عام زندانیان سیاسی و جنبش دادخواهی ===<br /> # [[هیئت مرگ]]<br /> # [[قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[گورستان خاوران]]<br /> # [[قتل‌عام در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[هیئت مرگ]]<br /> # [[راهرو مرگ]]<br /> # [[گزارش جاوید رحمان درباره قتل عام۱۳۶۰ و ۱۳۶۷]]<br /> <br /> === حقوق بشر و حقوق بین‌الملل ===<br /> # [[نقض حقوق بشر در ایران]]<br /> # [[قطعنامه‌های حقوق‌بشر علیه رژیم ایران]]<br /> # [[نسل‌کشی]]<br /> # [[شکنجه]]<br /> # [[اعدام در ایران]]<br /> # [[زندانیان سیاسی در حکومت شاه]]<br /> # [[روز جهانی کارگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصل عدم توسل به زور]]<br /> # [[انجمن حقوق بین‌الملل]]<br /> # [[حق تعیین سرنوشت]]<br /> # [[تمامیت ارضی]]<br /> # [[حقوق بین‌الملل]]<br /> # [[حقوق بین‌المللی بشردوستانه]]<br /> # [[روز جهانی آزادی مطبوعات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قانون پناهندگی]]<br /> # [[قرارداد وین درباره روابط سیاسی]]<br /> # [[کنوانسیون برن برای حمایت از آثار ادبی و هنری]]<br /> # [[کنوانسیون ژنو]]<br /> # [[مداخله بشردوستانه]]<br /> # [[مصونیت دیپلماتیک]]<br /> # [[اعلامیه جهانی حقوق بشر]]<br /> # [[آزادی]]<br /> # [[آزادی بیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی رسانه]]<br /> # [[آزادی از ترس]]<br /> # [[بازداشت موقت]]<br /> # [[برابری در برابر قانون]]<br /> # [[حریم شخصی]]<br /> # [[حق درخواست]]<br /> # [[حقوق بشر (انسان)]]<br /> # [[خانه امن]]<br /> # [[دفاع مشروع]]<br /> # [[روز حقوق بشر]]<br /> # [[روز جهانی ناپدیدشدگان]]<br /> # [[سازمان مردم‌نهاد]]<br /> # [[شورای حقوق‌بشر سازمان ملل متحد]]<br /> # [[فعال حقوق بشر]]<br /> # [[گزارشگر ویژه حقوق بشر]]<br /> # [[فصل هفتم منشور سازمان ملل متحد]]<br /> # [[مهاجرت آزاد]]<br /> # [[میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی]]<br /> # [[میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی]]<br /> # [[حقوق طبیعی]]<br /> # [[حق انقلاب]]<br /> # [[احکام دینی]]<br /> # [[تفتیش عقاید]]<br /> # [[جنایت علیه بشریت]]<br /> # [[فتوا]]<br /> # [[فتوای قتل عام زندانیان سیاسی]]<br /> # [[بغی]]<br /> # [[محاربه]]<br /> # [[حاکم شرع]]<br /> # [[استرداد]]<br /> # [[شکنجه دولتی]]<br /> # [[استقلال قضایی]]<br /> # [[دادگاه قانون اساسی]]<br /> # [[قطعنامه ۲۰۲۵ شورای حکام آژانس]]<br /> # [[دفاعیات کنت لوئیس]]<br /> # [[بیانیه گروه هفت و همکاران آن در محکومیت سرکوب فرامرزی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[شکایت کیفری علیه کاظم غریب‌آبادی]]<br /> <br /> === زندان‌ها و بازداشتگاه‌ها ===<br /> # [[زندان اوین]]<br /> # [[زندان قصر]]<br /> # [[زندان قزلحصار]]<br /> # [[زندان گوهردشت]]<br /> # [[زندان کهریزک]]<br /> # [[زندان دیزل‌آباد]]<br /> # [[زندان یونسکو]]<br /> # [[زندان قزل‌قلعه]]<br /> # [[زندان فشافویه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زندان قرچک]]<br /> # [[زندان تهران بزرگ]]<br /> # [[زندان حشمتیه]]<br /> # [[زندان سراوان]]<br /> # [[زندان زابل]]<br /> # [[زندان مرکزی مشهد]]<br /> # [[زندان عادل‌آباد شیراز]]<br /> # [[زندان خورین]]<br /> # [[زندان تبریز]]<br /> # [[زندان مرکزی اورمیه]]<br /> # [[زندان فجر دزفول]]<br /> # [[زندان دستگرد اصفهان]]<br /> # [[زندان شیبان اهواز]]<br /> # [[زندان صیدنایا]]<br /> # [[زندان لاکان رشت]]<br /> # [[زندان قرچک ورامین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == اشخاص و زندگی‌نامه‌ها ==<br /> <br /> === کنشگران، زندانیان سیاسی و چهره‌های اجتماعی ===<br /> # [[کاظم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین نقدی]]<br /> # [[محسن دگمه‌چی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزاد کمانگر]]<br /> # [[شیرین علم‌هولی]]<br /> # [[ستار بهشتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم رسولی]]<br /> # [[سید ابراهیم رسولی]]<br /> # [[مجید اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی حاج‌آقایی]]<br /> # [[حاج خلیل رضایی]]<br /> # [[احسان فتاحیان]]<br /> # [[ارژنگ داوودی]]<br /> # [[زهرا صفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد کرد زنگنه]]<br /> # [[فاطمه مثنی]]<br /> # [[کیانوش زندی]]<br /> # [[زهرا کاظمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروغ تقی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرستو معینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گلرخ ایرایی]]<br /> # [[سهیل عربی]]<br /> # [[آرش صادقی]]<br /> # [[مریم اکبری منفرد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیره جلالی]]<br /> # [[آتنا دائمی]]<br /> # [[هاشم خواستار]]<br /> # [[حسین سودمند]]<br /> # [[ناصر فهیمی]]<br /> # [[داریوش فروهر]]<br /> # [[پروانه مجد اسکندری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یحیی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هدی صابر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه فارسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زینب جلالیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انورخضری]]<br /> # [[ادریس جمشیدزهی]]<br /> # [[شریفه محمدی]]<br /> # [[وریشه مرادی]]<br /> # [[پخشان عزیزی]]<br /> # [[حاج خلیل رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی یونسی]]<br /> # [[امیرحسین مرادی]]<br /> # [[منوچهر فلاح]]<br /> # [[احسان فریدی]]<br /> # [[علیرضا شریعت‌پناهی]]<br /> # [[مسعود جامعی]]<br /> # [[فرشاد اعتمادی‌فر]]<br /> # [[آرمین (احسان) خدایاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا مرداسی (حمیداوی)]]<br /> # [[حافظ فروحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرمان صادقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن بیت عبدالله]]<br /> # [[سعید عباسی]]<br /> # [[الهه فولادی]]<br /> # [[یعقوب درخشان]]<br /> # [[زینب همرنگ سیدبگلو]]<br /> # [[ارغوان فلاحی]]<br /> # [[معصومه (شیوا) اسماعیلی]]<br /> # [[پژمان توبره‌ریزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سمیه رشیدی]]<br /> # [[غلامحسین کلبی]]<br /> # [[محمدجواد وفایی ثانی]]<br /> # [[محمد معصوم شاهی]]<br /> # [[زهرا شهباز طبری]]<br /> # [[رضا عبدالی]]<br /> # [[کریم خجسته]]<br /> # [[خسرو علیکردی]]<br /> # [[شاهین ذوقی‌تبار]]<br /> # [[خسرو رهنما]]<br /> # [[احسان رستمی]]<br /> # [[ربابه ماسوری]]<br /> # [[علی معزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور جمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود مسجودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا کمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فتح‌الله آوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عیسی چاری]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انقلابیون و اعضای مقاومت ایران ===<br /> # [[محمدعلی جابرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرپرویز پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی میهندوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کریم(محراب)رشیدی]]<br /> # [[ناصر صادق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف ربیعی]]<br /> # [[موسی خیابانی]]<br /> # [[آذر رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر مقدم]]<br /> # [[احمد (عبدالله) کلاهدوز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش سیفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهناز کلانتری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سوسن میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فضل‌الله تدین چهارسوقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بازرگانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم ذوالانوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی جوان خوشدل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شکرالله مشکین فام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجید شریف واقفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی صمدیه لباف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهر احمدزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود احمدزاده]]<br /> # [[احمد رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود عسگری‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی باکری]]<br /> # [[محمود قائمشهر]]<br /> # [[بهجت تیفتکچی]]<br /> # [[رسول مشکین‌فام]]<br /> # [[محمود شامخی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا سعادتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ضابطی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین رضایی]]<br /> # [[طاهره طلوع]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا خسروی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گوهر ادب‌آواز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سکینه چاقوساز]]<br /> # [[معصومه کبیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صارمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جعفر کاظمی]]<br /> # [[منیره رجوی]]<br /> # [[حجت زمانی]]<br /> # [[ثریا ابوالفتحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[معصومه عضدانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالرضا رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف احمدی]]<br /> # [[سیاوش سیفی]]<br /> # [[ابراهیم ذاکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ندا حسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدیقه مجاوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولی‌الله فیض مهدوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه مصباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی شفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر اکبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلیل گادانی]]<br /> # [[زهره قائمی]]<br /> # [[گیتی گیوه‌چینیان زاده]]<br /> # [[ابراهیم ذاکری]]<br /> # [[محمد سیدی کاشانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین مدنی]]<br /> # [[مسعود رجوی]]<br /> # [[مریم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مریخی]]<br /> # [[مهدی ابریشمچی]]<br /> # [[محمد سید المحدثین]]<br /> # [[محمد علی توحیدی]]<br /> # [[فهیمه اروانی]]<br /> # [[مژگان پارسایی]]<br /> # [[زهره اخیانی]]<br /> # [[صدیقه حسینی]]<br /> # [[مهوش سپهری]]<br /> # [[بهشته شادرو]]<br /> # [[شهرزاد حاج‌سیدجوادی]]<br /> # [[گیتی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حیاتی]]<br /> # [[محمود عطایی]]<br /> # [[محمود عضدانلو]]<br /> # [[محمد حنیف نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید محسن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اصغر بدیع زادگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین پارسیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن جزنی]]<br /> # [[اسماعیل شریف‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز دهقانی]]<br /> # [[ابوالحسن خانعلی]]<br /> # [[شکرالله پاکنژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خسرو روزبه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرپرویز پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر صفایی فراهانی]]<br /> # [[خسرو گلسرخی]]<br /> # [[میرزا کوچک‌ خان جنگلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ستارخان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مادر ذاکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آراسته قلی‌وند]]<br /> # [[عالیه بازرگان]]<br /> # [[محترم ایجه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود بنی‌هاشمی]]<br /> # [[عباس عمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد رئوف بشردوست]]<br /> # [[داریوش سلحشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه احمدی اسکویی]]<br /> # [[محمدحسین جنتی لادانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کرامت‌الله دانشیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزیز رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود فرشچی]]<br /> # [[مجید کاووسی‌فر]]<br /> # [[سعید سنگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رامین حسین‌پناهی]]<br /> # [[عباس مدرسی‌فر]]<br /> # [[عبدالرحمان قاسملو]]<br /> # [[حمیرا اشراق]]<br /> # [[فضیلت علامه حائری]]<br /> # [[حیدر قربانی]]<br /> # [[محسن محمدباقر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته اسفندیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عفت حداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم گلزاده غفوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[راضیه کرمانشاهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عذرا علوی طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد زیبرم]]<br /> # [[بتول رجایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسترن عظیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گداعلی صابر مطلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسین سیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود بریسمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن نگهبان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید ماسوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن معصومی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی قره‌اوغلانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر باباعلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کریم جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالرحیم احراری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حسن‌ کاویار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی یونسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شکرالله ربیعی]]<br /> # [[امیرحسین مرادی]]<br /> # [[سید علی نبوی چاشمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم باقرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین حبیبی]]<br /> # [[عباس مفتاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گیتی‌السادات جوزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن ضیاظریفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرنوش ابراهیمی روشن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا گلی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پروانه پیوستگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود شکیبانژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یحیی شجاعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حمزه لوئیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی نجاتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حوا برزگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهرزاد مرشدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نصرت رمضانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی حسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز احسانی اسلاملو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صبا هفت‌ برادران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صمد بهرنگی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ اعظمی لرستانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الله‌قلی خان جهانگیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین جهانگیری]]<br /> # [[شهلا حریری مطلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا معدنچی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین نقدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم هژبریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمالک علوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا خالقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا مسعودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد رضا شادبختی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاهپور علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وحید بنی عامریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پویا قبادی بیستونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک علیپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکبر (شاهرخ) دانشورکار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد تقوی سنگدهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن منتظر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن عضدانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صاحب (مهدی) ذبیحیان لنگرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد بگلری (نوشین)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صمیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایرج ماسوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا (عبدالله) راتبی]]<br /> # [[خانواده مصباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته شبانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عطیه محررخوانساری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اصغر اکبرنیا منصور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حسن‌ کاویار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرح اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیومرث سیدخلخال]]<br /> # [[حسن سرخوش]]<br /> # [[مریم قدسی‌مآب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم سیفان بابایی]]<br /> # [[حفیظ الله شمس]]<br /> # [[زهره بنی‌جمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سلطنت رمیم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قادر ویسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شایان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود فرد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد درودیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشید اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم افجه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور رادپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته ازهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید خادمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین خیابانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صغری داوودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یزدان تیموریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین شهرابی فراهانی]]<br /> # [[مژگان مهدوی]]<br /> # [[مهناز میمنت]]<br /> # [[اختر مولوی]]<br /> # [[محمود میمنت]]<br /> <br /> === سیاست‌مداران ایرانی ===<br /> # [[رضاشاه پهلوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا پهلوی]]<br /> # [[اشرف پهلوی]]<br /> # [[علی امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اقبال لاهوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالحسین تیمورتاش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دکتر محمد مصدق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیّدحسن تقی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیدحسین فاطمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعباس هویدا]]<br /> # [[بی‌بی مریم بختیاری]]<br /> # [[جمشید آموزگار]]<br /> # [[جعفر شریف‌امامی]]<br /> # [[عبدالرحمن قاسملو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق شرفکندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق قطب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی بازرگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[داریوش فروهر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت‌الله سحابی]]<br /> # [[یدالله سحابی]]<br /> # [[محمدتقی شریعتی مزینانی]]<br /> # [[یحیی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ملکی]]<br /> # [[ابراهیم یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن بنی‌صدر]]<br /> # [[محمود افشارطوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا آقاخان کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاپور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ترور شاپور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دکتر حشمت طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تیمور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسن رشدیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی فروغی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهر احمدزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مظفر بقایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد قوام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید ضیاءالدین طباطبایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سردار اسعد بختیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمجید میرزا عین‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم سامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نورالدین کیانوری]]<br /> <br /> === مقام‌ها و مسئولان جمهوری اسلامی ===<br /> # [[روح‌الله خمینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صیاد شیرازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی رازینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجتبی خامنه‌ای]]<br /> # [[مرتضی مطهری]]<br /> # [[احمد خمینی]]<br /> # [[علی فلاحیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید علی خامنه ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم سلیمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی کروبی]]<br /> # [[ابوالحسن بنی‌صدر]]<br /> # [[میرحسین موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدتقی مصباح یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد خاتمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود احمدی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن روحانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسینعلی نیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم رئیسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین باقری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی اشراقی]]<br /> # [[مصطفی پورمحمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله لاجوردی]]<br /> # [[علی لاریجانی]]<br /> # [[صادق لاریجانی]]<br /> # [[محمود هاشمی شاهرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ری شهری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قربانعلی دری نجف‌آبادی]]<br /> # [[حسین اشتری]]<br /> # [[ابوالقاسم صلواتی]]<br /> # [[محمدباقر قالیباف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن شاهوارپور]]<br /> # [[علی باقری‌ کنی]]<br /> # [[صادق قطب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا پناهیان]]<br /> # [[عطاءالله اشرفی اصفهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین محسنی اژه‌ای]]<br /> # [[حمید نوری]]<br /> # [[داوود رحمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکبر هاشمی رفسنجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسینعلی منتظری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا رادان]]<br /> # [[حسین سلامی]]<br /> # [[سید رضی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایمان افشاری]]<br /> # [[محمدرضا زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی عموزاد]]<br /> # [[قاضی محمدرضا عموزاد خلیلی]]<br /> # [[محسن فخری‌زاده مهابادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بهشتی]]<br /> # [[قاضی محمدرضا توکلی]]<br /> # [[مهدی نصیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا عسگری]]<br /> # [[مصطفی تاجزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین امیرعبداللهیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی آل هاشم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مخبر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین احمدی شاهرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مالک رحمتی]]<br /> # [[حسین طائب]]<br /> # [[سعید جلیلی]]<br /> # [[مسعود پزشکیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اصغر حجازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامعلی حداد عادل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین قاضی‌زاده هاشمی]]<br /> # [[علیرضا زاکانی]]<br /> # [[محمد محمدی گلپایگانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا عارف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مقیسه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک زنجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید امامی]]<br /> # [[حسین همدانی]]<br /> # [[صادق خلخالی]]<br /> # [[حسین موسوی تبریزی]]<br /> # [[محمود هاشمی شاهرودی]]<br /> # [[امیرعلی حاجی‌زاده]]<br /> # [[روح‌الله حسینیان]]<br /> # [[علی قدوسی]]<br /> # [[تریتا پارسی]]<br /> # [[علی شمخانی]]<br /> # [[احمد علم‌الهدی]]<br /> # [[احمد خاتمی]]<br /> # [[کاظم صدیقی]]<br /> # [[احمد توکلی]]<br /> # [[سید محمد حسین‌زاده حجازی]]<br /> # [[محمدباقر ذوالقدر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسین مجید موسوی افتخاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن تهرانی مقدم]]<br /> # [[اسدالله اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر ولایتی]]<br /> # [[وحید حقانیان]]<br /> # [[غفور درجزی]]<br /> # [[احمد وحیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد پاکپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا اعرافی]]<br /> # [[امیر حاتمی]]<br /> # [[اسماعیل خطیب]]<br /> # [[علی‌رضا تنگسیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کمال خرازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین دهقان]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === آمران و عاملان سرکوب و کشتار ===<br /> # [[امجد یوسف]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === شخصیت‌های تاریخی ایران ===<br /> # [[کوروش بزرگ]]<br /> # [[یپرم خان]]<br /> # [[یعقوب لیث]]<br /> # [[کیخسرو]]<br /> # [[محمدتقی‌ پسیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرکبیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رئیس‌علی دلواری]]<br /> # [[شاه نعمت‌ الله ولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروغ‌السلطنه آذرخشی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی محمد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوارد باسکرویل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آستفیک داویدیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابومسلم خراسانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزارضا کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ملک‌المتکلمین]]<br /> # [[جهانگیرخان صوراسرافیل]]<br /> # [[محمود محمود]]<br /> # [[میرزا ملکم‌خان]]<br /> # [[صادق رضازاده شفق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهره قره‌العین]]<br /> # [[ناظم‌الاسلام کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد اسماعیل امیرخیزی]]<br /> # [[میرزا محمدصادق آقا مجتهد تبریزی]]<br /> # [[کریم طاهرزاده بهزاد]]<br /> # [[میرزا جواد سعدالدوله]]<br /> # [[سید محمد طباطبایی]]<br /> # [[سید عبدالله بهبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آخوند ملا محمدکاظم خراسانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم صفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ملک‌زاده]]<br /> # [[سید جمال‌الدین اسدآبادی]]<br /> # [[ستارخان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسن‌خان مشیرالدوله]]<br /> # [[نجفقلی خان صمصام‌السلطنه بختیاری]]<br /> # [[میرزا محمدعلی خان تربیت]]<br /> # [[میرزا علی‌اصغر خان اتابک اعظم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزاحسن خان وثوق‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حیدرخان عمواوغلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا محمدحسین نائینی]]<br /> # [[شیخ احمد تربتی]]<br /> # [[سید جمال‌الدین واعظ اصفهانی]]<br /> # [[مهدی قلی‌خان هدایت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی ارداقی]]<br /> # [[عبدالرحیم طالبوف تبریزی]]<br /> # [[یحیی دولت‌آبادی]]<br /> # [[سید محمدرضا مساوات]]<br /> # [[سلیمان خان میکده]]<br /> # [[میرزا حسین خلیلی تهرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدیقه دولت‌آبادی]]<br /> # [[عبدالمجید میرزا عین‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسین خان سپهسالار]]<br /> # [[میرزای شیرازی]]<br /> # [[مریم عمید سمنانی]]<br /> # [[زین‌العابدین مراغه‌ای]]<br /> # [[محمدولی خان تنکابنی]]<br /> # [[میرزا حسن مستوفی‌الممالک آشتیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران میرزا]]<br /> # [[عباسقلی آدمیت]]<br /> # [[الله‌یار خان آصف‌الدوله]]<br /> # [[حسین پاشا خان]]<br /> # [[علی موسیو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک خرمدین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === رهبران و سیاست‌مداران جهان ===<br /> # [[امه سه‌زر]]<br /> # [[الی ویزل]]<br /> # [[لرد راسل جانسون]]<br /> # [[مولود آئونیت]]<br /> # [[محمود شریف بسیونی]]<br /> # [[آلبرتو نیسمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لرد رابین کوربت]]<br /> # [[لرد اسلین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد سوکارنو]]<br /> # [[محمد سوهارتو]]<br /> # [[ایندیرا گاندی]]<br /> # [[احمد بن بلا]]<br /> # [[ژاندارک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهاتما گاندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نلسون ماندلا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آبراهام لینکلن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جو لیبرمن]]<br /> # [[جورج واشنگتن]]<br /> # [[وینستون چرچیل]]<br /> # [[ژوزف استالین]]<br /> # [[پینوشه]]<br /> # [[جمال عبدالناصر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد انور السادات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدولف هیتلر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولیویه ونده کاستیل]]<br /> # [[اریک داوید]]<br /> # [[آلخو ویدال کوادراس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آبه پیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بنیتو موسولینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرانسیسکو فرانکو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اورسولا گرترود فون در لاین]]<br /> # [[اسماعیل هنیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هانری لکلرک]]<br /> # [[ناپلئون بناپارت]]<br /> # [[نیکلای چائوشسکو]]<br /> # [[سون یات سن]]<br /> # [[سید احمد غزالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جاوید رحمان]]<br /> # [[مارتین لوتر کینگ جونیور]]<br /> # [[ژان زیگلر]]<br /> # [[لخ والسا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژرژ-هنری بوته‌یه]]<br /> # [[رینالدو گالیندو پل]]<br /> # [[موریس دنبی کاپیتورن]]<br /> # [[احمد شهید]]<br /> # [[عاصمه جهانگیر]]<br /> # [[مای ساتو]]<br /> # [[بشار اسد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسن نصرالله]]<br /> # [[احمد چلبی]]<br /> <br /> === انقلابیون و کنشگران بین‌المللی ===<br /> # [[رزا لوگزامبورگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[چه گوارا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نلسون ماندلا]]<br /> # [[سیمون بولیوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولادیمیر لنین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشی‌مین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آنی ازبرت]]<br /> # [[سوفان چان]]<br /> # [[هارون هاشمی]]<br /> # [[سمینا اقبال]]<br /> # [[یاسر عرفات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوجهاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سالوادور آلنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پاتریس لومومبا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویکتور خارا]]<br /> # [[وو نگوین جیاپ]]<br /> # [[بابی ساندز]]<br /> <br /> === روحانیون ===<br /> # [[سید محمود طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی گلزاده غفوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد امامی کاشانی]]<br /> # [[حبیب‌الله آشوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلال گنجه‌ای]]<br /> # [[حسینعلی منتظری]]<br /> # [[عبدالغفار نقشبندی]]<br /> # [[حسن لاهوتی اشکوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید ابوالقاسم کاشانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیخ عبدالله مازندرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسین خلیلی تهرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسن مدرس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیخ محمد خیابانی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تاریخ‌نگاران ===<br /> # [[یرواند آبراهامیان]]<br /> # [[فریدون آدمیت]]<br /> # [[حسین مکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژانت آفاری]]<br /> # [[عبدالهادی حائری]]<br /> <br /> === دانشمندان و استادان دانشگاه ===<br /> # [[زرتشت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم میرزاخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد تفضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابیندرانات تاگور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد اشرف]]<br /> # [[محمدعلی شیخی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین صدیقی]]<br /> # [[ابوعلی سینا]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === برندگان جایزهٔ نوبل و حامیان مقاومت ایران ===<br /> # [[مِیرید کوریگان مگوایر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدولفو پرز اسکیول]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسکار آریاس سانچز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژوزه مانوئل راموس-هورتا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کارلوس فیلیپه شیمنش بلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جودی ویلیامز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توکل کرمان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لیما گبوئی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کایلاش ساتیارتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خوان مانوئل سانتوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیمیتری موراتوف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولکساندرا ماتویچوک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وُله سوینکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جی.ام. کوتسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الفریده یلینک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اورهان پاموک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هرتا مولر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماریو بارگاس یوسا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پاتریک مودیانو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سوتلانا الکسیویچ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کازوئو ایشی‌گورو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولگا توکارچوک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پتر هانتکه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[برایان جوزفسون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابرت ویلسون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوهان گئورگ بدنورتس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کلاوس فون کلیتزینگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جروم آیزاک فریدمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جوزف هوتون تیلور جونیور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویلیام دنیل فیلیپس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولفگانگ کترله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خراردوس تهوفت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آنتونی جیمز لگت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان لوئیس هال]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان کرامول ماتر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیوید جاناتان گراس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کنستانتین سرگیویچ نووسلوف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدام گای ریس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرژ اروش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرانسوا انگلر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیوید جفری واینلند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تاکاآکی کاجیتا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرتور بروس مک‌دونالد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیپ استفن تورن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دونا تِئو استریکلند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بری کلارک بریش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فیلیپ جیمز ادوین پیبلز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[راینهارد گنتسل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میشل گوستاو ادوار مایور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیر آگوستینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آلن اسپه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آن لویلیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جفری اورت هینتون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روآلد هافمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان جوزف هاپفیلد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرنتس کراوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان چارلز پولانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوان تسه لی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دادلی رابرت هرشباخ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روبرت هوبر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوهان دایزنهوفر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژان-ماری لن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توماس رابرت چک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آلن جی. هیگر]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> # [[سر جان ارنست واکر]]<br /> # [[الیاس جیمز کوری]]<br /> # [[رودلف آرتور مارکوس]]<br /> <br /> === دیگر چهره‌های شناخته‌شده ===<br /> # [[فاطمه سلطانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دلارا دارابی]]<br /> # [[حمیدالله اربابی]]<br /> # [[رومینا اشرفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر خدایاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عاطفه رجبی]]<br /> # [[سید محمد حسینی]]<br /> # [[مسیح علی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روح‌الله زم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمالک ریگی]]<br /> # [[دادشاه]]<br /> # [[سکینه سلیمان‌زاده]]<br /> # [[مهسا امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسر شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدجواد وفایی ثانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بلال نصرویی]]<br /> # [[سارا دلدار]]<br /> # [[ریحانه جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیر محمد خالقی]]<br /> # [[اصغر نحوی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ریحانه جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد بالدی]]<br /> # [[سارو قهرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هاله سحابی]]<br /> # [[ابوالحسن خانعلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نهال آهوقلندری]]<br /> # [[امیرحسین و احمدرضا فیضی]]<br /> # [[غزال مولان]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == تاریخ معاصر ایران ==<br /> <br /> === انقلاب مشروطه؛ رخدادها و نهادها ===<br /> # [[واقعۀ پارک اتابک]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انقلاب مشروطه؛ مفاهیم، مطبوعات و نمادها ===<br /> # [[منوّرالفکر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شب‌نامه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بست‌نشینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فراموشخانه]]<br /> # [[عدالت‌خانه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی‌خواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مشروطه و مشروعه]]<br /> # [[قانون اساسی مشروطیت]]<br /> # [[عدالت]]<br /> # [[مشروطه‌خواه]]<br /> # [[انجمن]]<br /> # [[قانون]]<br /> # [[ملت]]<br /> # [[تکفیر]]<br /> # [[آزادیستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فداییان (در انقلاب مشروطه)]]<br /> # [[جراید حُرّه (مطبوعات آزاد)]]<br /> # [[مستبدین]]<br /> # [[استبداد]]<br /> # [[آزادی]]<br /> # [[استبداد صغیر]]<br /> # [[مرکز غیبی تبریز]]<br /> # [[انجمن ایالتی تبریز]]<br /> # [[امیرخیز]]<br /> # [[روزنامه قانون]]<br /> # [[روزنامه حبل‌المتین]]<br /> <br /> === اواخر قاجار و دورهٔ پهلوی ===<br /> # [[انقلاب ضد سلطنتی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دارالفنون]]<br /> # [[اشغال ایران در جنگ جهانی اول]]<br /> # [[قرارداد ۱۹۱۹]]<br /> # [[کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹]]<br /> # [[نهضت جنگل]]<br /> # [[جمهوری گیلان]]<br /> # [[تظاهرات ۱۷ شهریور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشف حجاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بلوای نان]]<br /> # [[اشغال ایران در جنگ جهانی دوم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خودمختاری آذربایجان]]<br /> # [[قرارداد گس گلشائیان]]<br /> # [[قرارداد دارسی]]<br /> # [[کمیته زرگنده]]<br /> # [[نهضت ملی‌شدن نفت]]<br /> # [[قیام ۳۰ تیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قیام ۱۵ خرداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کودتای ۲۸ مرداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فدائیان اسلام]]<br /> # [[قرارداد نفتی کنسرسیوم]]<br /> # [[پیمان سنتو]]<br /> # [[ساواک]]<br /> # [[اصلاحات ارضی]]<br /> # [[قائم‌مقام فراهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مظفرالدین شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصرالدین شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد علی شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قیام سیاهکل]]<br /> # [[زلزله بوئین زهرا]]<br /> # [[جشن‌های ۲۵۰۰ ساله]]<br /> # [[جنگ ظفار]]<br /> # [[حزب رستاخیز]]<br /> # [[گاهشماری شاهنشاهی]]<br /> # [[گارد جاویدان شاهنشاهی]]<br /> # [[آتش‌سوزی سینما رکس آبادان]]<br /> # [[کنفرانس گوادلوپ]]<br /> # [[سیاست حقوق‌‌ بشر کارتر]]<br /> # [[آزادی آخرین دسته از زندانیان سیاسی زمان شاه در ۳۰ دی ۱۳۵۷]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نهضت تنباکو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قرارداد کنسرسیوم]]<br /> # [[عهدنامه گلستان]]<br /> # [[عهدنامه ترکمانچای]]<br /> # [[انقلاب سفید]]<br /> # [[پرویز ثابتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین فردوست]]<br /> # [[اردشیر زاهدی]]<br /> # [[پرویز نیکخواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فضل‌الله زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نعمت‌الله نصیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله علم]]<br /> # [[حزب زحمتکشان ملت ایران]]<br /> # [[شعبان جعفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرار شاه از ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرکوب عشایر در دوره رضاشاه]]<br /> <br /> === جمهوری اسلامی؛ رویدادها و تحولات تاریخی ===<br /> # [[درگیری درترکمن صحرا ۱۳۵۸]]<br /> # [[ماجرای نوار آیت]]<br /> # [[ایران گیت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب فرهنگی]]<br /> # [[هک مجلس جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سقوط هواپیمای اوکراینی]]<br /> # [[انفجارها و آتش‌سوزی‌های زنجیره‌ای در ایران]]<br /> # [[انفجار حرم امام رضا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله سایبری علیه جمهوری اسلامی]]<br /> # [[هک نهاد ریاست جمهوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاست النصر بالرعب]]<br /> # [[هک وزارت علوم، تحقیقات و فناوری]]<br /> # [[شوراهای مردمی]]<br /> # [[طرح نور و حجاب اجباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سقوط بالگرد ابراهیم رئیسی]]<br /> # [[متروپل آبادان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار مهیب بندرعباس]]<br /> <br /> === جنگ ایران و عراق و رویدادهای نظامی ===<br /> # [[جنگ ایران و عراق]]<br /> # [[عملیات کربلای ۴]]<br /> # [[کودتای نوژه]]<br /> <br /> == حکومت، سیاست و روابط بین‌الملل ایران ==<br /> <br /> === ساختار حکومت و نهادهای جمهوری اسلامی ===<br /> # [[رژیم ولایت فقیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انتخابات مجلس شورای اسلامی (۱۳۹۹–۱۳۹۸)]]<br /> # [[انحلال سپاه پاسداران]]<br /> # [[انتخابات ریاست جمهوری ۱۴۰۳]]<br /> # [[بیت خامنه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجلس خبرگان]]<br /> # [[گشت ارشاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بحران مشروعیت جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[ارتش سایبری جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمعیت مؤتلفه اسلامی]]<br /> # [[حزب جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[بسیج]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصلاح‌طلبی در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[تفکیک جنسیتی]]<br /> # [[نوشیدن جام زهر]]<br /> # [[لیست تروریستی وزارت خارجه آمریکا(FTO)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دارایی‌های خامنه‌ای]]<br /> # [[تروریسم جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا]]<br /> # [[بنیادهای تعاونی نیروهای مسلح]]<br /> # [[ستاد اجرایی فرمان امام]]<br /> # [[بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل کشیش‌های مسیحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۱۴کشور غربی علیه رژیم ایران]]<br /> # [[قرارگاه رمضان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توقیف ۴ سایت وزارت اطلاعات رژیم ایران]]<br /> # [[استفاده از کودکان ۱۲ساله در گشت و ایست بازرسی]]<br /> # [[انتقال کودکان در جنگ‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مدرسه حقانی]]<br /> <br /> === سپاه پاسداران، نیروهای نظامی و امنیتی ===<br /> # [[لباس شخصی]]<br /> # [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> # [[نیروی قدس سپاه پاسداران]]<br /> # [[سازمان اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> # [[نیروی انتظامی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[قرارگاه ثارالله]]<br /> # [[نیروی هوا فضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیروی هوایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> <br /> === سیاست خارجی، تحریم‌ها و روابط بین‌الملل ایران ===<br /> # [[گروگان گیری در سفارت آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرکز اسلامی هامبورگ]]<br /> # [[قرارداد ۲۵ ساله ایران و چین]]<br /> # [[نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله رژیم ایران به اسرائیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لایحه صلح از طریق قدرت در قرن بیست و یکم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبکه لابی نفوذ جمهوری اسلامی]]<br /> # [[لیست‌گذاری سپاه توسط دولت کانادا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله ۱۳ژوئن اسرائیل به ایران]]<br /> # [[حمله مشترک اسرائیل و ایالات متحده به ایران - ۹اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[فرماندهان و مقامات کشته‌ شده رژیم ایران در جنگ ۴۰روزه]]<br /> # [[محاصره دریایی آمریکا علیه ایران]]<br /> # [[بحران‌های بین‌المللی جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[سیاست گروگانگیری رژیم ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گروه ویژه اقدام مالی FATF]]<br /> # [[کنفرانس لهستان]]<br /> # [[تحریم صنایع پتروشیمی ایران]]<br /> # [[معافیت تحریم‌های نفتی ایران]]<br /> # [[تحریم علی خامنه‌ای]]<br /> # [[ائتلاف بین‌المللی برای آزادی دریانوردی در خلیج فارس]]<br /> # [[تحریم‌های اقتصادی وزارت خزانه‌داری آمریکا علیه رژیم ایران]]<br /> <br /> === برنامهٔ هسته‌ای و موشکی جمهوری اسلامی ===<br /> # [[حمله‌ آمریکا به سایت‌های هسته‌ای ایران]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای فردو]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای نطنز]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای اصفهان]]<br /> # [[نیروگاه اتمی بوشهر]]<br /> # [[برنامه هسته‌ای ایران]]<br /> # [[برجام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مکانیزم ماشه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پهباد]]<br /> # [[برنامه هسته‌ای ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای]]<br /> # [[برنامه موشکی نظام ولایت فقیه]]<br /> # [[هزینه‌های برنامه موشکی و پهپادی نظام ولایت‌ فقیه]]<br /> <br /> === مفاهیم سیاسی، انقلاب و دموکراسی ===<br /> # [[فدرالیسم]]<br /> # [[موقعیت انقلابی]]<br /> # [[جمهوری دموکراتیک]]<br /> # [[فدرالیسم]]<br /> # [[انقلاب]]<br /> # [[مبارزه مدنی]]<br /> # [[استراتژی قیام و سرنگونی]]<br /> # [[سیاست موازنه منفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فراماسونری در ایران]]<br /> # [[موقعیت انقلابی|شرایط عینی و ذهنی]]<br /> # [[قیام]]<br /> # [[توازن قوا]]<br /> # [[انقلاب]]<br /> # [[شعار]]<br /> # [[مبارزه مسلحانه]]<br /> # [[مبارزه]]<br /> # [[نیروی پیشتاز]]<br /> # [[عمق استراتژیک]]<br /> # [[دموکراسی]]<br /> <br /> == جامعه و اقتصاد ایران ==<br /> <br /> === اقتصاد، فساد و نابرابری ===<br /> # [[پول‌شویی]]<br /> # [[اختلاس در ایران]]<br /> # [[حذف چهار صفر از پول ایران]]<br /> # [[مالباختگان]]<br /> # [[خصوصی سازی]]<br /> # [[بازار بورس ایران]]<br /> # [[آقازاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آستان قدس رضوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاچاق کالا در ایران]]<br /> # [[بیت کوین]]<br /> # [[چاپ اسکناس]]<br /> # [[چای دبش]]<br /> # [[اختلاف طبقاتی در ایران]]<br /> # [[فساد سیستماتیک در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[فساد مالی در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[بحران اقتصاد در ایران]]<br /> # [[رانت‌خواری در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[سامانه تخصیص سهمیه سوخت پیمایشی]]<br /> <br /> === زنان، آموزش و مسائل فرهنگی‌ـ‌اجتماعی ===<br /> # [[زنان پیشگام در قیام‌های ایران]]<br /> # [[زنان در نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران]]<br /> # [[دانشگاه آزاد - واحد علوم و تحقیقات]]<br /> # [[خالص‌سازی دانشگاه‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روز جهانی زن]]<br /> # [[روز دانشجو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روز جهانی معلم]]<br /> # [[روز جهانی منع خشونت علیه زنان]]<br /> # [[دستگیری دانشجویان نخبه ایرانی]]<br /> # [[بهائیان ایران]]<br /> # [[مسمومیت سریالی دانش‌آموزان مدارس دخترانه در ایران]]<br /> # [[سرکوب زنان در ایران]]<br /> # [[بحران آموزش در ایران]]<br /> <br /> === کار، بیکاری، فقر و آسیب‌های اجتماعی ===<br /> # [[کارگران کشت و صنعت نیشکر هفت‌تپه]]<br /> # [[کارتن خوابی]]<br /> # [[گورخوابی]]<br /> # [[کودکان کار در ایران]]<br /> # [[فروش اعضای بدن]]<br /> # [[اعتیاد در ایران]]<br /> # [[فقر در ایران]]<br /> # [[بحران بیکاری در ایران]]<br /> # [[خودکشی]]<br /> # [[کارخانه ماشین سازی تبریز]]<br /> # [[گروه ملی صنعتی فولاد اهواز]]<br /> # [[کولبر]]<br /> # [[سوخت‌بری]]<br /> # [[بحران مسکن در ایران]]<br /> # [[بحران سلامت و روان در ایران]]<br /> # [[سندیکا در ایران]]<br /> <br /> === مهاجرت، جمعیت و فرار مغزها ===<br /> # [[مهاجرت در ایران]]<br /> # [[فرار مغزها]]<br /> # [[فرار مغزها|فرار مغزها از ایران]]<br /> <br /> === رسانه، فناوری و مسائل روز جامعه ===<br /> # [[سامانه مدیریت هوشمند نان (نانینو)]]<br /> # [[تلویزیون من و تو]]<br /> # [[سانسور اینترنت در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سانسور در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اول مهر]]<br /> # [[معدوم سازی جوجه یک روزه]]<br /> <br /> == جغرافیا، محیط زیست و منابع ایران ==<br /> <br /> === ایران، استان‌ها و شهرها ===<br /> # [[ایران]]<br /> # [[تهران]]<br /> # [[استان البرز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان فارس]]<br /> # [[استان آذربایجان شرقی]]<br /> # [[استان خراسان رضوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان خوزستان]]<br /> # [[استان گیلان]]<br /> # [[استان آذربایجان غربی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان مازندران]]<br /> # [[استان سیستان و بلوچستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان کرمانشاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان هرمزگان]]<br /> # [[استان لرستان]]<br /> # [[استان همدان]]<br /> # [[استان کرمان]]<br /> # [[استان قزوین]]<br /> # [[استان یزد]]<br /> # [[استان زنجان]]<br /> <br /> === محیط زیست و بحران‌های زیست‌محیطی ===<br /> # [[آلودگی هوا در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنگل‌های ایران]]<br /> # [[انرژی در ایران]]<br /> # [[محیط زیست ایران]]<br /> # [[تالاب‌های ایران]]<br /> # [[آبشارهای ایران]]<br /> # [[سیل در ایران]]<br /> # [[سیل هرمزگان]]<br /> # [[جنگل‌های هیرکانی]]<br /> # [[بحران آب در ایران]]<br /> # [[ابرچالش آب]]<br /> # [[سیل هرمزگان]]<br /> # [[بحران آب در ایران]]<br /> # [[بحران محیط زیست در ایران]]<br /> <br /> === دریاها، دریاچه‌ها، رودها و تالاب‌ها ===<br /> # [[قنات]]<br /> # [[دریای خزر]]<br /> # [[خلیج فارس]]<br /> # [[دریای عمان]]<br /> # [[دریاچه هامون]]<br /> # [[رود کارون]]<br /> # [[رود کرخه]]<br /> # [[رود دز]]<br /> # [[رود ارس]]<br /> # [[هور العظیم]]<br /> # [[هور شادگان]]<br /> # [[زاینده‌رود]]<br /> # [[دریاچه ارومیه]]<br /> # [[تالاب انزلی]]<br /> # [[تالاب گاوخونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تالاب پریشان]]<br /> # [[هیرمند]]<br /> <br /> === سدها و منابع آب ===<br /> # [[سد دز]]<br /> # [[سد کارون]]<br /> # [[سد امیرکبیر]]<br /> # [[سد ارس]]<br /> <br /> === کوه‌ها، دره‌ها، غارها و بیابان‌ها ===<br /> # [[کویر لوت]]<br /> # [[غار علی صدر]]<br /> # [[بیستون]]<br /> # [[دماوند]]<br /> # [[سبلان]]<br /> # [[زاگرس]]<br /> # [[الوند]]<br /> # [[کرکس]]<br /> # [[تفتان]]<br /> <br /> === جزیره‌ها و تنگه‌ها ===<br /> # [[تنگه هرمز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جزیره خارگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جزیره کیش]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انرژی، نفت و گاز ===<br /> # [[نیروی برق در ایران]]<br /> # [[نیروگاه‌های ایران]]<br /> # [[انرژی بادی در ایران]]<br /> # [[میدان‌های نفتی ایران]]<br /> # [[میدان‌های گازی ایران]]<br /> # [[سوخت‌های فسیلی در ایران]]<br /> # [[بحران انرژی در ایران]]<br /> # [[بحران برق در ایران]]<br /> <br /> === زمین‌شناسی، گسل‌ها، معادن و زمین‌لرزه‌ها ===<br /> # [[زلزله خوی]]<br /> # [[زمین‌شناسی ایران]]<br /> # [[گسل‌های ایران]]<br /> # [[معادن ایران]]<br /> # [[زلزله بم]]<br /> # [[زلزله ۱۳۹۶ ازگله]]<br /> # [[زلزله خوی]]<br /> # [[حادثه معدن طبس]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == فرهنگ، هنر، ادبیات و میراث ایران ==<br /> <br /> === فرهنگ، آیین‌ها و هنرهای ایرانی ===<br /> # [[فرهنگ ایران]]<br /> # [[گاه‌شماری ایرانی]]<br /> # [[جشن‌های ایرانی]]<br /> # [[سفره هفت‌سین]]<br /> # [[نوروز]]<br /> # [[حاجی فیروز]]<br /> # [[مهرگان]]<br /> # [[چهارشنبه‌سوری]]<br /> # [[شب یلدا]]<br /> # [[جشن سده]]<br /> # [[سیزده‌به‌در]]<br /> # [[خوشنویسی ایرانی]]<br /> # [[سینمای ایران]]<br /> # [[موسیقی ایران]]<br /> # [[غذاهای ایران]]<br /> # [[مجسمه‌سازی در ایران]]<br /> # [[قلم‌زنی در ایران]]<br /> # [[میناکاری در ایران]]<br /> # [[مینیاتور در ایران]]<br /> # [[آموزش و پرورش در ایران]]<br /> # [[شیر و خورشید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرود ملی ایران]]<br /> # [[کریسمس]]<br /> <br /> === هنرمندان ایرانی و غیرایرانی ===<br /> # [[مرضیه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی حنانه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[حبیب‌الله بدیعی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شجریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آندرانیک آساطوریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا اولیا]]<br /> # [[حمیدرضا طاهرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منوچهر سخایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عماد رام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور قدرخواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرویز یاحقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام عالیوندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناهید همت‌آبادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیر آرام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون ژورک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرجان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گیسو شاکری]]<br /> # [[روزبه عمادزاده]]<br /> # [[منوچهر طاهرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا شوریده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سهراب شهیدثالث]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد مهراد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[واروژان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ام کلثوم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون فروغی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن کسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهیار قنبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویگن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید خلیل عالی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن محمدباقر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت‌الله مقبلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله ملک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین گل‌گلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن صبا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین بنان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توماج صالحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد شمس]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[دلکش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی تجویدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نصرالله زرین‌پنجه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن مفید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام بیضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تورج نگهبان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اردلان سرفراز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهمن رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصر تقوایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن ترقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرجان ساتراپی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا اولیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یهودی منوهین]]<br /> # [[رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === ادبیات و گونه‌های ادبی ===<br /> # [[زبان فارسی]]<br /> # [[تاریخ ادبیات فارسی]]<br /> # [[مقاله]]<br /> # [[رمان]]<br /> # [[قصه]]<br /> # [[داستان کوتاه]]<br /> # [[روزنامه‌نگاری در ایران]]<br /> # [[شعر]]<br /> <br /> === نویسندگان و شاعران ایرانی ===<br /> # [[منوچهر هزارخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیمین بهبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد فرخی یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزاده عشقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی شایگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالعلی معصومی]]<br /> # [[غزاله علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحمان کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمشید پیمان]]<br /> # [[فروغ فرخزاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایرج جنتی عطایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون مشیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما یوشیج]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منوچهر آتشی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرخی یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد معین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق چوبک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق هدایت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حافظ]]<br /> # [[رهی معیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مولوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن صباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عطار نیشابوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرکو بیکس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلال آل احمد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین منزوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد کسروی]]<br /> # [[حمید مصدق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سهراب سپهری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شفیعی کدکنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بزرگ علوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش کسرایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیمین دانشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل خویی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید پورحاجی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید اسدیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناظم حکمت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بکتاش آبتین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحیم معینی کرمانشاهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نادر نادرپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا براهنی]]<br /> # [[ادیب‌الممالک فراهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پروین اعتصامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فردوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوذر ورداسبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عارف قزوینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماشاءالله آجودانی]]<br /> # [[رومن رولان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زری اصفهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مختاری، شاعر و نویسنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اشرف درویشیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد جعفر پوینده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید نفیسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یدالله رؤیایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید سلطان‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالحسین ناهیدی آذر]]<br /> # [[امین (پیمان) فرح‌آور]]<br /> # [[مرتضی کیوان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالقاسم لاهوتی کرمانشاهی]]<br /> # [[جبار باغچه‌بان]]<br /> # [[حسین پژمان بختیاری]]<br /> # [[شهرنوش پارسی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ گلشیری]]<br /> # [[بیژن نجدی]]<br /> # [[شاهرخ مسکوب]]<br /> # [[عباس میلانی]]<br /> # [[ابراهیم یونسی]]<br /> # [[محمود اعتمادزاده (م.ا.به آذین)]]<br /> # [[عاطفه گرگین]]<br /> # [[محمدعلی سپانلو]]<br /> # [[عباس یمینی شریف]]<br /> # [[محمود کیانوش]]<br /> # [[پروین دولت‌آبادی]]<br /> # [[هوشنگ ایرانی]]<br /> <br /> === نویسندگان و شاعران جهان ===<br /> # [[برتولت برشت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پابلو نرودا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فدریکو گارسیا لورکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابیندرانات تاگور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جرجی زیدان]]<br /> # [[دیل کارنگی]]<br /> # [[جک لندن]]<br /> # [[آندره مالرو]]<br /> # [[ژان پل سارتر]]<br /> # [[هانس کریستیان آندرسن]]<br /> <br /> === آثار ادبی فارسی ===<br /> # [[شاهنامه]]<br /> # [[دیوان حافظ]]<br /> # [[مثنوی معنوی]]<br /> # [[گلستان سعدی]]<br /> # [[بوستان سعدی]]<br /> # [[رباعیات خیام]]<br /> # [[ساقی‌نامه]]<br /> # [[گنج‌نامه]]<br /> # [[کلیله و دمنه]]<br /> # [[سمک عیار]]<br /> <br /> === اساطیر و حماسه‌های ایرانی ===<br /> # [[رستم]]<br /> # [[سهراب]]<br /> # [[سیاوش]]<br /> # [[گردآفرید]]<br /> # [[رودابه]]<br /> # [[آرش کمانگیر]]<br /> # [[پهلوانان شاهنامه]]<br /> <br /> === ورزش، ورزشکاران و سرگرمی ===<br /> # [[پوریای ولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا تختی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حبیب خبیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ منتظرالظهور]]<br /> # [[محمدقربانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسلم اسکندر فیلابی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن نایب‌آقا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروزان عبدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد خادم حقیقت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصر حجازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صمد منتظری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهلا فردوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهشید رزاقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علاءالدین عترتی کوشالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالله موحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرویز قلیچ‌خانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ورزش در ایران]]<br /> # [[فوتبال در ایران]]<br /> <br /> == فلسفه، اندیشه و علوم انسانی ==<br /> <br /> === فیلسوفان و نظریه‌پردازان ===<br /> # [[فریدریش انگلس]]<br /> # [[سیمون دو بووار]]<br /> # [[فرانتس فانون]]<br /> # [[لئون تروتسکی]]<br /> # [[دکتر علی شریعتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کارل مارکس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هانا آرنت]]<br /> # [[آنتونیو گرامشی]]<br /> # [[لویی آلتوسر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین آریان‌پور]]<br /> # [[باروخ اسپینوزا]]<br /> # [[ادموند گوستاو آلبرشت هوسرل]]<br /> # [[ایمانوئل کانت]]<br /> # [[راجنیش چاندرا موهان جین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === مکاتب و مفاهیم فلسفی ===<br /> # [[مارکسیسم]]<br /> # [[آتئیسم]]<br /> # [[پراگماتیسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لیبرالیسم]]<br /> # [[پدیدارشناسی]]<br /> # [[مدرنیسم]]<br /> # [[پست‌مدرنیسم]]<br /> # [[پراگماتیسم]]<br /> # [[اگزیستانسیالیسم]]<br /> <br /> === جامعه‌شناسی، ایدئولوژی و اندیشهٔ سیاسی ===<br /> # [[استثمار]]<br /> # [[لائیسیته]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اپورتونیسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توتالیتاریسم]]<br /> # [[توتالیتاریسم دینی]]<br /> # [[سکولاریسم]]<br /> # [[سکولاریزاسیون]]<br /> # [[خودمختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرمایه‌داری ملی]]<br /> # [[بنیادگرایی اسلامی]]<br /> # [[سانترالیزم دموکراتیک]]<br /> # [[دو اسلام سراپا متضاد]]<br /> # [[تکامل اجتماعی]]<br /> # [[تکامل]]<br /> # [[دینامیزم قرآن]]<br /> # [[طلسم اختناق]]<br /> # [[تبیین جهان]]<br /> # [[دیالکتیک]]<br /> # [[عصر روشنگری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمهوری‌خواهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رنسانس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تفکیک قوا]]<br /> # [[نظام پارلمانی]]<br /> # [[پساسکولاریسم]]<br /> # [[الیگارشی]]<br /> # [[تمامیت‌خواهی]]<br /> # [[پروپاگاندا]]<br /> <br /> == جهان؛ تاریخ، جنگ‌ها و سیاست بین‌الملل ==<br /> <br /> === انقلاب‌ها و جنبش‌های جهان ===<br /> # [[انقلاب ویتنام]]<br /> # [[انقلاب چین]]<br /> # [[انقلاب کوبا]]<br /> # [[انقلاب شوروی]]<br /> # [[انقلاب الجزایر]]<br /> # [[انقلاب مصر ۲۰۱۱]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب لیبی]]<br /> # [[انقلاب تونس]]<br /> # [[انقلاب سوریه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیروزی انقلاب سوریه]]<br /> # [[انقلاب کبیر فرانسه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهار عربی]]<br /> # [[انقلاب آمریکا]]<br /> # [[انقلاب هائیتی]]<br /> # [[انقلاب کوبا]]<br /> <br /> === جنگ‌های جهانی و منطقه‌ای ===<br /> # [[جنگ جهانی اول]]<br /> # [[جنگ جهانی دوم]]<br /> # [[هولوکاست]]<br /> # [[حمله شیمیایی به حلبچه]]<br /> <br /> === خاورمیانه، فلسطین و تحولات منطقه ===<br /> # [[دولت فلسطین]]<br /> # [[انفجار بیروت ۲۰۲۰]]<br /> # [[جنگ اسرائیل و حماس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان اسلو]]<br /> # [[غزه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبه نظامیان حوثی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار حرم سامرا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الحشد الشعبی]]<br /> # [[حزب‌الله لبنان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لشکر فاطمیون]]<br /> # [[لشکر زینبیون]]<br /> # [[سازمان آزادی‌بخش فلسطین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنبش فتح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنبش حماس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ارتش آزاد سوریه]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تروریسم و پرونده‌های بین‌المللی ===<br /> # [[ترور رفیق حریری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار آمیا]]<br /> # [[کشتی ربایی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[تروریسم جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[ترور میکونوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله به تأسیسات نفتی آرامکو ۲۰۱۹]]<br /> # [[کشتار مسلمانان]]<br /> <br /> === سازمان‌ها و حقوق بین‌الملل ===<br /> # [[سازمان ملل متحد]]<br /> # [[نهضت بین‌المللی صلیب سرخ و هلال احمر]]<br /> # [[شورای امنیت سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجمع عمومی سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == کتاب‌شناسی و معرفی کتاب ==<br /> <br /> === کتاب‌های مقاومت ایران ===<br /> # [[بنیانگذاران]]<br /> # [[قهرمانان در زنجیر]]<br /> # [[استراتژی قیام و سرنگونی]]<br /> # [[پرواز همزنجیران]]<br /> # [[ایران، بازی اتمی رژیم]]<br /> # [[ایران: سپاه پاسداران، ماشین تروریسم]]<br /> # [[رمز ماندگاری نسل سرفراز در آزمایش قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[کاپوها و هاپوها درباره قارقارها و عربده‌های یک باند منحط وزارتی]]<br /> # [[ابراهیم رئیسی، عامل قتل‌عام، نسل‌کشی و جنایت علیه بشریت]]<br /> # [[مصدق و رضاخان: یک گواهی تاریخی]]<br /> # [[قتل‌عام و بازشناسی الیگارشی قدرت]]<br /> # [[سمفونی مقاومت، ترانه سرودهای مجاهدین]]<br /> # [[زنان،‌ پیشتازان آزادی]]<br /> # [[جنایات رضاشاه به روایت تاریخ]]<br /> # [[کتاب راه حسین]]<br /> # [[زنان در رهبری سیاسی]]<br /> # [[کودتای نافرجام؛ آزمایش بزرگ مجاهدین و مقاومت ایران]]<br /> # [[به‌سوی ایران آزاد]]<br /> # [[به‌سوی جمهوری دموکراتیک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایران در آستانه انقلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی، دمکراسی و برابری]]<br /> # [[تعهد ما]]<br /> # [[راهپیمایی بزرگ به‌سوی آزادی]]<br /> # [[ایران فردا؛ دیدگاه‌های مریم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی گوهر حقیقی اسلام]]<br /> # [[ایران بدون اعدام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رژیم آخوندها در ایران کانون بنیادگرایی و تروریسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[همه برای آزادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زنان نیروی تغییر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[به‌سوی آزادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسلام، زنان و برابری]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === کتاب‌های تاریخ و سیاست ===<br /> # [[مرگ کسب و کار من است]]<br /> # [[شمارش معکوس برای سقوط: رژیم ایران در آستانه سرنگونی]]<br /> # [[ایران در شرف دگرگونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تاریخ تمدن]]<br /> # [[تاریخ بیست ساله ایران]]<br /> # [[دو رساله درباره حکومت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهریار]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === کتاب‌های فلسفه و علوم اجتماعی ===<br /> # [[زمینه جامعه‌شناسی]]<br /> # [[جامعه‌شناسی هنر]]<br /> # [[چرا ملت‌ها شکست می‌خورند: خاستگاه‌های قدرت، کامیابی و ناکامی]]<br /> # [[ریشه‌های توتالیتاریسم]]<br /> # [[لویاتان]]<br /> # [[بی‌دولتی، دولت، آرمان‌شهر]]<br /> # [[قرارداد اجتماعی]]<br /> <br /> === رمان‌ها و آثار ادبی ===<br /> # [[بوف کور]]<br /> <br /> [[رده:مقاله‌های ایران‌پدیا]]</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DA%A9%D9%88%D8%A8%D8%A7.png&diff=93117 2026-09-21T07:04:15Z

<p>Alireza k h: </p> <hr /> <div></div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D9%87%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D8%AA%DB%8C&diff=93116 2026-09-21T06:58:08Z

<p>Alireza k h: صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات رویداد تاریخی |نام رویداد= انقلاب هائیتی |تصویر=انقلاب هائیتی.png |عرض تصویر=350پیکسل |زیرنویس= |عناوین دیگر= انقلاب سن‌دومنگ، انقلاب بردگان هائیتی |عاملان= بردگان و بردگان پیشین سن‌دومنگ، آزادان رنگین‌پوست، نیروهای انقلابی به ره...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات رویداد تاریخی<br /> |نام رویداد= انقلاب هائیتی<br /> |تصویر=انقلاب هائیتی.png<br /> |عرض تصویر=350پیکسل<br /> |زیرنویس=<br /> |عناوین دیگر= انقلاب سن‌دومنگ، انقلاب بردگان هائیتی<br /> |عاملان= بردگان و بردگان پیشین سن‌دومنگ، آزادان رنگین‌پوست، نیروهای انقلابی به رهبری چهره‌هایی چون [[توسن لوورتور]]، [[ژان-ژاک دسالین]] و [[آنری کریستف]]؛ در برابر نیروهای استعماری فرانسه و در دوره‌هایی نیروهای بریتانیا و اسپانیا<br /> |مکان= مستعمرهٔ فرانسوی سن‌دومنگ در بخش غربی جزیرهٔ هیسپانیولا، هائیتی کنونی<br /> |زمان= ۱۷۹۱ تا ۱۸۰۴<br /> |نتیجه= شکست نظام برده‌داری و سلطهٔ استعماری فرانسه در سن‌دومنگ؛ استقلال [[هائیتی]] در ۱ ژانویهٔ ۱۸۰۴؛ تشکیل نخستین دولت مستقل برآمده از قیام بردگان در جهان مدرن<br /> }}<br /> <br /> '''انقلاب هائیتی''' (به فرانسوی: ''Révolution haïtienne''؛ به انگلیسی: ''Haitian Revolution'') مجموعه‌ای از قیام‌ها، جنگ‌ها و تحولات سیاسی و اجتماعی میان سال‌های ۱۷۹۱ تا ۱۸۰۴ در مستعمرهٔ فرانسوی [[سن‌دومنگ]] بود که با شورش گستردهٔ بردگان آغاز شد و با شکست نیروهای [[ناپلئون بناپارت]]، پایان سلطهٔ استعماری فرانسه و اعلام استقلال [[هائیتی]] به پایان رسید. انقلاب هائیتی یکی از مهم‌ترین انقلاب‌های [[عصر انقلاب‌ها]] و از برجسته‌ترین قیام‌های ضدبرده‌داری در تاریخ جهان به شمار می‌رود. بردگانی که در یکی از ثروتمندترین مستعمرات جهان آن روز تحت نظام سخت مزارع کار می‌کردند، طی سیزده سال مبارزه توانستند نظام برده‌داری را درهم بشکنند و دولت مستقلی تأسیس کنند.&lt;ref&gt;Laurent Dubois, ''Avengers of the New World: The Story of the Haitian Revolution'' (Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press, 2004).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> انقلاب در اوت ۱۷۹۱ با قیام گستردهٔ بردگان در مناطق شمالی سن‌دومنگ وارد مرحله‌ای تعیین‌کننده شد. بحران ناشی از شورش، جنگ‌های داخلی و دخالت قدرت‌های خارجی به اعلام آزادی بردگان در بخش‌هایی از مستعمره در سال ۱۷۹۳ کمک کرد و [[کنوانسیون ملی فرانسه]] در ۴ فوریهٔ ۱۷۹۴ برده‌داری را در مستعمرات فرانسه لغو کرد.&lt;ref&gt;Bibliothèque nationale de France, ''La révolution haïtienne: symbole et héritage''; Laurent Dubois, ''Avengers of the New World''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[توسن لوورتور]] در سال‌های بعد به مهم‌ترین رهبر سیاسی و نظامی سن‌دومنگ تبدیل شد. پس از اعزام نیروی بزرگی از سوی ناپلئون به جزیره در ۱۸۰۲، لوورتور دستگیر و به فرانسه منتقل شد و در زندان درگذشت. مبارزه با نیروهای فرانسوی تحت رهبری فرماندهانی چون [[ژان-ژاک دسالین]] ادامه یافت. شکست ارتش فرانسه در [[نبرد ورتیر]] در نوامبر ۱۸۰۳ راه را برای استقلال گشود و دسالین در ۱ ژانویهٔ ۱۸۰۴ استقلال کشور جدید را با نام «هائیتی» اعلام کرد.&lt;ref&gt;Bibliothèque nationale de France, “Jean-Jacques Dessalines et l’Indépendance d’Haïti”; Library of Congress, ''Freedom in the Black Diaspora: A Resource Guide for Ayiti Reimagined''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اهمیت انقلاب هائیتی فراتر از استقلال یک مستعمره بود. این انقلاب نظم اقتصادی و نژادی مبتنی بر برده‌داری در جهان آتلانتیک را به چالش کشید، بر مباحث مربوط به لغو برده‌داری تأثیر گذاشت و پیامدهایی برای سیاست استعماری فرانسه و توسعهٔ ایالات متحده داشت. شکست برنامهٔ ناپلئون در سن‌دومنگ یکی از عوامل تغییر سیاست فرانسه در آمریکای شمالی بود و اندکی بعد فرانسه قلمرو وسیع لوئیزیانا را در سال ۱۸۰۳ به ایالات متحده فروخت.&lt;ref&gt;Library of Congress, “A Revolutionary World: Thomas Jefferson”; Bibliothèque nationale de France, ''The Haitian Revolution: Symbol and Heritage''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سن‌دومنگ پیش از انقلاب ==<br /> <br /> سن‌دومنگ نام بخش فرانسوی جزیرهٔ هیسپانیولا بود. این سرزمین تقریباً با هائیتی کنونی مطابقت داشت.<br /> <br /> فرانسه در پی رقابت‌های استعماری سدهٔ هفدهم کنترل بخش غربی هیسپانیولا را به دست آورد و اسپانیا در [[معاهده ریسویک]] در سال ۱۶۹۷ حاکمیت فرانسه بر بخش غربی جزیره را به رسمیت شناخت.<br /> <br /> در طول سدهٔ هجدهم، سن‌دومنگ به یکی از مهم‌ترین مراکز اقتصاد استعماری جهان تبدیل شد.<br /> <br /> مزارع وسیع نیشکر، قهوه، نیل و پنبه ثروت عظیمی برای مالکان مزارع و بازرگانان فرانسوی ایجاد می‌کردند.<br /> <br /> در آستانهٔ انقلاب، سن‌دومنگ از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان شکر و قهوه در جهان بود و بخش بزرگی از تجارت استعماری فرانسه به این مستعمره وابسته بود.&lt;ref&gt;Bibliothèque nationale de France, ''«Traite des esclaves»'', Patrimoines Partagés – France-Amériques.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اما این ثروت بر کار اجباری صدها هزار بردهٔ آفریقایی استوار بود.<br /> <br /> == اقتصاد مزارع ==<br /> <br /> اقتصاد سن‌دومنگ نمونه‌ای از نظام مزارع استعماری کارائیب بود.<br /> <br /> زمین‌های بزرگ کشاورزی برای تولید کالاهای صادراتی، به‌ویژه شکر و قهوه، سازمان‌دهی شده بودند.<br /> <br /> محصولات برای بازارهای اروپا تولید می‌شدند و نیروی کار عمدتاً از طریق [[تجارت برده در اقیانوس اطلس]] تأمین می‌شد.<br /> <br /> تقاضای شدید برای نیروی کار سبب شد شمار زیادی از آفریقاییان اسیرشده مستقیماً به سن‌دومنگ منتقل شوند. کتابخانهٔ ملی فرانسه گزارش می‌کند که تنها در سال ۱۷۹۰ حدود ۴۰ هزار برده وارد سن‌دومنگ شدند.&lt;ref&gt;Bibliothèque nationale de France, ''«Traite des esclaves»'', Patrimoines Partagés – France-Amériques.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مرگ‌ومیر بالا و شرایط دشوار کار باعث می‌شد نظام مزارع برای حفظ جمعیت نیروی کار خود به ورود مداوم بردگان جدید وابسته باشد.<br /> <br /> == ساختار اجتماعی سن‌دومنگ ==<br /> <br /> جامعهٔ سن‌دومنگ در آستانهٔ انقلاب به گروه‌های مختلفی تقسیم شده بود.<br /> <br /> در بالای ساختار اجتماعی، سفیدپوستان ثروتمند یا ''grands blancs'' قرار داشتند که بسیاری از آنان مالک مزارع بزرگ یا بازرگان بودند.<br /> <br /> گروه دیگری از سفیدپوستان، معروف به ''petits blancs''، شامل صنعتگران، کارگران، کارکنان و مالکان کوچک بود.<br /> <br /> گروه مهم دیگر «آزادان رنگین‌پوست» (''gens de couleur libres'') بودند. برخی از آنان مالک زمین و حتی برده بودند، اما با محدودیت‌های قانونی و اجتماعی مبتنی بر رنگ پوست مواجه بودند.<br /> <br /> بزرگ‌ترین گروه جمعیتی را بردگان آفریقایی و آفریقایی‌تبار تشکیل می‌دادند.<br /> <br /> در حدود ۱۷۸۹، جمعیت مستعمره شامل تقریباً ۳۰ هزار سفیدپوست، حدود ۳۰ هزار آزاد رنگین‌پوست و صدها هزار برده بود.&lt;ref&gt;Bibliothèque nationale de France, ''Haiti’s Independence Debt: The Slave as a Unit of Account (1794–1922)''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این عدم توازن جمعیتی یکی از ویژگی‌های اساسی جامعهٔ سن‌دومنگ بود.<br /> <br /> == برده‌داری در سن‌دومنگ ==<br /> <br /> شرایط زندگی و کار بردگان در بسیاری از مزارع بسیار سخت بود.<br /> <br /> کار طولانی، مجازات‌های جسمی، سوءتغذیه و بیماری موجب مرگ‌ومیر بالا می‌شد.<br /> <br /> فرانسه برای تنظیم وضعیت بردگان مجموعه قوانینی موسوم به ''[[کد نوآر]]'' یا «قانون سیاه» داشت، اما این قوانین نظام برده‌داری را قانونی می‌کردند و اجرای محدودیت‌های آن بر مالکان نیز نامنظم بود.<br /> <br /> بخش بزرگی از بردگان سن‌دومنگ در آفریقا متولد شده بودند و خاطرهٔ زندگی آزاد، زبان‌ها، فرهنگ‌ها و سنت‌های آفریقایی را با خود حمل می‌کردند.<br /> <br /> این وضعیت در شکل‌گیری شبکه‌های اجتماعی و اشکال مقاومت اهمیت داشت.&lt;ref&gt;Laurent Dubois, ''Avengers of the New World''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == مقاومت بردگان پیش از انقلاب ==<br /> <br /> مقاومت در برابر برده‌داری مدت‌ها پیش از انقلاب ۱۷۹۱ وجود داشت.<br /> <br /> بردگان به شکل‌های مختلف مقاومت می‌کردند: کاهش سرعت کار، فرار، خرابکاری، حفظ فرهنگ و آیین‌های مستقل و گاه شورش مسلحانه.<br /> <br /> بردگانی که از مزارع فرار می‌کردند و در مناطق دورافتاده زندگی مستقلی تشکیل می‌دادند «مارون» نامیده می‌شدند.<br /> <br /> برخی گروه‌های مارون حملاتی علیه مزارع انجام می‌دادند.<br /> <br /> یکی از مشهورترین رهبران مقاومت پیش از انقلاب، [[فرانسوا ماکاندال]] بود که در دههٔ ۱۷۵۰ شبکه‌ای از بردگان و مارون‌ها ایجاد کرد. او در ۱۷۵۸ دستگیر و اعدام شد.<br /> <br /> == انقلاب فرانسه و سن‌دومنگ ==<br /> <br /> آغاز [[انقلاب فرانسه]] در سال ۱۷۸۹ بحران‌های اجتماعی سن‌دومنگ را تشدید کرد.<br /> <br /> [[اعلامیه حقوق بشر و شهروند]] در اوت ۱۷۸۹ اعلام کرد که انسان‌ها آزاد و از حیث حقوق برابر زاده می‌شوند.<br /> <br /> این اصول پرسشی بنیادین ایجاد می‌کرد: آیا آزادی و برابری اعلام‌شده در فرانسه شامل مردم مستعمرات نیز می‌شود؟<br /> <br /> گروه‌های مختلف سن‌دومنگ پاسخ‌های متفاوتی به این پرسش داشتند.<br /> <br /> مالکان سفیدپوست خواهان افزایش خودمختاری مستعمره بودند اما بسیاری از آنان از حفظ برده‌داری دفاع می‌کردند.<br /> <br /> آزادان رنگین‌پوست خواستار حقوق مدنی و سیاسی برابر با سفیدپوستان شدند.<br /> <br /> بردگان نیز مبارزه برای آزادی خود را گسترش دادند.&lt;ref&gt;Bibliothèque nationale de France, ''La révolution haïtienne: symbole et héritage''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == مسئلهٔ حقوق آزادان رنگین‌پوست ==<br /> <br /> پیش از قیام عمومی بردگان، مناقشه بر سر حقوق آزادان رنگین‌پوست به یکی از بحران‌های مهم مستعمره تبدیل شده بود.<br /> <br /> برخی از آنان ثروتمند و مالک زمین بودند، اما قوانین تبعیض‌آمیز آنان را از برابری سیاسی با سفیدپوستان محروم می‌کرد.<br /> <br /> انقلاب فرانسه و شعار برابری امید آنان را برای تغییر این وضعیت افزایش داد.<br /> <br /> [[ونسان اوژه]]، یکی از آزادان رنگین‌پوست ثروتمند، پس از بازگشت از فرانسه در ۱۷۹۰ خواهان اجرای حقوق سیاسی برای آزادان رنگین‌پوست شد.<br /> <br /> او پس از شکست شورشی محدود دستگیر و در ۱۷۹۱ اعدام شد.<br /> <br /> اعدام او تنش‌های نژادی و سیاسی را تشدید کرد.&lt;ref&gt;Laurent Dubois, ''Avengers of the New World''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == آغاز قیام بردگان ==<br /> <br /> در اوت ۱۷۹۱، شورش گستردهٔ بردگان در دشت شمالی سن‌دومنگ آغاز شد.<br /> <br /> مزارع به آتش کشیده شدند و گروه‌های مسلح بردگان با نیروهای استعماری وارد جنگ شدند.<br /> <br /> کتابخانهٔ کنگره آغاز قیام گستردهٔ بردگان در اوت ۱۷۹۱ را نقطه‌ای می‌داند که زنجیرهٔ حوادث منتهی به تشکیل هائیتی مستقل در ۱۸۰۴ را به حرکت درآورد.&lt;ref&gt;Library of Congress, ''An Historical Survey of the French Colony in the Island of St. Domingo'', collection description.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شورش به سرعت از محدودهٔ یک اعتراض محلی فراتر رفت.<br /> <br /> هزاران برده به نیروهای شورشی پیوستند و نظام مزارع در مناطق وسیعی از شمال فروپاشید.<br /> <br /> == بوآ کایمان ==<br /> <br /> در روایت تاریخی انقلاب هائیتی، مراسمی که معمولاً «بوآ کایمان» (''Bois Caïman'') نامیده می‌شود جایگاه نمادین مهمی دارد.<br /> <br /> بر اساس روایت‌های بعدی، گروهی از بردگان در اوت ۱۷۹۱ در مراسمی مذهبی گرد آمدند و برای قیام سوگند خوردند.<br /> <br /> نام [[دوتی بوکمان]]، برده‌ای که به یکی از رهبران نخستین شورش تبدیل شد، با این مراسم پیوند خورده است.<br /> <br /> جزئیات دقیق این رویداد در منابع تاریخی مورد بحث است و روایت‌های مختلفی از زمان، محل و شکل مراسم وجود دارد.&lt;ref&gt;Laurent Dubois, ''Avengers of the New World''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> با این حال، بوآ کایمان در حافظهٔ تاریخی هائیتی به نمادی از آغاز انقلاب تبدیل شده است.<br /> <br /> == دوتی بوکمان ==<br /> <br /> [[دوتی بوکمان]] از رهبران نخستین قیام ۱۷۹۱ بود.<br /> <br /> دربارهٔ زندگی او اطلاعات قطعی محدودی وجود دارد. او احتمالاً در جامائیکا زندگی کرده و سپس به سن‌دومنگ منتقل شده بود.<br /> <br /> بوکمان مدت کوتاهی پس از آغاز شورش در درگیری با نیروهای استعماری کشته شد.<br /> <br /> مرگ او قیام را متوقف نکرد و فرماندهان دیگری رهبری گروه‌های شورشی را بر عهده گرفتند.<br /> <br /> == رهبران نخستین قیام ==<br /> <br /> در مراحل نخست انقلاب، رهبرانی چون ژان-فرانسوا پاپیون، ژرژ بیاسو و ژانو بولت فرماندهی بخش‌هایی از نیروهای شورشی را بر عهده داشتند.<br /> <br /> هدف‌ها و اتحادهای این فرماندهان ثابت نبود.<br /> <br /> برخی در دوره‌هایی با اسپانیا، که بخش شرقی هیسپانیولا را در اختیار داشت، همکاری کردند.<br /> <br /> این واقعیت نشان می‌دهد که انقلاب هائیتی از آغاز یک جبههٔ سیاسی یکپارچه نبود؛ گروه‌های مختلف در شرایط متغیر برای آزادی، قدرت، حقوق سیاسی یا منافع دیگر مبارزه می‌کردند.<br /> <br /> == توسن لوورتور ==<br /> <br /> [[توسن لوورتور]] (''Toussaint Louverture'') به‌تدریج به مهم‌ترین چهرهٔ انقلاب هائیتی تبدیل شد.<br /> <br /> او در حدود سال ۱۷۴۳ در سن‌دومنگ در بردگی متولد شد و پیش از آغاز انقلاب آزاد شده بود.<br /> <br /> لوورتور پس از شروع شورش به نیروهای انقلابی پیوست و استعداد نظامی و سیاسی خود را نشان داد.<br /> <br /> او در آغاز با نیروهایی همکاری داشت که در کنار اسپانیا علیه فرانسه می‌جنگیدند، اما پس از لغو برده‌داری از سوی جمهوری فرانسه در ۱۷۹۴ به فرانسه پیوست.&lt;ref&gt;Bibliothèque nationale de France, “Jean-Jacques Dessalines et l’Indépendance d’Haïti.”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در سال‌های بعد، لوورتور رقبای داخلی و نیروهای خارجی را شکست داد و به قدرتمندترین رهبر سن‌دومنگ تبدیل شد.<br /> <br /> == فرانسه انقلابی و مسئلهٔ برده‌داری ==<br /> <br /> انقلاب فرانسه از آغاز مسئلهٔ برده‌داری را حل نکرد.<br /> <br /> منافع اقتصادی قدرتمندی با لغو برده‌داری مخالف بودند.<br /> <br /> در مقابل، گروه‌هایی مانند «انجمن دوستان سیاهان» خواستار اصلاح نظام استعماری و لغو تجارت برده یا برده‌داری بودند.<br /> <br /> قیام بردگان سن‌دومنگ مسئله را از سطح بحث نظری فراتر برد.<br /> <br /> بردگان خود با اقدام مسلحانه ساختار برده‌داری را به چالش کشیدند و تصمیم‌های بعدی فرانسه در زمینهٔ لغو برده‌داری در بستر همین انقلاب و جنگ استعماری اتخاذ شد.&lt;ref&gt;Bibliothèque nationale de France, ''The Haitian Revolution: Symbol and Heritage''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == کمیسرهای فرانسوی ==<br /> <br /> دولت انقلابی فرانسه در سال ۱۷۹۲ کمیسرهایی را برای اجرای سیاست‌های جدید و تثبیت اقتدار جمهوری به سن‌دومنگ فرستاد.<br /> <br /> دو تن از مهم‌ترین آنان [[لژه-فلیسیته سونتوناکس]] و اتین پولورل بودند.<br /> <br /> آنان در محیطی وارد مستعمره شدند که جنگ داخلی، منازعات نژادی و تهدید خارجی آن را فراگرفته بود.<br /> <br /> در آغاز مأموریت آنان اجرای حقوق سیاسی آزادان رنگین‌پوست بود و هنوز مأموریت عمومی برای آزادکردن همهٔ بردگان نداشتند.&lt;ref&gt;Library of Congress, “Proclamation. In the Name of the Republic,” 1793.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> تحولات نظامی و گسترش شورش به‌تدریج سیاست آنان را تغییر داد.<br /> <br /> == لغو برده‌داری در سن‌دومنگ ==<br /> <br /> در سال ۱۷۹۳، وضعیت نظامی جمهوری فرانسه در سن‌دومنگ بحرانی بود.<br /> <br /> بریتانیا و اسپانیا در جنگ با فرانسه بودند و بخش‌هایی از مستعمره در معرض تصرف نیروهای خارجی قرار داشت.<br /> <br /> سونتوناکس در ۲۹ اوت ۱۷۹۳ آزادی بردگان را در استان شمالی اعلام کرد و پولورل نیز روند آزادی را در مناطق تحت اختیار خود گسترش داد.&lt;ref&gt;Library of Congress, “Proclamation. In the Name of the Republic,” 1793.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> کتابخانهٔ ملی فرانسه برآورد می‌کند که این روند آزادی بیش از ۴۵۰ هزار برده را در بر گرفت.&lt;ref&gt;Bibliothèque nationale de France, ''Haiti’s Independence Debt: The Slave as a Unit of Account (1794–1922)''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این تصمیم یکی از نقاط عطف انقلاب بود.<br /> <br /> == لغو برده‌داری در مستعمرات فرانسه ==<br /> <br /> نمایندگانی از سن‌دومنگ به کنوانسیون ملی فرانسه رفتند.<br /> <br /> در ۴ فوریهٔ ۱۷۹۴، برابر با ۱۶ پلوویوز سال دوم تقویم انقلابی، کنوانسیون ملی برده‌داری را در مستعمرات فرانسه لغو کرد.&lt;ref&gt;Bibliothèque nationale de France, ''16 pluviôse an II: 4 février 1794''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این تصمیم تحول بزرگی در تاریخ امپراتوری استعماری فرانسه بود.<br /> <br /> کتابخانهٔ ملی فرانسه انقلاب بردگان سن‌دومنگ را یکی از نیروهایی می‌داند که جمهوری انقلابی فرانسه را به اجرای عملی‌تر ادعاهای جهان‌شمول «اعلامیهٔ حقوق بشر و شهروند» سوق داد.&lt;ref&gt;Bibliothèque nationale de France, ''The Haitian Revolution: Symbol and Heritage''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پیوستن لوورتور به جمهوری فرانسه ==<br /> <br /> پس از رسیدن خبر لغو عمومی برده‌داری، توسن لوورتور در ۱۷۹۴ اتحاد خود با اسپانیا را ترک کرد و به جمهوری فرانسه پیوست.<br /> <br /> نیروهای او اکنون برای دفاع از آزادی بردگان و در عین حال تحت پرچم جمهوری فرانسه می‌جنگیدند.<br /> <br /> این تغییر اتحاد اهمیت نظامی زیادی داشت.<br /> <br /> لوورتور به مقابله با نیروهای اسپانیایی و بریتانیایی پرداخت و به‌تدریج نفوذ خود را بر بخش‌های گسترده‌ای از مستعمره افزایش داد.&lt;ref&gt;Bibliothèque nationale de France, “Jean-Jacques Dessalines et l’Indépendance d’Haïti.”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == دخالت بریتانیا ==<br /> <br /> بریتانیا از ۱۷۹۳ در سن‌دومنگ مداخلهٔ نظامی کرد.<br /> <br /> برخی مالکان سفیدپوست که از انقلاب و لغو احتمالی برده‌داری نگران بودند از بریتانیا درخواست کمک کردند.<br /> <br /> نیروهای بریتانیایی چند بندر و منطقه را اشغال کردند.<br /> <br /> کتابخانهٔ کنگره گزارش می‌کند که نیروهای بریتانیا در سپتامبر ۱۷۹۳ وارد سن‌دومنگ شدند و هدف آنان تصرف مستعمره و بازگرداندن نظم استعماری و برده‌داری بود.&lt;ref&gt;Library of Congress, ''An Historical Survey of the French Colony in the Island of St. Domingo'', collection description.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> جنگ با بریتانیا چند سال ادامه یافت، اما بیماری‌های گرمسیری، مقاومت نظامی و هزینه‌های سنگین، عملیات بریتانیا را فرسوده کرد.<br /> <br /> نیروهای بریتانیایی سرانجام در ۱۷۹۸ از سن‌دومنگ عقب‌نشینی کردند.<br /> <br /> == جنگ با اسپانیا ==<br /> <br /> اسپانیا بخش شرقی هیسپانیولا را در اختیار داشت.<br /> <br /> پس از آغاز جنگ میان فرانسه و اسپانیا، برخی رهبران شورشی سیاه‌پوست با اسپانیا متحد شدند.<br /> <br /> توسن لوورتور نیز مدتی در خدمت نیروهای اسپانیایی جنگید.<br /> <br /> پس از لغو برده‌داری توسط فرانسه، لوورتور جبههٔ خود را تغییر داد.<br /> <br /> با انعقاد [[پیمان بازل]] در سال ۱۷۹۵، اسپانیا بخش شرقی هیسپانیولا را به فرانسه واگذار کرد، هرچند انتقال عملی قدرت پیچیده و تدریجی بود.<br /> <br /> == صعود توسن لوورتور ==<br /> <br /> در نیمهٔ دوم دههٔ ۱۷۹۰، لوورتور قدرت سیاسی و نظامی خود را افزایش داد.<br /> <br /> او نیروهای بریتانیا را عقب راند، رقبای سیاسی را کنار زد و ساختار اداری و نظامی نسبتاً منسجمی ایجاد کرد.<br /> <br /> لوورتور خود را همچنان تابع جمهوری فرانسه معرفی می‌کرد، اما در عمل از استقلال عمل گسترده‌ای برخوردار بود.<br /> <br /> او روابط تجاری با ایالات متحده و بریتانیا برقرار کرد و کوشید اقتصاد ویران‌شدهٔ مزارع را احیا کند.<br /> <br /> == مسئلهٔ اقتصاد پس از برده‌داری ==<br /> <br /> لغو برده‌داری یک مسئلهٔ دشوار اقتصادی ایجاد کرد.<br /> <br /> اقتصاد سن‌دومنگ بر صادرات محصولات مزارع بزرگ استوار بود و رهبران جدید نگران فروپاشی کامل تولید بودند.<br /> <br /> لوورتور تلاش کرد کارگران آزادشده را به ادامهٔ کار در مزارع تشویق یا وادار کند.<br /> <br /> این سیاست با آرزوی بسیاری از بردگان سابق برای استقلال اقتصادی و کشاورزی خانوادگی تعارض داشت.<br /> <br /> در نتیجه، انقلاب با مسئله‌ای بنیادی روبه‌رو شد: چگونه می‌توان آزادی از بردگی را با حفظ اقتصادی که پیش‌تر بر کار اجباری بنا شده بود سازگار کرد؟&lt;ref&gt;Laurent Dubois, ''Avengers of the New World''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == جنگ چاقوها ==<br /> <br /> یکی از منازعات داخلی مهم انقلاب، «جنگ چاقوها» (''War of Knives'') در سال‌های ۱۷۹۹ تا ۱۸۰۰ بود.<br /> <br /> این جنگ عمدتاً میان نیروهای توسن لوورتور در شمال و نیروهای [[آندره ریگو]] در جنوب رخ داد.<br /> <br /> ریگو از فرماندهان برجستهٔ آزادان رنگین‌پوست بود.<br /> <br /> مناقشه دارای ابعاد سیاسی، منطقه‌ای و طبقاتی بود و گاه به‌صورت منازعه‌ای نژادی میان سیاه‌پوستان و مولاتوها توصیف شده است، هرچند ترکیب نیروها و انگیزه‌های آنان پیچیده‌تر از چنین تقسیم‌بندی ساده‌ای بود.<br /> <br /> لوورتور سرانجام پیروز شد و کنترل او بر مستعمره افزایش یافت.<br /> <br /> == تصرف بخش شرقی هیسپانیولا ==<br /> <br /> در سال ۱۸۰۱، لوورتور نیروهای خود را وارد بخش شرقی هیسپانیولا کرد که پیش‌تر تحت حاکمیت اسپانیا قرار داشت و بر اساس پیمان بازل به فرانسه واگذار شده بود.<br /> <br /> او برده‌داری را در آن منطقه نیز لغو کرد.<br /> <br /> به این ترتیب، برای مدتی تقریباً سراسر جزیره تحت کنترل حکومت لوورتور قرار گرفت.<br /> <br /> این تحول استقلال عملی او از دولت مرکزی فرانسه را بیش از پیش آشکار ساخت.<br /> <br /> == قانون اساسی ۱۸۰۱ ==<br /> <br /> در ۱۸۰۱، مجمعی در سن‌دومنگ قانون اساسی جدیدی تدوین کرد.<br /> <br /> این قانون برده‌داری را برای همیشه ممنوع می‌کرد و لوورتور را فرماندار مادام‌العمر اعلام می‌کرد.<br /> <br /> در عین حال، سن‌دومنگ رسماً از فرانسه جدا اعلام نشده بود.<br /> <br /> قانون اساسی ۱۸۰۱ نوعی خودمختاری بسیار گسترده ایجاد می‌کرد که اقتدار فرانسه را عمدتاً اسمی باقی می‌گذاشت.&lt;ref&gt;Laurent Dubois, ''Avengers of the New World''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ناپلئون این تحول را چالشی علیه اقتدار فرانسه تلقی کرد.<br /> <br /> == ناپلئون و سن‌دومنگ ==<br /> <br /> [[ناپلئون بناپارت]] در سال ۱۷۹۹ قدرت را در فرانسه به دست گرفت.<br /> <br /> دولت او در پی بازسازی امپراتوری استعماری فرانسه و احیای کنترل مؤثر بر مستعمرات بود.<br /> <br /> سن‌دومنگ به دلیل ثروت اقتصادی و موقعیت راهبردی اهمیت زیادی داشت.<br /> <br /> ناپلئون تصمیم گرفت نیروی بزرگی به فرماندهی ژنرال [[شارل لکلرک]]، شوهر خواهرش، به سن‌دومنگ اعزام کند.<br /> <br /> این لشکرکشی در اواخر ۱۸۰۱ آغاز شد و نیروهای فرانسوی در اوایل ۱۸۰۲ به جزیره رسیدند.<br /> <br /> == لشکرکشی لکلرک ==<br /> <br /> لکلرک مأموریت داشت اقتدار مستقیم فرانسه را بازگرداند و قدرت لوورتور را درهم بشکند.<br /> <br /> در آغاز، فرانسویان توانستند برخی فرماندهان محلی را به همکاری وادار کنند.<br /> <br /> نبردهای سختی میان ارتش فرانسه و نیروهای لوورتور رخ داد.<br /> <br /> فرانسویان از نظر تجهیزات و تجربهٔ نظامی توانمند بودند، اما با مقاومت گسترده و بیماری‌های گرمسیری، به‌ویژه تب زرد، روبه‌رو شدند.<br /> <br /> در نهایت لوورتور با فرانسویان به توافق رسید و ظاهراً از قدرت کناره‌گیری کرد.<br /> <br /> == دستگیری توسن لوورتور ==<br /> <br /> در ژوئن ۱۸۰۲، نیروهای فرانسوی توسن لوورتور را دستگیر کردند.<br /> <br /> او به فرانسه منتقل و در قلعهٔ دو ژو در کوهستان ژورا زندانی شد.<br /> <br /> لوورتور در ۷ آوریل ۱۸۰۳ در زندان درگذشت.<br /> <br /> دستگیری او انقلاب را پایان نداد.<br /> <br /> برعکس، سیاست‌های فرانسه و اخبار مربوط به بازگرداندن برده‌داری در دیگر مستعمرات فرانسه، فرماندهان و مردم سن‌دومنگ را نسبت به اهداف دولت ناپلئون بدگمان‌تر کرد.<br /> <br /> == بازگرداندن برده‌داری توسط ناپلئون ==<br /> <br /> دولت ناپلئون در ۲۰ مه ۱۸۰۲ قانونی تصویب کرد که برده‌داری را در مستعمراتی که بر اساس شرایط حقوقی مشخصی همچنان برقرار بود حفظ می‌کرد و زمینهٔ بازگرداندن آن را در قلمروهای دیگر فراهم ساخت.<br /> <br /> برده‌داری در گوادلوپ با خشونت بازگردانده شد.&lt;ref&gt;Bibliothèque nationale de France, ''«Traite des esclaves»''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> خبر تحولات گوادلوپ به سن‌دومنگ رسید.<br /> <br /> برای بسیاری از بردگان سابق و فرماندهان سیاه‌پوست، خطر بازگشت به بردگی دیگر فرضی نبود.<br /> <br /> از این مرحله، مبارزه بیش از پیش به جنگی برای جلوگیری از احیای برده‌داری و سپس کسب استقلال کامل تبدیل شد.<br /> <br /> == ژان-ژاک دسالین ==<br /> <br /> [[ژان-ژاک دسالین]] یکی از برجسته‌ترین فرماندهان انقلاب بود.<br /> <br /> او خود در بردگی متولد شده و تجربهٔ خشونت نظام برده‌داری را از نزدیک تحمل کرده بود.<br /> <br /> دسالین در مراحل نخست شورش به نیروهای انقلابی پیوست و بعدها از فرماندهان اصلی توسن لوورتور شد.&lt;ref&gt;Bibliothèque nationale de France, “Jean-Jacques Dessalines and the Independence of Haiti.”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پس از دستگیری لوورتور و روشن‌شدن خطر بازگشت برده‌داری، دسالین به یکی از رهبران اصلی جنگ علیه فرانسه تبدیل شد.<br /> <br /> توانایی نظامی و اقتدار او در اتحاد بخش مهمی از فرماندهان انقلابی نقش اساسی داشت.<br /> <br /> == آنری کریستف ==<br /> <br /> [[آنری کریستف]] از دیگر فرماندهان مهم انقلاب بود.<br /> <br /> او در جنگ علیه نیروهای فرانسوی نقش داشت و در مراحل پایانی انقلاب با دسالین همکاری کرد.<br /> <br /> پس از استقلال و مرگ دسالین، کریستف یکی از مهم‌ترین چهره‌های سیاسی هائیتی شد و بعدها در شمال کشور حکومتی مستقل تشکیل داد و عنوان پادشاه هنری اول را اختیار کرد.<br /> <br /> حضور او در انقلاب نمونه‌ای از نسل فرماندهانی بود که از جنگ ضدبرده‌داری به رهبران دولت جدید تبدیل شدند.<br /> <br /> == اتحاد فرماندهان علیه فرانسه ==<br /> <br /> در سال ۱۸۰۲، بسیاری از فرماندهانی که در آغاز با ارتش لکلرک همکاری کرده بودند بار دیگر علیه فرانسه قیام کردند.<br /> <br /> ژان-ژاک دسالین، آنری کریستف و الکساندر پتیون از مهم‌ترین چهره‌های این ائتلاف بودند.<br /> <br /> این اتحاد اهمیت ویژه‌ای داشت، زیرا فرماندهانی با پیشینه‌های اجتماعی و سیاسی متفاوت در برابر تهدید مشترک بازگرداندن برده‌داری به هم پیوستند.<br /> <br /> از این مرحله، هدف استقلال کامل بیش از گذشته برجسته شد.<br /> <br /> == بیماری و ارتش فرانسه ==<br /> <br /> بیماری، به‌ویژه [[تب زرد]]، ضربهٔ سنگینی به نیروهای فرانسوی وارد کرد.<br /> <br /> هزاران سرباز اروپایی در محیط گرمسیری سن‌دومنگ بیمار شدند و جان باختند.<br /> <br /> خود ژنرال لکلرک نیز در نوامبر ۱۸۰۲ بر اثر تب زرد درگذشت.<br /> <br /> فرماندهی نیروهای فرانسوی پس از او به [[دوناتین-ماری-ژوزف دو روشامبو]] رسید.<br /> <br /> روشامبو سیاست سرکوب خشن‌تری در پیش گرفت.<br /> <br /> این سیاست مقاومت در برابر فرانسه را تشدید کرد.<br /> <br /> == خشونت در مراحل پایانی انقلاب ==<br /> <br /> مرحلهٔ پایانی انقلاب با خشونت شدید از هر دو سو همراه بود.<br /> <br /> نیروهای فرانسوی تحت فرمان روشامبو از اعدام‌های گسترده و روش‌های سرکوب خشن استفاده کردند.<br /> <br /> نیروهای انقلابی نیز در جریان جنگ و پس از استقلال دست به خشونت و کشتار زدند.<br /> <br /> این خشونت‌ها باید در زمینهٔ جنگ استعماری، نظام برده‌داری، تلاش فرانسه برای بازگرداندن سلطه و چرخهٔ انتقام بررسی شوند، بدون آنکه اعمال طرف‌های مختلف یکسان فرض شوند.<br /> <br /> انقلاب هائیتی در کنار آرمان آزادی، یکی از خونین‌ترین منازعات عصر انقلاب‌های آتلانتیک نیز بود.&lt;ref&gt;Laurent Dubois, ''Avengers of the New World''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نبرد ورتیر ==<br /> <br /> [[نبرد ورتیر]] (''Battle of Vertières'') در ۱۸ نوامبر ۱۸۰۳ آخرین نبرد بزرگ انقلاب هائیتی بود.<br /> <br /> نیروهای هائیتی به فرماندهی دسالین با ارتش فرانسه تحت فرمان روشامبو در نزدیکی کپ-فرانسه روبه‌رو شدند.<br /> <br /> پیروزی نیروهای هائیتی موقعیت نظامی فرانسه را غیرقابل حفظ کرد.<br /> <br /> روشامبو چند روز بعد شرایط تخلیهٔ نیروهای فرانسوی را پذیرفت.<br /> <br /> ورتیر در حافظهٔ ملی هائیتی به نماد پیروزی نهایی بر استعمار فرانسه تبدیل شد.<br /> <br /> == شکست ارتش ناپلئون ==<br /> <br /> شکست فرانسه در سن‌دومنگ حاصل مجموعه‌ای از عوامل بود.<br /> <br /> مقاومت نظامی نیروهای انقلابی، تجربهٔ طولانی آنان در جنگ، شرایط جغرافیایی، بیماری‌های گرمسیری و گسترش جنگ فرانسه با بریتانیا در نتیجهٔ نهایی نقش داشتند.<br /> <br /> ارتش اعزامی فرانسه نتوانست کنترل پایدار مستعمره را بازگرداند.<br /> <br /> کتابخانهٔ ملی فرانسه شکست لشکرکشی ناپلئون را عاملی می‌داند که او را وادار کرد از طرح ایجاد امپراتوری بزرگ فرانسه در قارهٔ آمریکا عقب‌نشینی کند.&lt;ref&gt;Bibliothèque nationale de France, ''The Haitian Revolution: Symbol and Heritage''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == اعلام استقلال هائیتی ==<br /> <br /> در ۱ ژانویهٔ ۱۸۰۴، ژان-ژاک دسالین در گونایو استقلال سن‌دومنگ را اعلام کرد.<br /> <br /> کشور جدید نام «هائیتی» را برگزید؛ نامی برگرفته از نام بومی جزیره پیش از استعمار اروپایی.<br /> <br /> اعلام استقلال پایان رسمی سلطهٔ فرانسه بر مستعمرهٔ سابق بود.<br /> <br /> کتابخانهٔ ملی فرانسه گزارش می‌کند که با استقلال، برده‌داری برای همیشه در دولت جدید لغو شد.&lt;ref&gt;Bibliothèque nationale de France, ''Haiti’s Independence Debt: The Slave as a Unit of Account (1794–1922)''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بدین ترتیب، قیامی که در ۱۷۹۱ با شورش بردگان آغاز شده بود پس از سیزده سال به تشکیل یک دولت مستقل انجامید.<br /> <br /> == اهمیت نام «هائیتی» ==<br /> <br /> انتخاب نام «هائیتی» خود دارای معنای سیاسی و نمادین بود.<br /> <br /> استعمارگران فرانسوی منطقه را «سن‌دومنگ» می‌نامیدند.<br /> <br /> رهبران استقلال با کنارگذاشتن این نام استعماری، نامی با ریشهٔ بومی را برگزیدند.<br /> <br /> این اقدام نشانه‌ای از گسست با نظم استعماری فرانسه بود.<br /> <br /> کشور جدید قرار بود دیگر نه مستعمرهٔ سن‌دومنگ، بلکه دولتی مستقل با هویت خاص خود باشد.<br /> <br /> == نخستین دولت مستقل برآمده از انقلاب بردگان ==<br /> <br /> ویژگی استثنایی انقلاب هائیتی آن بود که بردگان و بردگان سابق نیروی اصلی انقلاب را تشکیل دادند و توانستند نظام برده‌داری و حاکمیت استعماری را شکست دهند.<br /> <br /> کتابخانهٔ کنگره انقلاب هائیتی را از موفق‌ترین انقلاب‌های مرتبط با آزادی سیاه‌پوستان در نیمکرهٔ غربی توصیف می‌کند.&lt;ref&gt;Library of Congress, ''Freedom in the Black Diaspora: A Resource Guide for Ayiti Reimagined''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> هائیتی همچنین پس از ایالات متحده دومین دولت مستقل در قارهٔ آمریکا بود که از استعمار اروپایی جدا شد.<br /> <br /> اما برخلاف [[انقلاب آمریکا]]، لغو برده‌داری در مرکز نتیجهٔ انقلاب هائیتی قرار داشت.<br /> <br /> == انقلاب هائیتی و برده‌داری ==<br /> <br /> مهم‌ترین ویژگی انقلاب هائیتی پیوند مستقیم آن با نابودی برده‌داری بود.<br /> <br /> بردگان منتظر نماندند تا آزادی صرفاً از سوی حکومت استعماری اعطا شود؛ قیام آنان خود یکی از نیروهای اصلی تغییر سیاست فرانسه بود.<br /> <br /> لغو برده‌داری در ۱۷۹۳ و سپس فرمان عمومی ۱۷۹۴ فرانسه در شرایطی رخ داد که شورش بردگان نظم استعماری را دگرگون کرده بود.&lt;ref&gt;Bibliothèque nationale de France, ''La révolution haïtienne: symbole et héritage''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به همین دلیل، انقلاب هائیتی جایگاه ویژه‌ای در تاریخ [[جنبش لغو برده‌داری]] دارد.<br /> <br /> == انقلاب هائیتی و انقلاب فرانسه ==<br /> <br /> رابطهٔ [[انقلاب فرانسه]] و انقلاب هائیتی پیچیده بود.<br /> <br /> اصول آزادی و برابری انقلاب فرانسه زبان سیاسی جدیدی در اختیار گروه‌های تحت ستم قرار داد.<br /> <br /> اما حکومت انقلابی فرانسه در آغاز برده‌داری را لغو نکرد.<br /> <br /> این بردگان سن‌دومنگ بودند که با قیام خود مسئلهٔ آزادی را به شکلی اجتناب‌ناپذیر وارد سیاست انقلاب فرانسه کردند.<br /> <br /> از این منظر، انقلاب هائیتی صرفاً بازتاب انقلاب فرانسه نبود؛ خود بر مسیر آن تأثیر گذاشت.&lt;ref&gt;Bibliothèque nationale de France, ''The Haitian Revolution: Symbol and Heritage''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> لغو برده‌داری در ۱۷۹۴ یکی از آشکارترین نمونه‌های این تأثیر متقابل بود.<br /> <br /> == انقلاب هائیتی و اعلامیهٔ حقوق بشر و شهروند ==<br /> <br /> [[اعلامیه حقوق بشر و شهروند]] در سال ۱۷۸۹ اعلام کرده بود که انسان‌ها آزاد و از نظر حقوق برابر زاده می‌شوند.<br /> <br /> اما وجود برده‌داری در مستعمرات فرانسه با ادعای جهان‌شمول این اصل در تضاد بود.<br /> <br /> انقلاب هائیتی این تناقض را آشکار کرد.<br /> <br /> کتابخانهٔ ملی فرانسه تأکید می‌کند که شورش بردگان سن‌دومنگ انقلابیون فرانسه را به مواجهه با پیامدهای جهان‌شمول اصول اعلامیهٔ حقوق بشر و شهروند سوق داد.&lt;ref&gt;Bibliothèque nationale de France, ''The Haitian Revolution: Symbol and Heritage''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == انقلاب هائیتی و مفهوم آزادی ==<br /> <br /> برای بسیاری از انقلابیون هائیتی، آزادی مفهومی انتزاعی نبود.<br /> <br /> آزادی در درجهٔ نخست به معنای پایان مالکیت انسان بر انسان و جلوگیری از بازگشت برده‌داری بود.<br /> <br /> تجربهٔ سال ۱۸۰۲ نشان داد که لغو قانونی برده‌داری می‌تواند در معرض بازگشت قرار گیرد.<br /> <br /> به همین دلیل، استقلال سیاسی به‌تدریج با تضمین آزادی شخصی پیوند خورد.<br /> <br /> تا زمانی که فرانسه بر سن‌دومنگ حاکم بود، خطر بازگشت برده‌داری وجود داشت؛ بنابراین استقلال برای بسیاری از مبارزان به تضمینی برای آزادی تبدیل شد.<br /> <br /> == انقلاب هائیتی و مسئلهٔ نژاد ==<br /> <br /> نظام استعماری سن‌دومنگ بر سلسله‌مراتب حقوقی و اجتماعی مرتبط با بردگی، رنگ پوست و تبار استوار بود.<br /> <br /> انقلاب این ساختار را به چالش کشید.<br /> <br /> اما اختلاف‌های اجتماعی و سیاسی میان سیاه‌پوستان، آزادان رنگین‌پوست و دیگر گروه‌ها در طول انقلاب از میان نرفت.<br /> <br /> جنگ چاقوها نمونه‌ای از این اختلاف‌ها بود.<br /> <br /> در عین حال، مبارزهٔ نهایی علیه فرانسه توانست ائتلافی میان بخش مهمی از فرماندهان سیاه‌پوست و رنگین‌پوست ایجاد کند.<br /> <br /> == انقلاب هائیتی و استعمار ==<br /> <br /> انقلاب هائیتی هم انقلاب ضدبرده‌داری و هم انقلاب [[استعمارستیزی|ضداستعماری]] بود.<br /> <br /> در مراحل نخست، بسیاری از رهبران خواهان استقلال کامل از فرانسه نبودند.<br /> <br /> لوورتور حتی در قانون اساسی ۱۸۰۱ پیوند رسمی با فرانسه را حفظ کرد.<br /> <br /> اما تلاش ناپلئون برای بازگرداندن کنترل مستقیم و خطر احیای برده‌داری شرایط را تغییر داد.<br /> <br /> در مرحلهٔ پایانی، حفظ آزادی از پایان سلطهٔ استعماری جدایی‌ناپذیر شد.<br /> <br /> == انقلاب هائیتی و انقلاب آمریکا ==<br /> <br /> [[انقلاب آمریکا]] و انقلاب هائیتی هر دو بخشی از تحولات سیاسی جهان آتلانتیک بودند، اما تفاوت‌های مهمی داشتند.<br /> <br /> انقلاب آمریکا به استقلال سیزده مستعمره از بریتانیا انجامید، اما برده‌داری در ایالات متحده ادامه یافت.<br /> <br /> در هائیتی، بخش بزرگی از نیروهای انقلابی خود برده یا بردهٔ سابق بودند و نابودی برده‌داری در مرکز انقلاب قرار داشت.<br /> <br /> از این رو، انقلاب هائیتی اصول آزادی و برابری را مستقیماً به مسئلهٔ بردگی و برابری نژادی پیوند زد.<br /> <br /> == انقلاب هائیتی و ایالات متحده ==<br /> <br /> انقلاب هائیتی تأثیرات مهمی بر [[ایالات متحده آمریکا]] داشت.<br /> <br /> برده‌داران آمریکایی از گسترش شورش بردگان بیم داشتند، در حالی که برخی سیاه‌پوستان آزاد و مخالفان برده‌داری از انقلاب الهام گرفتند.<br /> <br /> سیاست دولت آمریکا در قبال سن‌دومنگ نیز در دوره‌های مختلف تغییر کرد.<br /> <br /> دولت جان آدامز در اواخر دههٔ ۱۷۹۰ روابط تجاری و همکاری‌هایی با حکومت لوورتور داشت.<br /> <br /> پس از استقلال، ایالات متحده برای دهه‌ها از شناسایی رسمی هائیتی خودداری کرد و سرانجام در ۱۸۶۲، در دورهٔ [[آبراهام لینکلن]]، آن را به رسمیت شناخت.<br /> <br /> == انقلاب هائیتی و خرید لوئیزیانا ==<br /> <br /> یکی از مهم‌ترین پیامدهای ژئوپولیتیکی انقلاب هائیتی به [[خرید لوئیزیانا]] مربوط بود.<br /> <br /> ناپلئون امیدوار بود سن‌دومنگ مرکز یک امپراتوری فرانسوی جدید در قارهٔ آمریکا باشد و لوئیزیانا نیز بخشی از این طرح را تشکیل دهد.<br /> <br /> شکست نیروهای فرانسه در سن‌دومنگ، همراه با ازسرگیری جنگ با بریتانیا، ارزش راهبردی این طرح را کاهش داد.<br /> <br /> فرانسه در سال ۱۸۰۳ قلمرو لوئیزیانا را به ایالات متحده فروخت.<br /> <br /> کتابخانهٔ کنگره اسناد توماس جفرسون را ارائه کرده است که نشان می‌دهند بحران سن‌دومنگ مستقیماً در محاسبات مربوط به لوئیزیانا حضور داشت.&lt;ref&gt;Library of Congress, “A Revolutionary World: Thomas Jefferson.”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این معامله قلمرو ایالات متحده را به‌شدت گسترش داد.<br /> <br /> == انقلاب هائیتی و جهان آتلانتیک ==<br /> <br /> انقلاب هائیتی بخشی از مجموعه تحولاتی بود که مورخان آنها را «[[انقلاب‌های آتلانتیک]]» می‌نامند.<br /> <br /> [[انقلاب آمریکا]]، [[انقلاب فرانسه]]، انقلاب هائیتی و جنبش‌های استقلال آمریکای لاتین در فاصلهٔ اواخر سدهٔ هجدهم و اوایل سدهٔ نوزدهم نظم سیاسی جهان آتلانتیک را تغییر دادند.<br /> <br /> اندیشه‌های آزادی، حقوق طبیعی، جمهوری و حاکمیت مردم در این منطقه گردش می‌کردند.<br /> <br /> انقلاب هائیتی یک پرسش بنیادی به این مباحث افزود: آیا آزادی و برابری واقعاً شامل بردگان و سیاه‌پوستان نیز می‌شود؟<br /> <br /> == تأثیر بر جنبش لغو برده‌داری ==<br /> <br /> انقلاب هائیتی برای جنبش‌های [[لغو برده‌داری]] اهمیت نمادین و سیاسی داشت.<br /> <br /> این انقلاب نشان داد که بردگان قادرند خود به کنشگران سیاسی و نظامی تبدیل شوند و نظام برده‌داری را سرنگون کنند.<br /> <br /> برای مخالفان برده‌داری، هائیتی نمونه‌ای از مبارزه برای آزادی بود.<br /> <br /> برای برده‌داران، انقلاب به نماد خطر شورش تبدیل شد.<br /> <br /> این دو برداشت متضاد برای دهه‌ها بر بحث‌های مربوط به برده‌داری در جهان آتلانتیک تأثیر گذاشتند.<br /> <br /> == تأثیر در کارائیب ==<br /> <br /> خبر انقلاب در سراسر [[کارائیب]] منتشر شد.<br /> <br /> بردگان، برده‌داران، دولت‌های استعماری و آزادان رنگین‌پوست تحولات سن‌دومنگ را با نگرانی یا امید دنبال می‌کردند.<br /> <br /> قدرت‌های استعماری از گسترش شورش به مستعمرات دیگر بیم داشتند.<br /> <br /> در مقابل، برای بردگان و مخالفان برده‌داری، پیروزی هائیتی نشان داد که نظم استعماری شکست‌ناپذیر نیست.<br /> <br /> == مهاجرت ناشی از انقلاب ==<br /> <br /> جنگ‌های سن‌دومنگ موج‌های بزرگی از مهاجرت ایجاد کردند.<br /> <br /> سفیدپوستان، آزادان رنگین‌پوست و بردگان همراه آنان به کوبا، جامائیکا، ایالات متحده و دیگر مناطق کارائیب مهاجرت کردند.<br /> <br /> شهرهایی مانند نیواورلئان پذیرای شمار قابل توجهی از پناهندگان سن‌دومنگ شدند.<br /> <br /> این مهاجرت‌ها بر فرهنگ، اقتصاد و جمعیت مناطق مقصد تأثیر گذاشتند.<br /> <br /> == پیامدهای اقتصادی انقلاب ==<br /> <br /> جنگ سیزده‌ساله بخش بزرگی از زیرساخت اقتصادی سن‌دومنگ را ویران کرد.<br /> <br /> مزارع، شهرها و شبکه‌های تجاری آسیب دیدند.<br /> <br /> کشور جدید در شرایطی متولد شد که اقتصاد صادراتی پیشین به‌شدت مختل شده بود.<br /> <br /> هم‌زمان، بسیاری از قدرت‌های برده‌دار نسبت به هائیتی سیاستی خصمانه یا محتاطانه در پیش گرفتند.<br /> <br /> انزوای دیپلماتیک و اقتصادی، جنگ و نابودی زیرساخت‌ها مشکلات بزرگی برای دولت جدید ایجاد کردند.<br /> <br /> == انزوای بین‌المللی هائیتی ==<br /> <br /> پیروزی انقلاب به معنای پذیرش سریع هائیتی در جامعهٔ بین‌المللی نبود.<br /> <br /> قدرت‌های دارای مستعمرات برده‌دار از تأثیر نمونهٔ هائیتی بر بردگان خود بیم داشتند.<br /> <br /> فرانسه استقلال مستعمرهٔ سابق را تا ۱۸۲۵ به رسمیت نشناخت.<br /> <br /> ایالات متحده نیز تا ۱۸۶۲ هائیتی را به رسمیت نشناخت.<br /> <br /> این انزوا بر توسعهٔ اقتصادی و سیاسی کشور تأثیر گذاشت.<br /> <br /> == غرامت استقلال ==<br /> <br /> در سال ۱۸۲۵، [[شارل دهم]] پادشاه فرانسه استقلال هائیتی را در ازای پرداخت غرامتی بسیار سنگین به مالکان سابق فرانسوی به رسمیت شناخت.<br /> <br /> مبلغ اولیه ۱۵۰ میلیون فرانک تعیین شد و بعدها کاهش یافت.<br /> <br /> این غرامت برای جبران اموال از دست‌رفتهٔ استعمارگران، از جمله ارزش بردگان سابق، مطالبه شده بود.&lt;ref&gt;Bibliothèque nationale de France, ''Haiti’s Independence Debt: The Slave as a Unit of Account (1794–1922)''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> هائیتی برای پرداخت آن ناچار به گرفتن وام از بانک‌های فرانسوی شد.<br /> <br /> بدهی ناشی از این ترتیبات برای نسل‌ها بر اقتصاد کشور فشار وارد کرد و از موضوعات مهم تاریخ اقتصادی هائیتی است.<br /> <br /> == دسالین پس از استقلال ==<br /> <br /> ژان-ژاک دسالین پس از استقلال ابتدا عنوان فرماندار کل مادام‌العمر را اختیار کرد و سپس در سال ۱۸۰۴ خود را امپراتور ژاک اول اعلام کرد.<br /> <br /> دولت او با مسئلهٔ بازسازی اقتصادی، دفاع در برابر احتمال حملهٔ دوبارهٔ فرانسه و ادارهٔ جامعه‌ای که از سیزده سال جنگ خارج شده بود روبه‌رو بود.<br /> <br /> دسالین در سال ۱۸۰۶ در جریان یک شورش سیاسی کشته شد.<br /> <br /> پس از مرگ او کشور میان حکومت‌های رقیب تقسیم شد.<br /> <br /> == کشتار ۱۸۰۴ ==<br /> <br /> یکی از مناقشه‌برانگیزترین رویدادهای پس از استقلال، کشتار بخش بزرگی از سفیدپوستان فرانسوی باقی‌مانده در هائیتی در سال ۱۸۰۴ به دستور دسالین بود.<br /> <br /> این کشتار پس از سال‌ها جنگ، خشونت استعماری و تلاش فرانسه برای بازگرداندن برده‌داری رخ داد، اما قربانیان شامل غیرنظامیان نیز بودند.<br /> <br /> برخی گروه‌ها از دستور قتل مستثنا شدند.<br /> <br /> این رویداد از موضوعات مهم و مناقشه‌برانگیز تاریخ انقلاب است و پژوهشگران آن را در زمینهٔ خشونت متقابل جنگ استعماری، ترس از بازگشت فرانسه و سیاست دولت جدید بررسی کرده‌اند.&lt;ref&gt;Laurent Dubois, ''Avengers of the New World''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == زنان در انقلاب هائیتی ==<br /> <br /> زنان در انقلاب نقش‌های گوناگونی ایفا کردند.<br /> <br /> برخی در انتقال اطلاعات، تأمین غذا و تجهیزات، مراقبت از مجروحان و سازمان‌دهی اجتماعات مشارکت داشتند و برخی مستقیماً در نبردها جنگیدند.<br /> <br /> نام زنانی مانند [[سانیت بلر]] و ماری-ژان لامارتین در روایت‌های انقلاب باقی مانده است.<br /> <br /> با این حال، منابع تاریخی دربارهٔ بسیاری از زنان انقلابی محدودتر از فرماندهان مرد است و پژوهش‌های جدیدتر کوشیده‌اند نقش آنان را بیشتر بازسازی کنند.<br /> <br /> == دین و انقلاب ==<br /> <br /> باورهای دینی در جامعهٔ بردگان سن‌دومنگ نقش مهمی داشتند.<br /> <br /> سنت‌های مذهبی آفریقایی در تماس با کاتولیسیسم و شرایط اجتماعی کارائیب به اشکال تازه‌ای از فرهنگ دینی، از جمله آنچه بعدها [[وودوی هائیتی]] نامیده شد، انجامیدند.<br /> <br /> شبکه‌های مذهبی می‌توانستند به ایجاد همبستگی میان بردگان کمک کنند.<br /> <br /> با این حال، تقلیل انقلاب به یک عامل مذهبی تصویر کاملی ارائه نمی‌دهد؛ انقلاب محصول مجموعه‌ای از شرایط اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و نظامی بود.<br /> <br /> == مارون‌ها و انقلاب ==<br /> <br /> گروه‌های مارون پیش از ۱۷۹۱ سابقهٔ طولانی مقاومت علیه نظام مزارع داشتند.<br /> <br /> آنان در مناطق کوهستانی و دور از کنترل مستقیم حکومت زندگی می‌کردند و گاه با بردگان مزارع ارتباط داشتند.<br /> <br /> تجربهٔ فرار، سازمان‌دهی مستقل و مقاومت مسلحانه بخشی از سنت مقاومت در سن‌دومنگ بود.<br /> <br /> اما انقلاب ۱۷۹۱ از نظر اندازه و اهداف از شورش‌های پیشین فراتر رفت و صدها هزار نفر را در فرایندی سیاسی و نظامی درگیر کرد.<br /> <br /> == نقش آفریقاییان در انقلاب ==<br /> <br /> بخش بزرگی از بردگان سن‌دومنگ در زمان انقلاب در آفریقا متولد شده بودند.<br /> <br /> آنان از مناطق مختلف غرب و مرکز آفریقا آمده بودند و دارای زبان‌ها، فرهنگ‌ها و تجربه‌های سیاسی متفاوت بودند.<br /> <br /> برخی پیش از اسارت تجربهٔ جنگ یا فعالیت نظامی داشتند.<br /> <br /> پژوهش‌های جدید بر اهمیت این پیشینه‌های آفریقایی در فهم انقلاب تأکید کرده‌اند.<br /> <br /> از این منظر، انقلاب هائیتی فقط محصول انتقال اندیشه‌های اروپایی نبود؛ سنت‌ها، تجربه‌ها و اهداف خود بردگان آفریقایی نیز در شکل‌گیری آن نقش داشتند.<br /> <br /> == انقلاب از پایین ==<br /> <br /> مطالعات تاریخی جدیدتر تأکید می‌کنند که انقلاب هائیتی را نمی‌توان صرفاً به زندگی توسن لوورتور یا ژان-ژاک دسالین فروکاست.<br /> <br /> هزاران بردهٔ ناشناس با فرار از مزارع، پیوستن به شورش، مقاومت در برابر بازگشت به کار اجباری و جنگیدن علیه نیروهای استعماری مسیر انقلاب را شکل دادند.<br /> <br /> تصمیم‌های رهبران اغلب تحت فشار همین نیروهای اجتماعی اتخاذ می‌شد.<br /> <br /> لغو برده‌داری در ۱۷۹۳ نمونه‌ای مهم است: این تصمیم در شرایطی اتخاذ شد که بردگان با قیام خود نظام پیشین را عملاً متزلزل کرده بودند.&lt;ref&gt;Bibliothèque nationale de France, ''La révolution haïtienne: symbole et héritage''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == انقلاب هائیتی و حقوق بشر ==<br /> <br /> انقلاب هائیتی یکی از مهم‌ترین آزمون‌های تاریخی مفهوم جهان‌شمول [[حقوق بشر]] در عصر روشنگری بود.<br /> <br /> اگر همهٔ انسان‌ها دارای حقوق طبیعی بودند، حفظ برده‌داری بر اساس نژاد با این اصل سازگار نبود.<br /> <br /> انقلاب هائیتی این تناقض را از طریق کنش سیاسی و نظامی بردگان آشکار کرد.<br /> <br /> از این منظر، بردگان سن‌دومنگ صرفاً دریافت‌کنندگان اصول انقلاب فرانسه نبودند؛ آنان معنای عملی آزادی و برابری را گسترش دادند.<br /> <br /> == تفاوت انقلاب هائیتی با دیگر انقلاب‌های آتلانتیک ==<br /> <br /> انقلاب هائیتی از چند جهت ویژگی خاص داشت.<br /> <br /> در [[انقلاب آمریکا]]، رهبری عمدتاً در دست مالکان، بازرگانان و نخبگان مستعمراتی بود و برده‌داری پس از استقلال ادامه یافت.<br /> <br /> در [[انقلاب فرانسه]]، مسئلهٔ اصلی در آغاز تغییر ساختار سیاسی و اجتماعی فرانسه بود.<br /> <br /> در هائیتی، بردگان بخش عمدهٔ جمعیت و نیروی اصلی انقلاب بودند.<br /> <br /> در نتیجه، آزادی فردی از بردگی، برابری نژادی و استقلال استعماری در یک فرایند واحد به هم پیوند خوردند.<br /> <br /> == تأثیر بر اندیشهٔ آزادی ==<br /> <br /> پیروزی هائیتی محدودیت‌های برداشت اروپایی و آمریکایی از آزادی را آشکار کرد.<br /> <br /> در اواخر سدهٔ هجدهم، دولت‌ها و متفکران دربارهٔ آزادی و حقوق طبیعی سخن می‌گفتند، در حالی که میلیون‌ها نفر همچنان در بردگی بودند.<br /> <br /> انقلاب هائیتی این پرسش را مطرح کرد که آیا اصول آزادی فقط به گروه‌های خاصی تعلق دارند یا باید واقعاً جهان‌شمول باشند.<br /> <br /> این مسئله سبب شده است انقلاب هائیتی در مطالعات جدید تاریخ حقوق بشر، استعمار و نژاد جایگاه مهمی پیدا کند.<br /> <br /> == تأثیر بر جنبش‌های استقلال آمریکای لاتین ==<br /> <br /> هائیتی پس از استقلال در برخی مبارزات استقلال آمریکای لاتین نیز نقش داشت.<br /> <br /> در دههٔ ۱۸۱۰، دولت هائیتی از [[سیمون بولیوار]] و نیروهای استقلال‌طلب آمریکای جنوبی حمایت کرد.<br /> <br /> رئیس‌جمهور هائیتی [[الکساندر پتیون]] به بولیوار اسلحه، منابع و امکان فعالیت از خاک هائیتی داد و از او خواست برده‌داری را در سرزمین‌هایی که آزاد می‌کرد لغو کند.<br /> <br /> این حمایت نمونه‌ای از تأثیر سیاسی انقلاب هائیتی بر جنبش‌های ضداستعماری منطقه بود.<br /> <br /> == ترس از «هائیتی دیگر» ==<br /> <br /> در جوامع برده‌دار قارهٔ آمریکا، انقلاب هائیتی واکنش متفاوتی ایجاد کرد.<br /> <br /> برای بردگان، خبر پیروزی می‌توانست نشانهٔ امکان آزادی باشد.<br /> <br /> برای برده‌داران، هائیتی نمونه‌ای هراس‌آور از امکان قیام عمومی بردگان بود.<br /> <br /> در نتیجه، اصطلاح‌هایی مانند «خطر سن‌دومنگ» در گفتمان سیاسی برخی جوامع برده‌دار ظاهر شدند.<br /> <br /> این ترس در برخی موارد به افزایش نظارت و محدودیت بر جمعیت بردگان و سیاه‌پوستان آزاد انجامید.<br /> <br /> == انقلاب هائیتی در تاریخ‌نگاری ==<br /> <br /> برای مدت طولانی، انقلاب هائیتی در بسیاری از روایت‌های عمومی تاریخ انقلاب‌های مدرن جایگاهی کمتر از انقلاب آمریکا و انقلاب فرانسه داشت.<br /> <br /> پژوهش‌های سدهٔ بیستم و بیست‌ویکم این وضعیت را تغییر داده‌اند.<br /> <br /> کتاب ''ژاکوبن‌های سیاه'' اثر [[سی. ال. آر. جیمز]] که نخستین بار در ۱۹۳۸ منتشر شد، نقشی مهم در بازگرداندن انقلاب هائیتی به مرکز بحث‌های تاریخی داشت.&lt;ref&gt;C. L. R. James, ''The Black Jacobins: Toussaint L’Ouverture and the San Domingo Revolution'', 2nd ed. (New York: Vintage Books, 1989).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> جیمز انقلاب را از منظر کنش بردگان و ارتباط آن با سرمایه‌داری، استعمار و انقلاب فرانسه بررسی کرد.<br /> <br /> == «ژاکوبن‌های سیاه» ==<br /> <br /> اثر سی. ال. آر. جیمز یکی از مشهورترین کتاب‌های مربوط به انقلاب هائیتی است.<br /> <br /> عنوان کتاب به پیوند میان انقلاب بردگان سن‌دومنگ و جریان‌های رادیکال انقلاب فرانسه اشاره دارد.<br /> <br /> جیمز توسن لوورتور را در مرکز روایت خود قرار داد، اما هم‌زمان بر نقش توده‌های بردگان تأکید کرد.<br /> <br /> کتاب او بر نسل‌های بعدی پژوهشگران استعمار، برده‌داری و انقلاب تأثیر فراوانی گذاشت.&lt;ref&gt;C. L. R. James, ''The Black Jacobins''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تاریخ‌نگاری جدید ==<br /> <br /> پژوهشگران جدیدتر مانند لوران دوبوا، دیوید گگوس، کارولین فیک و جان گاریگوس ابعاد مختلف انقلاب را بررسی کرده‌اند.<br /> <br /> این پژوهش‌ها توجه بیشتری به بردگان عادی، زنان، آزادان رنگین‌پوست، فرهنگ آفریقایی، سیاست بین‌المللی و پیچیدگی اتحادهای انقلاب نشان داده‌اند.<br /> <br /> یکی از نتایج این تحقیقات آن است که انقلاب هائیتی را نمی‌توان به مبارزهٔ سادهٔ دو گروه «بردگان» و «استعمارگران» تقلیل داد.<br /> <br /> ائتلاف‌ها در طول انقلاب تغییر می‌کردند و نیروهای فرانسوی، اسپانیایی، بریتانیایی، سفیدپوستان مستعمره، آزادان رنگین‌پوست و گروه‌های مختلف بردگان و بردگان سابق در مراحل گوناگون درگیر بودند.<br /> <br /> == انقلاب هائیتی و مفهوم انقلاب ==<br /> <br /> انقلاب هائیتی نمونه‌ای است که چند نوع تحول تاریخی را در خود ترکیب کرد.<br /> <br /> این انقلاب هم شورش بردگان بود، هم انقلاب اجتماعی علیه نظام برده‌داری، هم جنگ داخلی، هم بخشی از جنگ‌های بین‌المللی عصر انقلاب فرانسه و هم جنگ استقلال علیه یک قدرت استعماری.<br /> <br /> همین ویژگی چندلایه سبب شده است تحلیل آن برای نظریه‌های انقلاب اهمیت ویژه‌ای داشته باشد.<br /> <br /> در فاصلهٔ ۱۷۹۱ تا ۱۸۰۴، هدف‌های جنبش نیز تغییر کردند: شورش برای آزادی از بردگی در نهایت به مبارزه برای استقلال سیاسی تبدیل شد.<br /> <br /> == پیامدهای انسانی جنگ ==<br /> <br /> سیزده سال جنگ و انقلاب هزینهٔ انسانی و اقتصادی بسیار سنگینی داشت.<br /> <br /> هزاران نفر در نبردها، خشونت‌های داخلی و بیماری جان باختند.<br /> <br /> جمعیت‌های گسترده‌ای آواره شدند و بخش بزرگی از زیرساخت مزارع و شهرها آسیب دید.<br /> <br /> نیروهای اروپایی نیز تلفات سنگینی متحمل شدند و بیماری‌های گرمسیری شمار زیادی از سربازان فرانسوی و بریتانیایی را از میان بردند.<br /> <br /> بنابراین استقلال هائیتی پس از دوره‌ای طولانی از تخریب و خشونت به دست آمد.<br /> <br /> == میراث انقلاب ==<br /> <br /> میراث انقلاب هائیتی چندوجهی است.<br /> <br /> این انقلاب برده‌داری را در سن‌دومنگ نابود کرد، سلطهٔ فرانسه را پایان داد و دولت مستقلی ایجاد کرد.<br /> <br /> هم‌زمان، ساختار اقتصادی مستعمره فروپاشیده و کشور جدید در محیط بین‌المللی خصمانه‌ای قرار گرفته بود.<br /> <br /> قدرت‌های استعماری و برده‌دار برای مدت طولانی از پذیرش کامل هائیتی خودداری کردند.<br /> <br /> در نتیجه، کشوری که از مبارزه برای آزادی پدید آمده بود با مشکلات شدید اقتصادی، دیپلماتیک و سیاسی روبه‌رو شد.<br /> <br /> == اهمیت تاریخی انقلاب هائیتی ==<br /> <br /> انقلاب هائیتی جایگاهی استثنایی در تاریخ جهان مدرن دارد.<br /> <br /> این انقلاب نشان داد که بردگان می‌توانند نه فقط علیه صاحبان خود شورش کنند، بلکه ارتش‌های استعماری را شکست دهند، برده‌داری را براندازند و دولتی مستقل تأسیس کنند.<br /> <br /> پیروزی هائیتی نظم نژادی و استعماری جهان آتلانتیک را به چالش کشید و پرسش جهان‌شمول‌بودن آزادی و برابری را با شدتی بی‌سابقه مطرح کرد.<br /> <br /> کتابخانهٔ ملی فرانسه انقلاب بردگان سن‌دومنگ را نیرویی می‌داند که جمهوری انقلابی فرانسه را به تحقق یکی از پیامدهای جهان‌شمول اعلامیهٔ حقوق بشر و شهروند، یعنی لغو برده‌داری در سال ۱۷۹۴، سوق داد.&lt;ref&gt;Bibliothèque nationale de France, ''The Haitian Revolution: Symbol and Heritage''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پیروزی انقلاب همچنین پیامدهای ژئوپولیتیکی مهمی داشت. شکست لشکرکشی ناپلئون طرح فرانسه برای بازسازی امپراتوری بزرگ خود در قارهٔ آمریکا را تضعیف کرد و با فروش لوئیزیانا به ایالات متحده در ۱۸۰۳ ارتباط یافت.&lt;ref&gt;Library of Congress, “A Revolutionary World: Thomas Jefferson.”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> انقلاب هائیتی در عین حال محدودیت‌های جهان سیاسی عصر روشنگری را آشکار ساخت. در زمانی که آزادی و حقوق طبیعی به مفاهیم اصلی انقلاب‌های آمریکا و فرانسه تبدیل شده بودند، برده‌داری همچنان بخش مهمی از اقتصاد جهان آتلانتیک بود. بردگان سن‌دومنگ با مبارزهٔ خود این تناقض را به مسئله‌ای عملی تبدیل کردند.<br /> <br /> به همین دلیل، انقلاب هائیتی را می‌توان هم‌زمان یک انقلاب ضدبرده‌داری، انقلاب اجتماعی، انقلاب ضداستعماری و جنگ استقلال دانست. تأثیر آن از مرزهای هائیتی فراتر رفت و بر تاریخ برده‌داری، جنبش‌های استقلال، سیاست استعماری و مفهوم مدرن آزادی تأثیر گذاشت.<br /> <br /> == گاه‌شمار کوتاه ==<br /> <br /> * '''۱۷۸۹''' ـ آغاز [[انقلاب فرانسه]] و تشدید منازعات سیاسی در سن‌دومنگ.<br /> * '''۱۷۹۰''' ـ شورش ونسان اوژه برای حقوق سیاسی آزادان رنگین‌پوست.<br /> * '''اوت ۱۷۹۱''' ـ آغاز قیام گستردهٔ بردگان در شمال سن‌دومنگ.<br /> * '''۱۷۹۲''' ـ اعزام سونتوناکس و پولورل به سن‌دومنگ.<br /> * '''۱۷۹۳''' ـ ورود بریتانیا به جنگ؛ اعلام آزادی عمومی بردگان در بخش‌های سن‌دومنگ.<br /> * '''۴ فوریهٔ ۱۷۹۴''' ـ لغو برده‌داری در مستعمرات فرانسه از سوی کنوانسیون ملی.<br /> * '''۱۷۹۴''' ـ پیوستن توسن لوورتور به جمهوری فرانسه.<br /> * '''۱۷۹۸''' ـ خروج نیروهای بریتانیا از سن‌دومنگ.<br /> * '''۱۷۹۹–۱۸۰۰''' ـ جنگ چاقوها میان نیروهای لوورتور و آندره ریگو.<br /> * '''۱۸۰۱''' ـ تسلط لوورتور بر هیسپانیولا و تصویب قانون اساسی سن‌دومنگ.<br /> * '''۱۸۰۲''' ـ ورود ارتش لکلرک؛ دستگیری لوورتور؛ سیاست ناپلئون برای احیای نظم استعماری و بازگرداندن برده‌داری در قلمروهای فرانسه.<br /> * '''۷ آوریل ۱۸۰۳''' ـ مرگ توسن لوورتور در زندان فرانسه.<br /> * '''۱۸ نوامبر ۱۸۰۳''' ـ پیروزی نیروهای هائیتی در [[نبرد ورتیر]].<br /> * '''۱ ژانویهٔ ۱۸۰۴''' ـ اعلام استقلال هائیتی توسط ژان-ژاک دسالین.&lt;ref&gt;Library of Congress, ''Freedom in the Black Diaspora: A Resource Guide for Ayiti Reimagined''; Bibliothèque nationale de France, ''Haiti’s Independence Debt''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> <br /> * [[هائیتی]]<br /> * [[توسن لوورتور]]<br /> * [[ژان-ژاک دسالین]]<br /> * [[آنری کریستف]]<br /> * [[برده‌داری]]<br /> * [[تجارت برده در اقیانوس اطلس]]<br /> * [[لغو برده‌داری]]<br /> * [[استعمار]]<br /> * [[استعمار فرانسه]]<br /> * [[انقلاب فرانسه]]<br /> * [[انقلاب آمریکا]]<br /> * [[انقلاب‌های آتلانتیک]]<br /> * [[اعلامیه حقوق بشر و شهروند]]<br /> * [[ناپلئون بناپارت]]<br /> * [[حقوق بشر]]<br /> * [[استعمارستیزی]]<br /> * [[عصر روشنگری]]<br /> * [[خرید لوئیزیانا]]<br /> * [[سیمون بولیوار]]<br /> * [[سی. ال. آر. جیمز]]<br /> <br /> == منابع == <br /> &lt;references /&gt;<br /> <br /> [[رده:انقلاب هائیتی]]<br /> [[رده:انقلاب‌ها]]<br /> [[رده:انقلاب‌های سده ۱۸ میلادی]]<br /> [[رده:انقلاب‌های سده ۱۹ میلادی]]<br /> [[رده:تاریخ هائیتی]]<br /> [[رده:برده‌داری]]<br /> [[رده:لغو برده‌داری]]<br /> [[رده:جنبش‌های استقلال‌طلبانه]]<br /> [[رده:استعمارستیزی]]<br /> [[رده:تاریخ کارائیب]]<br /> [[رده:انقلاب‌های آتلانتیک]]<br /> [[رده:جنگ‌های استقلال]]<br /> [[رده:تاریخ استعمار]]<br /> {{DEFAULTSORT:انقلاب هائیتی}}</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D9%87%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D8%AA%DB%8C.png&diff=93115 2026-09-21T06:57:42Z

<p>Alireza k h: </p> <hr /> <div></div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%AA%DB%8C&diff=93114 2026-09-21T06:55:56Z

<p>Alireza k h: /* انقلاب‌ها و جنبش‌های جهان */</p> <hr /> <div>این صفحه، نقشهٔ موضوعی مقاله‌های پایه و حیاتی [[ایران‌پدیا]] است. مقاله‌ها بر اساس موضوع غالب، رابطهٔ معنایی و نقش آن‌ها در معماری محتوای دانشنامه طبقه‌بندی شده‌اند. این ساختار به کاربران و موتورهای جست‌وجو کمک می‌کند مسیر میان مقاله‌های مادر، زیرموضوع‌ها و مقاله‌های تخصصی را بهتر بشناسند.<br /> <br /> * پیوندهای قرمز، مقاله‌هایی هستند که هنوز ایجاد نشده‌اند؛ پیوندهای آبی به مقاله‌های موجود یا در حال تکمیل می‌رسند.<br /> * [[ایران‌پدیا:نوشتارهای برگزیده|نوشتارهای برگزیده]] با ({{FA-star}})، نوشتارهای عالی با ({{A-Class-icon}})، [[ایران‌پدیا:نوشتار خوب|نوشتارهای خوب]] با ({{GAicon}}) و نوشتارهای متوسط با ({{B-icon}}) مشخص شده‌اند.<br /> * برخی مقاله‌های چندموضوعی یا تکرارشده در فهرست مبدأ، برای حفظ تمام مدخل‌ها در این نسخه نیز نگه داشته شده‌اند.<br /> <br /> __TOC__<br /> <br /> == انقلاب‌ها، اعتراضات و جنبش‌های اعتراضی ==<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ مقاله‌های اصلی و رویدادها ===<br /> # [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]<br /> # [[خیزش دانشگاه‌ها در اسفند ۱۴۰۴]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ فهرست‌های استانی ===<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]<br /> # [[گالری شهیدان قیام ۱۴۰۴]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان تهران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کرمانشاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان لرستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان خوزستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان فارس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان گیلان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان مازندران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان سیستان و بلوچستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان البرز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان ایلام]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان قزوین]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان همدان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان مرکزی]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان آذربایجان شرقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان آذربایجان غربی]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان گلستان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان زنجان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان هرمزگان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کرمان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان یزد]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان قم]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان بوشهر]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان‌های خراسان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان اردبیل]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان چهارمحال و بختیاری]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در ٰاستان کهگیلویه و بویراحمد]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان سمنان]]<br /> # [[شهیدانی که محل شهادت آنها نامشخص است]]<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ (شماره۲)]]<br /> # [[کشتار در ملکشاهی ۱۴۰۴]]<br /> # [[حمله به بیمارستان خمینی ایلام]]<br /> # [[قطع اینترنت ایران در دی ۱۴۰۴]]<br /> # [[آتش‌نشان‌های شهید در اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ جان‌باختگان ===<br /> # [[داریوش انصاری بختیاروند]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسام خدایاری‌فرد]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[شایان اسدالهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا عظیم‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خداداد شیروانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وهاب موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی فلاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سجاد والامنش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد جلیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور مختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین بیاتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سروش سلیمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رسول کدیوریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا قنبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان بزرگی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرمحمد کوهکن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد نوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا امانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاها صفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احد ابراهیم‌پور عبدلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فارص (محسن) آقامحمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مقدسی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[لطیف کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مبین یعقوب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسیح جلیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد عیوضی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین مونسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل خالدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهمن فتاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکرم پیرگزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روبینا امینیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود ذات‌پرور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی امامی‌پور]]<br /> # [[منصوره حیدری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز منصوری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قاسم روستا]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین ربیعی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا مرادی‌عبدالوند]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مرادی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ولی‌دوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیاکو محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خالد ملایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی عزیزی جعفرآبادی]]<br /> # [[ابراهیم یوسفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روح‌الله ستاره مشتری]]<br /> # [[سامان نظری]]<br /> # [[محمدرضا گروهی]]<br /> # [[رضا رحمتی]]<br /> # [[مجتبی قربانی]]<br /> # [[فرهاد عیوضی دودرایی]]<br /> # [[مهدی سلحشور]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود موسوی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا کرمی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[علی کریمی باولکی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا صیدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بیات سبحانی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی قرباندوست]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی جهانبخش]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد غلامزاده نوشری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سونیا صالحی راد]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آرزو عابدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان علیزاده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم احمدپوریان]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسین میرزایی قلعه‌زنجیری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[برهان اسدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید صالحی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آرنیکا دباغ]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مرادی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین محمدزاده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل حیدری موصلو]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بهرامی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[نعیم عبداللهی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدین دولت‌خواه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی پرویزی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد گنجی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[یزدان افروغ]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزاد خیردار]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر فلاح]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سامان فتاحی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[شعله ستوده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا لشکری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا سمیع‌پور]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی لواسانی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بهنام درویش]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر شکری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر فرد]]<br /> # [[ابوالفضل طاووسی]]<br /> # [[ستایش شفیعی]]<br /> # [[دانیال سبزیکار]]<br /> # [[دیار پورچهریق]]<br /> # [[سیامک راشد]]<br /> # [[هولاکو ایوانی]]<br /> # [[ریبین مرادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[افسانه رضویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا حاجی مرادیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید ابراهیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدا حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ملینا اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نگین قدیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران رفیعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سمانه میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سورنا گلگون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سینا اشکبوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا بهلولی پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسین میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه علی‌محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[متین منتظرالظهور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مبین فیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نازلی جان‌پرور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا بنی‌عامریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال مصطفوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن مصطفوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پویا رستمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرنیا شاد بجارکناری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهره فاضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبنم فردوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمیله شفیعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[معین رنجبر (همایون)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد صالح ظریف‌مقدم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گل‌محمد شاهوزایی (شاهوزهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صنم پوربابایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زیبا دستجردی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسیح شاهوردی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ضیایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال دیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صالح محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌عباس زورقچیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه عباسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صالحه اکبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جعفر جاویدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد بیرانوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الهام طغیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهنام ایزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرش طلوع شیخ‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید مهدوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی میرجعفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین امام‌جمعه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهاران طاهرخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمهدی روستا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پارسا رحمتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی آرمند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن سماکوش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان شکورزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین عشقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مژگان عرفانی‌فر]]<br /> # [[مریم لقمانی]]<br /> # [[محمدحسین کیمیایی]]<br /> # [[گلاله محمودی‌آذر]]<br /> # [[مجتبی باباخانی]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ مقاله‌های اصلی و رویدادها ===<br /> # [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ ایران]]<br /> # [[جمعه خونین زاهدان]]<br /> # [[خیزش ایذه]]<br /> # [[چهلم حدیث نجفی]]<br /> # [[کوکتل مولوتف]]<br /> # [[انقلاب مخملی]]<br /> # [[نسل Z]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ جان‌باختگان ===<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۱]]<br /> # [[مهسا امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حدیث نجفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیکا شاکرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش محمودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قائمی‌فر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خدانور لجعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مونا نقیب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غزاله چلاوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کومار درافتاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان زمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیان پیرفلک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرنیکا قائم‌مقامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی عراقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حنانه کیاکجوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارینا اسماعیل‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیلار حقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاروان قادر شوکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرشاد شهیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما شفیق‌دوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسرا پناهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حسن‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرتین رحمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا سروری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسیم صدقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرین علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مینو مجیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سینا نادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا بهمنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سالار مجاوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هیمن حمزه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا شهپرنیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرشیا امام‌ قلی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عاطفه نعامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران سماک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمیدرضا روحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورش نیک‌نام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حامد سلحشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماهک هاشمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یلدا آقافضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدا رستمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هومن عبداللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین بساطی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نگین عبدالملکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید بادپا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید جواد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[برهان الیاسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امید زارع مؤیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی روزبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال پابندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزین معروفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما نوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهریار عادلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران بصیر توانا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شمال خدیری پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فایق مام قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمومن زندکریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سامان قادرپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل مولودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مختار فتحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان منبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید احمد شکراللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل امیرعطایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصوره سگوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد روحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرمیتا گراوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم رحیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمداقبال نایب‌زهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی احمدپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران شیخه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد میرموسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کمیل ابوالحسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیدجواد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عماد حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آریان مریدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسر شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل آدینه‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدف موحدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل شنبدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارینا ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کبری شیخه سقا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر بیرانوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن محمدپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر اعظمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شادمان احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دنیا فرهادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم اسماعیل‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حاجی رسول‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی زارع اشکذری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم آروین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق فولادی‌وندا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرزاد احمدی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران اکرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[متین نادرخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید مهدی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ اعدام‌شدگان ===<br /> # [[قاسم آبسته]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایوب کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[داوود عبداللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد زهره‌وند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر شیرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قبادلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمهدی کرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حسینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن شکاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال کاظمی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجیدرضا رهنورد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد سلیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید حسین‌نژاد حیدرانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجاهد کورکور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجید کاووسی‌فر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهلا و نسرین کعبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمیدرضا درخشنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران بهرامیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مونا محمودنژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عامر رامش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ساسان آزادوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محراب عبدالله‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالجلیل شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد عباسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عباس اکبری فیض‌آبادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشکان مالکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد محمدی‌نیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین حاتمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاهین واحدپرست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی فهیم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حامد ولیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان کیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم دولت‌آبادی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا میری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی رسولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدامین بیگلری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عارف خوشکار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد امینی دهاقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد زمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان اسفندیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گل‌محمد محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی خانکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین صفری حسین‌آبادی]]<br /> # [[ابوالفضل سپاهی بادجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آروین خیرخواهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهرام صادقی]]<br /> # [[قائم حسینی]]<br /> # [[مجید آدینه]]<br /> <br /> === دیگر اعتراضات، اعتصاب‌ها و جنبش‌ها ===<br /> # [[تظاهرات در ایران]]<br /> # [[تظاهرات قزوین ۱۳۷۳]]<br /> # [[حمله به کوی دانشگاه تهران (۱۸-۲۳ تیر ۱۳۷۸)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات ۱۳۸۸]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات کازرون]]<br /> # [[اعتراضات دی‌‌ماه ۱۳۹۶]]<br /> # [[اعتراضات دی‌‌ماه ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات لردگان ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات عراق ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات ۱۳۹۸ ایران]]<br /> # [[قیام تشنگان]]<br /> # [[مادران آبان]]<br /> # [[اعتصاب غذای زندانیان سیاسی - سه‌شنبه‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === جان‌باختگان دیگر اعتراضات ===<br /> # [[نیکتا اسفندانی]]<br /> # [[رامین پوراندرجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارو قهرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت ابراهیم‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید زینالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی صالحی]]<br /> # [[نوید افکاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید بهبودی]]<br /> # [[عبدالله لرستانی]]<br /> # [[مهدی نیکویی]]<br /> # [[حمزه بریهی]]<br /> # [[فرزاد انصاری‌فر]]<br /> # [[محسن محمدپور]]<br /> # [[آرشام ابراهیمی]]<br /> # [[پویا بختیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدجواد عابدی]]<br /> # [[پژمان قلی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد معین‌فر]]<br /> # [[مهدی دائمی]]<br /> # [[رضا معظمی گودرزی]]<br /> # [[فرهاد مجدم]]<br /> # [[پدرام جعفری]]<br /> # [[سجاد رضایی]]<br /> # [[صدف موحدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد طاهری]]<br /> # [[مینا شیخی]]<br /> # [[میلاد محققی]]<br /> # [[آذر میرزاپور زهابی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا انجوی]]<br /> # [[صانع ژاله]]<br /> # [[محمد مختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر هارون رشیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == مقاومت و اپوزیسیون ایران ==<br /> <br /> === سازمان‌ها، شوراها و ساختارهای مقاومت ایران ===<br /> # [[اپوزیسیون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رهبری ذی‌صلاح]]<br /> # [[پیام‌های مسعود رجوی]]<br /> # [[سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[شورای ملی مقاومت ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جبهه همبستگی ملی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سخنرانی مسعود رجوی در ۴ بهمن ۱۳۵۷]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طرح شورای ملی مقاومت درباره آزادی‌ها و حقوق زنان]]<br /> # [[طرح شورای ملی مقاومت ایران برای خودمختاری کردستان ایران]]<br /> # [[طرح صلح شورای ملی مقاومت]]<br /> # [[۳۰ مهر ۱۳۷۲ سالروز انتخاب مریم رجوی به عنوان رئیس جمهور دوران انتقال]]<br /> # [[طرح ده ماده‌ای مریم رجوی برای ایران فردا]]<br /> # [[نهضت عیاران]]<br /> # [[میلیشیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ترور زهرا رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[۵ مهر ۱۳۶۰]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جریان اپورتونیستی چپ نما در سازمان مجاهدین خلق (۱۳۵۴)]]<br /> # [[فراخوان به مسلح شدن جوانان توسط مسعود رجوی]]<br /> # [[کانون‌های شورشی]]<br /> # [[کمیسیون‌های شورای ملی مقاومت ایران]]<br /> # [[کتاب تشدید تروریسم و جنگ‌افروزی رژیم ایران]]<br /> # [[حمله تروریستی پشت آشان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار قرارگاه حبیب]]<br /> # [[عملکرد ۴۰ ساله‌ی مجاهدین خلق پس از انقلاب ضدسلطنتی]]<br /> # [[شورشگران]]<br /> # [[جبهه خلق و ضدخلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خط قرمز]]<br /> # [[افشای طرح کویر]]<br /> # [[راه‌حل سوم]]<br /> # [[فراخوان کمیته دوستان ایران آزاد در کشورهای نوردیک]]<br /> # [[قطعه‌ی ۴۱ بهشت زهرا]]<br /> # [[گزارش تحقیقات سایبری تردستون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تهاجم کانون‌های شورشی به بیت خامنه‌ای]]<br /> # [[اعلام دولت موقت توسط شورای ملی مقاومت ایران]]<br /> <br /> === رهبری، مسئولان و تشکیلات مجاهدین خلق ===<br /> # [[مسئول اول سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[تشکیلات مجاهدین خلق ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورای رهبری مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[شورای مرکزی مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[مسئول اول سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[هژمونی زنان در سازمان مجاهدین خلق ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تاریخچه و رویدادهای سازمان مجاهدین خلق ===<br /> # [[فاز سیاسی فاز نظامی]]<br /> # [[عاشورای مجاهدین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[۴ خرداد ۱۳۵۱ شهادت بنیانگذاران سازمان مجاهدین خلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ضربه اول شهریور ۵۰ به مجاهدین]]<br /> # [[ضربه ۱۲ اردیبهشت ۱۳۶۱]]<br /> # [[فاز سیاسی فاز نظامی]]<br /> # [[کودتای ۱۷ ژوئن ۲۰۰۳]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب ایدئولوژیک درونی مجاهدین]]<br /> # [[عملیات جاری]]<br /> # [[کاندیداتوری مسعود رجوی]]<br /> # [[خروج نام سازمان مجاهدین خلق ایران از لیست تروریستی انگلستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خروج نام مجاهدین از فهرست تروریستی اتحادیه اروپا]]<br /> # [[خروج نام سازمان مجاهدین از لیست تروریستی آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حکم شورای حکومتی عراق علیه مجاهدین خلق]]<br /> # [[قرارداد آتش‌بس بین مجاهدین و آمریکا]]<br /> # [[پرواز مسعود رجوی از تهران به پاریس]]<br /> # [[عزیمت مسعود رجوی از پاریس به عراق]]<br /> <br /> === عملیات و فعالیت‌های ارتش آزادی‌بخش ملی ایران ===<br /> # [[ارتش آزادی‌بخش ملی ایران]]<br /> # [[عملیات آفتاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عملیات چلچراغ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عملیات فروغ جاویدان]]<br /> # [[عملیات مروارید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مؤسسان پنجم ارتش آزادی‌بخش]]<br /> # [[بمباران قرارگاه‌های مجاهدین در کوت و جلولا]]<br /> # [[رژه ارتش آزادیبخش ملی ایران]]<br /> # [[جنگ آلان]]<br /> <br /> === قرارگاه اشرف، لیبرتی و انتقال به آلبانی ===<br /> # [[قرارگاه لیبرتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف ۳]]<br /> # [[قرارگاه اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله نیروهای ارتش عراق به قرارگاه اشرف ۶ و ۷ مرداد ۱۳۸۸]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله نیروهای ارتش عراق به قرارگاه اشرف ۱۹ فروردین ۱۳۹۰]]<br /> # [[قتل عام ۱۰ شهریور ۱۳۹۲ اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انتقال اعضای سازمان مجاهدین خلق به آلبانی]]<br /> <br /> === گردهمایی‌ها، تظاهرات و کنفرانس‌های مقاومت ===<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در استادیوم امجدیه ۲۲ خرداد ۱۳۵۹]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی آزادی، فلسفه‌ی انقلاب]]<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در تبریز]]<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در رشت]]<br /> # [[گردهمایی آینده انقلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات ۳۰ خرداد ۱۳۶۰]]<br /> # [[تظاهرات مادران ۱۳۶۰]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی جهانی ایران آزاد ۱۴۰۰]]<br /> # [[گردهمایی سالانه مجاهدین]]<br /> # [[تظاهرات استکهلم ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات لندن ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات واشنگتن]]<br /> # [[تظاهرات بروکسل]]<br /> # [[تظاهرات برلین ۱۳۹۸]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد آبان ۱۴۰۰ - واشینگتن]]<br /> # [[تظاهرات پاریس ۱۴۰۱]]<br /> # [[سفر مریم رجوی به ایتالیا ۱۴۰۲]]<br /> # [[کنفرانس درباره نسل کشی در قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[کنفرانس سیاست جدید]]<br /> # [[کنفرانس مقاومت ایران در پارلمان اروپا (۱۴۰۴)]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد در پارلمان ایتالیا]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد ۱۴۰۴ ایتالیا (رم)]]<br /> # [[کنفرانس «ایران به‌پاخاسته در مقابل رژیم اعدام‌ها»]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در بروکسل (۱۴۰۴)]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در نیویورک (۱‍۴۰۴)]]<br /> # [[کنفرانس برلین (۲۰۲۵)]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان انگلستان- آبان ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس برلین آبان ۱۴۰۴]]<br /> # [[اجلاس پارلمان اروپا در ۱۹ آذر ۱۴۰۴ (۱۰ دسامبر ۲۰۲۵)]]<br /> # [[دومین اجلاس پارلمان اروپا در روز جهانی حقوق بشر]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان فرانسه آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس کنگره آمریکا آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس دوحزبی سنای آمریکا آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات بزرگ برلین - ۱۸ بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس ایران: چشم‌انداز تغییر - ۱۹ بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات مونیخ در ۲۴ بهمن ۱۴۰۴ (۱۳ فوریه ۲۰۲۶)]]<br /> # [[کنفرانس بین‌المللی زنان در آستانه ۸ مارس ۲۰۲۶]]<br /> # [[کنفرانس آنلاین مریم رجوی با شخصیت‌های سیاسی- ۱۴اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در واشنگتن- ۱۶اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در پاریس- ۱۶اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس حقوق بشر در ژنو-۲۱ اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس در پارلمان انگلستان]]<br /> # [[تظاهرات پاریس؛ اعتراض جهانی به اعدام]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان انگلستان، ۸اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات واشنگتن ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی جهانی ایران آزاد ۲۰۲۶]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کنفرانس بین‌المللی دادخواهی قتل‌عام ۱۳۶۷ ـ ۱۴ شهریور]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در پاریس ـ ۲۱ شهریور ۱۴۰۵]]<br /> <br /> === حمایت‌های بین‌المللی، بیانیه‌ها و قطعنامه‌ها ===<br /> # [[بیانیه ملی ایرانیان]]<br /> # [[بیانیه ملی ایرانیان]]<br /> # [[جایزه خدمات بشردوستانه بین‌المللی هندوستان]]<br /> # [[قطعنامه ۱۰۰ کنگره آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گروه پارلمانی دفاع از حقوق و حفاظت اشرف ۳ در کنگره آمریکا]]<br /> # [[قطعنامه ۱۱۴۸ کنگره آمریکا]]<br /> # [[قطعنامه ۱۶۶ کنگره آمریکا]]<br /> # [[نامه سرگشاده «کمیته آلمانی همبستگی برای ایران آزاد»]]<br /> # [[بیانیه اکثریت سنای ایتالیا]]<br /> # [[نامه‌ی ۴۵ شخصیت‌ بین‌المللی به رهبران جهان و رؤسای پارلمان‌]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۳۰۰ گروه پارلمانی، اتحادیه کارگری، شخصیت سیاسی، حقوقی و مدنی]]<br /> # [[نامه مشترک ۱۰۲ برنده جایزه نوبل به دبیرکل سازمان ملل متحد]]<br /> # [[هفتاد‌ودومین قطعنامه سازمان ملل متحد]]<br /> # [[بیانیه حمایت برندگان نوبل از قیام ۱۴۰۴]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قطعنامه پارلمان اروپا- ۲۳بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[بیانیه حمایت شخصیت‌های جهانی از دولت موقت]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۵۷ برنده جایزه نوبل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نامه ۳۰۹شخصیت به دبیر کل سازمان ملل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قطعنامه پارلمان اروپا - ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیانیه جوانان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیانیه ۳۰۰۰ شخصیت بین‌المللی]]<br /> <br /> === رسانه‌ها، منابع مالی و پایگاه اجتماعی مقاومت ===<br /> # [[نشریه مجاهد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منابع مالی مجاهدین خلق]]<br /> # [[پایگاه اجتماعی مجاهدین خلق]]<br /> # [[شیطان سازی علیه مجاهدین خلق]]<br /> # [[گلریزان همیاری]]<br /> # [[رادیو صدای مجاهد]]<br /> <br /> === احزاب و سازمان‌های اپوزیسیون ایران ===<br /> # [[جبهه ملی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حزب دموکرات کردستان ایران]]<br /> # [[حزب کومله]]<br /> # [[حزب توده ایران]]<br /> # [[سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر]]<br /> # [[کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی-اتحادیه ملی]]<br /> # [[سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران]]<br /> # [[انشعابات سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران]]<br /> # [[سازمان خبات انقلابی کردستان ایران]]<br /> # [[حزب آزادی کردستان]]<br /> # [[حزب دموکرات کردستان (لاده‌ران)]]<br /> # [[حزب کمونیست ایران]]<br /> # [[حزب کمونیست ایران (مارکسیست-لنینیست-مائوئیست)]]<br /> # [[حزب کمونیست کارگری ایران]]<br /> # [[حزب کمونیست کارگری ایران - حکمتیست]]<br /> # [[حزب کار ایران (توفان)]]<br /> # [[پژاک]]<br /> # [[جنبش دانشجویی]]<br /> # [[کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی-اتحادیه ملی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حزب رستاخیز]]<br /> # [[نهضت آزادی]]<br /> # [[جیش العدل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جبهه آزادیبخش ملی الجزایر]]<br /> # [[ارتش آزادیبخش ملی الجزایر]]<br /> # [[اخوان‌المسلمین]]<br /> <br /> === نظامیان و پرسنل ارتش هوادار مجاهدین ===<br /> # [[پرسنل ارتش هوادار مجاهدین]]<br /> # [[سرهنگ خلبان بهزاد معزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سروان خلبان مصطفی وجدانی طباطبایی]]<br /> <br /> == حقوق بشر، سرکوب و زندان ==<br /> <br /> === اعدام، کشتار و شکنجه ===<br /> # [[سرکوب کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محاکمه اسدالله اسدی]]<br /> # [[قتل‌های زنجیره‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشتار در نیزار ماهشهر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرونده خانه اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل داریوش مهرجویی و همسرش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشتار حجاج در مکه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل زیر شکنجه]]<br /> # [[سرکوب در ایران]]<br /> <br /> === قتل‌عام زندانیان سیاسی و جنبش دادخواهی ===<br /> # [[هیئت مرگ]]<br /> # [[قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[گورستان خاوران]]<br /> # [[قتل‌عام در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[هیئت مرگ]]<br /> # [[راهرو مرگ]]<br /> # [[گزارش جاوید رحمان درباره قتل عام۱۳۶۰ و ۱۳۶۷]]<br /> <br /> === حقوق بشر و حقوق بین‌الملل ===<br /> # [[نقض حقوق بشر در ایران]]<br /> # [[قطعنامه‌های حقوق‌بشر علیه رژیم ایران]]<br /> # [[نسل‌کشی]]<br /> # [[شکنجه]]<br /> # [[اعدام در ایران]]<br /> # [[زندانیان سیاسی در حکومت شاه]]<br /> # [[روز جهانی کارگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصل عدم توسل به زور]]<br /> # [[انجمن حقوق بین‌الملل]]<br /> # [[حق تعیین سرنوشت]]<br /> # [[تمامیت ارضی]]<br /> # [[حقوق بین‌الملل]]<br /> # [[حقوق بین‌المللی بشردوستانه]]<br /> # [[روز جهانی آزادی مطبوعات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قانون پناهندگی]]<br /> # [[قرارداد وین درباره روابط سیاسی]]<br /> # [[کنوانسیون برن برای حمایت از آثار ادبی و هنری]]<br /> # [[کنوانسیون ژنو]]<br /> # [[مداخله بشردوستانه]]<br /> # [[مصونیت دیپلماتیک]]<br /> # [[اعلامیه جهانی حقوق بشر]]<br /> # [[آزادی]]<br /> # [[آزادی بیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی رسانه]]<br /> # [[آزادی از ترس]]<br /> # [[بازداشت موقت]]<br /> # [[برابری در برابر قانون]]<br /> # [[حریم شخصی]]<br /> # [[حق درخواست]]<br /> # [[حقوق بشر (انسان)]]<br /> # [[خانه امن]]<br /> # [[دفاع مشروع]]<br /> # [[روز حقوق بشر]]<br /> # [[روز جهانی ناپدیدشدگان]]<br /> # [[سازمان مردم‌نهاد]]<br /> # [[شورای حقوق‌بشر سازمان ملل متحد]]<br /> # [[فعال حقوق بشر]]<br /> # [[گزارشگر ویژه حقوق بشر]]<br /> # [[فصل هفتم منشور سازمان ملل متحد]]<br /> # [[مهاجرت آزاد]]<br /> # [[میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی]]<br /> # [[میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی]]<br /> # [[حقوق طبیعی]]<br /> # [[حق انقلاب]]<br /> # [[احکام دینی]]<br /> # [[تفتیش عقاید]]<br /> # [[جنایت علیه بشریت]]<br /> # [[فتوا]]<br /> # [[فتوای قتل عام زندانیان سیاسی]]<br /> # [[بغی]]<br /> # [[محاربه]]<br /> # [[حاکم شرع]]<br /> # [[استرداد]]<br /> # [[شکنجه دولتی]]<br /> # [[استقلال قضایی]]<br /> # [[دادگاه قانون اساسی]]<br /> # [[قطعنامه ۲۰۲۵ شورای حکام آژانس]]<br /> # [[دفاعیات کنت لوئیس]]<br /> # [[بیانیه گروه هفت و همکاران آن در محکومیت سرکوب فرامرزی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[شکایت کیفری علیه کاظم غریب‌آبادی]]<br /> <br /> === زندان‌ها و بازداشتگاه‌ها ===<br /> # [[زندان اوین]]<br /> # [[زندان قصر]]<br /> # [[زندان قزلحصار]]<br /> # [[زندان گوهردشت]]<br /> # [[زندان کهریزک]]<br /> # [[زندان دیزل‌آباد]]<br /> # [[زندان یونسکو]]<br /> # [[زندان قزل‌قلعه]]<br /> # [[زندان فشافویه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زندان قرچک]]<br /> # [[زندان تهران بزرگ]]<br /> # [[زندان حشمتیه]]<br /> # [[زندان سراوان]]<br /> # [[زندان زابل]]<br /> # [[زندان مرکزی مشهد]]<br /> # [[زندان عادل‌آباد شیراز]]<br /> # [[زندان خورین]]<br /> # [[زندان تبریز]]<br /> # [[زندان مرکزی اورمیه]]<br /> # [[زندان فجر دزفول]]<br /> # [[زندان دستگرد اصفهان]]<br /> # [[زندان شیبان اهواز]]<br /> # [[زندان صیدنایا]]<br /> # [[زندان لاکان رشت]]<br /> # [[زندان قرچک ورامین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == اشخاص و زندگی‌نامه‌ها ==<br /> <br /> === کنشگران، زندانیان سیاسی و چهره‌های اجتماعی ===<br /> # [[کاظم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین نقدی]]<br /> # [[محسن دگمه‌چی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزاد کمانگر]]<br /> # [[شیرین علم‌هولی]]<br /> # [[ستار بهشتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم رسولی]]<br /> # [[سید ابراهیم رسولی]]<br /> # [[مجید اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی حاج‌آقایی]]<br /> # [[حاج خلیل رضایی]]<br /> # [[احسان فتاحیان]]<br /> # [[ارژنگ داوودی]]<br /> # [[زهرا صفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد کرد زنگنه]]<br /> # [[فاطمه مثنی]]<br /> # [[کیانوش زندی]]<br /> # [[زهرا کاظمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروغ تقی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرستو معینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گلرخ ایرایی]]<br /> # [[سهیل عربی]]<br /> # [[آرش صادقی]]<br /> # [[مریم اکبری منفرد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیره جلالی]]<br /> # [[آتنا دائمی]]<br /> # [[هاشم خواستار]]<br /> # [[حسین سودمند]]<br /> # [[ناصر فهیمی]]<br /> # [[داریوش فروهر]]<br /> # [[پروانه مجد اسکندری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یحیی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هدی صابر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه فارسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زینب جلالیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انورخضری]]<br /> # [[ادریس جمشیدزهی]]<br /> # [[شریفه محمدی]]<br /> # [[وریشه مرادی]]<br /> # [[پخشان عزیزی]]<br /> # [[حاج خلیل رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی یونسی]]<br /> # [[امیرحسین مرادی]]<br /> # [[منوچهر فلاح]]<br /> # [[احسان فریدی]]<br /> # [[علیرضا شریعت‌پناهی]]<br /> # [[مسعود جامعی]]<br /> # [[فرشاد اعتمادی‌فر]]<br /> # [[آرمین (احسان) خدایاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا مرداسی (حمیداوی)]]<br /> # [[حافظ فروحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرمان صادقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن بیت عبدالله]]<br /> # [[سعید عباسی]]<br /> # [[الهه فولادی]]<br /> # [[یعقوب درخشان]]<br /> # [[زینب همرنگ سیدبگلو]]<br /> # [[ارغوان فلاحی]]<br /> # [[معصومه (شیوا) اسماعیلی]]<br /> # [[پژمان توبره‌ریزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سمیه رشیدی]]<br /> # [[غلامحسین کلبی]]<br /> # [[محمدجواد وفایی ثانی]]<br /> # [[محمد معصوم شاهی]]<br /> # [[زهرا شهباز طبری]]<br /> # [[رضا عبدالی]]<br /> # [[کریم خجسته]]<br /> # [[خسرو علیکردی]]<br /> # [[شاهین ذوقی‌تبار]]<br /> # [[خسرو رهنما]]<br /> # [[احسان رستمی]]<br /> # [[ربابه ماسوری]]<br /> # [[علی معزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور جمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود مسجودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا کمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فتح‌الله آوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عیسی چاری]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انقلابیون و اعضای مقاومت ایران ===<br /> # [[محمدعلی جابرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرپرویز پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی میهندوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کریم(محراب)رشیدی]]<br /> # [[ناصر صادق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف ربیعی]]<br /> # [[موسی خیابانی]]<br /> # [[آذر رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر مقدم]]<br /> # [[احمد (عبدالله) کلاهدوز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش سیفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهناز کلانتری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سوسن میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فضل‌الله تدین چهارسوقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بازرگانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم ذوالانوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی جوان خوشدل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شکرالله مشکین فام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجید شریف واقفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی صمدیه لباف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهر احمدزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود احمدزاده]]<br /> # [[احمد رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود عسگری‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی باکری]]<br /> # [[محمود قائمشهر]]<br /> # [[بهجت تیفتکچی]]<br /> # [[رسول مشکین‌فام]]<br /> # [[محمود شامخی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا سعادتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ضابطی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین رضایی]]<br /> # [[طاهره طلوع]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا خسروی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گوهر ادب‌آواز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سکینه چاقوساز]]<br /> # [[معصومه کبیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صارمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جعفر کاظمی]]<br /> # [[منیره رجوی]]<br /> # [[حجت زمانی]]<br /> # [[ثریا ابوالفتحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[معصومه عضدانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالرضا رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف احمدی]]<br /> # [[سیاوش سیفی]]<br /> # [[ابراهیم ذاکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ندا حسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدیقه مجاوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولی‌الله فیض مهدوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه مصباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی شفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر اکبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلیل گادانی]]<br /> # [[زهره قائمی]]<br /> # [[گیتی گیوه‌چینیان زاده]]<br /> # [[ابراهیم ذاکری]]<br /> # [[محمد سیدی کاشانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین مدنی]]<br /> # [[مسعود رجوی]]<br /> # [[مریم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مریخی]]<br /> # [[مهدی ابریشمچی]]<br /> # [[محمد سید المحدثین]]<br /> # [[محمد علی توحیدی]]<br /> # [[فهیمه اروانی]]<br /> # [[مژگان پارسایی]]<br /> # [[زهره اخیانی]]<br /> # [[صدیقه حسینی]]<br /> # [[مهوش سپهری]]<br /> # [[بهشته شادرو]]<br /> # [[شهرزاد حاج‌سیدجوادی]]<br /> # [[گیتی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حیاتی]]<br /> # [[محمود عطایی]]<br /> # [[محمود عضدانلو]]<br /> # [[محمد حنیف نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید محسن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اصغر بدیع زادگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین پارسیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن جزنی]]<br /> # [[اسماعیل شریف‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز دهقانی]]<br /> # [[ابوالحسن خانعلی]]<br /> # [[شکرالله پاکنژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خسرو روزبه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرپرویز پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر صفایی فراهانی]]<br /> # [[خسرو گلسرخی]]<br /> # [[میرزا کوچک‌ خان جنگلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ستارخان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مادر ذاکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آراسته قلی‌وند]]<br /> # [[عالیه بازرگان]]<br /> # [[محترم ایجه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود بنی‌هاشمی]]<br /> # [[عباس عمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد رئوف بشردوست]]<br /> # [[داریوش سلحشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه احمدی اسکویی]]<br /> # [[محمدحسین جنتی لادانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کرامت‌الله دانشیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزیز رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود فرشچی]]<br /> # [[مجید کاووسی‌فر]]<br /> # [[سعید سنگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رامین حسین‌پناهی]]<br /> # [[عباس مدرسی‌فر]]<br /> # [[عبدالرحمان قاسملو]]<br /> # [[حمیرا اشراق]]<br /> # [[فضیلت علامه حائری]]<br /> # [[حیدر قربانی]]<br /> # [[محسن محمدباقر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته اسفندیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عفت حداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم گلزاده غفوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[راضیه کرمانشاهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عذرا علوی طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد زیبرم]]<br /> # [[بتول رجایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسترن عظیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گداعلی صابر مطلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسین سیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود بریسمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن نگهبان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید ماسوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن معصومی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی قره‌اوغلانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر باباعلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کریم جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالرحیم احراری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حسن‌ کاویار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی یونسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شکرالله ربیعی]]<br /> # [[امیرحسین مرادی]]<br /> # [[سید علی نبوی چاشمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم باقرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین حبیبی]]<br /> # [[عباس مفتاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گیتی‌السادات جوزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن ضیاظریفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرنوش ابراهیمی روشن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا گلی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پروانه پیوستگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود شکیبانژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یحیی شجاعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حمزه لوئیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی نجاتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حوا برزگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهرزاد مرشدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نصرت رمضانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی حسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز احسانی اسلاملو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صبا هفت‌ برادران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صمد بهرنگی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ اعظمی لرستانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الله‌قلی خان جهانگیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین جهانگیری]]<br /> # [[شهلا حریری مطلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا معدنچی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین نقدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم هژبریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمالک علوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا خالقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا مسعودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد رضا شادبختی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاهپور علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وحید بنی عامریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پویا قبادی بیستونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک علیپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکبر (شاهرخ) دانشورکار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد تقوی سنگدهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن منتظر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن عضدانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صاحب (مهدی) ذبیحیان لنگرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد بگلری (نوشین)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صمیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایرج ماسوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا (عبدالله) راتبی]]<br /> # [[خانواده مصباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته شبانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عطیه محررخوانساری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اصغر اکبرنیا منصور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حسن‌ کاویار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرح اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیومرث سیدخلخال]]<br /> # [[حسن سرخوش]]<br /> # [[مریم قدسی‌مآب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم سیفان بابایی]]<br /> # [[حفیظ الله شمس]]<br /> # [[زهره بنی‌جمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سلطنت رمیم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قادر ویسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شایان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود فرد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد درودیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشید اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم افجه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور رادپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته ازهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید خادمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین خیابانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صغری داوودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یزدان تیموریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین شهرابی فراهانی]]<br /> # [[مژگان مهدوی]]<br /> # [[مهناز میمنت]]<br /> # [[اختر مولوی]]<br /> # [[محمود میمنت]]<br /> <br /> === سیاست‌مداران ایرانی ===<br /> # [[رضاشاه پهلوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا پهلوی]]<br /> # [[اشرف پهلوی]]<br /> # [[علی امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اقبال لاهوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالحسین تیمورتاش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دکتر محمد مصدق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیّدحسن تقی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیدحسین فاطمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعباس هویدا]]<br /> # [[بی‌بی مریم بختیاری]]<br /> # [[جمشید آموزگار]]<br /> # [[جعفر شریف‌امامی]]<br /> # [[عبدالرحمن قاسملو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق شرفکندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق قطب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی بازرگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[داریوش فروهر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت‌الله سحابی]]<br /> # [[یدالله سحابی]]<br /> # [[محمدتقی شریعتی مزینانی]]<br /> # [[یحیی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ملکی]]<br /> # [[ابراهیم یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن بنی‌صدر]]<br /> # [[محمود افشارطوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا آقاخان کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاپور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ترور شاپور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دکتر حشمت طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تیمور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسن رشدیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی فروغی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهر احمدزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مظفر بقایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد قوام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید ضیاءالدین طباطبایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سردار اسعد بختیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمجید میرزا عین‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم سامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نورالدین کیانوری]]<br /> <br /> === مقام‌ها و مسئولان جمهوری اسلامی ===<br /> # [[روح‌الله خمینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صیاد شیرازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی رازینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجتبی خامنه‌ای]]<br /> # [[مرتضی مطهری]]<br /> # [[احمد خمینی]]<br /> # [[علی فلاحیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید علی خامنه ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم سلیمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی کروبی]]<br /> # [[ابوالحسن بنی‌صدر]]<br /> # [[میرحسین موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدتقی مصباح یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد خاتمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود احمدی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن روحانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسینعلی نیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم رئیسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین باقری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی اشراقی]]<br /> # [[مصطفی پورمحمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله لاجوردی]]<br /> # [[علی لاریجانی]]<br /> # [[صادق لاریجانی]]<br /> # [[محمود هاشمی شاهرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ری شهری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قربانعلی دری نجف‌آبادی]]<br /> # [[حسین اشتری]]<br /> # [[ابوالقاسم صلواتی]]<br /> # [[محمدباقر قالیباف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن شاهوارپور]]<br /> # [[علی باقری‌ کنی]]<br /> # [[صادق قطب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا پناهیان]]<br /> # [[عطاءالله اشرفی اصفهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین محسنی اژه‌ای]]<br /> # [[حمید نوری]]<br /> # [[داوود رحمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکبر هاشمی رفسنجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسینعلی منتظری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا رادان]]<br /> # [[حسین سلامی]]<br /> # [[سید رضی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایمان افشاری]]<br /> # [[محمدرضا زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی عموزاد]]<br /> # [[قاضی محمدرضا عموزاد خلیلی]]<br /> # [[محسن فخری‌زاده مهابادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بهشتی]]<br /> # [[قاضی محمدرضا توکلی]]<br /> # [[مهدی نصیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا عسگری]]<br /> # [[مصطفی تاجزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین امیرعبداللهیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی آل هاشم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مخبر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین احمدی شاهرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مالک رحمتی]]<br /> # [[حسین طائب]]<br /> # [[سعید جلیلی]]<br /> # [[مسعود پزشکیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اصغر حجازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامعلی حداد عادل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین قاضی‌زاده هاشمی]]<br /> # [[علیرضا زاکانی]]<br /> # [[محمد محمدی گلپایگانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا عارف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مقیسه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک زنجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید امامی]]<br /> # [[حسین همدانی]]<br /> # [[صادق خلخالی]]<br /> # [[حسین موسوی تبریزی]]<br /> # [[محمود هاشمی شاهرودی]]<br /> # [[امیرعلی حاجی‌زاده]]<br /> # [[روح‌الله حسینیان]]<br /> # [[علی قدوسی]]<br /> # [[تریتا پارسی]]<br /> # [[علی شمخانی]]<br /> # [[احمد علم‌الهدی]]<br /> # [[احمد خاتمی]]<br /> # [[کاظم صدیقی]]<br /> # [[احمد توکلی]]<br /> # [[سید محمد حسین‌زاده حجازی]]<br /> # [[محمدباقر ذوالقدر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسین مجید موسوی افتخاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن تهرانی مقدم]]<br /> # [[اسدالله اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر ولایتی]]<br /> # [[وحید حقانیان]]<br /> # [[غفور درجزی]]<br /> # [[احمد وحیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد پاکپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا اعرافی]]<br /> # [[امیر حاتمی]]<br /> # [[اسماعیل خطیب]]<br /> # [[علی‌رضا تنگسیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کمال خرازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین دهقان]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === آمران و عاملان سرکوب و کشتار ===<br /> # [[امجد یوسف]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === شخصیت‌های تاریخی ایران ===<br /> # [[کوروش بزرگ]]<br /> # [[یپرم خان]]<br /> # [[یعقوب لیث]]<br /> # [[کیخسرو]]<br /> # [[محمدتقی‌ پسیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرکبیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رئیس‌علی دلواری]]<br /> # [[شاه نعمت‌ الله ولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروغ‌السلطنه آذرخشی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی محمد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوارد باسکرویل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آستفیک داویدیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابومسلم خراسانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزارضا کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ملک‌المتکلمین]]<br /> # [[جهانگیرخان صوراسرافیل]]<br /> # [[محمود محمود]]<br /> # [[میرزا ملکم‌خان]]<br /> # [[صادق رضازاده شفق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهره قره‌العین]]<br /> # [[ناظم‌الاسلام کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد اسماعیل امیرخیزی]]<br /> # [[میرزا محمدصادق آقا مجتهد تبریزی]]<br /> # [[کریم طاهرزاده بهزاد]]<br /> # [[میرزا جواد سعدالدوله]]<br /> # [[سید محمد طباطبایی]]<br /> # [[سید عبدالله بهبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آخوند ملا محمدکاظم خراسانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم صفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ملک‌زاده]]<br /> # [[سید جمال‌الدین اسدآبادی]]<br /> # [[ستارخان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسن‌خان مشیرالدوله]]<br /> # [[نجفقلی خان صمصام‌السلطنه بختیاری]]<br /> # [[میرزا محمدعلی خان تربیت]]<br /> # [[میرزا علی‌اصغر خان اتابک اعظم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزاحسن خان وثوق‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حیدرخان عمواوغلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا محمدحسین نائینی]]<br /> # [[شیخ احمد تربتی]]<br /> # [[سید جمال‌الدین واعظ اصفهانی]]<br /> # [[مهدی قلی‌خان هدایت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی ارداقی]]<br /> # [[عبدالرحیم طالبوف تبریزی]]<br /> # [[یحیی دولت‌آبادی]]<br /> # [[سید محمدرضا مساوات]]<br /> # [[سلیمان خان میکده]]<br /> # [[میرزا حسین خلیلی تهرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدیقه دولت‌آبادی]]<br /> # [[عبدالمجید میرزا عین‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسین خان سپهسالار]]<br /> # [[میرزای شیرازی]]<br /> # [[مریم عمید سمنانی]]<br /> # [[زین‌العابدین مراغه‌ای]]<br /> # [[محمدولی خان تنکابنی]]<br /> # [[میرزا حسن مستوفی‌الممالک آشتیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران میرزا]]<br /> # [[عباسقلی آدمیت]]<br /> # [[الله‌یار خان آصف‌الدوله]]<br /> # [[حسین پاشا خان]]<br /> # [[علی موسیو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک خرمدین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === رهبران و سیاست‌مداران جهان ===<br /> # [[امه سه‌زر]]<br /> # [[الی ویزل]]<br /> # [[لرد راسل جانسون]]<br /> # [[مولود آئونیت]]<br /> # [[محمود شریف بسیونی]]<br /> # [[آلبرتو نیسمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لرد رابین کوربت]]<br /> # [[لرد اسلین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد سوکارنو]]<br /> # [[محمد سوهارتو]]<br /> # [[ایندیرا گاندی]]<br /> # [[احمد بن بلا]]<br /> # [[ژاندارک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهاتما گاندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نلسون ماندلا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آبراهام لینکلن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جو لیبرمن]]<br /> # [[جورج واشنگتن]]<br /> # [[وینستون چرچیل]]<br /> # [[ژوزف استالین]]<br /> # [[پینوشه]]<br /> # [[جمال عبدالناصر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد انور السادات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدولف هیتلر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولیویه ونده کاستیل]]<br /> # [[اریک داوید]]<br /> # [[آلخو ویدال کوادراس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آبه پیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بنیتو موسولینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرانسیسکو فرانکو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اورسولا گرترود فون در لاین]]<br /> # [[اسماعیل هنیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هانری لکلرک]]<br /> # [[ناپلئون بناپارت]]<br /> # [[نیکلای چائوشسکو]]<br /> # [[سون یات سن]]<br /> # [[سید احمد غزالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جاوید رحمان]]<br /> # [[مارتین لوتر کینگ جونیور]]<br /> # [[ژان زیگلر]]<br /> # [[لخ والسا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژرژ-هنری بوته‌یه]]<br /> # [[رینالدو گالیندو پل]]<br /> # [[موریس دنبی کاپیتورن]]<br /> # [[احمد شهید]]<br /> # [[عاصمه جهانگیر]]<br /> # [[مای ساتو]]<br /> # [[بشار اسد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسن نصرالله]]<br /> # [[احمد چلبی]]<br /> <br /> === انقلابیون و کنشگران بین‌المللی ===<br /> # [[رزا لوگزامبورگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[چه گوارا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نلسون ماندلا]]<br /> # [[سیمون بولیوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولادیمیر لنین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشی‌مین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آنی ازبرت]]<br /> # [[سوفان چان]]<br /> # [[هارون هاشمی]]<br /> # [[سمینا اقبال]]<br /> # [[یاسر عرفات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوجهاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سالوادور آلنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پاتریس لومومبا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویکتور خارا]]<br /> # [[وو نگوین جیاپ]]<br /> # [[بابی ساندز]]<br /> <br /> === روحانیون ===<br /> # [[سید محمود طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی گلزاده غفوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد امامی کاشانی]]<br /> # [[حبیب‌الله آشوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلال گنجه‌ای]]<br /> # [[حسینعلی منتظری]]<br /> # [[عبدالغفار نقشبندی]]<br /> # [[حسن لاهوتی اشکوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید ابوالقاسم کاشانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیخ عبدالله مازندرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسین خلیلی تهرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسن مدرس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیخ محمد خیابانی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تاریخ‌نگاران ===<br /> # [[یرواند آبراهامیان]]<br /> # [[فریدون آدمیت]]<br /> # [[حسین مکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژانت آفاری]]<br /> # [[عبدالهادی حائری]]<br /> <br /> === دانشمندان و استادان دانشگاه ===<br /> # [[زرتشت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم میرزاخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد تفضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابیندرانات تاگور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد اشرف]]<br /> # [[محمدعلی شیخی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین صدیقی]]<br /> # [[ابوعلی سینا]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === برندگان جایزهٔ نوبل و حامیان مقاومت ایران ===<br /> # [[مِیرید کوریگان مگوایر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدولفو پرز اسکیول]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسکار آریاس سانچز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژوزه مانوئل راموس-هورتا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کارلوس فیلیپه شیمنش بلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جودی ویلیامز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توکل کرمان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لیما گبوئی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کایلاش ساتیارتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خوان مانوئل سانتوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیمیتری موراتوف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولکساندرا ماتویچوک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وُله سوینکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جی.ام. کوتسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الفریده یلینک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اورهان پاموک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هرتا مولر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماریو بارگاس یوسا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پاتریک مودیانو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سوتلانا الکسیویچ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کازوئو ایشی‌گورو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولگا توکارچوک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پتر هانتکه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[برایان جوزفسون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابرت ویلسون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوهان گئورگ بدنورتس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کلاوس فون کلیتزینگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جروم آیزاک فریدمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جوزف هوتون تیلور جونیور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویلیام دنیل فیلیپس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولفگانگ کترله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خراردوس تهوفت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آنتونی جیمز لگت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان لوئیس هال]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان کرامول ماتر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیوید جاناتان گراس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کنستانتین سرگیویچ نووسلوف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدام گای ریس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرژ اروش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرانسوا انگلر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیوید جفری واینلند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تاکاآکی کاجیتا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرتور بروس مک‌دونالد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیپ استفن تورن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دونا تِئو استریکلند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بری کلارک بریش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فیلیپ جیمز ادوین پیبلز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[راینهارد گنتسل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میشل گوستاو ادوار مایور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیر آگوستینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آلن اسپه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آن لویلیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جفری اورت هینتون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روآلد هافمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان جوزف هاپفیلد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرنتس کراوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان چارلز پولانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوان تسه لی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دادلی رابرت هرشباخ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روبرت هوبر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوهان دایزنهوفر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژان-ماری لن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توماس رابرت چک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آلن جی. هیگر]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> # [[سر جان ارنست واکر]]<br /> # [[الیاس جیمز کوری]]<br /> # [[رودلف آرتور مارکوس]]<br /> <br /> === دیگر چهره‌های شناخته‌شده ===<br /> # [[فاطمه سلطانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دلارا دارابی]]<br /> # [[حمیدالله اربابی]]<br /> # [[رومینا اشرفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر خدایاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عاطفه رجبی]]<br /> # [[سید محمد حسینی]]<br /> # [[مسیح علی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روح‌الله زم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمالک ریگی]]<br /> # [[دادشاه]]<br /> # [[سکینه سلیمان‌زاده]]<br /> # [[مهسا امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسر شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدجواد وفایی ثانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بلال نصرویی]]<br /> # [[سارا دلدار]]<br /> # [[ریحانه جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیر محمد خالقی]]<br /> # [[اصغر نحوی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ریحانه جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد بالدی]]<br /> # [[سارو قهرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هاله سحابی]]<br /> # [[ابوالحسن خانعلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نهال آهوقلندری]]<br /> # [[امیرحسین و احمدرضا فیضی]]<br /> # [[غزال مولان]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == تاریخ معاصر ایران ==<br /> <br /> === انقلاب مشروطه؛ رخدادها و نهادها ===<br /> # [[واقعۀ پارک اتابک]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انقلاب مشروطه؛ مفاهیم، مطبوعات و نمادها ===<br /> # [[منوّرالفکر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شب‌نامه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بست‌نشینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فراموشخانه]]<br /> # [[عدالت‌خانه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی‌خواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مشروطه و مشروعه]]<br /> # [[قانون اساسی مشروطیت]]<br /> # [[عدالت]]<br /> # [[مشروطه‌خواه]]<br /> # [[انجمن]]<br /> # [[قانون]]<br /> # [[ملت]]<br /> # [[تکفیر]]<br /> # [[آزادیستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فداییان (در انقلاب مشروطه)]]<br /> # [[جراید حُرّه (مطبوعات آزاد)]]<br /> # [[مستبدین]]<br /> # [[استبداد]]<br /> # [[آزادی]]<br /> # [[استبداد صغیر]]<br /> # [[مرکز غیبی تبریز]]<br /> # [[انجمن ایالتی تبریز]]<br /> # [[امیرخیز]]<br /> # [[روزنامه قانون]]<br /> # [[روزنامه حبل‌المتین]]<br /> <br /> === اواخر قاجار و دورهٔ پهلوی ===<br /> # [[انقلاب ضد سلطنتی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دارالفنون]]<br /> # [[اشغال ایران در جنگ جهانی اول]]<br /> # [[قرارداد ۱۹۱۹]]<br /> # [[کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹]]<br /> # [[نهضت جنگل]]<br /> # [[جمهوری گیلان]]<br /> # [[تظاهرات ۱۷ شهریور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشف حجاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بلوای نان]]<br /> # [[اشغال ایران در جنگ جهانی دوم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خودمختاری آذربایجان]]<br /> # [[قرارداد گس گلشائیان]]<br /> # [[قرارداد دارسی]]<br /> # [[کمیته زرگنده]]<br /> # [[نهضت ملی‌شدن نفت]]<br /> # [[قیام ۳۰ تیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قیام ۱۵ خرداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کودتای ۲۸ مرداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فدائیان اسلام]]<br /> # [[قرارداد نفتی کنسرسیوم]]<br /> # [[پیمان سنتو]]<br /> # [[ساواک]]<br /> # [[اصلاحات ارضی]]<br /> # [[قائم‌مقام فراهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مظفرالدین شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصرالدین شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد علی شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قیام سیاهکل]]<br /> # [[زلزله بوئین زهرا]]<br /> # [[جشن‌های ۲۵۰۰ ساله]]<br /> # [[جنگ ظفار]]<br /> # [[حزب رستاخیز]]<br /> # [[گاهشماری شاهنشاهی]]<br /> # [[گارد جاویدان شاهنشاهی]]<br /> # [[آتش‌سوزی سینما رکس آبادان]]<br /> # [[کنفرانس گوادلوپ]]<br /> # [[سیاست حقوق‌‌ بشر کارتر]]<br /> # [[آزادی آخرین دسته از زندانیان سیاسی زمان شاه در ۳۰ دی ۱۳۵۷]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نهضت تنباکو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قرارداد کنسرسیوم]]<br /> # [[عهدنامه گلستان]]<br /> # [[عهدنامه ترکمانچای]]<br /> # [[انقلاب سفید]]<br /> # [[پرویز ثابتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین فردوست]]<br /> # [[اردشیر زاهدی]]<br /> # [[پرویز نیکخواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فضل‌الله زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نعمت‌الله نصیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله علم]]<br /> # [[حزب زحمتکشان ملت ایران]]<br /> # [[شعبان جعفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرار شاه از ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرکوب عشایر در دوره رضاشاه]]<br /> <br /> === جمهوری اسلامی؛ رویدادها و تحولات تاریخی ===<br /> # [[درگیری درترکمن صحرا ۱۳۵۸]]<br /> # [[ماجرای نوار آیت]]<br /> # [[ایران گیت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب فرهنگی]]<br /> # [[هک مجلس جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سقوط هواپیمای اوکراینی]]<br /> # [[انفجارها و آتش‌سوزی‌های زنجیره‌ای در ایران]]<br /> # [[انفجار حرم امام رضا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله سایبری علیه جمهوری اسلامی]]<br /> # [[هک نهاد ریاست جمهوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاست النصر بالرعب]]<br /> # [[هک وزارت علوم، تحقیقات و فناوری]]<br /> # [[شوراهای مردمی]]<br /> # [[طرح نور و حجاب اجباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سقوط بالگرد ابراهیم رئیسی]]<br /> # [[متروپل آبادان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار مهیب بندرعباس]]<br /> <br /> === جنگ ایران و عراق و رویدادهای نظامی ===<br /> # [[جنگ ایران و عراق]]<br /> # [[عملیات کربلای ۴]]<br /> # [[کودتای نوژه]]<br /> <br /> == حکومت، سیاست و روابط بین‌الملل ایران ==<br /> <br /> === ساختار حکومت و نهادهای جمهوری اسلامی ===<br /> # [[رژیم ولایت فقیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انتخابات مجلس شورای اسلامی (۱۳۹۹–۱۳۹۸)]]<br /> # [[انحلال سپاه پاسداران]]<br /> # [[انتخابات ریاست جمهوری ۱۴۰۳]]<br /> # [[بیت خامنه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجلس خبرگان]]<br /> # [[گشت ارشاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بحران مشروعیت جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[ارتش سایبری جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمعیت مؤتلفه اسلامی]]<br /> # [[حزب جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[بسیج]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصلاح‌طلبی در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[تفکیک جنسیتی]]<br /> # [[نوشیدن جام زهر]]<br /> # [[لیست تروریستی وزارت خارجه آمریکا(FTO)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دارایی‌های خامنه‌ای]]<br /> # [[تروریسم جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا]]<br /> # [[بنیادهای تعاونی نیروهای مسلح]]<br /> # [[ستاد اجرایی فرمان امام]]<br /> # [[بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل کشیش‌های مسیحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۱۴کشور غربی علیه رژیم ایران]]<br /> # [[قرارگاه رمضان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توقیف ۴ سایت وزارت اطلاعات رژیم ایران]]<br /> # [[استفاده از کودکان ۱۲ساله در گشت و ایست بازرسی]]<br /> # [[انتقال کودکان در جنگ‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مدرسه حقانی]]<br /> <br /> === سپاه پاسداران، نیروهای نظامی و امنیتی ===<br /> # [[لباس شخصی]]<br /> # [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> # [[نیروی قدس سپاه پاسداران]]<br /> # [[سازمان اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> # [[نیروی انتظامی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[قرارگاه ثارالله]]<br /> # [[نیروی هوا فضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیروی هوایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> <br /> === سیاست خارجی، تحریم‌ها و روابط بین‌الملل ایران ===<br /> # [[گروگان گیری در سفارت آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرکز اسلامی هامبورگ]]<br /> # [[قرارداد ۲۵ ساله ایران و چین]]<br /> # [[نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله رژیم ایران به اسرائیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لایحه صلح از طریق قدرت در قرن بیست و یکم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبکه لابی نفوذ جمهوری اسلامی]]<br /> # [[لیست‌گذاری سپاه توسط دولت کانادا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله ۱۳ژوئن اسرائیل به ایران]]<br /> # [[حمله مشترک اسرائیل و ایالات متحده به ایران - ۹اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[فرماندهان و مقامات کشته‌ شده رژیم ایران در جنگ ۴۰روزه]]<br /> # [[محاصره دریایی آمریکا علیه ایران]]<br /> # [[بحران‌های بین‌المللی جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[سیاست گروگانگیری رژیم ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گروه ویژه اقدام مالی FATF]]<br /> # [[کنفرانس لهستان]]<br /> # [[تحریم صنایع پتروشیمی ایران]]<br /> # [[معافیت تحریم‌های نفتی ایران]]<br /> # [[تحریم علی خامنه‌ای]]<br /> # [[ائتلاف بین‌المللی برای آزادی دریانوردی در خلیج فارس]]<br /> # [[تحریم‌های اقتصادی وزارت خزانه‌داری آمریکا علیه رژیم ایران]]<br /> <br /> === برنامهٔ هسته‌ای و موشکی جمهوری اسلامی ===<br /> # [[حمله‌ آمریکا به سایت‌های هسته‌ای ایران]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای فردو]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای نطنز]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای اصفهان]]<br /> # [[نیروگاه اتمی بوشهر]]<br /> # [[برنامه هسته‌ای ایران]]<br /> # [[برجام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مکانیزم ماشه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پهباد]]<br /> # [[برنامه هسته‌ای ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای]]<br /> # [[برنامه موشکی نظام ولایت فقیه]]<br /> # [[هزینه‌های برنامه موشکی و پهپادی نظام ولایت‌ فقیه]]<br /> <br /> === مفاهیم سیاسی، انقلاب و دموکراسی ===<br /> # [[فدرالیسم]]<br /> # [[موقعیت انقلابی]]<br /> # [[جمهوری دموکراتیک]]<br /> # [[فدرالیسم]]<br /> # [[انقلاب]]<br /> # [[مبارزه مدنی]]<br /> # [[استراتژی قیام و سرنگونی]]<br /> # [[سیاست موازنه منفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فراماسونری در ایران]]<br /> # [[موقعیت انقلابی|شرایط عینی و ذهنی]]<br /> # [[قیام]]<br /> # [[توازن قوا]]<br /> # [[انقلاب]]<br /> # [[شعار]]<br /> # [[مبارزه مسلحانه]]<br /> # [[مبارزه]]<br /> # [[نیروی پیشتاز]]<br /> # [[عمق استراتژیک]]<br /> # [[دموکراسی]]<br /> <br /> == جامعه و اقتصاد ایران ==<br /> <br /> === اقتصاد، فساد و نابرابری ===<br /> # [[پول‌شویی]]<br /> # [[اختلاس در ایران]]<br /> # [[حذف چهار صفر از پول ایران]]<br /> # [[مالباختگان]]<br /> # [[خصوصی سازی]]<br /> # [[بازار بورس ایران]]<br /> # [[آقازاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آستان قدس رضوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاچاق کالا در ایران]]<br /> # [[بیت کوین]]<br /> # [[چاپ اسکناس]]<br /> # [[چای دبش]]<br /> # [[اختلاف طبقاتی در ایران]]<br /> # [[فساد سیستماتیک در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[فساد مالی در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[بحران اقتصاد در ایران]]<br /> # [[رانت‌خواری در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[سامانه تخصیص سهمیه سوخت پیمایشی]]<br /> <br /> === زنان، آموزش و مسائل فرهنگی‌ـ‌اجتماعی ===<br /> # [[زنان پیشگام در قیام‌های ایران]]<br /> # [[زنان در نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران]]<br /> # [[دانشگاه آزاد - واحد علوم و تحقیقات]]<br /> # [[خالص‌سازی دانشگاه‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روز جهانی زن]]<br /> # [[روز دانشجو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روز جهانی معلم]]<br /> # [[روز جهانی منع خشونت علیه زنان]]<br /> # [[دستگیری دانشجویان نخبه ایرانی]]<br /> # [[بهائیان ایران]]<br /> # [[مسمومیت سریالی دانش‌آموزان مدارس دخترانه در ایران]]<br /> # [[سرکوب زنان در ایران]]<br /> # [[بحران آموزش در ایران]]<br /> <br /> === کار، بیکاری، فقر و آسیب‌های اجتماعی ===<br /> # [[کارگران کشت و صنعت نیشکر هفت‌تپه]]<br /> # [[کارتن خوابی]]<br /> # [[گورخوابی]]<br /> # [[کودکان کار در ایران]]<br /> # [[فروش اعضای بدن]]<br /> # [[اعتیاد در ایران]]<br /> # [[فقر در ایران]]<br /> # [[بحران بیکاری در ایران]]<br /> # [[خودکشی]]<br /> # [[کارخانه ماشین سازی تبریز]]<br /> # [[گروه ملی صنعتی فولاد اهواز]]<br /> # [[کولبر]]<br /> # [[سوخت‌بری]]<br /> # [[بحران مسکن در ایران]]<br /> # [[بحران سلامت و روان در ایران]]<br /> # [[سندیکا در ایران]]<br /> <br /> === مهاجرت، جمعیت و فرار مغزها ===<br /> # [[مهاجرت در ایران]]<br /> # [[فرار مغزها]]<br /> # [[فرار مغزها|فرار مغزها از ایران]]<br /> <br /> === رسانه، فناوری و مسائل روز جامعه ===<br /> # [[سامانه مدیریت هوشمند نان (نانینو)]]<br /> # [[تلویزیون من و تو]]<br /> # [[سانسور اینترنت در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سانسور در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اول مهر]]<br /> # [[معدوم سازی جوجه یک روزه]]<br /> <br /> == جغرافیا، محیط زیست و منابع ایران ==<br /> <br /> === ایران، استان‌ها و شهرها ===<br /> # [[ایران]]<br /> # [[تهران]]<br /> # [[استان البرز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان فارس]]<br /> # [[استان آذربایجان شرقی]]<br /> # [[استان خراسان رضوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان خوزستان]]<br /> # [[استان گیلان]]<br /> # [[استان آذربایجان غربی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان مازندران]]<br /> # [[استان سیستان و بلوچستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان کرمانشاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان هرمزگان]]<br /> # [[استان لرستان]]<br /> # [[استان همدان]]<br /> # [[استان کرمان]]<br /> # [[استان قزوین]]<br /> # [[استان یزد]]<br /> # [[استان زنجان]]<br /> <br /> === محیط زیست و بحران‌های زیست‌محیطی ===<br /> # [[آلودگی هوا در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنگل‌های ایران]]<br /> # [[انرژی در ایران]]<br /> # [[محیط زیست ایران]]<br /> # [[تالاب‌های ایران]]<br /> # [[آبشارهای ایران]]<br /> # [[سیل در ایران]]<br /> # [[سیل هرمزگان]]<br /> # [[جنگل‌های هیرکانی]]<br /> # [[بحران آب در ایران]]<br /> # [[ابرچالش آب]]<br /> # [[سیل هرمزگان]]<br /> # [[بحران آب در ایران]]<br /> # [[بحران محیط زیست در ایران]]<br /> <br /> === دریاها، دریاچه‌ها، رودها و تالاب‌ها ===<br /> # [[قنات]]<br /> # [[دریای خزر]]<br /> # [[خلیج فارس]]<br /> # [[دریای عمان]]<br /> # [[دریاچه هامون]]<br /> # [[رود کارون]]<br /> # [[رود کرخه]]<br /> # [[رود دز]]<br /> # [[رود ارس]]<br /> # [[هور العظیم]]<br /> # [[هور شادگان]]<br /> # [[زاینده‌رود]]<br /> # [[دریاچه ارومیه]]<br /> # [[تالاب انزلی]]<br /> # [[تالاب گاوخونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تالاب پریشان]]<br /> # [[هیرمند]]<br /> <br /> === سدها و منابع آب ===<br /> # [[سد دز]]<br /> # [[سد کارون]]<br /> # [[سد امیرکبیر]]<br /> # [[سد ارس]]<br /> <br /> === کوه‌ها، دره‌ها، غارها و بیابان‌ها ===<br /> # [[کویر لوت]]<br /> # [[غار علی صدر]]<br /> # [[بیستون]]<br /> # [[دماوند]]<br /> # [[سبلان]]<br /> # [[زاگرس]]<br /> # [[الوند]]<br /> # [[کرکس]]<br /> # [[تفتان]]<br /> <br /> === جزیره‌ها و تنگه‌ها ===<br /> # [[تنگه هرمز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جزیره خارگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جزیره کیش]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انرژی، نفت و گاز ===<br /> # [[نیروی برق در ایران]]<br /> # [[نیروگاه‌های ایران]]<br /> # [[انرژی بادی در ایران]]<br /> # [[میدان‌های نفتی ایران]]<br /> # [[میدان‌های گازی ایران]]<br /> # [[سوخت‌های فسیلی در ایران]]<br /> # [[بحران انرژی در ایران]]<br /> # [[بحران برق در ایران]]<br /> <br /> === زمین‌شناسی، گسل‌ها، معادن و زمین‌لرزه‌ها ===<br /> # [[زلزله خوی]]<br /> # [[زمین‌شناسی ایران]]<br /> # [[گسل‌های ایران]]<br /> # [[معادن ایران]]<br /> # [[زلزله بم]]<br /> # [[زلزله ۱۳۹۶ ازگله]]<br /> # [[زلزله خوی]]<br /> # [[حادثه معدن طبس]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == فرهنگ، هنر، ادبیات و میراث ایران ==<br /> <br /> === فرهنگ، آیین‌ها و هنرهای ایرانی ===<br /> # [[فرهنگ ایران]]<br /> # [[گاه‌شماری ایرانی]]<br /> # [[جشن‌های ایرانی]]<br /> # [[سفره هفت‌سین]]<br /> # [[نوروز]]<br /> # [[حاجی فیروز]]<br /> # [[مهرگان]]<br /> # [[چهارشنبه‌سوری]]<br /> # [[شب یلدا]]<br /> # [[جشن سده]]<br /> # [[سیزده‌به‌در]]<br /> # [[خوشنویسی ایرانی]]<br /> # [[سینمای ایران]]<br /> # [[موسیقی ایران]]<br /> # [[غذاهای ایران]]<br /> # [[مجسمه‌سازی در ایران]]<br /> # [[قلم‌زنی در ایران]]<br /> # [[میناکاری در ایران]]<br /> # [[مینیاتور در ایران]]<br /> # [[آموزش و پرورش در ایران]]<br /> # [[شیر و خورشید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرود ملی ایران]]<br /> # [[کریسمس]]<br /> <br /> === هنرمندان ایرانی و غیرایرانی ===<br /> # [[مرضیه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی حنانه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[حبیب‌الله بدیعی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شجریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آندرانیک آساطوریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا اولیا]]<br /> # [[حمیدرضا طاهرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منوچهر سخایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عماد رام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور قدرخواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرویز یاحقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام عالیوندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناهید همت‌آبادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیر آرام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون ژورک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرجان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گیسو شاکری]]<br /> # [[روزبه عمادزاده]]<br /> # [[منوچهر طاهرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا شوریده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سهراب شهیدثالث]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد مهراد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[واروژان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ام کلثوم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون فروغی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن کسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهیار قنبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویگن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید خلیل عالی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن محمدباقر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت‌الله مقبلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله ملک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین گل‌گلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن صبا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین بنان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توماج صالحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد شمس]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[دلکش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی تجویدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نصرالله زرین‌پنجه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن مفید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام بیضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تورج نگهبان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اردلان سرفراز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهمن رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصر تقوایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن ترقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرجان ساتراپی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا اولیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یهودی منوهین]]<br /> # [[رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === ادبیات و گونه‌های ادبی ===<br /> # [[زبان فارسی]]<br /> # [[تاریخ ادبیات فارسی]]<br /> # [[مقاله]]<br /> # [[رمان]]<br /> # [[قصه]]<br /> # [[داستان کوتاه]]<br /> # [[روزنامه‌نگاری در ایران]]<br /> # [[شعر]]<br /> <br /> === نویسندگان و شاعران ایرانی ===<br /> # [[منوچهر هزارخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیمین بهبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد فرخی یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزاده عشقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی شایگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالعلی معصومی]]<br /> # [[غزاله علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحمان کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمشید پیمان]]<br /> # [[فروغ فرخزاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایرج جنتی عطایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون مشیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما یوشیج]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منوچهر آتشی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرخی یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد معین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق چوبک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق هدایت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حافظ]]<br /> # [[رهی معیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مولوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن صباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عطار نیشابوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرکو بیکس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلال آل احمد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین منزوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد کسروی]]<br /> # [[حمید مصدق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سهراب سپهری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شفیعی کدکنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بزرگ علوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش کسرایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیمین دانشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل خویی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید پورحاجی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید اسدیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناظم حکمت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بکتاش آبتین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحیم معینی کرمانشاهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نادر نادرپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا براهنی]]<br /> # [[ادیب‌الممالک فراهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پروین اعتصامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فردوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوذر ورداسبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عارف قزوینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماشاءالله آجودانی]]<br /> # [[رومن رولان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زری اصفهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مختاری، شاعر و نویسنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اشرف درویشیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد جعفر پوینده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید نفیسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یدالله رؤیایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید سلطان‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالحسین ناهیدی آذر]]<br /> # [[امین (پیمان) فرح‌آور]]<br /> # [[مرتضی کیوان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالقاسم لاهوتی کرمانشاهی]]<br /> # [[جبار باغچه‌بان]]<br /> # [[حسین پژمان بختیاری]]<br /> # [[شهرنوش پارسی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ گلشیری]]<br /> # [[بیژن نجدی]]<br /> # [[شاهرخ مسکوب]]<br /> # [[عباس میلانی]]<br /> # [[ابراهیم یونسی]]<br /> # [[محمود اعتمادزاده (م.ا.به آذین)]]<br /> # [[عاطفه گرگین]]<br /> # [[محمدعلی سپانلو]]<br /> # [[عباس یمینی شریف]]<br /> # [[محمود کیانوش]]<br /> # [[پروین دولت‌آبادی]]<br /> # [[هوشنگ ایرانی]]<br /> <br /> === نویسندگان و شاعران جهان ===<br /> # [[برتولت برشت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پابلو نرودا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فدریکو گارسیا لورکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابیندرانات تاگور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جرجی زیدان]]<br /> # [[دیل کارنگی]]<br /> # [[جک لندن]]<br /> # [[آندره مالرو]]<br /> # [[ژان پل سارتر]]<br /> # [[هانس کریستیان آندرسن]]<br /> <br /> === آثار ادبی فارسی ===<br /> # [[شاهنامه]]<br /> # [[دیوان حافظ]]<br /> # [[مثنوی معنوی]]<br /> # [[گلستان سعدی]]<br /> # [[بوستان سعدی]]<br /> # [[رباعیات خیام]]<br /> # [[ساقی‌نامه]]<br /> # [[گنج‌نامه]]<br /> # [[کلیله و دمنه]]<br /> # [[سمک عیار]]<br /> <br /> === اساطیر و حماسه‌های ایرانی ===<br /> # [[رستم]]<br /> # [[سهراب]]<br /> # [[سیاوش]]<br /> # [[گردآفرید]]<br /> # [[رودابه]]<br /> # [[آرش کمانگیر]]<br /> # [[پهلوانان شاهنامه]]<br /> <br /> === ورزش، ورزشکاران و سرگرمی ===<br /> # [[پوریای ولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا تختی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حبیب خبیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ منتظرالظهور]]<br /> # [[محمدقربانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسلم اسکندر فیلابی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن نایب‌آقا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروزان عبدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد خادم حقیقت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصر حجازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صمد منتظری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهلا فردوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهشید رزاقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علاءالدین عترتی کوشالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالله موحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرویز قلیچ‌خانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ورزش در ایران]]<br /> # [[فوتبال در ایران]]<br /> <br /> == فلسفه، اندیشه و علوم انسانی ==<br /> <br /> === فیلسوفان و نظریه‌پردازان ===<br /> # [[فریدریش انگلس]]<br /> # [[سیمون دو بووار]]<br /> # [[فرانتس فانون]]<br /> # [[لئون تروتسکی]]<br /> # [[دکتر علی شریعتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کارل مارکس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هانا آرنت]]<br /> # [[آنتونیو گرامشی]]<br /> # [[لویی آلتوسر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین آریان‌پور]]<br /> # [[باروخ اسپینوزا]]<br /> # [[ادموند گوستاو آلبرشت هوسرل]]<br /> # [[ایمانوئل کانت]]<br /> # [[راجنیش چاندرا موهان جین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === مکاتب و مفاهیم فلسفی ===<br /> # [[مارکسیسم]]<br /> # [[آتئیسم]]<br /> # [[پراگماتیسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لیبرالیسم]]<br /> # [[پدیدارشناسی]]<br /> # [[مدرنیسم]]<br /> # [[پست‌مدرنیسم]]<br /> # [[پراگماتیسم]]<br /> # [[اگزیستانسیالیسم]]<br /> <br /> === جامعه‌شناسی، ایدئولوژی و اندیشهٔ سیاسی ===<br /> # [[استثمار]]<br /> # [[لائیسیته]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اپورتونیسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توتالیتاریسم]]<br /> # [[توتالیتاریسم دینی]]<br /> # [[سکولاریسم]]<br /> # [[سکولاریزاسیون]]<br /> # [[خودمختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرمایه‌داری ملی]]<br /> # [[بنیادگرایی اسلامی]]<br /> # [[سانترالیزم دموکراتیک]]<br /> # [[دو اسلام سراپا متضاد]]<br /> # [[تکامل اجتماعی]]<br /> # [[تکامل]]<br /> # [[دینامیزم قرآن]]<br /> # [[طلسم اختناق]]<br /> # [[تبیین جهان]]<br /> # [[دیالکتیک]]<br /> # [[عصر روشنگری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمهوری‌خواهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رنسانس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تفکیک قوا]]<br /> # [[نظام پارلمانی]]<br /> # [[پساسکولاریسم]]<br /> # [[الیگارشی]]<br /> # [[تمامیت‌خواهی]]<br /> # [[پروپاگاندا]]<br /> <br /> == جهان؛ تاریخ، جنگ‌ها و سیاست بین‌الملل ==<br /> <br /> === انقلاب‌ها و جنبش‌های جهان ===<br /> # [[انقلاب ویتنام]]<br /> # [[انقلاب چین]]<br /> # [[انقلاب کوبا]]<br /> # [[انقلاب شوروی]]<br /> # [[انقلاب الجزایر]]<br /> # [[انقلاب مصر ۲۰۱۱]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب لیبی]]<br /> # [[انقلاب تونس]]<br /> # [[انقلاب سوریه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیروزی انقلاب سوریه]]<br /> # [[انقلاب کبیر فرانسه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهار عربی]]<br /> # [[انقلاب آمریکا]]<br /> # [[انقلاب هائیتی]]<br /> <br /> === جنگ‌های جهانی و منطقه‌ای ===<br /> # [[جنگ جهانی اول]]<br /> # [[جنگ جهانی دوم]]<br /> # [[هولوکاست]]<br /> # [[حمله شیمیایی به حلبچه]]<br /> <br /> === خاورمیانه، فلسطین و تحولات منطقه ===<br /> # [[دولت فلسطین]]<br /> # [[انفجار بیروت ۲۰۲۰]]<br /> # [[جنگ اسرائیل و حماس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان اسلو]]<br /> # [[غزه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبه نظامیان حوثی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار حرم سامرا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الحشد الشعبی]]<br /> # [[حزب‌الله لبنان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لشکر فاطمیون]]<br /> # [[لشکر زینبیون]]<br /> # [[سازمان آزادی‌بخش فلسطین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنبش فتح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنبش حماس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ارتش آزاد سوریه]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تروریسم و پرونده‌های بین‌المللی ===<br /> # [[ترور رفیق حریری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار آمیا]]<br /> # [[کشتی ربایی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[تروریسم جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[ترور میکونوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله به تأسیسات نفتی آرامکو ۲۰۱۹]]<br /> # [[کشتار مسلمانان]]<br /> <br /> === سازمان‌ها و حقوق بین‌الملل ===<br /> # [[سازمان ملل متحد]]<br /> # [[نهضت بین‌المللی صلیب سرخ و هلال احمر]]<br /> # [[شورای امنیت سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجمع عمومی سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == کتاب‌شناسی و معرفی کتاب ==<br /> <br /> === کتاب‌های مقاومت ایران ===<br /> # [[بنیانگذاران]]<br /> # [[قهرمانان در زنجیر]]<br /> # [[استراتژی قیام و سرنگونی]]<br /> # [[پرواز همزنجیران]]<br /> # [[ایران، بازی اتمی رژیم]]<br /> # [[ایران: سپاه پاسداران، ماشین تروریسم]]<br /> # [[رمز ماندگاری نسل سرفراز در آزمایش قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[کاپوها و هاپوها درباره قارقارها و عربده‌های یک باند منحط وزارتی]]<br /> # [[ابراهیم رئیسی، عامل قتل‌عام، نسل‌کشی و جنایت علیه بشریت]]<br /> # [[مصدق و رضاخان: یک گواهی تاریخی]]<br /> # [[قتل‌عام و بازشناسی الیگارشی قدرت]]<br /> # [[سمفونی مقاومت، ترانه سرودهای مجاهدین]]<br /> # [[زنان،‌ پیشتازان آزادی]]<br /> # [[جنایات رضاشاه به روایت تاریخ]]<br /> # [[کتاب راه حسین]]<br /> # [[زنان در رهبری سیاسی]]<br /> # [[کودتای نافرجام؛ آزمایش بزرگ مجاهدین و مقاومت ایران]]<br /> # [[به‌سوی ایران آزاد]]<br /> # [[به‌سوی جمهوری دموکراتیک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایران در آستانه انقلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی، دمکراسی و برابری]]<br /> # [[تعهد ما]]<br /> # [[راهپیمایی بزرگ به‌سوی آزادی]]<br /> # [[ایران فردا؛ دیدگاه‌های مریم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی گوهر حقیقی اسلام]]<br /> # [[ایران بدون اعدام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رژیم آخوندها در ایران کانون بنیادگرایی و تروریسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[همه برای آزادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زنان نیروی تغییر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[به‌سوی آزادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسلام، زنان و برابری]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === کتاب‌های تاریخ و سیاست ===<br /> # [[مرگ کسب و کار من است]]<br /> # [[شمارش معکوس برای سقوط: رژیم ایران در آستانه سرنگونی]]<br /> # [[ایران در شرف دگرگونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تاریخ تمدن]]<br /> # [[تاریخ بیست ساله ایران]]<br /> # [[دو رساله درباره حکومت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهریار]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === کتاب‌های فلسفه و علوم اجتماعی ===<br /> # [[زمینه جامعه‌شناسی]]<br /> # [[جامعه‌شناسی هنر]]<br /> # [[چرا ملت‌ها شکست می‌خورند: خاستگاه‌های قدرت، کامیابی و ناکامی]]<br /> # [[ریشه‌های توتالیتاریسم]]<br /> # [[لویاتان]]<br /> # [[بی‌دولتی، دولت، آرمان‌شهر]]<br /> # [[قرارداد اجتماعی]]<br /> <br /> === رمان‌ها و آثار ادبی ===<br /> # [[بوف کور]]<br /> <br /> [[رده:مقاله‌های ایران‌پدیا]]</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7&diff=93113 2026-09-21T06:54:08Z

<p>Alireza k h: صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات رویداد تاریخی |نام رویداد= انقلاب آمریکا |تصویر=انقلاب آمریکا.png |عرض تصویر=350پیکسل |زیرنویس= |عناوین دیگر= انقلاب ایالات متحده، انقلاب مستعمرات سیزده‌گانه، انقلاب استقلال آمریکا |عاملان= مستعمره‌نشینان استقلال‌طلب سیزده مستع...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات رویداد تاریخی<br /> |نام رویداد= انقلاب آمریکا<br /> |تصویر=انقلاب آمریکا.png<br /> |عرض تصویر=350پیکسل<br /> |زیرنویس=<br /> |عناوین دیگر= انقلاب ایالات متحده، انقلاب مستعمرات سیزده‌گانه، انقلاب استقلال آمریکا<br /> |عاملان= مستعمره‌نشینان استقلال‌طلب سیزده مستعمره، [[ارتش قاره‌ای]]، [[کنگره قاره‌ای]]؛ در برابر [[پادشاهی بریتانیای کبیر]]؛ با مشارکت بعدی فرانسه، اسپانیا و جمهوری هلند در جنگ<br /> |مکان= سیزده مستعمرهٔ بریتانیا در آمریکای شمالی و دیگر جبهه‌های مرتبط با جنگ<br /> |زمان= ۱۷۶۵ تا ۱۷۸۳؛ جنگ استقلال از ۱۷۷۵ تا ۱۷۸۳<br /> |نتیجه= استقلال سیزده مستعمره از بریتانیا، تشکیل [[ایالات متحده آمریکا]] و به‌رسمیت‌شناخته‌شدن استقلال آن در [[معاهده پاریس ۱۷۸۳]]<br /> }}<br /> <br /> '''انقلاب آمریکا''' (به انگلیسی: ''American Revolution'') مجموعه‌ای از تحولات سیاسی، اجتماعی و نظامی در سیزده مستعمرهٔ بریتانیا در آمریکای شمالی بود که از مقاومت علیه سیاست‌های مالیاتی و حکومتی بریتانیا آغاز شد، به [[جنگ استقلال آمریکا]] انجامید و سرانجام با تشکیل [[ایالات متحده آمریکا]] و به‌رسمیت‌شناخته‌شدن استقلال آن از سوی بریتانیا پایان یافت. ریشه‌های انقلاب را معمولاً در بحران روابط میان مستعمرات و بریتانیا پس از [[جنگ هفت‌ساله]] و سیاست‌های مالیاتی جدید پارلمان جست‌وجو می‌کنند. تصویب «قانون تمبر» در سال ۱۷۶۵، بحران بوستون، «مهمانی چای بوستون»، قوانین موسوم به «تحمل‌ناپذیر»، تشکیل کنگره‌های قاره‌ای و سرانجام نبردهای لکسینگتون و کنکورد در آوریل ۱۷۷۵ مراحل مهم حرکت از اعتراض سیاسی به جنگ مسلحانه بودند.&lt;ref&gt;Library of Congress, “Overview: The American Revolution, 1763–1783,” ''U.S. History Primary Source Timeline''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در ۴ ژوئیهٔ ۱۷۷۶، [[کنگره قاره‌ای]] «[[اعلامیه استقلال ایالات متحده آمریکا|اعلامیهٔ استقلال]]» را تصویب کرد. این سند که پیش‌نویس اصلی آن را [[توماس جفرسون]] تهیه کرده بود، سیزده مستعمره را «ایالات آزاد و مستقل» اعلام کرد و حکومت مشروع را مبتنی بر حقوق طبیعی انسان و رضایت حکومت‌شوندگان دانست.&lt;ref&gt;National Archives, “Declaration of Independence (1776),” ''Milestone Documents''.&lt;/ref&gt; جنگ تا سال ۱۷۸۱ در مقیاس عمده ادامه یافت. تسلیم ارتش بریتانیا به فرماندهی لرد کورن‌والیس در [[نبرد یورک‌تاون]] در ۱۹ اکتبر ۱۷۸۱ عملاً عملیات بزرگ جنگی در آمریکای شمالی را پایان داد، هرچند جنگ و مذاکرات دیپلماتیک تا ۱۷۸۳ ادامه یافت.&lt;ref&gt;Library of Congress, “Overview: The American Revolution, 1763–1783.”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[معاهده پاریس ۱۷۸۳]] که در ۳ سپتامبر ۱۷۸۳ امضا شد، رسماً به جنگ میان بریتانیا و ایالات متحده پایان داد و بریتانیا استقلال کشور جدید را به رسمیت شناخت.&lt;ref&gt;National Archives, “Treaty of Paris (1783),” ''Milestone Documents''.&lt;/ref&gt; انقلاب آمریکا افزون بر تأسیس یک دولت مستقل، در تاریخ [[مشروطه‌خواهی]]، [[جمهوری‌خواهی]]، [[حاکمیت مردم]] و گسترش زبان سیاسی حقوق طبیعی تأثیر گذاشت. در عین حال، تناقض میان اعلام برابری انسان‌ها و تداوم [[برده‌داری]]، محرومیت زنان از حقوق سیاسی و پیامدهای انقلاب برای مردمان بومی آمریکا از موضوعات اساسی در ارزیابی تاریخی این انقلاب به شمار می‌روند.<br /> <br /> == زمینهٔ تاریخی ==<br /> <br /> در نیمهٔ نخست سدهٔ هجدهم، بریتانیا دارای مجموعه‌ای از مستعمرات در ساحل شرقی آمریکای شمالی بود. سیزده مستعمره‌ای که بعدها ایالات متحده را تشکیل دادند، دارای ساختارهای سیاسی و اقتصادی متفاوتی بودند، اما بیشتر آنها مجالس محلی داشتند و تجربه‌ای طولانی از ادارهٔ امور داخلی به دست آورده بودند.<br /> <br /> مستعمره‌نشینان در عین وابستگی به تاج‌وتخت بریتانیا، خود را برخوردار از حقوق اتباع بریتانیایی می‌دانستند. تنش هنگامی افزایش یافت که دولت بریتانیا پس از جنگ هفت‌ساله کوشید نظارت اداری و مالی بیشتری بر مستعمرات اعمال کند.<br /> <br /> == جنگ هفت‌ساله و زمینه‌های بحران ==<br /> <br /> یکی از زمینه‌های اصلی انقلاب آمریکا [[جنگ هفت‌ساله]] بود که جبههٔ آمریکای شمالی آن در تاریخ آمریکا غالباً «جنگ فرانسویان و سرخپوستان» نامیده می‌شود.<br /> <br /> بریتانیا در این جنگ فرانسه را شکست داد و بر بخش بزرگی از قلمروهای فرانسه در آمریکای شمالی مسلط شد. اما جنگ بدهی سنگینی بر دولت بریتانیا تحمیل کرد.<br /> <br /> دولت بریتانیا معتقد بود بخشی از هزینهٔ دفاع از مستعمرات باید از خود مستعمره‌نشینان تأمین شود. از سوی دیگر، بسیاری از مستعمره‌نشینان استدلال می‌کردند که پارلمان بریتانیا، که آنان نمایندهٔ منتخب مستقیمی در آن نداشتند، نباید بر آنان مالیات وضع کند.&lt;ref&gt;Library of Congress, “American Revolution: Topics in Chronicling America.”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این اختلاف به‌تدریج از مسئله‌ای مالی به مناقشه‌ای دربارهٔ حدود اقتدار پارلمان، حقوق مستعمرات و ماهیت حکومت مشروع تبدیل شد.<br /> <br /> == شعار «مالیات بدون نمایندگی» ==<br /> <br /> یکی از مشهورترین شعارهای اعتراضات مستعمره‌نشینان عبارت «مالیات بدون نمایندگی، نه» (''No taxation without representation'') بود.<br /> <br /> معترضان استدلال می‌کردند که مالیات باید با رضایت نمایندگان مردم وضع شود و چون مستعمرات نمایندگان منتخب خود را به پارلمان بریتانیا نمی‌فرستادند، پارلمان حق وضع مالیات مستقیم بر آنان را ندارد.<br /> <br /> مقامات بریتانیایی در مقابل به مفهوم «نمایندگی مجازی» استناد می‌کردند؛ بر اساس این دیدگاه، اعضای پارلمان نمایندهٔ منافع همهٔ اتباع امپراتوری بودند، حتی اگر مردم هر منطقه مستقیماً آنان را انتخاب نکرده باشند.<br /> <br /> اختلاف بر سر این دو برداشت از نمایندگی به یکی از محورهای اصلی بحران قانون اساسی میان مستعمرات و بریتانیا تبدیل شد.&lt;ref&gt;National Archives, “Images of the American Revolution,” background materials.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == قانون تمبر ==<br /> <br /> در ۲۲ مارس ۱۷۶۵، پارلمان بریتانیا «قانون تمبر» (''Stamp Act'') را تصویب کرد.<br /> <br /> این قانون برای بسیاری از اسناد، روزنامه‌ها، مجوزها و دیگر مواد چاپی مالیات تعیین می‌کرد. قانون تمبر از نخستین مالیات‌های مستقیم پارلمان بر فعالیت‌های داخلی مستعمرات بود و با اعتراض گسترده روبه‌رو شد.&lt;ref&gt;Library of Congress, “The American Revolution,” timeline.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بازرگانان تحریم کالاهای بریتانیایی را آغاز کردند و گروه‌هایی مانند «پسران آزادی» در سازمان‌دهی اعتراضات نقش یافتند.<br /> <br /> فشار اقتصادی و سیاسی سرانجام موجب لغو قانون تمبر در ۱۷۶۶ شد. با این حال، پارلمان هم‌زمان در «قانون اعلامی» تأکید کرد که حق قانون‌گذاری برای مستعمرات را در همهٔ موارد دارد.<br /> <br /> به این ترتیب، اختلاف بنیادی دربارهٔ حاکمیت حل نشد.<br /> <br /> == قوانین تاونزند ==<br /> <br /> در ۱۷۶۷، پارلمان مجموعه‌ای از قوانین موسوم به «قوانین تاونزند» را تصویب کرد که بر کالاهایی مانند شیشه، کاغذ، رنگ و چای عوارض وارداتی تعیین می‌کرد.<br /> <br /> این قوانین بار دیگر با تحریم کالاهای بریتانیایی و اعتراض سیاسی روبه‌رو شدند.<br /> <br /> تنش در بوستون افزایش یافت و نیروهای بریتانیایی برای حفظ نظم در شهر مستقر شدند.<br /> <br /> حضور نظامیان در محیط شهری خود به یکی از عوامل تشدید خصومت میان ساکنان و حکومت تبدیل شد.<br /> <br /> == کشتار بوستون ==<br /> <br /> در ۵ مارس ۱۷۷۰، رویارویی میان گروهی از مردم بوستون و سربازان بریتانیایی به تیراندازی انجامید. پنج نفر از مستعمره‌نشینان کشته شدند؛ رویدادی که به «[[کشتار بوستون]]» شهرت یافت.&lt;ref&gt;Library of Congress, “The American Revolution,” timeline.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> فعالان استقلال‌طلب این واقعه را به نمادی از سرکوب بریتانیا تبدیل کردند.<br /> <br /> حکاکی مشهور [[پل ریور]] از این حادثه، اگرچه بازنمایی دقیقی از تمام جزئیات واقعه نبود، در شکل‌دادن به افکار عمومی علیه حضور نظامی بریتانیا تأثیر گذاشت.<br /> <br /> کشتار بوستون نمونه‌ای اولیه از اهمیت تصویر و [[پروپاگاندا]] در انقلاب آمریکا بود.<br /> <br /> == قانون چای ==<br /> <br /> در سال ۱۷۷۳، پارلمان «قانون چای» را تصویب کرد.<br /> <br /> این قانون امتیازاتی برای کمپانی هند شرقی بریتانیا فراهم می‌کرد و در عمل امکان فروش چای با قیمت رقابتی را ایجاد می‌کرد، اما بسیاری از مستعمره‌نشینان آن را پذیرش ضمنی حق پارلمان برای اخذ مالیات تلقی کردند.<br /> <br /> در نتیجه، مقاومت علیه واردات چای افزایش یافت.<br /> <br /> == مهمانی چای بوستون ==<br /> <br /> در شب ۱۶ دسامبر ۱۷۷۳، گروهی از معترضان در بوستون وارد کشتی‌های حامل چای شدند و ۳۴۲ صندوق چای متعلق به کمپانی هند شرقی را به بندر ریختند. این رویداد به «[[مهمانی چای بوستون]]» (''Boston Tea Party'') مشهور شد.&lt;ref&gt;Library of Congress, “American Revolution: Topics in Chronicling America,” timeline.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اقدام معترضان واکنش شدید دولت بریتانیا را در پی داشت.<br /> <br /> پارلمان در ۱۷۷۴ قوانینی را تصویب کرد که منتقدان آمریکایی آنها را «قوانین تحمل‌ناپذیر» (''Intolerable Acts'') می‌نامیدند.<br /> <br /> == قوانین تحمل‌ناپذیر ==<br /> <br /> قوانین ۱۷۷۴ شامل محدودکردن فعالیت بندر بوستون و تغییراتی در ادارهٔ ماساچوست بود.<br /> <br /> هدف دولت بریتانیا مجازات ماساچوست و بازگرداندن اقتدار حکومت بود، اما این اقدامات نتیجه‌ای فراتر از آن ایالت داشت.<br /> <br /> بسیاری از مستعمرات اقدامات بریتانیا را تهدیدی علیه حقوق خود تلقی کردند.<br /> <br /> همبستگی میان مستعمرات افزایش یافت و زمینه برای تشکیل نهادی مشترک فراهم شد.<br /> <br /> == نخستین کنگرهٔ قاره‌ای ==<br /> <br /> در ۵ سپتامبر ۱۷۷۴، نمایندگان دوازده مستعمره در فیلادلفیا گرد هم آمدند و [[نخستین کنگره قاره‌ای]] را تشکیل دادند. جورجیا در این نشست شرکت نکرد.<br /> <br /> کنگره مجموعه‌ای از اعتراض‌ها علیه سیاست‌های بریتانیا را مطرح و تحریم کالاهای بریتانیایی را سازمان‌دهی کرد.&lt;ref&gt;Library of Congress, “The American Revolution,” timeline.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در این مرحله هنوز استقلال هدف مشترک نمایندگان نبود. بسیاری امیدوار بودند اختلاف با بریتانیا در چارچوب امپراتوری حل شود.<br /> <br /> با این حال، تشکیل کنگرهٔ قاره‌ای گامی مهم در ایجاد همکاری سیاسی میان مستعمرات بود.<br /> <br /> == از مقاومت سیاسی تا جنگ ==<br /> <br /> تا اوایل ۱۷۷۵، در ماساچوست گروه‌های شبه‌نظامی محلی برای احتمال درگیری آماده شده بودند.<br /> <br /> ژنرال توماس گیج، فرماندهٔ نیروهای بریتانیایی در منطقهٔ بوستون، دستور یافت رهبران مقاومت را بازداشت و ذخایر تسلیحاتی مستعمره‌نشینان را ضبط کند.<br /> <br /> در شب ۱۸ آوریل ۱۷۷۵، نیروهای بریتانیایی به سوی لکسینگتون و کنکورد حرکت کردند.<br /> <br /> خبر حرکت آنان منتشر شد و شبه‌نظامیان محلی آمادهٔ مقابله شدند.&lt;ref&gt;Library of Congress, “Overview: The American Revolution, 1763–1783.”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == لکسینگتون و کنکورد ==<br /> <br /> در ۱۹ آوریل ۱۷۷۵، نیروهای بریتانیایی و شبه‌نظامیان مستعمراتی در [[لکسینگتون و کنکورد]] با یکدیگر درگیر شدند.<br /> <br /> این درگیری‌ها نخستین نبردهای جنگ استقلال آمریکا محسوب می‌شوند.&lt;ref&gt;Library of Congress, “The American Revolution,” timeline.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در آغاز هنوز مشخص نبود که جنگ به استقلال کامل مستعمرات منتهی خواهد شد. افکار عمومی مستعمرات تقسیم شده بود؛ برخی خواهان استقلال بودند، برخی به بریتانیا وفادار مانده بودند و گروه بزرگی هنوز امیدوار به مصالحه بودند.&lt;ref&gt;Library of Congress, “Overview: The American Revolution, 1763–1783.”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اما گسترش جنگ به‌تدریج امکان سازش را کاهش داد.<br /> <br /> == دومین کنگرهٔ قاره‌ای ==<br /> <br /> [[دومین کنگره قاره‌ای]] در ۱۰ مه ۱۷۷۵ در فیلادلفیا تشکیل شد.<br /> <br /> کنگره به‌تدریج وظایفی شبیه یک دولت مرکزی را بر عهده گرفت؛ ارتش تشکیل داد، پول منتشر کرد، روابط خارجی را سامان داد و تصمیم‌های جنگی اتخاذ کرد.&lt;ref&gt;National Archives, “The Declaration of Independence: A History.”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در ژوئن ۱۷۷۵، کنگره [[جورج واشینگتن]] را به فرماندهی ارتش قاره‌ای برگزید.<br /> <br /> انتخاب یک زمیندار و فرماندهٔ نظامی اهل ویرجینیا علاوه بر جنبهٔ نظامی، اهمیت سیاسی داشت، زیرا مبارزه‌ای را که در آغاز عمدتاً در نیوانگلند متمرکز بود به مسئله‌ای مشترک میان مستعمرات تبدیل می‌کرد.<br /> <br /> == ارتش قاره‌ای ==<br /> <br /> [[ارتش قاره‌ای]] نیروی اصلی نظامی انقلاب آمریکا بود.<br /> <br /> این ارتش با مشکلات جدی مالی، کمبود تجهیزات، دشواری تأمین غذا و لباس، دوره‌های کوتاه خدمت سربازان و ضعف ساختار اداری روبه‌رو بود.<br /> <br /> واشینگتن طی جنگ کوشید نیروهای پراکندهٔ مستعمراتی را به ارتشی منظم‌تر تبدیل کند.<br /> <br /> شبه‌نظامیان ایالتی نیز در کنار ارتش قاره‌ای نقش مهمی داشتند.<br /> <br /> کمک‌های نظامی و مالی فرانسه در مراحل بعدی جنگ توان نظامی انقلاب را به‌طور چشمگیری افزایش داد.<br /> <br /> == نبرد بانکر هیل ==<br /> <br /> در ۱۷ ژوئن ۱۷۷۵، نیروهای بریتانیایی و آمریکایی در نزدیکی بوستون در [[نبرد بانکر هیل]] درگیر شدند.<br /> <br /> بریتانیا سرانجام مواضع آمریکاییان را تصرف کرد، اما تلفات سنگینی متحمل شد.<br /> <br /> نبرد نشان داد که نیروهای مستعمراتی قادرند در برابر ارتش حرفه‌ای بریتانیا مقاومت کنند.<br /> <br /> از سوی دیگر، روشن شد که درگیری از مرحلهٔ اعتراض خیابانی و سیاسی فراتر رفته است.<br /> <br /> == تلاش برای مصالحه ==<br /> <br /> حتی پس از آغاز جنگ، برخی رهبران مستعمرات امیدوار بودند راهی برای مصالحه پیدا شود.<br /> <br /> کنگره در ژوئیهٔ ۱۷۷۵ «دادخواست شاخهٔ زیتون» را برای پادشاه فرستاد و خواستار حل بحران شد.<br /> <br /> اما [[جرج سوم]] در اوت همان سال مستعمرات را در وضعیت «شورش آشکار» اعلام کرد.&lt;ref&gt;National Archives, “The Declaration of Independence: How Did It Happen?”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ادامهٔ عملیات نظامی و تصمیم بریتانیا به استفاده از نیروهای آلمانی اجیرشده برای جنگ در آمریکا نیز موضع طرفداران استقلال را تقویت کرد.<br /> <br /> == «عقل سلیم» توماس پین ==<br /> <br /> در ژانویهٔ ۱۷۷۶، [[توماس پین]] جزوهٔ مشهور ''[[عقل سلیم]]'' (''Common Sense'') را منتشر کرد.<br /> <br /> پین به‌جای تمرکز صرف بر اختلافات مالیاتی، اصل سلطنت موروثی و وابستگی سیاسی مستعمرات به بریتانیا را زیر سؤال برد و آشکارا از استقلال دفاع کرد.<br /> <br /> جزوهٔ او با زبانی قابل فهم برای مخاطبان گسترده نوشته شده بود و در زمانی منتشر شد که اندیشهٔ استقلال در حال گسترش بود.<br /> <br /> آرشیو ملی آمریکا انتشار ''عقل سلیم'' را یکی از عوامل مهم شتاب‌گرفتن جنبش استقلال در اوایل ۱۷۷۶ می‌داند.&lt;ref&gt;National Archives, “The Declaration of Independence: How Did It Happen?”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == حرکت به سوی استقلال ==<br /> <br /> تا بهار ۱۷۷۶، حمایت از جدایی کامل از بریتانیا در بسیاری از مستعمرات افزایش یافته بود.<br /> <br /> در ۷ ژوئن ۱۷۷۶، ریچارد هنری لی، نمایندهٔ ویرجینیا، قطعنامه‌ای به کنگره ارائه کرد که بر اساس آن مستعمرات متحد باید «ایالات آزاد و مستقل» اعلام می‌شدند.&lt;ref&gt;National Archives, “Creating the Declaration: A Timeline.”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بررسی نهایی قطعنامه به تعویق افتاد و کنگره کمیته‌ای پنج‌نفره برای تهیهٔ سندی در توضیح دلایل استقلال تشکیل داد.<br /> <br /> == کمیتهٔ پنج‌نفره ==<br /> <br /> اعضای «کمیتهٔ پنج‌نفره» عبارت بودند از [[توماس جفرسون]]، [[جان آدامز]]، [[بنجامین فرانکلین]]، راجر شرمن و رابرت آر. لیوینگستون.<br /> <br /> تهیهٔ پیش‌نویس اصلی اعلامیه به جفرسون واگذار شد.<br /> <br /> جفرسون از سنت حقوق طبیعی، اندیشه‌های [[عصر روشنگری]] و اسناد سیاسی موجود از جمله اعلامیهٔ حقوق ویرجینیا بهره گرفت. آدامز و فرانکلین تغییراتی در پیش‌نویس ایجاد کردند و متن سپس برای بررسی به کنگره ارائه شد.&lt;ref&gt;National Archives, “Creating the Declaration: A Timeline.”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == رأی به استقلال ==<br /> <br /> در ۲ ژوئیهٔ ۱۷۷۶، کنگره قطعنامهٔ استقلال ریچارد هنری لی را تصویب کرد.<br /> <br /> دوازده مستعمره از سیزده مستعمره به آن رأی دادند و هیئت نیویورک در آن مرحله رأی نداد.&lt;ref&gt;National Archives, “Creating the Declaration: A Timeline.”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از نظر حقوقی و سیاسی، تصمیم اصلی استقلال در همین روز اتخاذ شد.<br /> <br /> کنگره سپس بررسی متن اعلامیه‌ای را ادامه داد که باید دلایل این تصمیم را برای مردم مستعمرات و جهان توضیح می‌داد.<br /> <br /> == اعلامیهٔ استقلال ==<br /> <br /> در ۴ ژوئیهٔ ۱۷۷۶، کنگرهٔ قاره‌ای متن نهایی [[اعلامیه استقلال ایالات متحده آمریکا]] را تصویب کرد.&lt;ref&gt;National Archives, “Declaration of Independence (1776).”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اعلامیه با استناد به حقوق طبیعی انسان استدلال می‌کرد که حکومت‌ها قدرت عادلانهٔ خود را از رضایت حکومت‌شوندگان به دست می‌آورند و اگر حکومتی حقوق بنیادین مردم را نابود کند، مردم حق دارند آن را تغییر دهند یا براندازند.<br /> <br /> سند سپس مجموعه‌ای از شکایت‌ها علیه جرج سوم را مطرح می‌کرد و در پایان اعلام می‌داشت که مستعمرات «ایالات آزاد و مستقل» هستند.<br /> <br /> نسخه‌های چاپی اعلامیه از ۵ ژوئیه برای مقامات، مجالس و فرماندهان نظامی ارسال شدند و بیشتر نمایندگان نسخهٔ رسمی روی پوست را در ۲ اوت امضا کردند.&lt;ref&gt;National Archives, “Creating the Declaration: A Timeline.”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == حقوق طبیعی ==<br /> <br /> یکی از مهم‌ترین عناصر فکری اعلامیهٔ استقلال مفهوم [[حقوق طبیعی]] بود.<br /> <br /> در متن آمده بود که انسان‌ها برابر آفریده شده‌اند و دارای حقوق سلب‌ناشدنی‌اند که «زندگی، آزادی و جست‌وجوی خوشبختی» از جملهٔ آنهاست.&lt;ref&gt;National Archives, “Declaration of Independence (1776).”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این زبان از سنت گستردهٔ حقوق طبیعی و اندیشهٔ روشنگری تأثیر پذیرفته بود.<br /> <br /> اندیشه‌هایی که پیش‌تر در آثار متفکرانی مانند [[جان لاک]] دربارهٔ حقوق طبیعی، رضایت حکومت‌شوندگان و حق مقاومت در برابر حکومت خودکامه مطرح شده بودند، در فضای فکری انقلاب آمریکا اهمیت فراوان داشتند.<br /> <br /> == رضایت حکومت‌شوندگان ==<br /> <br /> اعلامیهٔ استقلال حکومت مشروع را وابسته به «رضایت حکومت‌شوندگان» می‌دانست.<br /> <br /> این اصل یکی از بنیادهای نظری انقلاب بود.<br /> <br /> در این برداشت، حکومت منبع مستقل و نامحدود اقتدار نیست؛ مشروعیت آن به مردمی وابسته است که بر آنان حکومت می‌کند.<br /> <br /> اگر حکومت حقوق بنیادی مردم را به‌طور مستمر نقض کند، آنان حق تغییر یا برانداختن آن را دارند.<br /> <br /> این اصل بعدها در تاریخ [[دموکراسی]] و [[حاکمیت مردم]] اهمیت گسترده‌ای یافت.<br /> <br /> == انقلاب و مسئلهٔ برابری ==<br /> <br /> عبارت «همهٔ انسان‌ها برابر آفریده شده‌اند» به یکی از مشهورترین عبارات تاریخ سیاسی آمریکا تبدیل شد.<br /> <br /> اما جامعه‌ای که این اصل را اعلام کرد، از برابری سیاسی و اجتماعی عمومی فاصلهٔ زیادی داشت.<br /> <br /> صدها هزار انسان آفریقایی‌تبار در بردگی زندگی می‌کردند. زنان از حق رأی برخوردار نبودند و حقوق سیاسی در ایالت‌ها بر اساس معیارهایی مانند جنسیت، مالکیت و نژاد محدود می‌شد.<br /> <br /> این تناقض بعدها به یکی از موضوعات مرکزی تاریخ سیاسی آمریکا تبدیل شد و جنبش‌های الغای برده‌داری، حقوق زنان و حقوق مدنی بارها به زبان اعلامیهٔ استقلال استناد کردند.<br /> <br /> == برده‌داری و انقلاب آمریکا ==<br /> <br /> [[برده‌داری]] یکی از مهم‌ترین تناقض‌های انقلاب آمریکا بود.<br /> <br /> بخش مهمی از اقتصاد مستعمرات، به‌ویژه در جنوب، به کار بردگان آفریقایی‌تبار وابسته بود و شماری از رهبران انقلاب، از جمله واشینگتن و جفرسون، خود مالک برده بودند.<br /> <br /> جفرسون در پیش‌نویس اولیهٔ اعلامیه بخشی دربارهٔ تجارت برده نوشته بود، اما کنگره آن قسمت را از متن نهایی حذف کرد.&lt;ref&gt;National Archives, “The Declaration of Independence: How Did It Happen?”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> جنگ در عین حال فرصت‌هایی برای برخی بردگان ایجاد کرد. هزاران نفر با فرار از صاحبان خود یا پیوستن به نیروهای بریتانیایی و آمریکایی در پی آزادی برآمدند.<br /> <br /> == وفاداران ==<br /> <br /> همهٔ ساکنان مستعمرات از انقلاب حمایت نمی‌کردند.<br /> <br /> کسانی که وفاداری خود را به تاج‌وتخت بریتانیا حفظ کردند «وفاداران» (''Loyalists'') نامیده می‌شدند.<br /> <br /> وفاداران از گروه‌های اجتماعی و مناطق مختلف بودند و انگیزه‌های متفاوتی داشتند.<br /> <br /> برخی انقلاب را شورشی غیرقانونی می‌دانستند، برخی از بی‌ثباتی و خشونت می‌ترسیدند و برخی منافع اقتصادی یا سیاسی خود را در ادامهٔ ارتباط با بریتانیا می‌دیدند.<br /> <br /> پس از جنگ، شمار قابل توجهی از وفاداران آمریکا را ترک کردند و به کانادا، بریتانیا یا دیگر مناطق امپراتوری مهاجرت کردند.<br /> <br /> == میهن‌دوستان ==<br /> <br /> طرفداران انقلاب معمولاً «میهن‌دوستان» (''Patriots'') نامیده می‌شوند.<br /> <br /> آنان نیز گروهی یکدست نبودند.<br /> <br /> بازرگانان، کشاورزان، صنعتگران، زمینداران و روشنفکران با انگیزه‌های متفاوت در انقلاب شرکت کردند.<br /> <br /> برخی بر حقوق قانونی مستعمرات تأکید داشتند، برخی از جمهوری‌خواهی دفاع می‌کردند و برخی استقلال را راهی برای گسترش فرصت‌های اقتصادی یا سیاسی می‌دیدند.<br /> <br /> ائتلاف این گروه‌های مختلف یکی از عوامل توانایی انقلاب در ادامهٔ جنگ بود.<br /> <br /> == زنان در انقلاب آمریکا ==<br /> <br /> زنان نقش‌های متعددی در انقلاب داشتند.<br /> <br /> آنان در تحریم کالاهای بریتانیایی، تولید کالاهای جایگزین، ادارهٔ مزارع و کسب‌وکارها در غیاب مردان، تأمین نیازهای ارتش و گاه همراهی با نیروهای نظامی مشارکت کردند.<br /> <br /> برخی زنان مانند ابیگیل آدامز دربارهٔ حقوق زنان سخن گفتند، اما انقلاب به اعطای حقوق سیاسی برابر به زنان منجر نشد.<br /> <br /> با این حال، بحث دربارهٔ شهروندی و حقوق طبیعی به‌تدریج زمینهٔ فکری تازه‌ای برای طرح مسئلهٔ جایگاه زنان فراهم کرد.<br /> <br /> == مردمان بومی آمریکا ==<br /> <br /> انقلاب آمریکا برای مردمان بومی آمریکای شمالی پیامدهای عمیقی داشت.<br /> <br /> ملت‌ها و کنفدراسیون‌های بومی مواضع یکسانی نداشتند. برخی با بریتانیا متحد شدند، برخی از آمریکاییان حمایت کردند و برخی کوشیدند بی‌طرف بمانند.<br /> <br /> برای بسیاری از گروه‌های بومی، گسترش سکونت مهاجران به سوی غرب تهدیدی مستقیم برای سرزمین‌هایشان بود.<br /> <br /> پس از پیروزی ایالات متحده، توسعهٔ قلمرو کشور جدید به سوی غرب فشار بر سرزمین‌های بومی را افزایش داد.<br /> <br /> از این رو، انقلاب از دید بسیاری از مردمان بومی نه صرفاً جنگی برای آزادی، بلکه بخشی از فرایند گسترش قدرت مهاجرنشینان بود.<br /> <br /> == جنگ در نیویورک و نیوجرسی ==<br /> <br /> پس از اعلام استقلال، ارتش بریتانیا عملیات گسترده‌ای برای تصرف نیویورک آغاز کرد.<br /> <br /> نیروهای واشینگتن در سال ۱۷۷۶ چند شکست متحمل شدند و مجبور به عقب‌نشینی از نیویورک شدند.<br /> <br /> در پایان همان سال، وضعیت انقلاب دشوار بود.<br /> <br /> واشینگتن در شب ۲۵ به ۲۶ دسامبر از رود دلاور عبور کرد و نیروهای هسی را در ترنتون غافلگیر کرد.<br /> <br /> پیروزی‌های ترنتون و پرینستون روحیهٔ نیروهای انقلابی را تقویت کردند و مانع فروپاشی ارتش شدند.<br /> <br /> == نبرد ساراتوگا ==<br /> <br /> در سال ۱۷۷۷، ارتش بریتانیا به فرماندهی ژنرال جان برگاین از کانادا به سوی جنوب حرکت کرد.<br /> <br /> هدف آن جداکردن نیوانگلند از دیگر مستعمرات بود.<br /> <br /> نیروهای آمریکایی در [[نبرد ساراتوگا]] ارتش برگاین را محاصره کردند و او در اکتبر ۱۷۷۷ تسلیم شد.<br /> <br /> پیروزی ساراتوگا نقطهٔ عطف مهمی در جنگ بود، زیرا نشان داد انقلاب توان شکست یک ارتش عمدهٔ بریتانیایی را دارد.<br /> <br /> این پیروزی در تصمیم فرانسه برای ورود رسمی به جنگ در کنار ایالات متحده نقش اساسی داشت.&lt;ref&gt;Library of Congress, “Overview: The American Revolution, 1763–1783.”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == اتحاد با فرانسه ==<br /> <br /> در فوریهٔ ۱۷۷۸، فرانسه معاهدات دوستی و اتحاد با ایالات متحده امضا کرد.<br /> <br /> ورود فرانسه ماهیت جنگ را تغییر داد.<br /> <br /> آمریکاییان اکنون به منابع مالی، تجهیزات، نیروهای نظامی و مهم‌تر از همه نیروی دریایی یک قدرت بزرگ اروپایی دسترسی داشتند.<br /> <br /> کتابخانهٔ کنگره مشارکت فرانسه پس از ساراتوگا را نقطهٔ عطفی در جنگ می‌داند.&lt;ref&gt;Library of Congress, “Overview: The American Revolution, 1763–1783.”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> رقابت دیرینهٔ فرانسه با بریتانیا یکی از انگیزه‌های اصلی پاریس برای حمایت از انقلاب بود.<br /> <br /> == جنگی بین‌المللی ==<br /> <br /> پس از ورود فرانسه، جنگ استقلال آمریکا به بخشی از منازعه‌ای گسترده‌تر تبدیل شد.<br /> <br /> اسپانیا در ۱۷۷۹ علیه بریتانیا وارد جنگ شد و جمهوری هلند نیز بعداً درگیر منازعه با بریتانیا شد.<br /> <br /> نبردها در دریای کارائیب، اقیانوس اطلس، مدیترانه، هند و دیگر مناطق رخ دادند.<br /> <br /> آرشیو ملی آمریکا از جنگ استقلال به‌عنوان منازعه‌ای جهانی یاد می‌کند که افزون بر ایالات متحده و بریتانیا، فرانسه، اسپانیا و هلند نیز در آن دخیل بودند.&lt;ref&gt;National Archives, “Treaty of Paris (1783).”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بین‌المللی‌شدن جنگ منابع نظامی بریتانیا را میان جبهه‌های متعدد تقسیم کرد.<br /> <br /> == زمستان ولی فورج ==<br /> <br /> زمستان ۱۷۷۷–۱۷۷۸، ارتش واشینگتن در [[ولی فورج]] در پنسیلوانیا اردو زد.<br /> <br /> کمبود غذا، پوشاک و تجهیزات شرایط سختی برای سربازان ایجاد کرد.<br /> <br /> در همین دوره، فریدریش ویلهلم فون اشتویبن، افسر پروسی، در آموزش و سازمان‌دهی ارتش قاره‌ای نقش مهمی ایفا کرد.<br /> <br /> ولی فورج بعدها در حافظهٔ ملی آمریکا به نمادی از تحمل دشواری‌های جنگ تبدیل شد.<br /> <br /> == جبههٔ جنوبی ==<br /> <br /> از ۱۷۷۸ به بعد، بریتانیا تمرکز بیشتری بر مستعمرات جنوبی قرار داد.<br /> <br /> فرماندهان بریتانیایی امیدوار بودند بتوانند بر حمایت وفاداران جنوب تکیه کنند.<br /> <br /> بریتانیا در آغاز موفقیت‌هایی به دست آورد و ساوانا و چارلستون را تصرف کرد.<br /> <br /> اما جنگ در جنوب به مجموعه‌ای پیچیده از نبردهای منظم، عملیات چریکی و درگیری‌های داخلی تبدیل شد.<br /> <br /> ژنرال‌های آمریکایی ناتانیل گرین و دنیل مورگان با عملیات فرسایشی توان بریتانیا را کاهش دادند.&lt;ref&gt;Library of Congress, “Overview: The American Revolution, 1763–1783.”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == یورک‌تاون ==<br /> <br /> در سال ۱۷۸۱، ارتش بریتانیا به فرماندهی لرد چارلز کورن‌والیس در یورک‌تاون ویرجینیا مستقر شد.<br /> <br /> واشینگتن و نیروهای فرانسوی به فرماندهی کنت دو روشامبو به سوی ویرجینیا حرکت کردند.<br /> <br /> هم‌زمان ناوگان فرانسه به فرماندهی دریاسالار دو گراس راه دریایی را بست.<br /> <br /> حدود ۱۶ هزار نیروی آمریکایی و فرانسوی در برابر حدود ۷ هزار نیروی بریتانیایی قرار گرفتند.&lt;ref&gt;National Archives, “Images of the American Revolution.”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> کورن‌والیس در ۱۹ اکتبر ۱۷۸۱ تسلیم شد.<br /> <br /> این شکست ارادهٔ سیاسی بریتانیا برای ادامهٔ عملیات عمدهٔ جنگی در آمریکای شمالی را به‌شدت کاهش داد.<br /> <br /> == پایان عملیات عمدهٔ نظامی ==<br /> <br /> تسلیم یورک‌تاون پایان رسمی جنگ نبود.<br /> <br /> درگیری‌های پراکنده ادامه یافت و نیروهای بریتانیایی همچنان برخی مناطق را در اختیار داشتند.<br /> <br /> اما پیامد سیاسی شکست یورک‌تاون در بریتانیا بسیار مهم بود.<br /> <br /> دولت لرد نورث در ۱۷۸۲ سقوط کرد و مذاکرات صلح جدی‌تر شد.<br /> <br /> آمریکاییان و بریتانیایی‌ها در ۳۰ نوامبر ۱۷۸۲ به توافق مقدماتی رسیدند.&lt;ref&gt;Library of Congress, “Overview: The American Revolution, 1763–1783.”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == معاهدهٔ پاریس ==<br /> <br /> مذاکرات صلح در پاریس انجام شد.<br /> <br /> [[بنجامین فرانکلین]]، [[جان آدامز]] و جان جی از مذاکره‌کنندگان اصلی آمریکا بودند.<br /> <br /> [[معاهده پاریس ۱۷۸۳]] در ۳ سپتامبر ۱۷۸۳ امضا شد.<br /> <br /> بریتانیا در این معاهده استقلال ایالات متحده را به رسمیت شناخت و مرزهای کشور جدید تعیین شد.&lt;ref&gt;National Archives, “Treaty of Paris (1783).”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این معاهده پایان رسمی جنگ میان ایالات متحده و بریتانیا بود.<br /> <br /> == تشکیل ایالات متحده آمریکا ==<br /> <br /> انقلاب آمریکا پیش از پایان جنگ ساختار سیاسی جدیدی ایجاد کرده بود.<br /> <br /> مستعمرات سابق خود را ایالت‌های مستقل می‌دانستند و کنگرهٔ قاره‌ای نقش دولت مشترک را ایفا می‌کرد.<br /> <br /> در ۱۵ نوامبر ۱۷۷۷، کنگره «[[اصول کنفدراسیون]]» (''Articles of Confederation'') را تصویب کرد. این سند پس از تصویب همهٔ ایالت‌ها در ۱ مارس ۱۷۸۱ به اجرا درآمد و نخستین چارچوب رسمی حکومت مشترک ایالات متحده را تشکیل داد.&lt;ref&gt;Library of Congress, “American Revolution: Topics in Chronicling America,” timeline.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این نظام یک دولت مرکزی نسبتاً ضعیف ایجاد کرد و اختیارات گسترده‌ای برای ایالت‌ها باقی گذاشت.<br /> <br /> == جمهوری‌خواهی ==<br /> <br /> یکی از مهم‌ترین نتایج سیاسی انقلاب، گسترش اندیشهٔ [[جمهوری‌خواهی]] بود.<br /> <br /> استقلال به معنای حذف سلطنت از ساختار سیاسی ایالات متحده بود.<br /> <br /> رهبران انقلاب بر این باور بودند که حکومت باید بر شهروندی، قانون و نمایندگی استوار باشد.<br /> <br /> اما دربارهٔ اینکه چه کسانی باید شهروند سیاسی محسوب شوند و چه میزان مشارکت مردمی مطلوب است، اختلاف‌نظرهای مهمی وجود داشت.<br /> <br /> == قانون‌های اساسی ایالتی ==<br /> <br /> پس از اعلام استقلال، ایالت‌ها تدوین قانون‌های اساسی خود را آغاز کردند.<br /> <br /> این اسناد ساختارهای جدیدی برای قوهٔ مقننه، مجریه و دادگاه‌ها ایجاد کردند.<br /> <br /> برخی ایالت‌ها بر برتری قوهٔ مقننه تأکید بیشتری داشتند و برخی سازوکارهای قوی‌تری برای [[تفکیک قوا]] ایجاد کردند.<br /> <br /> تجربهٔ این قانون‌های اساسی بعدها در تدوین قانون اساسی فدرال آمریکا تأثیر گذاشت.<br /> <br /> == ضعف اصول کنفدراسیون ==<br /> <br /> پس از جنگ مشخص شد که حکومت کنفدرال با مشکلات جدی روبه‌رو است.<br /> <br /> کنگره قدرت مستقیمی برای اخذ مالیات نداشت و برای درآمد به ایالت‌ها وابسته بود.<br /> <br /> تنظیم تجارت میان ایالت‌ها و اجرای برخی تعهدات بین‌المللی نیز دشوار بود.<br /> <br /> این مشکلات به بحث دربارهٔ اصلاح ساختار سیاسی انجامید.<br /> <br /> در ۱۷۸۷، نمایندگان ایالت‌ها در فیلادلفیا گرد آمدند و به جای اصلاح محدود اصول کنفدراسیون، قانون اساسی جدیدی تدوین کردند.<br /> <br /> == قانون اساسی ایالات متحده ==<br /> <br /> [[قانون اساسی ایالات متحده آمریکا]] در سال ۱۷۸۷ تدوین شد.<br /> <br /> این قانون دولت فدرال نیرومندتری ایجاد کرد و قدرت را میان قوهٔ مقننه، مجریه و قضائیه تقسیم کرد.<br /> <br /> بحث‌های انقلاب دربارهٔ حکومت محدود، نمایندگی، [[حاکمیت قانون]] و جلوگیری از تمرکز قدرت در طراحی این نظام تأثیر داشتند.<br /> <br /> قانون اساسی در ۱۷۸۸ به حد نصاب تصویب رسید و دولت جدید در ۱۷۸۹ آغاز به کار کرد.<br /> <br /> از این منظر، انقلاب آمریکا فرایندی بود که از مقاومت علیه سیاست‌های بریتانیا آغاز شد و در نهایت به ایجاد نظام سیاسی تازه‌ای انجامید.<br /> <br /> == انقلاب آمریکا و تفکیک قوا ==<br /> <br /> تجربهٔ انقلاب بر بحث دربارهٔ [[تفکیک قوا]] اثر گذاشت.<br /> <br /> انقلابیون از تمرکز قدرت در دست حکومت بریتانیا انتقاد کرده بودند، اما پس از استقلال با مسئلهٔ دیگری روبه‌رو شدند: چگونه می‌توان حکومتی ایجاد کرد که به اندازهٔ کافی قدرتمند باشد و در عین حال به استبداد تبدیل نشود؟<br /> <br /> این مسئله در تدوین قانون اساسی ۱۷۸۷ و ایجاد سازوکار «نظارت و موازنه» اهمیت یافت.<br /> <br /> نهادهای مقننه، اجرایی و قضایی به‌گونه‌ای طراحی شدند که از استقلال نسبی برخوردار باشند و در عین حال بتوانند یکدیگر را محدود کنند.<br /> <br /> == انقلاب آمریکا و عصر روشنگری ==<br /> <br /> انقلاب آمریکا با فضای فکری [[عصر روشنگری]] ارتباط داشت.<br /> <br /> اندیشه‌های حقوق طبیعی، آزادی وجدان، قرارداد اجتماعی، محدودیت حکومت و رضایت حکومت‌شوندگان در ادبیات سیاسی سدهٔ هجدهم رواج یافته بودند.<br /> <br /> [[جان لاک]] یکی از مهم‌ترین متفکرانی بود که اندیشه‌های او در محیط فکری انقلاب تأثیر داشت.<br /> <br /> با این حال، انقلاب صرفاً نتیجهٔ نظریه‌های فلسفی نبود؛ اختلافات اقتصادی، ساختار امپراتوری، تجربهٔ حکومت محلی و بحران‌های سیاسی نیز در شکل‌گیری آن نقش داشتند.<br /> <br /> == انقلاب آمریکا و جان لاک ==<br /> <br /> لاک در ''دو رساله دربارهٔ حکومت'' از حقوق طبیعی و محدودبودن قدرت حکومت دفاع کرده بود.<br /> <br /> در اندیشهٔ او، حکومت برای حفاظت از حقوق افراد تشکیل می‌شود و هنگامی که قدرت سیاسی به‌طور مستمر علیه هدفی که برای آن ایجاد شده عمل کند، مردم دارای حق مقاومت‌اند.&lt;ref&gt;John Locke, ''Two Treatises of Government'', ed. Peter Laslett (Cambridge: Cambridge University Press, 1988), Second Treatise, §§87–89, 123–131, 149, 222–243.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> میان اندیشهٔ لاک و زبان سیاسی انقلاب آمریکا شباهت‌های مهمی وجود دارد، هرچند اندیشهٔ انقلابیون آمریکایی از سنت‌های فکری دیگری، از جمله جمهوری‌خواهی کلاسیک و حقوق عرفی انگلیسی نیز تأثیر پذیرفته بود.<br /> <br /> == انقلاب آمریکا و آزادی مذهبی ==<br /> <br /> مسئلهٔ آزادی مذهب نیز در تحولات سیاسی پس از انقلاب اهمیت یافت.<br /> <br /> مستعمرات پیش از انقلاب دارای ترتیبات مذهبی متفاوتی بودند و در برخی از آنها کلیساهای رسمی وجود داشتند.<br /> <br /> پس از استقلال، روند جدایی برخی نهادهای مذهبی از دولت و گسترش آزادی وجدان در شماری از ایالت‌ها آغاز شد.<br /> <br /> ویرجینیا یکی از مهم‌ترین نمونه‌ها بود؛ «قانون آزادی دینی ویرجینیا» که جفرسون تهیه کرده بود در ۱۷۸۶ تصویب شد.<br /> <br /> این تحولات بعدها در متمم اول قانون اساسی آمریکا بازتاب یافتند.<br /> <br /> == انقلاب آمریکا و مفهوم شهروندی ==<br /> <br /> انقلاب مفهوم «رعیت» امپراتوری را به سوی مفهوم «شهروند» جمهوری تغییر داد.<br /> <br /> این تحول در نظریه اهمیت زیادی داشت، زیرا شهروند دیگر صرفاً فرمان‌بردار پادشاه نبود و به‌عنوان بخشی از سرچشمهٔ اقتدار سیاسی تعریف می‌شد.<br /> <br /> با این حال، شهروندی در آغاز فراگیر نبود.<br /> <br /> زنان، بردگان، بسیاری از سیاه‌پوستان آزاد و بخش‌هایی از جمعیت فاقد مالکیت از حقوق کامل سیاسی محروم بودند.<br /> <br /> گسترش مفهوم شهروندی به گروه‌های مختلف در سده‌های بعد به یکی از محورهای اصلی تاریخ آمریکا تبدیل شد.<br /> <br /> == انقلاب آمریکا و برده‌داری پس از استقلال ==<br /> <br /> انقلاب در مناطق مختلف تأثیر یکسانی بر برده‌داری نداشت.<br /> <br /> در برخی ایالت‌های شمالی، روند الغای تدریجی برده‌داری آغاز شد.<br /> <br /> در جنوب، برده‌داری نه‌تنها ادامه یافت، بلکه در دهه‌های بعد با توسعهٔ اقتصاد پنبه گسترش بیشتری پیدا کرد.<br /> <br /> به این ترتیب، تضاد میان آرمان برابری اعلام‌شده در انقلاب و واقعیت برده‌داری حل نشد.<br /> <br /> این تناقض سرانجام در سدهٔ نوزدهم به یکی از عوامل اصلی بحران سیاسی منتهی به [[جنگ داخلی آمریکا]] تبدیل شد.<br /> <br /> == پیامدهای اقتصادی ==<br /> <br /> جنگ تجارت سنتی مستعمرات با امپراتوری بریتانیا را مختل کرد و بدهی سنگینی برای دولت‌ها و افراد بر جای گذاشت.<br /> <br /> استقلال در عین حال امکان برقراری روابط تجاری مستقل با دیگر کشورها را فراهم کرد.<br /> <br /> با این وجود، اقتصاد کشور جدید در سال‌های نخست با تورم، بدهی عمومی، کمبود پول و اختلافات مالی میان ایالت‌ها مواجه بود.<br /> <br /> مشکلات اقتصادی پس از جنگ از عوامل بحث دربارهٔ تقویت دولت مرکزی بودند.<br /> <br /> == پیامدهای اجتماعی ==<br /> <br /> انقلاب ساختار طبقاتی آمریکا را به‌طور کامل از میان نبرد، اما برخی عناصر نظم اجتماعی پیشین را تغییر داد.<br /> <br /> موقعیت برخی وفاداران تضعیف شد و اموال شماری از آنان مصادره گردید.<br /> <br /> زبان برابری و شهروندی اهمیت بیشتری پیدا کرد.<br /> <br /> در عین حال، ثروت، جنسیت و نژاد همچنان محدودیت‌های بزرگی بر مشارکت اجتماعی و سیاسی ایجاد می‌کردند.<br /> <br /> بنابراین انقلاب همزمان حامل تغییر و استمرار بود.<br /> <br /> == انقلاب آمریکا و انقلاب فرانسه ==<br /> <br /> [[انقلاب فرانسه]] در ۱۷۸۹ در زمینه‌ای متفاوت آغاز شد، اما انقلاب آمریکا یکی از تجربه‌های مهم سیاسی پیش از آن بود.<br /> <br /> فرانسه در جنگ استقلال آمریکا مشارکت کرده بود و شماری از افسران فرانسوی، از جمله [[مارکی دو لافایت]]، تجربهٔ مستقیم انقلاب را به اروپا بازگرداندند.<br /> <br /> زبان حقوق طبیعی و حکومت نمایندگی در هر دو انقلاب دیده می‌شود.<br /> <br /> با این حال، ساختار اجتماعی، اهداف، مسیر خشونت سیاسی و نتایج دو انقلاب تفاوت‌های مهمی داشتند و نباید انقلاب فرانسه را صرفاً ادامهٔ انقلاب آمریکا دانست.<br /> <br /> == انقلاب آمریکا و انقلاب‌های آتلانتیک ==<br /> <br /> مورخان گاه انقلاب آمریکا را در چارچوب گسترده‌تر «انقلاب‌های آتلانتیک» بررسی می‌کنند.<br /> <br /> این چارچوب انقلاب آمریکا، انقلاب فرانسه، [[انقلاب هائیتی]] و جنبش‌های استقلال آمریکای لاتین را در بستر گردش اندیشه‌ها، تجارت، جنگ و مهاجرت میان دو سوی اقیانوس اطلس مطالعه می‌کند.<br /> <br /> مفاهیمی مانند حقوق طبیعی، حاکمیت مردم، قانون اساسی و جمهوری در این فضای فراملی گردش داشتند.<br /> <br /> در عین حال، هر یک از این انقلاب‌ها شرایط اجتماعی و سیاسی ویژهٔ خود را داشت.<br /> <br /> == انقلاب هائیتی و آرمان برابری ==<br /> <br /> [[انقلاب هائیتی]] که از ۱۷۹۱ آغاز شد، مسئلهٔ برابری را در بستری متفاوت مطرح کرد.<br /> <br /> بردگان و آزادشدگان مستعمرهٔ فرانسوی سن‌دومنگ علیه نظام برده‌داری و استعمار مبارزه کردند و سرانجام جمهوری مستقل هائیتی را تشکیل دادند.<br /> <br /> مقایسهٔ انقلاب آمریکا و هائیتی نشان می‌دهد که زبان آزادی و حقوق طبیعی در جهان آتلانتیک می‌توانست معانی متفاوتی پیدا کند.<br /> <br /> در آمریکا، استقلال سیاسی با ادامهٔ برده‌داری همراه شد؛ در هائیتی، لغو برده‌داری در مرکز انقلاب قرار گرفت.<br /> <br /> == آیا انقلاب آمریکا یک انقلاب اجتماعی بود؟ ==<br /> <br /> ماهیت انقلاب آمریکا موضوع بحث میان مورخان بوده است.<br /> <br /> برخی بر جنبهٔ استقلال ملی و تغییر ساختار سیاسی تأکید کرده‌اند و معتقدند انقلاب آمریکا در مقایسه با انقلاب فرانسه تغییرات اجتماعی محدودتری ایجاد کرد.<br /> <br /> برخی دیگر استدلال کرده‌اند که انقلاب روابط سیاسی، مفهوم شهروندی، فرهنگ اجتماعی و نگرش مردم به سلسله‌مراتب را به‌طور عمیقی دگرگون کرد.<br /> <br /> گوردون اس. وود از جمله مورخانی است که بر جنبه‌های تحول‌آفرین اجتماعی و سیاسی انقلاب تأکید کرده است.&lt;ref&gt;Gordon S. Wood, ''The Radicalism of the American Revolution'' (New York: Alfred A. Knopf, 1992).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در مقابل، پژوهش‌های اجتماعی بر محدودیت‌های انقلاب برای زنان، بردگان و مردمان بومی نیز تأکید کرده‌اند.<br /> <br /> == دیدگاه برنارد بیلین ==<br /> <br /> برنارد بیلین در پژوهش خود دربارهٔ ریشه‌های ایدئولوژیک انقلاب آمریکا بر اهمیت اندیشه‌های سیاسی منتشرشده در جزوه‌ها و نوشته‌های انقلابیون تأکید کرد.<br /> <br /> او نشان داد که ترس از فساد قدرت و توطئه علیه آزادی در فرهنگ سیاسی انقلابیون نقش مهمی داشت.&lt;ref&gt;Bernard Bailyn, ''The Ideological Origins of the American Revolution'', enlarged ed. (Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press, 1992).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از این منظر، مقاومت علیه مالیات صرفاً اعتراض اقتصادی نبود؛ بسیاری از انقلابیون اقدامات بریتانیا را نشانه‌ای از برنامه‌ای گسترده‌تر برای محدودکردن آزادی‌های آنان می‌دانستند.<br /> <br /> == دیدگاه گوردون وود ==<br /> <br /> گوردون وود انقلاب آمریکا را تحولی عمیق در فرهنگ سیاسی و روابط اجتماعی آمریکا می‌داند.<br /> <br /> به نظر او، انقلاب به تضعیف فرهنگ سلسله‌مراتبی و گسترش ارزش‌های جمهوری‌خواهانه و برابری‌طلبانه کمک کرد.&lt;ref&gt;Gordon S. Wood, ''The Radicalism of the American Revolution''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این تفسیر انقلاب را فراتر از جدایی مستعمرات از بریتانیا می‌بیند.<br /> <br /> با این حال، منتقدان یادآوری کرده‌اند که دامنهٔ عملی این برابری در دورهٔ انقلاب محدود بود و گروه‌های بزرگی از جامعه از حقوق برابر برخوردار نشدند.<br /> <br /> == انقلاب از پایین ==<br /> <br /> تاریخ‌نگاری جدیدتر توجه بیشتری به نقش مردم عادی در انقلاب نشان داده است.<br /> <br /> ملوانان، صنعتگران، کشاورزان، زنان، بردگان، سیاه‌پوستان آزاد و مردمان بومی تنها تماشاگر تصمیم‌های رهبران سیاسی نبودند.<br /> <br /> تحریم‌ها، تجمع‌ها، کمیته‌های محلی، شبه‌نظامیان و مقاومت روزمره بدون مشارکت گستردهٔ مردم امکان‌پذیر نبودند.<br /> <br /> این رویکرد نشان می‌دهد که انقلاب را نمی‌توان صرفاً از طریق زندگی واشینگتن، جفرسون و دیگر بنیان‌گذاران توضیح داد.<br /> <br /> == خشونت در انقلاب ==<br /> <br /> انقلاب آمریکا علاوه بر مباحث فلسفی دربارهٔ آزادی، یک جنگ داخلی و بین‌المللی خشونت‌آمیز نیز بود.<br /> <br /> در بسیاری از مناطق، میهن‌دوستان و وفاداران همسایهٔ یکدیگر بودند و جنگ به درگیری‌های محلی منجر شد.<br /> <br /> اموال مصادره شد، افراد زندانی یا تبعید شدند و در مناطق مرزی خشونت میان مهاجران و گروه‌های بومی افزایش یافت.<br /> <br /> در نتیجه، تصویر انقلاب صرفاً به‌عنوان مجموعه‌ای از مناظرات قانون اساسی، بخش مهمی از تجربهٔ واقعی جنگ را نادیده می‌گیرد.<br /> <br /> == پروپاگاندا در انقلاب آمریکا ==<br /> <br /> [[پروپاگاندا]] و ارتباطات سیاسی نقش مهمی در انقلاب داشتند.<br /> <br /> روزنامه‌ها، جزوه‌ها، تصاویر، خطابه‌ها و اعلامیه‌ها برای بسیج افکار عمومی استفاده می‌شدند.<br /> <br /> تصویر پل ریور از کشتار بوستون، نوشته‌های ساموئل آدامز و جزوهٔ ''عقل سلیم'' توماس پین نمونه‌های شناخته‌شده‌اند.<br /> <br /> خود اعلامیهٔ استقلال نیز افزون بر کارکرد حقوقی و سیاسی، برای چند مخاطب نوشته شده بود: مردم مستعمرات، بریتانیا و قدرت‌های خارجی. آرشیو ملی آمریکا از جلب متحدان خارجی و بسیج نیروها به‌عنوان بخشی از اهداف ارتباطی این سند یاد می‌کند.&lt;ref&gt;National Archives, “The Declaration of Independence: What Does It Say?”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == انقلاب آمریکا و مطبوعات ==<br /> <br /> مطبوعات در انتقال خبر و استدلال سیاسی نقش مهمی داشتند.<br /> <br /> روزنامه‌ها سخنرانی‌ها، قطعنامه‌ها، نامه‌ها و گزارش‌های مربوط به اقدامات بریتانیا را منتشر می‌کردند.<br /> <br /> نسخهٔ اعلامیهٔ استقلال در ۶ ژوئیهٔ ۱۷۷۶ در ''Pennsylvania Evening Post'' چاپ شد؛ کتابخانهٔ کنگره آن را نخستین انتشار روزنامه‌ای اعلامیه معرفی کرده است.&lt;ref&gt;Library of Congress, “American Revolution: Topics in Chronicling America.”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> گسترش فرهنگ چاپ به ایجاد فضای سیاسی مشترکی میان مستعمراتی کمک کرد که از نظر جغرافیایی پراکنده بودند.<br /> <br /> == نقش بنجامین فرانکلین ==<br /> <br /> [[بنجامین فرانکلین]] در چند مرحلهٔ انقلاب نقش داشت.<br /> <br /> او عضو کمیتهٔ پنج‌نفرهٔ تهیهٔ اعلامیهٔ استقلال بود و سپس به‌عنوان دیپلمات در فرانسه فعالیت کرد.<br /> <br /> توانایی او در کسب حمایت سیاسی و مالی فرانسه برای انقلاب اهمیت زیادی داشت.<br /> <br /> فرانکلین همچنین همراه جان آدامز و جان جی از مذاکره‌کنندگان اصلی صلح با بریتانیا بود.&lt;ref&gt;National Archives, “Treaty of Paris (1783).”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> فعالیت او نمونه‌ای از اهمیت دیپلماسی در کنار عملیات نظامی برای موفقیت انقلاب است.<br /> <br /> == نقش جورج واشینگتن ==<br /> <br /> [[جورج واشینگتن]] از ژوئن ۱۷۷۵ فرماندهٔ کل ارتش قاره‌ای بود.&lt;ref&gt;Library of Congress, “The American Revolution,” timeline.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اهمیت او فقط در پیروزی‌های نظامی نبود. حفظ ارتش در دوره‌های شکست، کمبود منابع و پایان‌یافتن دورهٔ خدمت سربازان یکی از مهم‌ترین چالش‌های او بود.<br /> <br /> واشینگتن در پایان جنگ از فرماندهی نظامی کناره‌گیری کرد و بعدها ریاست کنوانسیون قانون اساسی را بر عهده گرفت و نخستین رئیس‌جمهور ایالات متحده شد.<br /> <br /> کناره‌گیری او از فرماندهی نظامی پس از جنگ در فرهنگ سیاسی جمهوری جدید به نمادی از تبعیت قدرت نظامی از حکومت غیرنظامی تبدیل شد.<br /> <br /> == نقش توماس جفرسون ==<br /> <br /> [[توماس جفرسون]] بیش از همه به‌عنوان نویسندهٔ اصلی پیش‌نویس اعلامیهٔ استقلال شناخته می‌شود.<br /> <br /> آرشیو ملی آمریکا نشان می‌دهد که جفرسون پیش‌نویس را در فاصلهٔ ۱۱ تا ۲۸ ژوئن ۱۷۷۶ تهیه کرد و آدامز و فرانکلین تغییراتی در آن ایجاد کردند.&lt;ref&gt;National Archives, “Declaration of Independence,” historical document record.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> جفرسون بعدها فرماندار ویرجینیا، وزیر امور خارجه و سومین رئیس‌جمهور ایالات متحده شد.<br /> <br /> زندگی او نیز تناقض انقلاب را بازتاب می‌دهد: او از حقوق طبیعی و برابری سخن گفت، اما خود مالک بردگان بود.<br /> <br /> == نقش جان آدامز ==<br /> <br /> [[جان آدامز]] از مدافعان برجستهٔ استقلال در کنگره بود.<br /> <br /> او عضو کمیتهٔ پنج‌نفره و از حامیان انتخاب واشینگتن به فرماندهی ارتش بود.<br /> <br /> آدامز بعدها در مأموریت‌های دیپلماتیک آمریکا در اروپا و مذاکرات صلح شرکت کرد.<br /> <br /> پس از تشکیل دولت فدرال، نخست معاون رئیس‌جمهور و سپس دومین رئیس‌جمهور ایالات متحده شد.<br /> <br /> == استقلال و قانون اساسی ==<br /> <br /> یکی از میراث‌های مهم انقلاب آمریکا پیوند میان استقلال و قانون اساسی مکتوب بود.<br /> <br /> انقلابیون پس از رد اقتدار پارلمان بریتانیا ناچار بودند منشأ و حدود قدرت حکومت‌های جدید را تعریف کنند.<br /> <br /> قانون‌های اساسی ایالتی، اصول کنفدراسیون و سرانجام قانون اساسی ۱۷۸۷ مراحل مختلف این فرایند بودند.<br /> <br /> به این ترتیب، انقلاب فقط قدرت موجود را سرنگون نکرد؛ مسئلهٔ طراحی نهادهای جایگزین را نیز مطرح ساخت.<br /> <br /> == منشور حقوق ==<br /> <br /> یکی از مناقشات هنگام تصویب قانون اساسی ۱۷۸۷ نگرانی دربارهٔ قدرت دولت فدرال بود.<br /> <br /> مخالفان قانون اساسی خواستار تضمین روشن آزادی‌های فردی شدند.<br /> <br /> در نتیجه، ده اصلاحیهٔ نخست قانون اساسی که به «[[منشور حقوق ایالات متحده|منشور حقوق]]» (''Bill of Rights'') معروف‌اند، در ۱۷۹۱ تصویب شدند.<br /> <br /> این اصلاحیه‌ها از جمله به آزادی بیان، مذهب، مطبوعات، تجمع و برخی تضمین‌های قضایی می‌پرداختند.<br /> <br /> منشور حقوق بخشی از روند طولانی تبدیل آرمان‌های انقلاب به قواعد حقوقی بود.<br /> <br /> == تأثیر بین‌المللی انقلاب آمریکا ==<br /> <br /> انقلاب آمریکا در خارج از آمریکای شمالی نیز مورد توجه قرار گرفت.<br /> <br /> استقلال مستعمرات از یکی از بزرگ‌ترین امپراتوری‌های زمان نشان داد که شورش استعماری می‌تواند به تشکیل دولت مستقل منجر شود.<br /> <br /> اعلامیهٔ استقلال و تجربهٔ تدوین قانون اساسی نیز در مباحث سیاسی اروپا و قارهٔ آمریکا مورد توجه قرار گرفتند.<br /> <br /> با این حال، تأثیر انقلاب در هر کشور از طریق شرایط سیاسی و اجتماعی محلی شکل گرفت و نمی‌توان انقلاب‌های بعدی را صرفاً تقلید از نمونهٔ آمریکایی دانست.<br /> <br /> == انقلاب آمریکا و استعمار ==<br /> <br /> انقلاب آمریکا از یک جهت جنبشی علیه حکومت امپراتوری بریتانیا بود، اما رابطهٔ آن با استعمار پیچیده است.<br /> <br /> استقلال به حاکمیت سیاسی مهاجرنشینان اروپایی انجامید، در حالی که گسترش قلمرو آنان در سرزمین‌های بومی ادامه یافت.<br /> <br /> بنابراین مفهوم «رهایی از استعمار» در مورد انقلاب آمریکا باید با توجه به موقعیت متفاوت گروه‌های جمعیتی بررسی شود.<br /> <br /> برای بسیاری از مهاجرنشینان، انقلاب به معنای استقلال از امپراتوری بود؛ برای بسیاری از ملت‌های بومی، دولت جدید خود به قدرتی توسعه‌طلب تبدیل شد.<br /> <br /> == انقلاب آمریکا و جمهوری جدید ==<br /> <br /> پس از جنگ، رهبران کشور جدید با مسئله‌ای روبه‌رو بودند که در بسیاری از انقلاب‌ها تکرار شده است: چگونه می‌توان ائتلافی که برای مقابله با دشمن مشترک شکل گرفته است به نظام حکومتی پایدار تبدیل کرد؟<br /> <br /> اختلاف دربارهٔ بدهی، مالیات، تجارت، روابط خارجی و قدرت دولت مرکزی به‌سرعت آشکار شد.<br /> <br /> بحران‌های دههٔ ۱۷۸۰ نشان دادند که پیروزی نظامی پایان فرایند انقلاب نیست.<br /> <br /> قانون اساسی ۱۷۸۷ تلاشی برای ایجاد ساختاری پایدارتر برای جمهوری جدید بود.<br /> <br /> == انقلاب یا جنگ استقلال ==<br /> <br /> اصطلاح‌های «انقلاب آمریکا» و «جنگ استقلال آمریکا» گاه به جای یکدیگر به کار می‌روند، اما دقیقاً یک معنا ندارند.<br /> <br /> '''جنگ استقلال آمریکا''' معمولاً به درگیری نظامی میان سال‌های ۱۷۷۵ تا ۱۷۸۳ اشاره دارد.<br /> <br /> '''انقلاب آمریکا''' مفهومی گسترده‌تر است و بحران سیاسی از دههٔ ۱۷۶۰، شکل‌گیری اندیشهٔ استقلال، جنگ، تشکیل دولت‌های جدید و تحولات اجتماعی و قانون اساسی ناشی از آن را نیز در بر می‌گیرد.<br /> <br /> به همین دلیل، آغاز انقلاب گاه ۱۷۶۵ و آغاز جنگ ۱۷۷۵ در نظر گرفته می‌شود.<br /> <br /> == عوامل پیروزی انقلاب ==<br /> <br /> پیروزی آمریکاییان حاصل یک عامل واحد نبود.<br /> <br /> وسعت جغرافیایی مستعمرات، دشواری تأمین ارتش بریتانیا از آن سوی اقیانوس اطلس، استمرار ارتش قاره‌ای، فعالیت شبه‌نظامیان، حمایت بخش‌هایی از جمعیت و رهبری سیاسی و نظامی در نتیجهٔ جنگ نقش داشتند.<br /> <br /> عامل بین‌المللی نیز بسیار مهم بود.<br /> <br /> ورود فرانسه و سپس گسترش جنگ به منازعه‌ای جهانی موجب شد بریتانیا ناچار شود منابع خود را در جبهه‌های مختلف تقسیم کند.<br /> <br /> در یورک‌تاون، همکاری زمینی و دریایی فرانسه برای محاصرهٔ کورن‌والیس تعیین‌کننده بود.&lt;ref&gt;National Archives, “Images of the American Revolution.”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == محدودیت‌های انقلاب ==<br /> <br /> انقلاب آمریکا با وجود زبان جهانی آزادی و برابری، جامعه‌ای کاملاً برابر ایجاد نکرد.<br /> <br /> برده‌داری ادامه یافت، زنان از حق رأی عمومی محروم ماندند، حقوق مردمان بومی به رسمیت شناخته نشد و مشارکت سیاسی در بسیاری از ایالت‌ها محدود بود.<br /> <br /> از این رو، تاریخ انقلاب را می‌توان هم تاریخ گسترش آرمان‌های آزادی و حکومت مبتنی بر رضایت دانست و هم تاریخ محدودیت در تحقق فوری همان آرمان‌ها.<br /> <br /> این دو جنبه در پژوهش‌های معاصر معمولاً در کنار یکدیگر بررسی می‌شوند.<br /> <br /> == اهمیت تاریخی ==<br /> <br /> اهمیت انقلاب آمریکا تنها در استقلال سیزده مستعمره از بریتانیا خلاصه نمی‌شود.<br /> <br /> این انقلاب یکی از نمونه‌های مهم گذار از حکومت سلطنتی استعماری به جمهوری مبتنی بر قانون اساسی مکتوب بود و مفاهیمی مانند [[حقوق طبیعی]]، رضایت حکومت‌شوندگان، [[حاکمیت مردم]]، نمایندگی و حق مقاومت در برابر حکومت را در یک تجربهٔ سیاسی گسترده به کار گرفت.<br /> <br /> اعلامیهٔ استقلال با بیان اینکه حکومت‌ها قدرت عادلانهٔ خود را از رضایت حکومت‌شوندگان می‌گیرند، به یکی از اسناد مهم تاریخ اندیشهٔ سیاسی مدرن تبدیل شد.&lt;ref&gt;National Archives, “Declaration of Independence (1776).”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در عین حال، انقلاب از آغاز با تناقض‌هایی بنیادین روبه‌رو بود. جامعه‌ای که برابری انسان‌ها را اعلام می‌کرد برده‌داری را حفظ کرد؛ حکومت مبتنی بر رضایت مردم ایجاد شد، اما بخش بزرگی از جمعیت از مشارکت سیاسی محروم بود؛ و استقلال مهاجرنشینان از امپراتوری بریتانیا با توسعهٔ سرزمینی در مناطق بومی همراه شد.<br /> <br /> به همین سبب، میراث انقلاب آمریکا در دو مسیر تاریخی ادامه یافت: از یک سو، تأسیس جمهوری و گسترش اندیشه‌های مشروطه‌خواهانه و حقوق سیاسی؛ و از سوی دیگر، مبارزهٔ طولانی گروه‌های محروم برای تعمیم همان اصول اعلام‌شدهٔ انقلاب به خود آنان.<br /> <br /> پایان رسمی انقلاب با [[معاهده پاریس ۱۷۸۳]] به معنای پایان تحولات ناشی از آن نبود. بحث دربارهٔ قدرت حکومت، آزادی فردی، فدرالیسم، [[تفکیک قوا]] و حقوق شهروندی به تدوین قانون اساسی ۱۷۸۷ و منشور حقوق انجامید و در دوره‌های بعدی تاریخ ایالات متحده ادامه یافت.<br /> <br /> از منظر تاریخ جهانی نیز انقلاب آمریکا بخشی از موج گسترده‌تری از تحولات سیاسی عصر انقلاب‌ها بود و تجربهٔ آن در بحث‌های مربوط به استقلال، جمهوری، قانون اساسی و حقوق طبیعی در کشورهای دیگر بازتاب یافت. به همین دلیل، انقلاب آمریکا هم یک جنگ استقلال، هم یک انقلاب سیاسی و هم نقطه‌ای مهم در تاریخ تحول دولت قانون‌اساسی مدرن محسوب می‌شود.<br /> <br /> == گاه‌شمار کوتاه ==<br /> <br /> * '''۱۷۶۳''' ـ پایان جنگ هفت‌ساله و آغاز مرحلهٔ جدید سیاست بریتانیا در قبال مستعمرات.<br /> * '''۱۷۶۵''' ـ تصویب قانون تمبر و گسترش اعتراضات.<br /> * '''۱۷۷۰''' ـ کشتار بوستون.<br /> * '''۱۷۷۳''' ـ مهمانی چای بوستون.<br /> * '''۱۷۷۴''' ـ قوانین تحمل‌ناپذیر و تشکیل نخستین کنگرهٔ قاره‌ای.<br /> * '''۱۹ آوریل ۱۷۷۵''' ـ نبردهای لکسینگتون و کنکورد و آغاز جنگ مسلحانه.<br /> * '''ژوئن ۱۷۷۵''' ـ تشکیل ارتش قاره‌ای و فرماندهی جورج واشینگتن.<br /> * '''ژانویهٔ ۱۷۷۶''' ـ انتشار ''عقل سلیم'' توماس پین.<br /> * '''۲ ژوئیهٔ ۱۷۷۶''' ـ تصویب قطعنامهٔ استقلال.<br /> * '''۴ ژوئیهٔ ۱۷۷۶''' ـ تصویب اعلامیهٔ استقلال.<br /> * '''اکتبر ۱۷۷۷''' ـ پیروزی آمریکاییان در ساراتوگا.<br /> * '''۱۷۷۸''' ـ اتحاد رسمی فرانسه با ایالات متحده.<br /> * '''۱۷۸۱''' ـ اجرای اصول کنفدراسیون؛ تسلیم کورن‌والیس در یورک‌تاون.<br /> * '''۳ سپتامبر ۱۷۸۳''' ـ امضای معاهدهٔ پاریس و به‌رسمیت‌شناخته‌شدن استقلال ایالات متحده.&lt;ref&gt;National Archives, “Treaty of Paris (1783)”; Library of Congress, “The American Revolution,” timeline.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> <br /> * [[جنگ استقلال آمریکا]]<br /> * [[اعلامیه استقلال ایالات متحده آمریکا]]<br /> * [[ایالات متحده آمریکا]]<br /> * [[جورج واشینگتن]]<br /> * [[توماس جفرسون]]<br /> * [[بنجامین فرانکلین]]<br /> * [[جان آدامز]]<br /> * [[توماس پین]]<br /> * [[جان لاک]]<br /> * [[عصر روشنگری]]<br /> * [[انقلاب فرانسه]]<br /> * [[انقلاب هائیتی]]<br /> * [[جمهوری‌خواهی]]<br /> * [[دموکراسی]]<br /> * [[حقوق طبیعی]]<br /> * [[حاکمیت مردم]]<br /> * [[تفکیک قوا]]<br /> * [[حاکمیت قانون]]<br /> * [[مشروطه‌خواهی]]<br /> * [[پروپاگاندا]]<br /> * [[برده‌داری]]<br /> * [[جنگ هفت‌ساله]]<br /> * [[معاهده پاریس ۱۷۸۳]]<br /> <br /> == منابع == <br /> &lt;references /&gt;<br /> <br /> [[رده:انقلاب آمریکا]]<br /> [[رده:انقلاب‌ها]]<br /> [[رده:انقلاب‌های سده ۱۸ میلادی]]<br /> [[رده:تاریخ ایالات متحده آمریکا]]<br /> [[رده:جنگ استقلال آمریکا]]<br /> [[رده:جنبش‌های استقلال‌طلبانه]]<br /> [[رده:عصر روشنگری]]<br /> [[رده:تاریخ سیاسی]]<br /> [[رده:تاریخ آمریکای شمالی]]<br /> {{DEFAULTSORT:انقلاب آمریکا}}</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7.png&diff=93112 2026-09-21T06:53:44Z

<p>Alireza k h: </p> <hr /> <div></div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%AA%DB%8C&diff=93111 2026-09-21T06:51:33Z

<p>Alireza k h: /* انقلاب‌ها و جنبش‌های جهان */</p> <hr /> <div>این صفحه، نقشهٔ موضوعی مقاله‌های پایه و حیاتی [[ایران‌پدیا]] است. مقاله‌ها بر اساس موضوع غالب، رابطهٔ معنایی و نقش آن‌ها در معماری محتوای دانشنامه طبقه‌بندی شده‌اند. این ساختار به کاربران و موتورهای جست‌وجو کمک می‌کند مسیر میان مقاله‌های مادر، زیرموضوع‌ها و مقاله‌های تخصصی را بهتر بشناسند.<br /> <br /> * پیوندهای قرمز، مقاله‌هایی هستند که هنوز ایجاد نشده‌اند؛ پیوندهای آبی به مقاله‌های موجود یا در حال تکمیل می‌رسند.<br /> * [[ایران‌پدیا:نوشتارهای برگزیده|نوشتارهای برگزیده]] با ({{FA-star}})، نوشتارهای عالی با ({{A-Class-icon}})، [[ایران‌پدیا:نوشتار خوب|نوشتارهای خوب]] با ({{GAicon}}) و نوشتارهای متوسط با ({{B-icon}}) مشخص شده‌اند.<br /> * برخی مقاله‌های چندموضوعی یا تکرارشده در فهرست مبدأ، برای حفظ تمام مدخل‌ها در این نسخه نیز نگه داشته شده‌اند.<br /> <br /> __TOC__<br /> <br /> == انقلاب‌ها، اعتراضات و جنبش‌های اعتراضی ==<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ مقاله‌های اصلی و رویدادها ===<br /> # [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]<br /> # [[خیزش دانشگاه‌ها در اسفند ۱۴۰۴]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ فهرست‌های استانی ===<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]<br /> # [[گالری شهیدان قیام ۱۴۰۴]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان تهران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کرمانشاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان لرستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان خوزستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان فارس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان گیلان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان مازندران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان سیستان و بلوچستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان البرز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان ایلام]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان قزوین]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان همدان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان مرکزی]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان آذربایجان شرقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان آذربایجان غربی]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان گلستان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان زنجان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان هرمزگان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کرمان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان یزد]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان قم]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان بوشهر]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان‌های خراسان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان اردبیل]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان چهارمحال و بختیاری]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در ٰاستان کهگیلویه و بویراحمد]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان سمنان]]<br /> # [[شهیدانی که محل شهادت آنها نامشخص است]]<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ (شماره۲)]]<br /> # [[کشتار در ملکشاهی ۱۴۰۴]]<br /> # [[حمله به بیمارستان خمینی ایلام]]<br /> # [[قطع اینترنت ایران در دی ۱۴۰۴]]<br /> # [[آتش‌نشان‌های شهید در اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ جان‌باختگان ===<br /> # [[داریوش انصاری بختیاروند]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسام خدایاری‌فرد]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[شایان اسدالهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا عظیم‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خداداد شیروانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وهاب موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی فلاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سجاد والامنش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد جلیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور مختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین بیاتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سروش سلیمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رسول کدیوریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا قنبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان بزرگی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرمحمد کوهکن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد نوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا امانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاها صفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احد ابراهیم‌پور عبدلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فارص (محسن) آقامحمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مقدسی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[لطیف کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مبین یعقوب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسیح جلیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد عیوضی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین مونسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل خالدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهمن فتاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکرم پیرگزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روبینا امینیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود ذات‌پرور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی امامی‌پور]]<br /> # [[منصوره حیدری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز منصوری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قاسم روستا]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین ربیعی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا مرادی‌عبدالوند]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مرادی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ولی‌دوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیاکو محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خالد ملایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی عزیزی جعفرآبادی]]<br /> # [[ابراهیم یوسفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روح‌الله ستاره مشتری]]<br /> # [[سامان نظری]]<br /> # [[محمدرضا گروهی]]<br /> # [[رضا رحمتی]]<br /> # [[مجتبی قربانی]]<br /> # [[فرهاد عیوضی دودرایی]]<br /> # [[مهدی سلحشور]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود موسوی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا کرمی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[علی کریمی باولکی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا صیدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بیات سبحانی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی قرباندوست]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی جهانبخش]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد غلامزاده نوشری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سونیا صالحی راد]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آرزو عابدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان علیزاده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم احمدپوریان]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسین میرزایی قلعه‌زنجیری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[برهان اسدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید صالحی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آرنیکا دباغ]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مرادی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین محمدزاده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل حیدری موصلو]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بهرامی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[نعیم عبداللهی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدین دولت‌خواه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی پرویزی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد گنجی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[یزدان افروغ]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزاد خیردار]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر فلاح]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سامان فتاحی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[شعله ستوده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا لشکری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا سمیع‌پور]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی لواسانی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بهنام درویش]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر شکری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر فرد]]<br /> # [[ابوالفضل طاووسی]]<br /> # [[ستایش شفیعی]]<br /> # [[دانیال سبزیکار]]<br /> # [[دیار پورچهریق]]<br /> # [[سیامک راشد]]<br /> # [[هولاکو ایوانی]]<br /> # [[ریبین مرادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[افسانه رضویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا حاجی مرادیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید ابراهیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدا حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ملینا اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نگین قدیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران رفیعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سمانه میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سورنا گلگون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سینا اشکبوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا بهلولی پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسین میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه علی‌محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[متین منتظرالظهور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مبین فیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نازلی جان‌پرور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا بنی‌عامریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال مصطفوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن مصطفوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پویا رستمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرنیا شاد بجارکناری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهره فاضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبنم فردوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمیله شفیعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[معین رنجبر (همایون)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد صالح ظریف‌مقدم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گل‌محمد شاهوزایی (شاهوزهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صنم پوربابایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زیبا دستجردی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسیح شاهوردی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ضیایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال دیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صالح محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌عباس زورقچیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه عباسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صالحه اکبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جعفر جاویدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد بیرانوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الهام طغیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهنام ایزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرش طلوع شیخ‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید مهدوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی میرجعفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین امام‌جمعه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهاران طاهرخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمهدی روستا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پارسا رحمتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی آرمند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن سماکوش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان شکورزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین عشقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مژگان عرفانی‌فر]]<br /> # [[مریم لقمانی]]<br /> # [[محمدحسین کیمیایی]]<br /> # [[گلاله محمودی‌آذر]]<br /> # [[مجتبی باباخانی]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ مقاله‌های اصلی و رویدادها ===<br /> # [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ ایران]]<br /> # [[جمعه خونین زاهدان]]<br /> # [[خیزش ایذه]]<br /> # [[چهلم حدیث نجفی]]<br /> # [[کوکتل مولوتف]]<br /> # [[انقلاب مخملی]]<br /> # [[نسل Z]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ جان‌باختگان ===<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۱]]<br /> # [[مهسا امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حدیث نجفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیکا شاکرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش محمودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قائمی‌فر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خدانور لجعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مونا نقیب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غزاله چلاوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کومار درافتاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان زمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیان پیرفلک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرنیکا قائم‌مقامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی عراقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حنانه کیاکجوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارینا اسماعیل‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیلار حقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاروان قادر شوکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرشاد شهیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما شفیق‌دوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسرا پناهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حسن‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرتین رحمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا سروری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسیم صدقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرین علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مینو مجیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سینا نادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا بهمنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سالار مجاوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هیمن حمزه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا شهپرنیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرشیا امام‌ قلی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عاطفه نعامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران سماک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمیدرضا روحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورش نیک‌نام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حامد سلحشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماهک هاشمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یلدا آقافضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدا رستمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هومن عبداللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین بساطی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نگین عبدالملکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید بادپا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید جواد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[برهان الیاسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امید زارع مؤیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی روزبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال پابندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزین معروفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما نوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهریار عادلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران بصیر توانا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شمال خدیری پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فایق مام قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمومن زندکریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سامان قادرپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل مولودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مختار فتحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان منبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید احمد شکراللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل امیرعطایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصوره سگوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد روحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرمیتا گراوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم رحیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمداقبال نایب‌زهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی احمدپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران شیخه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد میرموسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کمیل ابوالحسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیدجواد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عماد حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آریان مریدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسر شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل آدینه‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدف موحدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل شنبدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارینا ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کبری شیخه سقا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر بیرانوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن محمدپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر اعظمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شادمان احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دنیا فرهادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم اسماعیل‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حاجی رسول‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی زارع اشکذری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم آروین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق فولادی‌وندا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرزاد احمدی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران اکرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[متین نادرخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید مهدی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ اعدام‌شدگان ===<br /> # [[قاسم آبسته]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایوب کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[داوود عبداللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد زهره‌وند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر شیرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قبادلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمهدی کرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حسینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن شکاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال کاظمی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجیدرضا رهنورد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد سلیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید حسین‌نژاد حیدرانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجاهد کورکور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجید کاووسی‌فر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهلا و نسرین کعبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمیدرضا درخشنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران بهرامیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مونا محمودنژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عامر رامش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ساسان آزادوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محراب عبدالله‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالجلیل شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد عباسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عباس اکبری فیض‌آبادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشکان مالکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد محمدی‌نیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین حاتمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاهین واحدپرست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی فهیم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حامد ولیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان کیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم دولت‌آبادی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا میری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی رسولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدامین بیگلری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عارف خوشکار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد امینی دهاقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد زمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان اسفندیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گل‌محمد محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی خانکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین صفری حسین‌آبادی]]<br /> # [[ابوالفضل سپاهی بادجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آروین خیرخواهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهرام صادقی]]<br /> # [[قائم حسینی]]<br /> # [[مجید آدینه]]<br /> <br /> === دیگر اعتراضات، اعتصاب‌ها و جنبش‌ها ===<br /> # [[تظاهرات در ایران]]<br /> # [[تظاهرات قزوین ۱۳۷۳]]<br /> # [[حمله به کوی دانشگاه تهران (۱۸-۲۳ تیر ۱۳۷۸)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات ۱۳۸۸]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات کازرون]]<br /> # [[اعتراضات دی‌‌ماه ۱۳۹۶]]<br /> # [[اعتراضات دی‌‌ماه ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات لردگان ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات عراق ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات ۱۳۹۸ ایران]]<br /> # [[قیام تشنگان]]<br /> # [[مادران آبان]]<br /> # [[اعتصاب غذای زندانیان سیاسی - سه‌شنبه‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === جان‌باختگان دیگر اعتراضات ===<br /> # [[نیکتا اسفندانی]]<br /> # [[رامین پوراندرجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارو قهرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت ابراهیم‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید زینالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی صالحی]]<br /> # [[نوید افکاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید بهبودی]]<br /> # [[عبدالله لرستانی]]<br /> # [[مهدی نیکویی]]<br /> # [[حمزه بریهی]]<br /> # [[فرزاد انصاری‌فر]]<br /> # [[محسن محمدپور]]<br /> # [[آرشام ابراهیمی]]<br /> # [[پویا بختیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدجواد عابدی]]<br /> # [[پژمان قلی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد معین‌فر]]<br /> # [[مهدی دائمی]]<br /> # [[رضا معظمی گودرزی]]<br /> # [[فرهاد مجدم]]<br /> # [[پدرام جعفری]]<br /> # [[سجاد رضایی]]<br /> # [[صدف موحدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد طاهری]]<br /> # [[مینا شیخی]]<br /> # [[میلاد محققی]]<br /> # [[آذر میرزاپور زهابی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا انجوی]]<br /> # [[صانع ژاله]]<br /> # [[محمد مختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر هارون رشیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == مقاومت و اپوزیسیون ایران ==<br /> <br /> === سازمان‌ها، شوراها و ساختارهای مقاومت ایران ===<br /> # [[اپوزیسیون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رهبری ذی‌صلاح]]<br /> # [[پیام‌های مسعود رجوی]]<br /> # [[سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[شورای ملی مقاومت ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جبهه همبستگی ملی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سخنرانی مسعود رجوی در ۴ بهمن ۱۳۵۷]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طرح شورای ملی مقاومت درباره آزادی‌ها و حقوق زنان]]<br /> # [[طرح شورای ملی مقاومت ایران برای خودمختاری کردستان ایران]]<br /> # [[طرح صلح شورای ملی مقاومت]]<br /> # [[۳۰ مهر ۱۳۷۲ سالروز انتخاب مریم رجوی به عنوان رئیس جمهور دوران انتقال]]<br /> # [[طرح ده ماده‌ای مریم رجوی برای ایران فردا]]<br /> # [[نهضت عیاران]]<br /> # [[میلیشیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ترور زهرا رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[۵ مهر ۱۳۶۰]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جریان اپورتونیستی چپ نما در سازمان مجاهدین خلق (۱۳۵۴)]]<br /> # [[فراخوان به مسلح شدن جوانان توسط مسعود رجوی]]<br /> # [[کانون‌های شورشی]]<br /> # [[کمیسیون‌های شورای ملی مقاومت ایران]]<br /> # [[کتاب تشدید تروریسم و جنگ‌افروزی رژیم ایران]]<br /> # [[حمله تروریستی پشت آشان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار قرارگاه حبیب]]<br /> # [[عملکرد ۴۰ ساله‌ی مجاهدین خلق پس از انقلاب ضدسلطنتی]]<br /> # [[شورشگران]]<br /> # [[جبهه خلق و ضدخلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خط قرمز]]<br /> # [[افشای طرح کویر]]<br /> # [[راه‌حل سوم]]<br /> # [[فراخوان کمیته دوستان ایران آزاد در کشورهای نوردیک]]<br /> # [[قطعه‌ی ۴۱ بهشت زهرا]]<br /> # [[گزارش تحقیقات سایبری تردستون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تهاجم کانون‌های شورشی به بیت خامنه‌ای]]<br /> # [[اعلام دولت موقت توسط شورای ملی مقاومت ایران]]<br /> <br /> === رهبری، مسئولان و تشکیلات مجاهدین خلق ===<br /> # [[مسئول اول سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[تشکیلات مجاهدین خلق ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورای رهبری مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[شورای مرکزی مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[مسئول اول سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[هژمونی زنان در سازمان مجاهدین خلق ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تاریخچه و رویدادهای سازمان مجاهدین خلق ===<br /> # [[فاز سیاسی فاز نظامی]]<br /> # [[عاشورای مجاهدین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[۴ خرداد ۱۳۵۱ شهادت بنیانگذاران سازمان مجاهدین خلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ضربه اول شهریور ۵۰ به مجاهدین]]<br /> # [[ضربه ۱۲ اردیبهشت ۱۳۶۱]]<br /> # [[فاز سیاسی فاز نظامی]]<br /> # [[کودتای ۱۷ ژوئن ۲۰۰۳]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب ایدئولوژیک درونی مجاهدین]]<br /> # [[عملیات جاری]]<br /> # [[کاندیداتوری مسعود رجوی]]<br /> # [[خروج نام سازمان مجاهدین خلق ایران از لیست تروریستی انگلستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خروج نام مجاهدین از فهرست تروریستی اتحادیه اروپا]]<br /> # [[خروج نام سازمان مجاهدین از لیست تروریستی آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حکم شورای حکومتی عراق علیه مجاهدین خلق]]<br /> # [[قرارداد آتش‌بس بین مجاهدین و آمریکا]]<br /> # [[پرواز مسعود رجوی از تهران به پاریس]]<br /> # [[عزیمت مسعود رجوی از پاریس به عراق]]<br /> <br /> === عملیات و فعالیت‌های ارتش آزادی‌بخش ملی ایران ===<br /> # [[ارتش آزادی‌بخش ملی ایران]]<br /> # [[عملیات آفتاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عملیات چلچراغ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عملیات فروغ جاویدان]]<br /> # [[عملیات مروارید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مؤسسان پنجم ارتش آزادی‌بخش]]<br /> # [[بمباران قرارگاه‌های مجاهدین در کوت و جلولا]]<br /> # [[رژه ارتش آزادیبخش ملی ایران]]<br /> # [[جنگ آلان]]<br /> <br /> === قرارگاه اشرف، لیبرتی و انتقال به آلبانی ===<br /> # [[قرارگاه لیبرتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف ۳]]<br /> # [[قرارگاه اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله نیروهای ارتش عراق به قرارگاه اشرف ۶ و ۷ مرداد ۱۳۸۸]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله نیروهای ارتش عراق به قرارگاه اشرف ۱۹ فروردین ۱۳۹۰]]<br /> # [[قتل عام ۱۰ شهریور ۱۳۹۲ اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انتقال اعضای سازمان مجاهدین خلق به آلبانی]]<br /> <br /> === گردهمایی‌ها، تظاهرات و کنفرانس‌های مقاومت ===<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در استادیوم امجدیه ۲۲ خرداد ۱۳۵۹]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی آزادی، فلسفه‌ی انقلاب]]<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در تبریز]]<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در رشت]]<br /> # [[گردهمایی آینده انقلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات ۳۰ خرداد ۱۳۶۰]]<br /> # [[تظاهرات مادران ۱۳۶۰]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی جهانی ایران آزاد ۱۴۰۰]]<br /> # [[گردهمایی سالانه مجاهدین]]<br /> # [[تظاهرات استکهلم ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات لندن ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات واشنگتن]]<br /> # [[تظاهرات بروکسل]]<br /> # [[تظاهرات برلین ۱۳۹۸]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد آبان ۱۴۰۰ - واشینگتن]]<br /> # [[تظاهرات پاریس ۱۴۰۱]]<br /> # [[سفر مریم رجوی به ایتالیا ۱۴۰۲]]<br /> # [[کنفرانس درباره نسل کشی در قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[کنفرانس سیاست جدید]]<br /> # [[کنفرانس مقاومت ایران در پارلمان اروپا (۱۴۰۴)]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد در پارلمان ایتالیا]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد ۱۴۰۴ ایتالیا (رم)]]<br /> # [[کنفرانس «ایران به‌پاخاسته در مقابل رژیم اعدام‌ها»]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در بروکسل (۱۴۰۴)]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در نیویورک (۱‍۴۰۴)]]<br /> # [[کنفرانس برلین (۲۰۲۵)]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان انگلستان- آبان ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس برلین آبان ۱۴۰۴]]<br /> # [[اجلاس پارلمان اروپا در ۱۹ آذر ۱۴۰۴ (۱۰ دسامبر ۲۰۲۵)]]<br /> # [[دومین اجلاس پارلمان اروپا در روز جهانی حقوق بشر]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان فرانسه آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس کنگره آمریکا آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس دوحزبی سنای آمریکا آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات بزرگ برلین - ۱۸ بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس ایران: چشم‌انداز تغییر - ۱۹ بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات مونیخ در ۲۴ بهمن ۱۴۰۴ (۱۳ فوریه ۲۰۲۶)]]<br /> # [[کنفرانس بین‌المللی زنان در آستانه ۸ مارس ۲۰۲۶]]<br /> # [[کنفرانس آنلاین مریم رجوی با شخصیت‌های سیاسی- ۱۴اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در واشنگتن- ۱۶اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در پاریس- ۱۶اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس حقوق بشر در ژنو-۲۱ اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس در پارلمان انگلستان]]<br /> # [[تظاهرات پاریس؛ اعتراض جهانی به اعدام]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان انگلستان، ۸اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات واشنگتن ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی جهانی ایران آزاد ۲۰۲۶]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کنفرانس بین‌المللی دادخواهی قتل‌عام ۱۳۶۷ ـ ۱۴ شهریور]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در پاریس ـ ۲۱ شهریور ۱۴۰۵]]<br /> <br /> === حمایت‌های بین‌المللی، بیانیه‌ها و قطعنامه‌ها ===<br /> # [[بیانیه ملی ایرانیان]]<br /> # [[بیانیه ملی ایرانیان]]<br /> # [[جایزه خدمات بشردوستانه بین‌المللی هندوستان]]<br /> # [[قطعنامه ۱۰۰ کنگره آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گروه پارلمانی دفاع از حقوق و حفاظت اشرف ۳ در کنگره آمریکا]]<br /> # [[قطعنامه ۱۱۴۸ کنگره آمریکا]]<br /> # [[قطعنامه ۱۶۶ کنگره آمریکا]]<br /> # [[نامه سرگشاده «کمیته آلمانی همبستگی برای ایران آزاد»]]<br /> # [[بیانیه اکثریت سنای ایتالیا]]<br /> # [[نامه‌ی ۴۵ شخصیت‌ بین‌المللی به رهبران جهان و رؤسای پارلمان‌]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۳۰۰ گروه پارلمانی، اتحادیه کارگری، شخصیت سیاسی، حقوقی و مدنی]]<br /> # [[نامه مشترک ۱۰۲ برنده جایزه نوبل به دبیرکل سازمان ملل متحد]]<br /> # [[هفتاد‌ودومین قطعنامه سازمان ملل متحد]]<br /> # [[بیانیه حمایت برندگان نوبل از قیام ۱۴۰۴]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قطعنامه پارلمان اروپا- ۲۳بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[بیانیه حمایت شخصیت‌های جهانی از دولت موقت]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۵۷ برنده جایزه نوبل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نامه ۳۰۹شخصیت به دبیر کل سازمان ملل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قطعنامه پارلمان اروپا - ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیانیه جوانان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیانیه ۳۰۰۰ شخصیت بین‌المللی]]<br /> <br /> === رسانه‌ها، منابع مالی و پایگاه اجتماعی مقاومت ===<br /> # [[نشریه مجاهد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منابع مالی مجاهدین خلق]]<br /> # [[پایگاه اجتماعی مجاهدین خلق]]<br /> # [[شیطان سازی علیه مجاهدین خلق]]<br /> # [[گلریزان همیاری]]<br /> # [[رادیو صدای مجاهد]]<br /> <br /> === احزاب و سازمان‌های اپوزیسیون ایران ===<br /> # [[جبهه ملی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حزب دموکرات کردستان ایران]]<br /> # [[حزب کومله]]<br /> # [[حزب توده ایران]]<br /> # [[سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر]]<br /> # [[کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی-اتحادیه ملی]]<br /> # [[سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران]]<br /> # [[انشعابات سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران]]<br /> # [[سازمان خبات انقلابی کردستان ایران]]<br /> # [[حزب آزادی کردستان]]<br /> # [[حزب دموکرات کردستان (لاده‌ران)]]<br /> # [[حزب کمونیست ایران]]<br /> # [[حزب کمونیست ایران (مارکسیست-لنینیست-مائوئیست)]]<br /> # [[حزب کمونیست کارگری ایران]]<br /> # [[حزب کمونیست کارگری ایران - حکمتیست]]<br /> # [[حزب کار ایران (توفان)]]<br /> # [[پژاک]]<br /> # [[جنبش دانشجویی]]<br /> # [[کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی-اتحادیه ملی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حزب رستاخیز]]<br /> # [[نهضت آزادی]]<br /> # [[جیش العدل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جبهه آزادیبخش ملی الجزایر]]<br /> # [[ارتش آزادیبخش ملی الجزایر]]<br /> # [[اخوان‌المسلمین]]<br /> <br /> === نظامیان و پرسنل ارتش هوادار مجاهدین ===<br /> # [[پرسنل ارتش هوادار مجاهدین]]<br /> # [[سرهنگ خلبان بهزاد معزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سروان خلبان مصطفی وجدانی طباطبایی]]<br /> <br /> == حقوق بشر، سرکوب و زندان ==<br /> <br /> === اعدام، کشتار و شکنجه ===<br /> # [[سرکوب کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محاکمه اسدالله اسدی]]<br /> # [[قتل‌های زنجیره‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشتار در نیزار ماهشهر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرونده خانه اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل داریوش مهرجویی و همسرش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشتار حجاج در مکه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل زیر شکنجه]]<br /> # [[سرکوب در ایران]]<br /> <br /> === قتل‌عام زندانیان سیاسی و جنبش دادخواهی ===<br /> # [[هیئت مرگ]]<br /> # [[قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[گورستان خاوران]]<br /> # [[قتل‌عام در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[هیئت مرگ]]<br /> # [[راهرو مرگ]]<br /> # [[گزارش جاوید رحمان درباره قتل عام۱۳۶۰ و ۱۳۶۷]]<br /> <br /> === حقوق بشر و حقوق بین‌الملل ===<br /> # [[نقض حقوق بشر در ایران]]<br /> # [[قطعنامه‌های حقوق‌بشر علیه رژیم ایران]]<br /> # [[نسل‌کشی]]<br /> # [[شکنجه]]<br /> # [[اعدام در ایران]]<br /> # [[زندانیان سیاسی در حکومت شاه]]<br /> # [[روز جهانی کارگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصل عدم توسل به زور]]<br /> # [[انجمن حقوق بین‌الملل]]<br /> # [[حق تعیین سرنوشت]]<br /> # [[تمامیت ارضی]]<br /> # [[حقوق بین‌الملل]]<br /> # [[حقوق بین‌المللی بشردوستانه]]<br /> # [[روز جهانی آزادی مطبوعات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قانون پناهندگی]]<br /> # [[قرارداد وین درباره روابط سیاسی]]<br /> # [[کنوانسیون برن برای حمایت از آثار ادبی و هنری]]<br /> # [[کنوانسیون ژنو]]<br /> # [[مداخله بشردوستانه]]<br /> # [[مصونیت دیپلماتیک]]<br /> # [[اعلامیه جهانی حقوق بشر]]<br /> # [[آزادی]]<br /> # [[آزادی بیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی رسانه]]<br /> # [[آزادی از ترس]]<br /> # [[بازداشت موقت]]<br /> # [[برابری در برابر قانون]]<br /> # [[حریم شخصی]]<br /> # [[حق درخواست]]<br /> # [[حقوق بشر (انسان)]]<br /> # [[خانه امن]]<br /> # [[دفاع مشروع]]<br /> # [[روز حقوق بشر]]<br /> # [[روز جهانی ناپدیدشدگان]]<br /> # [[سازمان مردم‌نهاد]]<br /> # [[شورای حقوق‌بشر سازمان ملل متحد]]<br /> # [[فعال حقوق بشر]]<br /> # [[گزارشگر ویژه حقوق بشر]]<br /> # [[فصل هفتم منشور سازمان ملل متحد]]<br /> # [[مهاجرت آزاد]]<br /> # [[میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی]]<br /> # [[میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی]]<br /> # [[حقوق طبیعی]]<br /> # [[حق انقلاب]]<br /> # [[احکام دینی]]<br /> # [[تفتیش عقاید]]<br /> # [[جنایت علیه بشریت]]<br /> # [[فتوا]]<br /> # [[فتوای قتل عام زندانیان سیاسی]]<br /> # [[بغی]]<br /> # [[محاربه]]<br /> # [[حاکم شرع]]<br /> # [[استرداد]]<br /> # [[شکنجه دولتی]]<br /> # [[استقلال قضایی]]<br /> # [[دادگاه قانون اساسی]]<br /> # [[قطعنامه ۲۰۲۵ شورای حکام آژانس]]<br /> # [[دفاعیات کنت لوئیس]]<br /> # [[بیانیه گروه هفت و همکاران آن در محکومیت سرکوب فرامرزی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[شکایت کیفری علیه کاظم غریب‌آبادی]]<br /> <br /> === زندان‌ها و بازداشتگاه‌ها ===<br /> # [[زندان اوین]]<br /> # [[زندان قصر]]<br /> # [[زندان قزلحصار]]<br /> # [[زندان گوهردشت]]<br /> # [[زندان کهریزک]]<br /> # [[زندان دیزل‌آباد]]<br /> # [[زندان یونسکو]]<br /> # [[زندان قزل‌قلعه]]<br /> # [[زندان فشافویه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زندان قرچک]]<br /> # [[زندان تهران بزرگ]]<br /> # [[زندان حشمتیه]]<br /> # [[زندان سراوان]]<br /> # [[زندان زابل]]<br /> # [[زندان مرکزی مشهد]]<br /> # [[زندان عادل‌آباد شیراز]]<br /> # [[زندان خورین]]<br /> # [[زندان تبریز]]<br /> # [[زندان مرکزی اورمیه]]<br /> # [[زندان فجر دزفول]]<br /> # [[زندان دستگرد اصفهان]]<br /> # [[زندان شیبان اهواز]]<br /> # [[زندان صیدنایا]]<br /> # [[زندان لاکان رشت]]<br /> # [[زندان قرچک ورامین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == اشخاص و زندگی‌نامه‌ها ==<br /> <br /> === کنشگران، زندانیان سیاسی و چهره‌های اجتماعی ===<br /> # [[کاظم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین نقدی]]<br /> # [[محسن دگمه‌چی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزاد کمانگر]]<br /> # [[شیرین علم‌هولی]]<br /> # [[ستار بهشتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم رسولی]]<br /> # [[سید ابراهیم رسولی]]<br /> # [[مجید اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی حاج‌آقایی]]<br /> # [[حاج خلیل رضایی]]<br /> # [[احسان فتاحیان]]<br /> # [[ارژنگ داوودی]]<br /> # [[زهرا صفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد کرد زنگنه]]<br /> # [[فاطمه مثنی]]<br /> # [[کیانوش زندی]]<br /> # [[زهرا کاظمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروغ تقی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرستو معینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گلرخ ایرایی]]<br /> # [[سهیل عربی]]<br /> # [[آرش صادقی]]<br /> # [[مریم اکبری منفرد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیره جلالی]]<br /> # [[آتنا دائمی]]<br /> # [[هاشم خواستار]]<br /> # [[حسین سودمند]]<br /> # [[ناصر فهیمی]]<br /> # [[داریوش فروهر]]<br /> # [[پروانه مجد اسکندری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یحیی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هدی صابر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه فارسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زینب جلالیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انورخضری]]<br /> # [[ادریس جمشیدزهی]]<br /> # [[شریفه محمدی]]<br /> # [[وریشه مرادی]]<br /> # [[پخشان عزیزی]]<br /> # [[حاج خلیل رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی یونسی]]<br /> # [[امیرحسین مرادی]]<br /> # [[منوچهر فلاح]]<br /> # [[احسان فریدی]]<br /> # [[علیرضا شریعت‌پناهی]]<br /> # [[مسعود جامعی]]<br /> # [[فرشاد اعتمادی‌فر]]<br /> # [[آرمین (احسان) خدایاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا مرداسی (حمیداوی)]]<br /> # [[حافظ فروحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرمان صادقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن بیت عبدالله]]<br /> # [[سعید عباسی]]<br /> # [[الهه فولادی]]<br /> # [[یعقوب درخشان]]<br /> # [[زینب همرنگ سیدبگلو]]<br /> # [[ارغوان فلاحی]]<br /> # [[معصومه (شیوا) اسماعیلی]]<br /> # [[پژمان توبره‌ریزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سمیه رشیدی]]<br /> # [[غلامحسین کلبی]]<br /> # [[محمدجواد وفایی ثانی]]<br /> # [[محمد معصوم شاهی]]<br /> # [[زهرا شهباز طبری]]<br /> # [[رضا عبدالی]]<br /> # [[کریم خجسته]]<br /> # [[خسرو علیکردی]]<br /> # [[شاهین ذوقی‌تبار]]<br /> # [[خسرو رهنما]]<br /> # [[احسان رستمی]]<br /> # [[ربابه ماسوری]]<br /> # [[علی معزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور جمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود مسجودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا کمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فتح‌الله آوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عیسی چاری]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انقلابیون و اعضای مقاومت ایران ===<br /> # [[محمدعلی جابرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرپرویز پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی میهندوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کریم(محراب)رشیدی]]<br /> # [[ناصر صادق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف ربیعی]]<br /> # [[موسی خیابانی]]<br /> # [[آذر رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر مقدم]]<br /> # [[احمد (عبدالله) کلاهدوز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش سیفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهناز کلانتری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سوسن میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فضل‌الله تدین چهارسوقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بازرگانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم ذوالانوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی جوان خوشدل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شکرالله مشکین فام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجید شریف واقفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی صمدیه لباف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهر احمدزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود احمدزاده]]<br /> # [[احمد رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود عسگری‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی باکری]]<br /> # [[محمود قائمشهر]]<br /> # [[بهجت تیفتکچی]]<br /> # [[رسول مشکین‌فام]]<br /> # [[محمود شامخی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا سعادتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ضابطی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین رضایی]]<br /> # [[طاهره طلوع]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا خسروی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گوهر ادب‌آواز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سکینه چاقوساز]]<br /> # [[معصومه کبیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صارمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جعفر کاظمی]]<br /> # [[منیره رجوی]]<br /> # [[حجت زمانی]]<br /> # [[ثریا ابوالفتحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[معصومه عضدانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالرضا رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف احمدی]]<br /> # [[سیاوش سیفی]]<br /> # [[ابراهیم ذاکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ندا حسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدیقه مجاوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولی‌الله فیض مهدوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه مصباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی شفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر اکبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلیل گادانی]]<br /> # [[زهره قائمی]]<br /> # [[گیتی گیوه‌چینیان زاده]]<br /> # [[ابراهیم ذاکری]]<br /> # [[محمد سیدی کاشانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین مدنی]]<br /> # [[مسعود رجوی]]<br /> # [[مریم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مریخی]]<br /> # [[مهدی ابریشمچی]]<br /> # [[محمد سید المحدثین]]<br /> # [[محمد علی توحیدی]]<br /> # [[فهیمه اروانی]]<br /> # [[مژگان پارسایی]]<br /> # [[زهره اخیانی]]<br /> # [[صدیقه حسینی]]<br /> # [[مهوش سپهری]]<br /> # [[بهشته شادرو]]<br /> # [[شهرزاد حاج‌سیدجوادی]]<br /> # [[گیتی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حیاتی]]<br /> # [[محمود عطایی]]<br /> # [[محمود عضدانلو]]<br /> # [[محمد حنیف نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید محسن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اصغر بدیع زادگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین پارسیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن جزنی]]<br /> # [[اسماعیل شریف‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز دهقانی]]<br /> # [[ابوالحسن خانعلی]]<br /> # [[شکرالله پاکنژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خسرو روزبه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرپرویز پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر صفایی فراهانی]]<br /> # [[خسرو گلسرخی]]<br /> # [[میرزا کوچک‌ خان جنگلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ستارخان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مادر ذاکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آراسته قلی‌وند]]<br /> # [[عالیه بازرگان]]<br /> # [[محترم ایجه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود بنی‌هاشمی]]<br /> # [[عباس عمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد رئوف بشردوست]]<br /> # [[داریوش سلحشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه احمدی اسکویی]]<br /> # [[محمدحسین جنتی لادانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کرامت‌الله دانشیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزیز رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود فرشچی]]<br /> # [[مجید کاووسی‌فر]]<br /> # [[سعید سنگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رامین حسین‌پناهی]]<br /> # [[عباس مدرسی‌فر]]<br /> # [[عبدالرحمان قاسملو]]<br /> # [[حمیرا اشراق]]<br /> # [[فضیلت علامه حائری]]<br /> # [[حیدر قربانی]]<br /> # [[محسن محمدباقر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته اسفندیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عفت حداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم گلزاده غفوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[راضیه کرمانشاهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عذرا علوی طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد زیبرم]]<br /> # [[بتول رجایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسترن عظیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گداعلی صابر مطلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسین سیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود بریسمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن نگهبان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید ماسوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن معصومی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی قره‌اوغلانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر باباعلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کریم جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالرحیم احراری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حسن‌ کاویار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی یونسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شکرالله ربیعی]]<br /> # [[امیرحسین مرادی]]<br /> # [[سید علی نبوی چاشمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم باقرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین حبیبی]]<br /> # [[عباس مفتاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گیتی‌السادات جوزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن ضیاظریفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرنوش ابراهیمی روشن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا گلی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پروانه پیوستگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود شکیبانژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یحیی شجاعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حمزه لوئیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی نجاتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حوا برزگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهرزاد مرشدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نصرت رمضانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی حسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز احسانی اسلاملو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صبا هفت‌ برادران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صمد بهرنگی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ اعظمی لرستانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الله‌قلی خان جهانگیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین جهانگیری]]<br /> # [[شهلا حریری مطلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا معدنچی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین نقدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم هژبریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمالک علوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا خالقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا مسعودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد رضا شادبختی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاهپور علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وحید بنی عامریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پویا قبادی بیستونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک علیپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکبر (شاهرخ) دانشورکار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد تقوی سنگدهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن منتظر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن عضدانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صاحب (مهدی) ذبیحیان لنگرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد بگلری (نوشین)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صمیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایرج ماسوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا (عبدالله) راتبی]]<br /> # [[خانواده مصباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته شبانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عطیه محررخوانساری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اصغر اکبرنیا منصور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حسن‌ کاویار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرح اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیومرث سیدخلخال]]<br /> # [[حسن سرخوش]]<br /> # [[مریم قدسی‌مآب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم سیفان بابایی]]<br /> # [[حفیظ الله شمس]]<br /> # [[زهره بنی‌جمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سلطنت رمیم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قادر ویسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شایان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود فرد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد درودیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشید اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم افجه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور رادپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته ازهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید خادمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین خیابانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صغری داوودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یزدان تیموریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین شهرابی فراهانی]]<br /> # [[مژگان مهدوی]]<br /> # [[مهناز میمنت]]<br /> # [[اختر مولوی]]<br /> # [[محمود میمنت]]<br /> <br /> === سیاست‌مداران ایرانی ===<br /> # [[رضاشاه پهلوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا پهلوی]]<br /> # [[اشرف پهلوی]]<br /> # [[علی امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اقبال لاهوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالحسین تیمورتاش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دکتر محمد مصدق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیّدحسن تقی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیدحسین فاطمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعباس هویدا]]<br /> # [[بی‌بی مریم بختیاری]]<br /> # [[جمشید آموزگار]]<br /> # [[جعفر شریف‌امامی]]<br /> # [[عبدالرحمن قاسملو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق شرفکندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق قطب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی بازرگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[داریوش فروهر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت‌الله سحابی]]<br /> # [[یدالله سحابی]]<br /> # [[محمدتقی شریعتی مزینانی]]<br /> # [[یحیی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ملکی]]<br /> # [[ابراهیم یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن بنی‌صدر]]<br /> # [[محمود افشارطوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا آقاخان کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاپور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ترور شاپور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دکتر حشمت طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تیمور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسن رشدیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی فروغی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهر احمدزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مظفر بقایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد قوام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید ضیاءالدین طباطبایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سردار اسعد بختیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمجید میرزا عین‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم سامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نورالدین کیانوری]]<br /> <br /> === مقام‌ها و مسئولان جمهوری اسلامی ===<br /> # [[روح‌الله خمینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صیاد شیرازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی رازینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجتبی خامنه‌ای]]<br /> # [[مرتضی مطهری]]<br /> # [[احمد خمینی]]<br /> # [[علی فلاحیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید علی خامنه ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم سلیمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی کروبی]]<br /> # [[ابوالحسن بنی‌صدر]]<br /> # [[میرحسین موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدتقی مصباح یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد خاتمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود احمدی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن روحانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسینعلی نیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم رئیسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین باقری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی اشراقی]]<br /> # [[مصطفی پورمحمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله لاجوردی]]<br /> # [[علی لاریجانی]]<br /> # [[صادق لاریجانی]]<br /> # [[محمود هاشمی شاهرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ری شهری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قربانعلی دری نجف‌آبادی]]<br /> # [[حسین اشتری]]<br /> # [[ابوالقاسم صلواتی]]<br /> # [[محمدباقر قالیباف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن شاهوارپور]]<br /> # [[علی باقری‌ کنی]]<br /> # [[صادق قطب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا پناهیان]]<br /> # [[عطاءالله اشرفی اصفهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین محسنی اژه‌ای]]<br /> # [[حمید نوری]]<br /> # [[داوود رحمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکبر هاشمی رفسنجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسینعلی منتظری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا رادان]]<br /> # [[حسین سلامی]]<br /> # [[سید رضی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایمان افشاری]]<br /> # [[محمدرضا زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی عموزاد]]<br /> # [[قاضی محمدرضا عموزاد خلیلی]]<br /> # [[محسن فخری‌زاده مهابادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بهشتی]]<br /> # [[قاضی محمدرضا توکلی]]<br /> # [[مهدی نصیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا عسگری]]<br /> # [[مصطفی تاجزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین امیرعبداللهیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی آل هاشم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مخبر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین احمدی شاهرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مالک رحمتی]]<br /> # [[حسین طائب]]<br /> # [[سعید جلیلی]]<br /> # [[مسعود پزشکیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اصغر حجازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامعلی حداد عادل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین قاضی‌زاده هاشمی]]<br /> # [[علیرضا زاکانی]]<br /> # [[محمد محمدی گلپایگانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا عارف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مقیسه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک زنجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید امامی]]<br /> # [[حسین همدانی]]<br /> # [[صادق خلخالی]]<br /> # [[حسین موسوی تبریزی]]<br /> # [[محمود هاشمی شاهرودی]]<br /> # [[امیرعلی حاجی‌زاده]]<br /> # [[روح‌الله حسینیان]]<br /> # [[علی قدوسی]]<br /> # [[تریتا پارسی]]<br /> # [[علی شمخانی]]<br /> # [[احمد علم‌الهدی]]<br /> # [[احمد خاتمی]]<br /> # [[کاظم صدیقی]]<br /> # [[احمد توکلی]]<br /> # [[سید محمد حسین‌زاده حجازی]]<br /> # [[محمدباقر ذوالقدر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسین مجید موسوی افتخاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن تهرانی مقدم]]<br /> # [[اسدالله اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر ولایتی]]<br /> # [[وحید حقانیان]]<br /> # [[غفور درجزی]]<br /> # [[احمد وحیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد پاکپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا اعرافی]]<br /> # [[امیر حاتمی]]<br /> # [[اسماعیل خطیب]]<br /> # [[علی‌رضا تنگسیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کمال خرازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین دهقان]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === آمران و عاملان سرکوب و کشتار ===<br /> # [[امجد یوسف]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === شخصیت‌های تاریخی ایران ===<br /> # [[کوروش بزرگ]]<br /> # [[یپرم خان]]<br /> # [[یعقوب لیث]]<br /> # [[کیخسرو]]<br /> # [[محمدتقی‌ پسیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرکبیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رئیس‌علی دلواری]]<br /> # [[شاه نعمت‌ الله ولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروغ‌السلطنه آذرخشی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی محمد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوارد باسکرویل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آستفیک داویدیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابومسلم خراسانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزارضا کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ملک‌المتکلمین]]<br /> # [[جهانگیرخان صوراسرافیل]]<br /> # [[محمود محمود]]<br /> # [[میرزا ملکم‌خان]]<br /> # [[صادق رضازاده شفق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهره قره‌العین]]<br /> # [[ناظم‌الاسلام کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد اسماعیل امیرخیزی]]<br /> # [[میرزا محمدصادق آقا مجتهد تبریزی]]<br /> # [[کریم طاهرزاده بهزاد]]<br /> # [[میرزا جواد سعدالدوله]]<br /> # [[سید محمد طباطبایی]]<br /> # [[سید عبدالله بهبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آخوند ملا محمدکاظم خراسانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم صفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ملک‌زاده]]<br /> # [[سید جمال‌الدین اسدآبادی]]<br /> # [[ستارخان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسن‌خان مشیرالدوله]]<br /> # [[نجفقلی خان صمصام‌السلطنه بختیاری]]<br /> # [[میرزا محمدعلی خان تربیت]]<br /> # [[میرزا علی‌اصغر خان اتابک اعظم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزاحسن خان وثوق‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حیدرخان عمواوغلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا محمدحسین نائینی]]<br /> # [[شیخ احمد تربتی]]<br /> # [[سید جمال‌الدین واعظ اصفهانی]]<br /> # [[مهدی قلی‌خان هدایت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی ارداقی]]<br /> # [[عبدالرحیم طالبوف تبریزی]]<br /> # [[یحیی دولت‌آبادی]]<br /> # [[سید محمدرضا مساوات]]<br /> # [[سلیمان خان میکده]]<br /> # [[میرزا حسین خلیلی تهرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدیقه دولت‌آبادی]]<br /> # [[عبدالمجید میرزا عین‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسین خان سپهسالار]]<br /> # [[میرزای شیرازی]]<br /> # [[مریم عمید سمنانی]]<br /> # [[زین‌العابدین مراغه‌ای]]<br /> # [[محمدولی خان تنکابنی]]<br /> # [[میرزا حسن مستوفی‌الممالک آشتیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران میرزا]]<br /> # [[عباسقلی آدمیت]]<br /> # [[الله‌یار خان آصف‌الدوله]]<br /> # [[حسین پاشا خان]]<br /> # [[علی موسیو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک خرمدین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === رهبران و سیاست‌مداران جهان ===<br /> # [[امه سه‌زر]]<br /> # [[الی ویزل]]<br /> # [[لرد راسل جانسون]]<br /> # [[مولود آئونیت]]<br /> # [[محمود شریف بسیونی]]<br /> # [[آلبرتو نیسمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لرد رابین کوربت]]<br /> # [[لرد اسلین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد سوکارنو]]<br /> # [[محمد سوهارتو]]<br /> # [[ایندیرا گاندی]]<br /> # [[احمد بن بلا]]<br /> # [[ژاندارک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهاتما گاندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نلسون ماندلا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آبراهام لینکلن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جو لیبرمن]]<br /> # [[جورج واشنگتن]]<br /> # [[وینستون چرچیل]]<br /> # [[ژوزف استالین]]<br /> # [[پینوشه]]<br /> # [[جمال عبدالناصر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد انور السادات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدولف هیتلر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولیویه ونده کاستیل]]<br /> # [[اریک داوید]]<br /> # [[آلخو ویدال کوادراس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آبه پیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بنیتو موسولینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرانسیسکو فرانکو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اورسولا گرترود فون در لاین]]<br /> # [[اسماعیل هنیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هانری لکلرک]]<br /> # [[ناپلئون بناپارت]]<br /> # [[نیکلای چائوشسکو]]<br /> # [[سون یات سن]]<br /> # [[سید احمد غزالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جاوید رحمان]]<br /> # [[مارتین لوتر کینگ جونیور]]<br /> # [[ژان زیگلر]]<br /> # [[لخ والسا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژرژ-هنری بوته‌یه]]<br /> # [[رینالدو گالیندو پل]]<br /> # [[موریس دنبی کاپیتورن]]<br /> # [[احمد شهید]]<br /> # [[عاصمه جهانگیر]]<br /> # [[مای ساتو]]<br /> # [[بشار اسد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسن نصرالله]]<br /> # [[احمد چلبی]]<br /> <br /> === انقلابیون و کنشگران بین‌المللی ===<br /> # [[رزا لوگزامبورگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[چه گوارا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نلسون ماندلا]]<br /> # [[سیمون بولیوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولادیمیر لنین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشی‌مین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آنی ازبرت]]<br /> # [[سوفان چان]]<br /> # [[هارون هاشمی]]<br /> # [[سمینا اقبال]]<br /> # [[یاسر عرفات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوجهاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سالوادور آلنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پاتریس لومومبا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویکتور خارا]]<br /> # [[وو نگوین جیاپ]]<br /> # [[بابی ساندز]]<br /> <br /> === روحانیون ===<br /> # [[سید محمود طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی گلزاده غفوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد امامی کاشانی]]<br /> # [[حبیب‌الله آشوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلال گنجه‌ای]]<br /> # [[حسینعلی منتظری]]<br /> # [[عبدالغفار نقشبندی]]<br /> # [[حسن لاهوتی اشکوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید ابوالقاسم کاشانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیخ عبدالله مازندرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسین خلیلی تهرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسن مدرس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیخ محمد خیابانی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تاریخ‌نگاران ===<br /> # [[یرواند آبراهامیان]]<br /> # [[فریدون آدمیت]]<br /> # [[حسین مکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژانت آفاری]]<br /> # [[عبدالهادی حائری]]<br /> <br /> === دانشمندان و استادان دانشگاه ===<br /> # [[زرتشت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم میرزاخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد تفضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابیندرانات تاگور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد اشرف]]<br /> # [[محمدعلی شیخی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین صدیقی]]<br /> # [[ابوعلی سینا]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === برندگان جایزهٔ نوبل و حامیان مقاومت ایران ===<br /> # [[مِیرید کوریگان مگوایر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدولفو پرز اسکیول]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسکار آریاس سانچز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژوزه مانوئل راموس-هورتا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کارلوس فیلیپه شیمنش بلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جودی ویلیامز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توکل کرمان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لیما گبوئی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کایلاش ساتیارتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خوان مانوئل سانتوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیمیتری موراتوف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولکساندرا ماتویچوک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وُله سوینکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جی.ام. کوتسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الفریده یلینک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اورهان پاموک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هرتا مولر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماریو بارگاس یوسا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پاتریک مودیانو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سوتلانا الکسیویچ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کازوئو ایشی‌گورو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولگا توکارچوک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پتر هانتکه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[برایان جوزفسون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابرت ویلسون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوهان گئورگ بدنورتس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کلاوس فون کلیتزینگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جروم آیزاک فریدمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جوزف هوتون تیلور جونیور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویلیام دنیل فیلیپس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولفگانگ کترله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خراردوس تهوفت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آنتونی جیمز لگت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان لوئیس هال]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان کرامول ماتر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیوید جاناتان گراس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کنستانتین سرگیویچ نووسلوف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدام گای ریس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرژ اروش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرانسوا انگلر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیوید جفری واینلند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تاکاآکی کاجیتا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرتور بروس مک‌دونالد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیپ استفن تورن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دونا تِئو استریکلند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بری کلارک بریش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فیلیپ جیمز ادوین پیبلز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[راینهارد گنتسل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میشل گوستاو ادوار مایور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیر آگوستینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آلن اسپه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آن لویلیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جفری اورت هینتون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روآلد هافمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان جوزف هاپفیلد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرنتس کراوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان چارلز پولانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوان تسه لی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دادلی رابرت هرشباخ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روبرت هوبر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوهان دایزنهوفر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژان-ماری لن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توماس رابرت چک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آلن جی. هیگر]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> # [[سر جان ارنست واکر]]<br /> # [[الیاس جیمز کوری]]<br /> # [[رودلف آرتور مارکوس]]<br /> <br /> === دیگر چهره‌های شناخته‌شده ===<br /> # [[فاطمه سلطانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دلارا دارابی]]<br /> # [[حمیدالله اربابی]]<br /> # [[رومینا اشرفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر خدایاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عاطفه رجبی]]<br /> # [[سید محمد حسینی]]<br /> # [[مسیح علی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روح‌الله زم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمالک ریگی]]<br /> # [[دادشاه]]<br /> # [[سکینه سلیمان‌زاده]]<br /> # [[مهسا امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسر شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدجواد وفایی ثانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بلال نصرویی]]<br /> # [[سارا دلدار]]<br /> # [[ریحانه جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیر محمد خالقی]]<br /> # [[اصغر نحوی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ریحانه جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد بالدی]]<br /> # [[سارو قهرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هاله سحابی]]<br /> # [[ابوالحسن خانعلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نهال آهوقلندری]]<br /> # [[امیرحسین و احمدرضا فیضی]]<br /> # [[غزال مولان]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == تاریخ معاصر ایران ==<br /> <br /> === انقلاب مشروطه؛ رخدادها و نهادها ===<br /> # [[واقعۀ پارک اتابک]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انقلاب مشروطه؛ مفاهیم، مطبوعات و نمادها ===<br /> # [[منوّرالفکر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شب‌نامه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بست‌نشینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فراموشخانه]]<br /> # [[عدالت‌خانه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی‌خواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مشروطه و مشروعه]]<br /> # [[قانون اساسی مشروطیت]]<br /> # [[عدالت]]<br /> # [[مشروطه‌خواه]]<br /> # [[انجمن]]<br /> # [[قانون]]<br /> # [[ملت]]<br /> # [[تکفیر]]<br /> # [[آزادیستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فداییان (در انقلاب مشروطه)]]<br /> # [[جراید حُرّه (مطبوعات آزاد)]]<br /> # [[مستبدین]]<br /> # [[استبداد]]<br /> # [[آزادی]]<br /> # [[استبداد صغیر]]<br /> # [[مرکز غیبی تبریز]]<br /> # [[انجمن ایالتی تبریز]]<br /> # [[امیرخیز]]<br /> # [[روزنامه قانون]]<br /> # [[روزنامه حبل‌المتین]]<br /> <br /> === اواخر قاجار و دورهٔ پهلوی ===<br /> # [[انقلاب ضد سلطنتی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دارالفنون]]<br /> # [[اشغال ایران در جنگ جهانی اول]]<br /> # [[قرارداد ۱۹۱۹]]<br /> # [[کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹]]<br /> # [[نهضت جنگل]]<br /> # [[جمهوری گیلان]]<br /> # [[تظاهرات ۱۷ شهریور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشف حجاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بلوای نان]]<br /> # [[اشغال ایران در جنگ جهانی دوم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خودمختاری آذربایجان]]<br /> # [[قرارداد گس گلشائیان]]<br /> # [[قرارداد دارسی]]<br /> # [[کمیته زرگنده]]<br /> # [[نهضت ملی‌شدن نفت]]<br /> # [[قیام ۳۰ تیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قیام ۱۵ خرداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کودتای ۲۸ مرداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فدائیان اسلام]]<br /> # [[قرارداد نفتی کنسرسیوم]]<br /> # [[پیمان سنتو]]<br /> # [[ساواک]]<br /> # [[اصلاحات ارضی]]<br /> # [[قائم‌مقام فراهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مظفرالدین شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصرالدین شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد علی شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قیام سیاهکل]]<br /> # [[زلزله بوئین زهرا]]<br /> # [[جشن‌های ۲۵۰۰ ساله]]<br /> # [[جنگ ظفار]]<br /> # [[حزب رستاخیز]]<br /> # [[گاهشماری شاهنشاهی]]<br /> # [[گارد جاویدان شاهنشاهی]]<br /> # [[آتش‌سوزی سینما رکس آبادان]]<br /> # [[کنفرانس گوادلوپ]]<br /> # [[سیاست حقوق‌‌ بشر کارتر]]<br /> # [[آزادی آخرین دسته از زندانیان سیاسی زمان شاه در ۳۰ دی ۱۳۵۷]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نهضت تنباکو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قرارداد کنسرسیوم]]<br /> # [[عهدنامه گلستان]]<br /> # [[عهدنامه ترکمانچای]]<br /> # [[انقلاب سفید]]<br /> # [[پرویز ثابتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین فردوست]]<br /> # [[اردشیر زاهدی]]<br /> # [[پرویز نیکخواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فضل‌الله زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نعمت‌الله نصیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله علم]]<br /> # [[حزب زحمتکشان ملت ایران]]<br /> # [[شعبان جعفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرار شاه از ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرکوب عشایر در دوره رضاشاه]]<br /> <br /> === جمهوری اسلامی؛ رویدادها و تحولات تاریخی ===<br /> # [[درگیری درترکمن صحرا ۱۳۵۸]]<br /> # [[ماجرای نوار آیت]]<br /> # [[ایران گیت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب فرهنگی]]<br /> # [[هک مجلس جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سقوط هواپیمای اوکراینی]]<br /> # [[انفجارها و آتش‌سوزی‌های زنجیره‌ای در ایران]]<br /> # [[انفجار حرم امام رضا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله سایبری علیه جمهوری اسلامی]]<br /> # [[هک نهاد ریاست جمهوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاست النصر بالرعب]]<br /> # [[هک وزارت علوم، تحقیقات و فناوری]]<br /> # [[شوراهای مردمی]]<br /> # [[طرح نور و حجاب اجباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سقوط بالگرد ابراهیم رئیسی]]<br /> # [[متروپل آبادان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار مهیب بندرعباس]]<br /> <br /> === جنگ ایران و عراق و رویدادهای نظامی ===<br /> # [[جنگ ایران و عراق]]<br /> # [[عملیات کربلای ۴]]<br /> # [[کودتای نوژه]]<br /> <br /> == حکومت، سیاست و روابط بین‌الملل ایران ==<br /> <br /> === ساختار حکومت و نهادهای جمهوری اسلامی ===<br /> # [[رژیم ولایت فقیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انتخابات مجلس شورای اسلامی (۱۳۹۹–۱۳۹۸)]]<br /> # [[انحلال سپاه پاسداران]]<br /> # [[انتخابات ریاست جمهوری ۱۴۰۳]]<br /> # [[بیت خامنه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجلس خبرگان]]<br /> # [[گشت ارشاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بحران مشروعیت جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[ارتش سایبری جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمعیت مؤتلفه اسلامی]]<br /> # [[حزب جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[بسیج]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصلاح‌طلبی در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[تفکیک جنسیتی]]<br /> # [[نوشیدن جام زهر]]<br /> # [[لیست تروریستی وزارت خارجه آمریکا(FTO)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دارایی‌های خامنه‌ای]]<br /> # [[تروریسم جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا]]<br /> # [[بنیادهای تعاونی نیروهای مسلح]]<br /> # [[ستاد اجرایی فرمان امام]]<br /> # [[بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل کشیش‌های مسیحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۱۴کشور غربی علیه رژیم ایران]]<br /> # [[قرارگاه رمضان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توقیف ۴ سایت وزارت اطلاعات رژیم ایران]]<br /> # [[استفاده از کودکان ۱۲ساله در گشت و ایست بازرسی]]<br /> # [[انتقال کودکان در جنگ‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مدرسه حقانی]]<br /> <br /> === سپاه پاسداران، نیروهای نظامی و امنیتی ===<br /> # [[لباس شخصی]]<br /> # [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> # [[نیروی قدس سپاه پاسداران]]<br /> # [[سازمان اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> # [[نیروی انتظامی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[قرارگاه ثارالله]]<br /> # [[نیروی هوا فضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیروی هوایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> <br /> === سیاست خارجی، تحریم‌ها و روابط بین‌الملل ایران ===<br /> # [[گروگان گیری در سفارت آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرکز اسلامی هامبورگ]]<br /> # [[قرارداد ۲۵ ساله ایران و چین]]<br /> # [[نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله رژیم ایران به اسرائیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لایحه صلح از طریق قدرت در قرن بیست و یکم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبکه لابی نفوذ جمهوری اسلامی]]<br /> # [[لیست‌گذاری سپاه توسط دولت کانادا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله ۱۳ژوئن اسرائیل به ایران]]<br /> # [[حمله مشترک اسرائیل و ایالات متحده به ایران - ۹اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[فرماندهان و مقامات کشته‌ شده رژیم ایران در جنگ ۴۰روزه]]<br /> # [[محاصره دریایی آمریکا علیه ایران]]<br /> # [[بحران‌های بین‌المللی جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[سیاست گروگانگیری رژیم ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گروه ویژه اقدام مالی FATF]]<br /> # [[کنفرانس لهستان]]<br /> # [[تحریم صنایع پتروشیمی ایران]]<br /> # [[معافیت تحریم‌های نفتی ایران]]<br /> # [[تحریم علی خامنه‌ای]]<br /> # [[ائتلاف بین‌المللی برای آزادی دریانوردی در خلیج فارس]]<br /> # [[تحریم‌های اقتصادی وزارت خزانه‌داری آمریکا علیه رژیم ایران]]<br /> <br /> === برنامهٔ هسته‌ای و موشکی جمهوری اسلامی ===<br /> # [[حمله‌ آمریکا به سایت‌های هسته‌ای ایران]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای فردو]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای نطنز]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای اصفهان]]<br /> # [[نیروگاه اتمی بوشهر]]<br /> # [[برنامه هسته‌ای ایران]]<br /> # [[برجام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مکانیزم ماشه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پهباد]]<br /> # [[برنامه هسته‌ای ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای]]<br /> # [[برنامه موشکی نظام ولایت فقیه]]<br /> # [[هزینه‌های برنامه موشکی و پهپادی نظام ولایت‌ فقیه]]<br /> <br /> === مفاهیم سیاسی، انقلاب و دموکراسی ===<br /> # [[فدرالیسم]]<br /> # [[موقعیت انقلابی]]<br /> # [[جمهوری دموکراتیک]]<br /> # [[فدرالیسم]]<br /> # [[انقلاب]]<br /> # [[مبارزه مدنی]]<br /> # [[استراتژی قیام و سرنگونی]]<br /> # [[سیاست موازنه منفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فراماسونری در ایران]]<br /> # [[موقعیت انقلابی|شرایط عینی و ذهنی]]<br /> # [[قیام]]<br /> # [[توازن قوا]]<br /> # [[انقلاب]]<br /> # [[شعار]]<br /> # [[مبارزه مسلحانه]]<br /> # [[مبارزه]]<br /> # [[نیروی پیشتاز]]<br /> # [[عمق استراتژیک]]<br /> # [[دموکراسی]]<br /> <br /> == جامعه و اقتصاد ایران ==<br /> <br /> === اقتصاد، فساد و نابرابری ===<br /> # [[پول‌شویی]]<br /> # [[اختلاس در ایران]]<br /> # [[حذف چهار صفر از پول ایران]]<br /> # [[مالباختگان]]<br /> # [[خصوصی سازی]]<br /> # [[بازار بورس ایران]]<br /> # [[آقازاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آستان قدس رضوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاچاق کالا در ایران]]<br /> # [[بیت کوین]]<br /> # [[چاپ اسکناس]]<br /> # [[چای دبش]]<br /> # [[اختلاف طبقاتی در ایران]]<br /> # [[فساد سیستماتیک در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[فساد مالی در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[بحران اقتصاد در ایران]]<br /> # [[رانت‌خواری در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[سامانه تخصیص سهمیه سوخت پیمایشی]]<br /> <br /> === زنان، آموزش و مسائل فرهنگی‌ـ‌اجتماعی ===<br /> # [[زنان پیشگام در قیام‌های ایران]]<br /> # [[زنان در نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران]]<br /> # [[دانشگاه آزاد - واحد علوم و تحقیقات]]<br /> # [[خالص‌سازی دانشگاه‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روز جهانی زن]]<br /> # [[روز دانشجو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روز جهانی معلم]]<br /> # [[روز جهانی منع خشونت علیه زنان]]<br /> # [[دستگیری دانشجویان نخبه ایرانی]]<br /> # [[بهائیان ایران]]<br /> # [[مسمومیت سریالی دانش‌آموزان مدارس دخترانه در ایران]]<br /> # [[سرکوب زنان در ایران]]<br /> # [[بحران آموزش در ایران]]<br /> <br /> === کار، بیکاری، فقر و آسیب‌های اجتماعی ===<br /> # [[کارگران کشت و صنعت نیشکر هفت‌تپه]]<br /> # [[کارتن خوابی]]<br /> # [[گورخوابی]]<br /> # [[کودکان کار در ایران]]<br /> # [[فروش اعضای بدن]]<br /> # [[اعتیاد در ایران]]<br /> # [[فقر در ایران]]<br /> # [[بحران بیکاری در ایران]]<br /> # [[خودکشی]]<br /> # [[کارخانه ماشین سازی تبریز]]<br /> # [[گروه ملی صنعتی فولاد اهواز]]<br /> # [[کولبر]]<br /> # [[سوخت‌بری]]<br /> # [[بحران مسکن در ایران]]<br /> # [[بحران سلامت و روان در ایران]]<br /> # [[سندیکا در ایران]]<br /> <br /> === مهاجرت، جمعیت و فرار مغزها ===<br /> # [[مهاجرت در ایران]]<br /> # [[فرار مغزها]]<br /> # [[فرار مغزها|فرار مغزها از ایران]]<br /> <br /> === رسانه، فناوری و مسائل روز جامعه ===<br /> # [[سامانه مدیریت هوشمند نان (نانینو)]]<br /> # [[تلویزیون من و تو]]<br /> # [[سانسور اینترنت در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سانسور در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اول مهر]]<br /> # [[معدوم سازی جوجه یک روزه]]<br /> <br /> == جغرافیا، محیط زیست و منابع ایران ==<br /> <br /> === ایران، استان‌ها و شهرها ===<br /> # [[ایران]]<br /> # [[تهران]]<br /> # [[استان البرز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان فارس]]<br /> # [[استان آذربایجان شرقی]]<br /> # [[استان خراسان رضوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان خوزستان]]<br /> # [[استان گیلان]]<br /> # [[استان آذربایجان غربی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان مازندران]]<br /> # [[استان سیستان و بلوچستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان کرمانشاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان هرمزگان]]<br /> # [[استان لرستان]]<br /> # [[استان همدان]]<br /> # [[استان کرمان]]<br /> # [[استان قزوین]]<br /> # [[استان یزد]]<br /> # [[استان زنجان]]<br /> <br /> === محیط زیست و بحران‌های زیست‌محیطی ===<br /> # [[آلودگی هوا در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنگل‌های ایران]]<br /> # [[انرژی در ایران]]<br /> # [[محیط زیست ایران]]<br /> # [[تالاب‌های ایران]]<br /> # [[آبشارهای ایران]]<br /> # [[سیل در ایران]]<br /> # [[سیل هرمزگان]]<br /> # [[جنگل‌های هیرکانی]]<br /> # [[بحران آب در ایران]]<br /> # [[ابرچالش آب]]<br /> # [[سیل هرمزگان]]<br /> # [[بحران آب در ایران]]<br /> # [[بحران محیط زیست در ایران]]<br /> <br /> === دریاها، دریاچه‌ها، رودها و تالاب‌ها ===<br /> # [[قنات]]<br /> # [[دریای خزر]]<br /> # [[خلیج فارس]]<br /> # [[دریای عمان]]<br /> # [[دریاچه هامون]]<br /> # [[رود کارون]]<br /> # [[رود کرخه]]<br /> # [[رود دز]]<br /> # [[رود ارس]]<br /> # [[هور العظیم]]<br /> # [[هور شادگان]]<br /> # [[زاینده‌رود]]<br /> # [[دریاچه ارومیه]]<br /> # [[تالاب انزلی]]<br /> # [[تالاب گاوخونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تالاب پریشان]]<br /> # [[هیرمند]]<br /> <br /> === سدها و منابع آب ===<br /> # [[سد دز]]<br /> # [[سد کارون]]<br /> # [[سد امیرکبیر]]<br /> # [[سد ارس]]<br /> <br /> === کوه‌ها، دره‌ها، غارها و بیابان‌ها ===<br /> # [[کویر لوت]]<br /> # [[غار علی صدر]]<br /> # [[بیستون]]<br /> # [[دماوند]]<br /> # [[سبلان]]<br /> # [[زاگرس]]<br /> # [[الوند]]<br /> # [[کرکس]]<br /> # [[تفتان]]<br /> <br /> === جزیره‌ها و تنگه‌ها ===<br /> # [[تنگه هرمز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جزیره خارگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جزیره کیش]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انرژی، نفت و گاز ===<br /> # [[نیروی برق در ایران]]<br /> # [[نیروگاه‌های ایران]]<br /> # [[انرژی بادی در ایران]]<br /> # [[میدان‌های نفتی ایران]]<br /> # [[میدان‌های گازی ایران]]<br /> # [[سوخت‌های فسیلی در ایران]]<br /> # [[بحران انرژی در ایران]]<br /> # [[بحران برق در ایران]]<br /> <br /> === زمین‌شناسی، گسل‌ها، معادن و زمین‌لرزه‌ها ===<br /> # [[زلزله خوی]]<br /> # [[زمین‌شناسی ایران]]<br /> # [[گسل‌های ایران]]<br /> # [[معادن ایران]]<br /> # [[زلزله بم]]<br /> # [[زلزله ۱۳۹۶ ازگله]]<br /> # [[زلزله خوی]]<br /> # [[حادثه معدن طبس]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == فرهنگ، هنر، ادبیات و میراث ایران ==<br /> <br /> === فرهنگ، آیین‌ها و هنرهای ایرانی ===<br /> # [[فرهنگ ایران]]<br /> # [[گاه‌شماری ایرانی]]<br /> # [[جشن‌های ایرانی]]<br /> # [[سفره هفت‌سین]]<br /> # [[نوروز]]<br /> # [[حاجی فیروز]]<br /> # [[مهرگان]]<br /> # [[چهارشنبه‌سوری]]<br /> # [[شب یلدا]]<br /> # [[جشن سده]]<br /> # [[سیزده‌به‌در]]<br /> # [[خوشنویسی ایرانی]]<br /> # [[سینمای ایران]]<br /> # [[موسیقی ایران]]<br /> # [[غذاهای ایران]]<br /> # [[مجسمه‌سازی در ایران]]<br /> # [[قلم‌زنی در ایران]]<br /> # [[میناکاری در ایران]]<br /> # [[مینیاتور در ایران]]<br /> # [[آموزش و پرورش در ایران]]<br /> # [[شیر و خورشید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرود ملی ایران]]<br /> # [[کریسمس]]<br /> <br /> === هنرمندان ایرانی و غیرایرانی ===<br /> # [[مرضیه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی حنانه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[حبیب‌الله بدیعی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شجریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آندرانیک آساطوریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا اولیا]]<br /> # [[حمیدرضا طاهرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منوچهر سخایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عماد رام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور قدرخواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرویز یاحقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام عالیوندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناهید همت‌آبادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیر آرام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون ژورک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرجان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گیسو شاکری]]<br /> # [[روزبه عمادزاده]]<br /> # [[منوچهر طاهرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا شوریده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سهراب شهیدثالث]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد مهراد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[واروژان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ام کلثوم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون فروغی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن کسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهیار قنبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویگن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید خلیل عالی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن محمدباقر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت‌الله مقبلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله ملک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین گل‌گلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن صبا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین بنان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توماج صالحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد شمس]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[دلکش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی تجویدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نصرالله زرین‌پنجه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن مفید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام بیضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تورج نگهبان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اردلان سرفراز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهمن رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصر تقوایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن ترقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرجان ساتراپی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا اولیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یهودی منوهین]]<br /> # [[رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === ادبیات و گونه‌های ادبی ===<br /> # [[زبان فارسی]]<br /> # [[تاریخ ادبیات فارسی]]<br /> # [[مقاله]]<br /> # [[رمان]]<br /> # [[قصه]]<br /> # [[داستان کوتاه]]<br /> # [[روزنامه‌نگاری در ایران]]<br /> # [[شعر]]<br /> <br /> === نویسندگان و شاعران ایرانی ===<br /> # [[منوچهر هزارخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیمین بهبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد فرخی یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزاده عشقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی شایگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالعلی معصومی]]<br /> # [[غزاله علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحمان کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمشید پیمان]]<br /> # [[فروغ فرخزاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایرج جنتی عطایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون مشیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما یوشیج]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منوچهر آتشی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرخی یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد معین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق چوبک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق هدایت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حافظ]]<br /> # [[رهی معیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مولوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن صباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عطار نیشابوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرکو بیکس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلال آل احمد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین منزوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد کسروی]]<br /> # [[حمید مصدق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سهراب سپهری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شفیعی کدکنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بزرگ علوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش کسرایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیمین دانشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل خویی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید پورحاجی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید اسدیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناظم حکمت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بکتاش آبتین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحیم معینی کرمانشاهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نادر نادرپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا براهنی]]<br /> # [[ادیب‌الممالک فراهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پروین اعتصامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فردوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوذر ورداسبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عارف قزوینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماشاءالله آجودانی]]<br /> # [[رومن رولان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زری اصفهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مختاری، شاعر و نویسنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اشرف درویشیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد جعفر پوینده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید نفیسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یدالله رؤیایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید سلطان‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالحسین ناهیدی آذر]]<br /> # [[امین (پیمان) فرح‌آور]]<br /> # [[مرتضی کیوان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالقاسم لاهوتی کرمانشاهی]]<br /> # [[جبار باغچه‌بان]]<br /> # [[حسین پژمان بختیاری]]<br /> # [[شهرنوش پارسی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ گلشیری]]<br /> # [[بیژن نجدی]]<br /> # [[شاهرخ مسکوب]]<br /> # [[عباس میلانی]]<br /> # [[ابراهیم یونسی]]<br /> # [[محمود اعتمادزاده (م.ا.به آذین)]]<br /> # [[عاطفه گرگین]]<br /> # [[محمدعلی سپانلو]]<br /> # [[عباس یمینی شریف]]<br /> # [[محمود کیانوش]]<br /> # [[پروین دولت‌آبادی]]<br /> # [[هوشنگ ایرانی]]<br /> <br /> === نویسندگان و شاعران جهان ===<br /> # [[برتولت برشت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پابلو نرودا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فدریکو گارسیا لورکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابیندرانات تاگور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جرجی زیدان]]<br /> # [[دیل کارنگی]]<br /> # [[جک لندن]]<br /> # [[آندره مالرو]]<br /> # [[ژان پل سارتر]]<br /> # [[هانس کریستیان آندرسن]]<br /> <br /> === آثار ادبی فارسی ===<br /> # [[شاهنامه]]<br /> # [[دیوان حافظ]]<br /> # [[مثنوی معنوی]]<br /> # [[گلستان سعدی]]<br /> # [[بوستان سعدی]]<br /> # [[رباعیات خیام]]<br /> # [[ساقی‌نامه]]<br /> # [[گنج‌نامه]]<br /> # [[کلیله و دمنه]]<br /> # [[سمک عیار]]<br /> <br /> === اساطیر و حماسه‌های ایرانی ===<br /> # [[رستم]]<br /> # [[سهراب]]<br /> # [[سیاوش]]<br /> # [[گردآفرید]]<br /> # [[رودابه]]<br /> # [[آرش کمانگیر]]<br /> # [[پهلوانان شاهنامه]]<br /> <br /> === ورزش، ورزشکاران و سرگرمی ===<br /> # [[پوریای ولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا تختی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حبیب خبیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ منتظرالظهور]]<br /> # [[محمدقربانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسلم اسکندر فیلابی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن نایب‌آقا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروزان عبدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد خادم حقیقت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصر حجازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صمد منتظری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهلا فردوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهشید رزاقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علاءالدین عترتی کوشالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالله موحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرویز قلیچ‌خانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ورزش در ایران]]<br /> # [[فوتبال در ایران]]<br /> <br /> == فلسفه، اندیشه و علوم انسانی ==<br /> <br /> === فیلسوفان و نظریه‌پردازان ===<br /> # [[فریدریش انگلس]]<br /> # [[سیمون دو بووار]]<br /> # [[فرانتس فانون]]<br /> # [[لئون تروتسکی]]<br /> # [[دکتر علی شریعتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کارل مارکس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هانا آرنت]]<br /> # [[آنتونیو گرامشی]]<br /> # [[لویی آلتوسر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین آریان‌پور]]<br /> # [[باروخ اسپینوزا]]<br /> # [[ادموند گوستاو آلبرشت هوسرل]]<br /> # [[ایمانوئل کانت]]<br /> # [[راجنیش چاندرا موهان جین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === مکاتب و مفاهیم فلسفی ===<br /> # [[مارکسیسم]]<br /> # [[آتئیسم]]<br /> # [[پراگماتیسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لیبرالیسم]]<br /> # [[پدیدارشناسی]]<br /> # [[مدرنیسم]]<br /> # [[پست‌مدرنیسم]]<br /> # [[پراگماتیسم]]<br /> # [[اگزیستانسیالیسم]]<br /> <br /> === جامعه‌شناسی، ایدئولوژی و اندیشهٔ سیاسی ===<br /> # [[استثمار]]<br /> # [[لائیسیته]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اپورتونیسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توتالیتاریسم]]<br /> # [[توتالیتاریسم دینی]]<br /> # [[سکولاریسم]]<br /> # [[سکولاریزاسیون]]<br /> # [[خودمختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرمایه‌داری ملی]]<br /> # [[بنیادگرایی اسلامی]]<br /> # [[سانترالیزم دموکراتیک]]<br /> # [[دو اسلام سراپا متضاد]]<br /> # [[تکامل اجتماعی]]<br /> # [[تکامل]]<br /> # [[دینامیزم قرآن]]<br /> # [[طلسم اختناق]]<br /> # [[تبیین جهان]]<br /> # [[دیالکتیک]]<br /> # [[عصر روشنگری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمهوری‌خواهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رنسانس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تفکیک قوا]]<br /> # [[نظام پارلمانی]]<br /> # [[پساسکولاریسم]]<br /> # [[الیگارشی]]<br /> # [[تمامیت‌خواهی]]<br /> # [[پروپاگاندا]]<br /> <br /> == جهان؛ تاریخ، جنگ‌ها و سیاست بین‌الملل ==<br /> <br /> === انقلاب‌ها و جنبش‌های جهان ===<br /> # [[انقلاب ویتنام]]<br /> # [[انقلاب چین]]<br /> # [[انقلاب کوبا]]<br /> # [[انقلاب شوروی]]<br /> # [[انقلاب الجزایر]]<br /> # [[انقلاب مصر ۲۰۱۱]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب لیبی]]<br /> # [[انقلاب تونس]]<br /> # [[انقلاب سوریه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیروزی انقلاب سوریه]]<br /> # [[انقلاب کبیر فرانسه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهار عربی]]<br /> # [[انقلاب آمریکا]]<br /> <br /> === جنگ‌های جهانی و منطقه‌ای ===<br /> # [[جنگ جهانی اول]]<br /> # [[جنگ جهانی دوم]]<br /> # [[هولوکاست]]<br /> # [[حمله شیمیایی به حلبچه]]<br /> <br /> === خاورمیانه، فلسطین و تحولات منطقه ===<br /> # [[دولت فلسطین]]<br /> # [[انفجار بیروت ۲۰۲۰]]<br /> # [[جنگ اسرائیل و حماس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان اسلو]]<br /> # [[غزه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبه نظامیان حوثی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار حرم سامرا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الحشد الشعبی]]<br /> # [[حزب‌الله لبنان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لشکر فاطمیون]]<br /> # [[لشکر زینبیون]]<br /> # [[سازمان آزادی‌بخش فلسطین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنبش فتح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنبش حماس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ارتش آزاد سوریه]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تروریسم و پرونده‌های بین‌المللی ===<br /> # [[ترور رفیق حریری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار آمیا]]<br /> # [[کشتی ربایی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[تروریسم جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[ترور میکونوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله به تأسیسات نفتی آرامکو ۲۰۱۹]]<br /> # [[کشتار مسلمانان]]<br /> <br /> === سازمان‌ها و حقوق بین‌الملل ===<br /> # [[سازمان ملل متحد]]<br /> # [[نهضت بین‌المللی صلیب سرخ و هلال احمر]]<br /> # [[شورای امنیت سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجمع عمومی سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == کتاب‌شناسی و معرفی کتاب ==<br /> <br /> === کتاب‌های مقاومت ایران ===<br /> # [[بنیانگذاران]]<br /> # [[قهرمانان در زنجیر]]<br /> # [[استراتژی قیام و سرنگونی]]<br /> # [[پرواز همزنجیران]]<br /> # [[ایران، بازی اتمی رژیم]]<br /> # [[ایران: سپاه پاسداران، ماشین تروریسم]]<br /> # [[رمز ماندگاری نسل سرفراز در آزمایش قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[کاپوها و هاپوها درباره قارقارها و عربده‌های یک باند منحط وزارتی]]<br /> # [[ابراهیم رئیسی، عامل قتل‌عام، نسل‌کشی و جنایت علیه بشریت]]<br /> # [[مصدق و رضاخان: یک گواهی تاریخی]]<br /> # [[قتل‌عام و بازشناسی الیگارشی قدرت]]<br /> # [[سمفونی مقاومت، ترانه سرودهای مجاهدین]]<br /> # [[زنان،‌ پیشتازان آزادی]]<br /> # [[جنایات رضاشاه به روایت تاریخ]]<br /> # [[کتاب راه حسین]]<br /> # [[زنان در رهبری سیاسی]]<br /> # [[کودتای نافرجام؛ آزمایش بزرگ مجاهدین و مقاومت ایران]]<br /> # [[به‌سوی ایران آزاد]]<br /> # [[به‌سوی جمهوری دموکراتیک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایران در آستانه انقلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی، دمکراسی و برابری]]<br /> # [[تعهد ما]]<br /> # [[راهپیمایی بزرگ به‌سوی آزادی]]<br /> # [[ایران فردا؛ دیدگاه‌های مریم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی گوهر حقیقی اسلام]]<br /> # [[ایران بدون اعدام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رژیم آخوندها در ایران کانون بنیادگرایی و تروریسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[همه برای آزادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زنان نیروی تغییر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[به‌سوی آزادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسلام، زنان و برابری]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === کتاب‌های تاریخ و سیاست ===<br /> # [[مرگ کسب و کار من است]]<br /> # [[شمارش معکوس برای سقوط: رژیم ایران در آستانه سرنگونی]]<br /> # [[ایران در شرف دگرگونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تاریخ تمدن]]<br /> # [[تاریخ بیست ساله ایران]]<br /> # [[دو رساله درباره حکومت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهریار]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === کتاب‌های فلسفه و علوم اجتماعی ===<br /> # [[زمینه جامعه‌شناسی]]<br /> # [[جامعه‌شناسی هنر]]<br /> # [[چرا ملت‌ها شکست می‌خورند: خاستگاه‌های قدرت، کامیابی و ناکامی]]<br /> # [[ریشه‌های توتالیتاریسم]]<br /> # [[لویاتان]]<br /> # [[بی‌دولتی، دولت، آرمان‌شهر]]<br /> # [[قرارداد اجتماعی]]<br /> <br /> === رمان‌ها و آثار ادبی ===<br /> # [[بوف کور]]<br /> <br /> [[رده:مقاله‌های ایران‌پدیا]]</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D9%86%D9%88%D8%B4%D8%AA%D8%A7%D8%B1_%D9%BE%DB%8C%D8%B4%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C_%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%87/%DB%B2%DB%B0%DB%B2%DB%B6/%DB%B3%DB%B9&diff=93110 2026-09-21T05:31:38Z

<p>Alireza k h: </p> <hr /> <div>&lt;div class=&quot;main-box&quot;&gt;<br /> &lt;div class=&quot;box-header&quot;&gt;[[پرونده:Pngtree-gold-star-icon.png|40px|alt=|پیوند=]] مطلب برگزیده&lt;/div&gt;<br /> <br /> &lt;div class=&quot;box-content&quot;&gt;<br /> &lt;div&gt;[[پرونده:شهرهای ویران شده از جنگ.JPG|جایگزین=شهرهای ویران شده از جنگ|بندانگشتی|شهرهای ویران شده از جنگ]]&lt;/div&gt;<br /> &lt;div&gt;<br /> <br /> '''جنگ ایران و عراق'''، طولانی‌ترین جنگ متعارف کلاسیک در قرن بیستم بود که خسارات جبران‌ناپذیر انسانی و مادی به دو کشور ایران و عراق وارد کرد؛ این جنگ بعد ازظهر روز یکشنبه ۳۱شهریور، ۱۳۵۹ با بمباران فرودگاه مهرآباد و چند پایگاه هوایی دیگر توسط عراق آغاز شد.<br /> <br /> ۱۵ روز بعد از انقلاب ضد‌ سلطنتی روزنامه کیهان از قول خمینی نوشت: «امام خواستار تشکیل دولت جهانی اسلام شد». این پیام هشداری برای کشورهای همسایه‌ی ایران بود.<br /> <br /> پس از انقلاب، صدام حسین با ارسال پیام تبریکی خواهان دوستی با ایران شد، اما خمینی با جمله «والسلام علی من اتبع الهدی» به او پاسخ داد. این عبارت در فرهنگ اسلامی نوعی پاسخ منفی به طرف مقابل است. ۶ ماه قبل از شروع جنگ ایران و عراق روزنامه کیهان از قول خمینی نوشت: امام ارتش عراق را به قیام دعوت کرد.<br /> <br /> در ۱۳ شهریور ۱۳۵۹ بیست روز قبل از حمله عراق شهرهای خانقین و مندلی در عراق با خمپاره توسط سپاه پاسداران هدف قرار گرفت. <br /> <br /> سرانجام عراق با بمباران فرودگاه مهر‌آباد در روز ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ جنگ را آغاز کرد، اما ۷ روز پس از شروع جنگ قطعنامه ۴۷۹ شورای امنیت سازمان ملل متحد با نام «بررسی وضعیت میان ایران و عراق» به اتفاق آرا تصویب و از طرفین جنگ خواسته شد، اختلافات فی‌مابین را با اتکا به اصول عدالت و حقوق بین‌الملل حل و فصل کنند. عراق این قطعنامه را پذیرفت اما خمینی آن را رد کرد.<br /> <br /> وی چندین قطعنامه دیگر را که از طرفین خواهان صلح می‌شد به رغم پذیرش عراق رد کرد. از جمله هنگامی که خرمشهر آزاد شده و عراق از خاک ایران عقب‌نشینی کرد، خمینی قطعنامه ۵۱۴ را که می‌توانست به جنگ خاتمه دهد، ‌رد کرد. به گفته‌ی مقامات جمهوری اسلامی، جنگ، عامل بقای نظام پس از انقلاب بود و به همین علت خمینی آن‌را ادامه می‌داد. جنگ خارجی، سرکوب مخالفان در داخل را مشروع و مطالبات مردمی را خاموش می‌نمود.<br /> <br /> [[جنگ ایران و عراق|بیشتر بخوانید...]]<br /> <br /> &lt;div&gt;<br /> &lt;div&gt;</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D9%86%D9%88%D8%B4%D8%AA%D8%A7%D8%B1_%D9%BE%DB%8C%D8%B4%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C_%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%87/%DB%B2%DB%B0%DB%B2%DB%B6/%DB%B3%DB%B9&diff=93109 2026-09-21T05:31:01Z

<p>Alireza k h: صفحه‌ای تازه حاوی «&lt;div class=&quot;main-box&quot;&gt; &lt;div class=&quot;box-header&quot;&gt;پیوند= مطلب برگزیده&lt;/div&gt; &lt;div class=&quot;box-content&quot;&gt; &lt;div&gt;شهرهای ویران شده از جنگ&lt;/div&gt; &lt;div&gt; &#039;&#039;&#039;جنگ ایران و عراق&#039;&#039;&#039;، طولانی‌ترین...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>&lt;div class=&quot;main-box&quot;&gt;<br /> &lt;div class=&quot;box-header&quot;&gt;[[پرونده:Pngtree-gold-star-icon.png|40px|alt=|پیوند=]] مطلب برگزیده&lt;/div&gt;<br /> <br /> &lt;div class=&quot;box-content&quot;&gt;<br /> &lt;div&gt;[[پرونده:شهرهای ویران شده از جنگ.JPG|جایگزین=شهرهای ویران شده از جنگ|بندانگشتی|شهرهای ویران شده از جنگ]]&lt;/div&gt;<br /> &lt;div&gt;<br /> <br /> '''جنگ ایران و عراق'''، طولانی‌ترین جنگ متعارف کلاسیک در قرن بیستم بود که خسارات جبران‌ناپذیر انسانی و مادی به دو کشور ایران و عراق وارد کرد؛ این جنگ بعد ازظهر روز یکشنبه ۳۱شهریور، ۱۳۵۹ با بمباران فرودگاه مهرآباد و چند پایگاه هوایی دیگر توسط عراق آغاز شد.<br /> <br /> ۱۵ روز بعد از انقلاب ضد‌ سلطنتی روزنامه کیهان از قول خمینی نوشت: «امام خواستار تشکیل دولت جهانی اسلام شد».[۱] این پیام هشداری برای کشورهای همسایه‌ی ایران بود.<br /> <br /> پس از انقلاب، صدام حسین با ارسال پیام تبریکی خواهان دوستی با ایران شد، اما خمینی با جمله «والسلام علی من اتبع الهدی» به او پاسخ داد. این عبارت در فرهنگ اسلامی نوعی پاسخ منفی به طرف مقابل است. ۶ ماه قبل از شروع جنگ ایران و عراق روزنامه کیهان از قول خمینی نوشت: امام ارتش عراق را به قیام دعوت کرد.[۲]<br /> <br /> در ۱۳ شهریور ۱۳۵۹ بیست روز قبل از حمله عراق شهرهای خانقین و مندلی در عراق با خمپاره توسط سپاه پاسداران هدف قرار گرفت. <br /> <br /> سرانجام عراق با بمباران فرودگاه مهر‌آباد در روز ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ جنگ را آغاز کرد، اما ۷ روز پس از شروع جنگ قطعنامه ۴۷۹ شورای امنیت سازمان ملل متحد با نام «بررسی وضعیت میان ایران و عراق» به اتفاق آرا تصویب و از طرفین جنگ خواسته شد، اختلافات فی‌مابین را با اتکا به اصول عدالت و حقوق بین‌الملل حل و فصل کنند. عراق این قطعنامه را پذیرفت اما خمینی آن را رد کرد.[۵]<br /> <br /> وی چندین قطعنامه دیگر را که از طرفین خواهان صلح می‌شد به رغم پذیرش عراق رد کرد. از جمله هنگامی که خرمشهر آزاد شده و عراق از خاک ایران عقب‌نشینی کرد، خمینی قطعنامه ۵۱۴ را که می‌توانست به جنگ خاتمه دهد، ‌رد کرد. به گفته‌ی مقامات جمهوری اسلامی، جنگ، عامل بقای نظام پس از انقلاب بود و به همین علت خمینی آن‌را ادامه می‌داد. جنگ خارجی، سرکوب مخالفان در داخل را مشروع و مطالبات مردمی را خاموش می‌نمود.<br /> <br /> [[جنگ ایران و عراق|بیشتر بخوانید...]]<br /> <br /> &lt;div&gt;<br /> &lt;div&gt;</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF_%D8%B1%D8%AC%D9%88%DB%8C&diff=93108 2026-09-21T05:22:30Z

<p>Alireza k h: درج پیام ۲۹ شهریور</p> <hr /> <div>{{جعبه زندگینامه<br /> | اندازه جعبه =<br /> | عنوان =<br /> | نام = مسعود رجوی<br /> | تصویر =پیام‌های مسعود رجوی.jpg<br /> <br /> | اندازه تصویر =<br /> | عنوان تصویر =مسعود رجوی<br /> | زادروز = ۱۳۲۷<br /> | زادگاه = طبس<br /> | تاریخ مرگ =<br /> | مکان مرگ =<br /> |عرض جغرافیایی محل دفن=<br /> |طول جغرافیایی محل دفن=<br /> &lt;!-- عرض جغرافیایی به درجه دقیقه و ثانیه و جهت پیش‌فرض شمال--&gt;<br /> |latd=|latm=|lats=|latNS=N<br /> &lt;!-- طول جغرافیایی به درجه دقیقه و ثانیه و جهت پیش‌فرض غرب--&gt;<br /> |longd=|longm=|longs=|longEW=E<br /> | محل زندگی =<br /> | ملیت =ایرانی<br /> | نژاد =<br /> | تابعیت =ایرانی<br /> | تحصیلات =لیسانسیه حقوق<br /> | دانشگاه =دانشگاه تهران<br /> | پیشه =<br /> | سال‌های فعالیت =<br /> | کارفرما =<br /> | نهاد =<br /> | نماینده =<br /> | شناخته‌شده برای =<br /> | نقش‌های برجسته = مسئول شورای ملی مقاومت و رهبر سازمان مجاهدین خلق ا یران<br /> | سبک =<br /> | تأثیرگذاران =<br /> | تأثیرپذیرفتگان =اعضاء وهواداران سازمان مجاهدین خلق ایران<br /> | شهر خانگی =<br /> | تلویزیون =<br /> | لقب =<br /> | حزب =سازمان مجاهدین خلق ایران<br /> | جنبش =<br /> | مخالفان =<br /> | هیئت =<br /> | دین =اسلام-شیعه<br /> | مذهب =<br /> | منصب =<br /> | مکتب =<br /> | آثار =<br /> | خویشاوندان سرشناس =<br /> | جوایز =<br /> | امضا =امضاء مسعود رجوی.JPG<br /> | اندازه امضا =<br /> | وبگاه =<br /> | پانویس =<br /> }}<br /> '''پیام‌های مسعود رجوی'''، طی سال‌های پس از سقوط دولت عراق تا کنون در خصوص تحولات عمده و یا تعیین‌کننده و هم‌چنین شرایط سیاسی ایران و وضعیت ژئوپولتیک خاورمیانه، مشخصا تاثیر گذار در وضعیت حکومت جمهوری اسلامی و یا سرنوشت مردم ایران و یا خطاب به مردم ایران و اعضاء و هواداران سازمان مجاهدین خلق بوده است . این پیام‌ها حاوی موضع‌گیری در رابطه با وقایع، تحلیل‌های سیاسی، فراخوان به عمل و ... بوده است. پیام‌های مسعود رجوی اغلب به صورت متنی و گاه با صدای خود او منتشر شده و مجموعه‌ی کاملی است که مواضع سازمان مجاهدین خلق را در این سال‌ها بیان می‌کند.<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی - ۲۹ شهریور ۱۴۰۵ ==<br /> '''محله‌محوری و مسجد‌محوری پزشکیان!'''<br /> <br /> '''یابومحوری بچهٔ شاه!'''<br /> <br /> پزشکیان می‌گوید «می‌توانیم با بهره‌گیری از ظرفیت حکمرانی محله‌محوری و مسجد‌محوری، بسیاری از مسایل اجتماعی جامعه را پاسخ دهیم»!<br /> <br /> از سوی دیگر بچهٔ شاه هم «از صمیم قلب» از شعار فاشیستی «جاوید شاه» سپاسگزاری نموده و طلبکاری هم کرده است که باید کاری کنیم «آن روزی که صندوق رأی در تهران برقرار شد تبدیل به رأی بشود نه یک شعار»!<br /> <br /> و ما رعایای «سیه روزگار» مانده‌ایم که در پای صندوق رأی در تهران (!) برای حل مسایل حاد اجتماعی و اقتصادی بالاخره به «حکمرانی محله‌محوری و مسجدمحوری» رأی بدهیم یا «جاویدشاه» ؟! یادم آمد از مردم بپاخاسته در کوچه و بازار شنیدیم که می‌گفتند:<br /> <br /> '''نه شـاه می‌خوایم نه مـلا، لعنت به دیکتـاتورها'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی -۱۷ شهریور ۱۴۰۵ ==<br /> '''شـرم بـر مـن و نکرده‌هایم'''<br /> <br /> سوختم سوختم این راز نهفتن تا کی؟<br /> <br /> شرح پریشانی، غم پنهانی و قصهٔ بی‌سر و سامانی من گوش کنید: ای دریغ که هموطنی از خلق ستمدیده<br /> <br /> از گرانی بنزین آن‌چنان به‌ستوه آمده که بر سر خود<br /> <br /> خاک می‌پاشد. کاش چنین روزی را نمی‌دیدم<br /> <br /> فدایت شوم-اگر از من بپذیری، خاک را بر سراپای دشمن ضدبشر بریز و خود بپاخیز، سر بلند دار و سلاح بردار<br /> <br /> زحمتکشـان مسلــح شــوید&lt;ref&gt;[https://leader.mojahedin.org/i/%D9%85%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF-%D8%B1%D8%AC%D9%88%DB%8C-%DB%B1%DB%B7-%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1-%DB%B1%DB%B4%DB%B0%DB%B5 مسعود رجوی -۱۷ شهریور ۱۴۰۵] سایت مجاهدین+ کلیپ اعتراض و واکنش یک شهروند نسبت به گرانی بنزین- مشهد، ۱۶ شهریور ۱۴۰۵&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی-۱۶ شهریور ۱۴۰۵ ==<br /> انتخاب مسئول اول مجاهدین خواهر مجاهد مهناز میمنت<br /> <br /> شاخص صدق و پاکبازی در جنگ جنگ‌ها<br /> <br /> یک انفجار عظیم ایدئولوژیک درونی برای مجاهدین<br /> <br /> آتشباری سنگین سیاسی و اجتماعی رودرروی دشمن ضدبشری<br /> <br /> شکوفائی، بالندگی و اوج گرفتن مجاهدین در برابر حضیض فاشیسم دینی<br /> <br /> تهنیت به مریم رهایی و زادگان انقلابش به‌ویژه سردار صبر و ظفر زهرا مریخی<br /> <br /> ۱۴۰ مجاهد در ۷ مرکز سخن گفتند و بیش از هزار تن در نوبت ماندند<br /> <br /> عجبا که در این سازمان کاندیداها به جای نفی به اثبات رقیب می‌پردازند<br /> <br /> به این می‌گویند انقلاب مریم و «زن، مقاومت، آزادی»<br /> <br /> باشد که مجاهدین در آزمایش آزمایشات در برابر خلق و میهن سربلند و روسفید شوند<br /> <br /> این تعهد تاریخی هر مجاهد خلق با خون و نفس و خانمان است<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی - ۸ شهریور ۱۴۰۵ ==<br /> پیام کودکانه بچهٔ خامنه‌ای در اختتامیه هفته «وحدت اسلامی» در مشهد و فراخواندن حکام کشورهای عربی و اسلامی به مقابله و جنگ با آمریکا و اسراییل با اعلام «مرحله سرنوشت‌ساز و تعیین‌کننده و تاریخ‌ساز» برای «غلبهٔ نهایی حق بر باطل» جداً مضحک و مبتذل است. جیب و چنتهٔ خالی را نشان می‌دهد. دولتهای مربوطه هم رنگ نمی‌شوند و دنبال منافع خودشان هستند.<br /> <br /> ولی‌فقیه از راه نرسیده، در مقام «رهبری امت اسلام» (طبق اصل ۱۰۹ قانون اساسی ولایت فقیه) و «ولایت مطلقه امر و امام امت» (طبق اصل ۵۷) به «درس خارج» در حوزه‌های خارج از ایران روی آورده و به پنبه‌دانهٔ وحدت آویخته است!<br /> <br /> باید گفت قاچ زین نظام ولایت را بچسب، وحدت با حکام عرب و کشورهای اسلامی پیشکش!<br /> <br /> راه دیگر هم این است که پزشکیان را بیاوری برای آنها در چارچوب قانون اساسی ولایت فقیه نهج‌البلاغه بخواند و واژه‌های «تقوا» و «ضالین» را از قرآن، چپه‌وارو و ارتجاعی تفسیر کند. در این فاصله معاون پزشکیان هم می‌تواند به آنها زنگ‌زده و دعوت کند به زیر عبای ولایت بشتابند!<br /> <br /> '''مرگ بر اصل ولایت فقیه - زنده باد ارتش آزادی'''<br /> <br /> = پیام مسعود رجوی - ۳۱ مرداد ۱۴۰۵ =<br /> '''خاتمی چهارچنگولی به ”تفاهم‌نامه“ چسبیده'''<br /> <br /> '''اما نمی‌داند برای کینگ مجتبی و دستگاه ولایت این خودکشی از ترس مرگ است'''<br /> <br /> '''راهکار ولایت فقیه یا جنگ یا لااقل حالت خروس‌جنگی است!'''<br /> <br /> * درس بزرگ ۲ جنگ و یک قیام در ۴۰۴ این است که بازگشت به فاشیسم دست‌نشاندهٔ سلطنتی سرابی بیش نیست. در تاریخ ایران همهٔ سلسله‌ها با قدرت شمشیر خود بر تخت نشستند. فقط خانواده پهلوی گماشته و حاصل کودتای اجنبی بود. شیر و خورشید مقوایی و مصنوعی یا حلبی و چلبی جایی ندارد.<br /> * فایدهٔ پروپاگاند و نمایش‌ها و برگ‌هایی که بچه شاه در این سالیان یکی پس از دیگری رو کرده بالفعل در جیب رژیم ریخته و باعث تفرقه در میان مخالفان رژیم شده است. آن‌قدر که یکبار یکی از روزنامه‌های حکومتی نوشت «پهلوی‌خواهان با اختلاف‌افکنی میان اپوزیسیون خدمتی به جمهوری اسلامی کردند که هیچ گروه دیگری قادر به انجام آن نبود».<br /> * فکرش را بکنید که اگر از قیام دیماه ۹۶ به بعد این همه جفتک چارکش‌های بچه شاه در صحنه سیاسی ایران نبود، وضعیت تا کجا به زیان رژیم متفاوت بود.<br /> * یک‌سال پس از خاتمهٔ جنگ زمینی در عراق، لس‌آنجلس‌تایمز دربارهٔ تمامیت جنگ اشغال عراق فاش کرد «ایرانیها با فریب‌دادن آمریکا یکی از بزرگترین عملیات جاسوسی تاریخ معاصر جهان را انجام داده‌اند. بر اساس گزارشهای مطبوعاتی، به‌نقل از منابع آژانس اطلاعات دفاعی آمریکا، این آژانس معتقد است که برنامهٔ جمع‌آوری اطلاعات احمد چلپی (رئیس) کنگرهٔ ملی عراق برای سرویس اطلاعاتی ایران یک پوشش بوده است». سپس نیوزویک جاسوسی دوجانبه را همراه با عکس چلپی و آخوند خاتمی افشا کرد.<br /> <br /> به یقین می‌توان گفت که بچه شاه علاوه بر ارتباطات آلودهٔ خود با سپاه پاسداران از ربع قرن پیش تدریجاً و تا خرخره در حلقه‌ای از اطرافیان اطلاعاتی غرق شده و اسناد آن بی‌تردید مانند اسناد کودتای ۲۸ مرداد روزی در برابر چشم همگان قرار خواهد گرفت.<br /> <br /> پیوسته گفته‌ایم که «بچه خامنه‌ای مثل بچه شاه ادامهٔ جنگ را می‌خواهد. اینان خوب می‌دانند که بدون جنگ آینده و شانسی ندارند. هر بلایی بر سر ایران و مردم ایران بیاید برای آنها هیچ اهمیتی ندارد» (۲۱ تیر ۱۴۰۵).<br /> <br /> هم‌چنین گفتیم که «در جنگ گرگها، حرف مجتبی با اصلاحاتی‌ها که زیر سرشان بلند شده، این است که پدر و زن و خواهر و دختر خواهر و شوهر خواهر من کشته نشدند که شما جیبتان پر شود و سهم بیشتری از قدرت بخواهید»! (۲۸ خرداد ۱۴۰۵).<br /> <br /> حالا آخوند خاتمی طاقتش طاق شده و می‌گوید فرصت تفاهم‌نامه را نباید از دست داد و دست پزشکیان را هم می‌بوسد که «شجاعانه و فداکارانه رفت و این را امضا کرد». خاتمی در ۲۸ مرداد در این باره گفت (متن نوشتاری شده است):&lt;blockquote&gt;«فرصتی ایجاد شده که این فرصت را اگر از دست بدهیم ما دچار مشکلات عجیب می‌شویم. فرصت کجا پیدا ظهور پیدا کرده؟ در تفاهم‌نامه. شما بروید این تفاهم‌نامه را بخوانید. نظیر ندارد. بعد از جنگ جهانی دوم هیچ تفاهم‌نامه هیچ سندی که به امضای رئیس‌جمهور آمریکا رسیده باشد این‌قدر امتیاز به طرف مخالف نداده و این‌قدر در مقابل آن تعهد برای خودش حاصل نکرده. ۹ مرتبه آمریکا گفته متعهد می‌شود با تعبیر آندرتیت و کامیت که سه تایش با ایران مشترک است. یکی حفظ حاکمیت، احترام به حاکمیت ملی است خود با طرفدارانش. یکی هم ترک مخاصمه. بعد هم امضا شده امضای دو تا رئیس‌جمهور زیرش است... و من اینجا بگویم واقعاً دست آقای پزشکیان را می‌بوسم که شجاعانه و فداکارانه رفت و این را امضا کرد. واقعاً افتخاری برای نظام جمهوری اسلامی است و نیز تقدیر می‌کنم از شعام هم که رأی دادند و بعد رهبری تأیید کردند. ما آمدیم به این تفاهم‌نامه رسیدیم نباید این را بگذاریم از بین برود. هر گامی که به سوی رفع جنگ به صراحت می‌گویم، برداشته شدن این محدودیتها برای ایران و انشاءالله باز شدن راه به سوی آینده بهتر باشد آن را باید تأیید کرد و نیز دولتی که در این مدت واقعاً خود آقای پزشکیان در کنار مردم با دولتش توانستند کاری بکنند که در این بحران نداری، بحران جنگ، بحران بمب، این مملکت اداره شد. درست است گرسنگی هست، بیکاری هست، ولی بالاخره مردم احساس کمبود نکردند. اینها واقعاً قابل تقدیر است»&lt;/blockquote&gt;خاتمی درست می‌گوید که اگر فرصت از دست برود رژیم «دچار مشکلات عجیب» می‌شود. اما کینگ مجتبی حواسش جمع است و می‌فهمد که تفاهم‌نامه در تمامیتش برای ولایت‌فقیه، جام‌زهری است که هژمونی ولی‌فقیه و در پی آن، تمامیت این رژیم را در گرداب مطالبات زنجیره‌یی و در طوفان خیزش‌های اقشار و توده‌های مردم غرق و سرنگون می‌کند. در گوش مجتبی زنگ می‌زند که خمینی در دیماه ۱۳۶۲ در بحبوحهٔ جنگ و سرکوب گفت: «همه وارد میدانی شده‌ایم که اگر یک قدم عقب بنشینیم شکست می‌خوریم».<br /> <br /> آن زمان خاتمی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی خمینی، و ریاست ستاد تبلیغات جنگ ضدمیهنی را برعهده داشت و در فرستادن بیش از ۴۴۰ هزار دانش‌آموز بر روی میدانهای مین قویاً دست داشت. از سال ۵۹ نیز به حکم خمینی و به‌عنوان نماینده او سرپرستی مؤسسه کیهان را برعهده داشت و همان چیزهایی را که اکنون حسین شریعتمداری می‌نویسد، می‌نوشت و با شعار «جنگ جنگ تا پیروزی» و «فتح قدس از طریق کربلا» سرکوب و اعدام مجاهدین را طلب می‌کرد.<br /> <br /> وقتی هم که مجاهدین و ارتش آزادیبخش با نیروهای ائتلاف بر سر گردآوری سلاحها و نیروها در اشرف رسماً توافق کردند، خاتمی که در بیروت در حال دیدار با حزب‌الشیطان بود برآشفت و در منتهای وقاحت خواستار کشتار مجاهدین شد و گفت به جای توافق، انتظار حمله به مجاهدین داشته است.<br /> <br /> از خاتمی در ۸ سال ریاست‌جمهوری از ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۴ هیچ آبی گرم نشد هر چند که از جوانب مختلف مورد حمایت و التفات ویژه آمریکا بود. کلینتون پس از پایان دوران ریاست‌جمهوری خود در مورد خاتمی گفت: «الآن که من دیگر در موضع ریاست‌جمهوری نیستم، این حرف را بدون این‌که ضربه زننده باشد، می‌توانم بزنم. تصور نمی‌کنم کسی در غرب باشد که نداند ما وقتی ایران یک رئیس‌جمهور جدید برگزید، خوشنود و راضی بودیم» (بی.بی.سی جهانی‌ـ ۱۳ خرداد ۱۳۸۰).<br /> <br /> با این همه خاتمی در سال آخر ریاست‌جمهوری خودش را در رژیم ولایت فقیه «تدارک‌چی» تعریف کرد،<br /> <br /> علت این‌که خاتمی هیچ‌کاری از پیش نبرد، مضافاً بر بزدلی و ترس از خامنه‌ای، چسبیدن بدون شکاف به پایه‌ها و چارچوب اصلی رژیم ولایت فقیه بود.<br /> <br /> - بی‌محابا سپاه پاسداران را «آرمانی‌ترین نیروی مسلح عالم» و شکنجه‌گران وزارت اطلاعات را «سرمایه‌های ارزنده کشور» و لاجوردی سرجلاد اوین را «خدمتگزار مردم» می‌خواند.<br /> <br /> -در حالی که اصل ۱۷۷ قانون اساسی رژیم بازنگری در قانون اساسی آن را در چارچوب «ولایت امر و امامت امت» مجاز شمرده، خاتمی بدون هیچ رودربایستی «هر گونه سخنی از تغییر قانون اساسی» رژیم ولایت فقیه را «خیانت به ملت ایران» اعلام کرد و همه را به ایستادگی در برابر «کسانی که به شورش» و «نفی و براندازی می‌خوانند»، دعوت کرد (تلویزیون رژیم-۱۶آذر ۱۳۷۹).<br /> <br /> -نمونه دیگر: آخوند ارتجاعی با شرک آشکار ولایت فقیه را «اراده برتر منتسب به وحی» می‌خواند و به‌طرز مضحکی رژیم را «دموکراسی وحیانی» توصیف می‌کرد.<br /> <br /> -نمونه دیگر: با وقاحت بی‌مانند می‌گفت: «شریعت و الهی‌بودن حکومت دینی ناشی از رأی مردم نیست و این جنبه حکومت دینی، وحیانی است و آرای ملت نقشی در مشروعیت الهی آن ندارد» (رسالت ۲۴ تیر ۱۳۸۰).<br /> <br /> گویی به گوش خاتمی نخورده که حضرت علی یک هفته از قبول خلافت خودداری می‌کرد و در پایان هم گفت که اگر حضور جمهور مردم و بیعت یعنی رأی مستقیم و حضوری آنها نمی‌بود، افسار این شتر را بر کوهانش می‌انداخت و هرگز حاضر به قبول آن نبود. خودش در این باره گفته است:<br /> <br /> اگر آن جمعیت انبوه حضور پیدا نمی‌کردند و اگر به‌دلیل حضور و قیام یاری‌کنندگان بر من حجت تمام نبود، و اگر خدا از عنصر آگاه و دانایان عهد نگرفته بود که به سیری ستمگر و گرسنگی ستم‌زده رضایت ندهند، هر آینه ریسمان شتر خلافت را بر کوهان آن می‌انداختم و کناره می‌گرفتم... می‌دانید که کرسی این دنیایتان برای من از عطسهٔ بز هم ناچیزتر است.<br /> <br /> پاسخ آخوند شیاد به‌ویژه پیرامون اصل ولایت فقیه به‌عنوان «اراده منبعث از وحی و انتصاب الهی» را هم پیشتاز انقلابی از دیرباز با «مرگ بر اصل ولایت‌فقیه» داده است.<br /> <br /> و این هم آنچه اکنون رقبا و همگنان ولایت می‌گویند و ما را از هر گونه توضیح بی‌نیاز می‌کند.<br /> <br /> '''اخبار سیمای آزادی- ۱ بهمن ۱۴۰۲'''&lt;blockquote&gt;مجری: اونهایی که به‌صورت سنتی میان به اصول‌گراه‌ها رأی می‌دن تکلیف‌شون مشخصه هیچی<br /> <br /> طباطبایی: اونام معلوم نیستن<br /> <br /> مجری: نه بگذارید بروم جلوتر... چرا خود شما جریان اصلاح‌طلب جریان اعتدال گرا هر اسمی که بذاری جریان رفرمیسم، . مردم دیگه مثل سابق به شما اعتماد نمی‌کنند علتش چیه<br /> <br /> طباطبایی: مردم به کلش مردم به کلش اعتماد نمی‌کنند ما هم جزیی از اون کلیم. خیالتو راحت کنم<br /> <br /> مجری: شما چیکار کردین<br /> <br /> طباطبایی: ببین تو خیابون تو خیابون فرق من و شما برای آن مردمی که فحش می‌دهند هیچی نیست راحتت کنم<br /> <br /> سؤال: نا مفهوم<br /> <br /> طباطبایی: از ما میدونی چرا بیشتر بدشون میاد. میگن اینا دوباره میان یه قولی به ما می‌دهند. از شما که بیشتر خوششون میاد میگن اینها هر بار یه گندی میزنن بیشتر یا تعدادی را به ما اضافه کند. میزان کسانی که از جمهوری اسلامی بدش میاد بیشتر میشه اونها که از شما بیشتر خوشش میاد. براندازها من یه روزی توی یه جلسه‌ای دوستان اصلاح‌طلب بودن گفتم آقا خدایی نکرده در این کشور اتفاقی بیفتد. بین سید محمد خاتمی و سید احمد خاتمی شش تا تیر چراغ فاصله هست. الآن که معتقدم اولیش سید محمد خاتمیه اصلاً به سید احمد خاتمی نمی‌رسه<br /> <br /> مواضع مقاومت ایران در مورد تفاهم‌نامه هم بر همگان روشن است و موضع‌گیری رئیس‌جمهور برگزیده مقاومت برای دوران انتقال حاکمیت به مردم ایران را در روز ۲۴ خرداد امسال یادآوری می‌کنم.&lt;/blockquote&gt;<br /> <br /> <br /> <br /> استقبال ما از زهر خوردن اتمی فاشیسم دینی و هر گونه زهر دیگر هم تازگی ندارد و قبل از تفاهم‌نامه هم بر آن تأکید کرده‌ایم.<br /> <br /> <br /> حال باید دید که چرا به‌رغم دست‌بوسی خاتمی و تأکیدات روحانی و اعلام «افتخار» پزشکیان و قالیباف از امضا و قبول تفاهم‌نامه، چرا هنوز مرکب آن خشک نشده کینگ مجتبی نوشت «علی الاصول» نظر دیگری داشته و اینچنین در سرتاپای رژیم شکافی بزرگ باز کرد؟ جواب این سؤال را قبلاً داده‌ایم که دعوا بر سر قدرت است و سهم هر یک از باندها در قدرت سیاسی. اما موضوع در همین‌جا ختم نمی‌شود و در موقعیت انقلابی و شرایط جوشان عینی به بود و نبود رژیم راه می‌برد. هم‌چنان‌که در ابتدا گفته شد صورت مسأله هژمونی ولی‌فقیه و در پی آن تمامیت رژیم در گرداب مطالبات زنجیره‌یی و همان حرف خمینی که در بحبوحهٔ جنگ و سرکوب گفت یک قدم عقب‌نشینی به شکست راه می‌برد.<br /> <br /> اصل موضوع برای ما و خلق اسیر این است که در هر حال بنا بر تجربه یک دههٔ گذشته طوفان خیزش‌ها و قیام امان نمی‌دهد. '''سرنگونی چه با عقب‌نشینی و زهر خوردن و چه با جنگ محتوم و در تقدیر است'''<br /> <br /> <br /> <br /> از سوی دیگر درس بزرگ ۲ جنگ و یک قیام در ۴۰۴ این است که بازگشت به فاشیسم دست‌نشاندهٔ سلطنتی سرابی بیش نیست. در تاریخ ایران همهٔ سلسله‌ها با قدرت شمشیر خود بر تخت نشستند. فقط خانواده پهلوی گماشته و حاصل کودتای اجنبی بود. شیر و خورشید مقوایی و مصنوعی یا حلبی و چلبی جایی ندارد دود و دم و حبابی بیش نیست.<br /> <br /> فایدهٔ پروپاگاند و نمایش‌ها و برگ‌هایی که بچه شاه در این سالیان یکی پس از دیگری رو کرده بالفعل در جیب رژیم ریخته و باعث تفرقه در میان مخالفان رژیم شده است. آن‌قدر که یکبار یکی از روزنامه‌های حکومتی نوشت «پهلوی‌خواهان با اختلاف‌افکنی میان اپوزیسیون خدمتی به جمهوری اسلامی کردند که هیچ گروه دیگری قادر به انجام آن نبود» <br /> <br /> حالا فکرش را بکنید که اگر از قیام دیماه ۹۶ به بعد این همه جفتک چارکش‌های بچه شاه در صحنه سیاسی ایران نبود، وضعیت تا کجا به زیان رژیم متفاوت بود.<br /> <br /> یک‌سال پس از خاتمهٔ جنگ زمینی در عراق، لس‌آنجلس‌تایمز دربارهٔ تمامیت جنگ اشغال عراق فاش کرد «ایرانیها با فریب‌دادن آمریکا یکی از بزرگترین عملیات جاسوسی تاریخ معاصر جهان را انجام داده‌اند. بر اساس گزارشهای مطبوعاتی، به‌نقل از منابع آژانس اطلاعات دفاعی آمریکا، این آژانس معتقد است که برنامهٔ جمع‌آوری اطلاعات احمد چلپی (رئیس) کنگرهٔ ملی عراق برای سرویس اطلاعاتی ایران یک پوشش بوده است». سپس نیوزویک جاسوسی دوجانبه را همراه با عکس چلبی و آخوند خاتمی افشا کرد.<br /> <br /> به یقین می‌توان گفت که بچه شاه علاوه بر ارتباطات آلودهٔ خود با سپاه پاسداران از ربع قرن پیش تدریجاً و تا خرخره در حلقه‌ای از اطرافیان اطلاعاتی غرق شده و اسناد آن بی‌تردید مانند اسناد کودتای ۲۸ مرداد روزی در برابر چشم همگان قرار خواهد گرفت. این بار اما برخلاف روزگار کودتا علیه مصدق بزرگ:<br /> <br /> '''انقلاب دموکراتیک ایران و جمهوری دموکراتیک به دست توانای مردم ایران و ارتش آزادی پیروز می‌شود'''<br /> <br /> <br /> <br /> '''مسعود رجوی'''<br /> <br /> '''۳۱ مرداد ۱۴۰۵'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۲۵ مرداد ۱۴۰۵ ==<br /> '''راهکـار چهـارم برای بنـزین'''<br /> <br /> '''پیشنهاد به ”کینگ مجتبی“ و ”شمس وزیر“ (پزشکیان) برای خروج از بحران'''<br /> <br /> '''روزانه ۵ میلیون لیتر از سپاه، از بسیج، از اطلاعات و از انتظامی کم کنید'''<br /> <br /> '''جمعاً می‌شود ۲۰ میلیون لیتر، دیگر کمبودی نیست و ۵ میلیون لیتر هم اضافه می‌آورید!'''<br /> <br /> روز ۱۷ مرداد پزشکیان به صراحت گفت که او مسئول جنگ و صلح نیست و کارش این است که «تدارکات بکند»!<br /> <br /> سالها قبل از او هم، آخوند خاتمی گفت یک «تدارکاتچی» است. هر دو نفر درست گفته‌اند. در رژیم ولایت فقیه رئیس‌جمهور به واقع بیش از یک تدارکاتچی نیست. بقیه‌اش تعارفات و تشریفات است. قبل از آنها هم شاه به هویدا (نخست‌وزیر) گفته بود نخست‌وزیر نباید در سیاست دخالت کند! آیا باید انتظار داشت که شاه و شیخ صریح‌تر از این بگویند؟!<br /> <br /> حالا در مورد تدارکات هم بشنوید از یک معاون پزشکیان در مورد راه‌کارهای بنزین که دیروز (۲۴ مرداد) هرآنچه را که باید، بدون پرده‌پوشی گفت تا زمینهٔ افزایش قیمت فراهم شود. حرفهای او را خلاصه می‌کنم:<br /> <br /> - «۱۳۵ میلیون لیتر مصرف میانگین بنزین هر روز کشور است و حدوداً ۱۲۱ میلیون لیتر تولید... و ۱۴ - ۱۵ میلیون لیتر در روز کسری بنزین است... من دست هایم را بالا می‌برم نسبت به قبل، آن چند سالی، چند دهه‌ای که باید عمل می‌کردند و نکردند»<br /> <br /> - «اولاً بگویم این سه راه‌کاری که من امروز تقدیم می‌کنم راه‌کار نیست به نوعی الآن اجبار است. سه تا اجبار است که باید یک کدامش را انتخاب کرد... امروز به یک نقطهٔ اجبار رسیده‌ایم»<br /> <br /> - «مجموع ۱۲۰ میلیون لیتر تولید داخلمان را در پمپ‌بنزین‌ها توزیع کنیم تا وقتی که تمام بشود و وقتی تمام شد خاموش کنیم... اولین حسن‌اش این است که قیمتهای فعلی حفظ می‌شود و هیچ تغییر قیمتی داده نمی‌شود»<br /> <br /> - «الگوی دوم، ۱۲۰ میلیون لیتر را به خودروهای موجود تقسیم می‌کنیم به هر خودرویی مثلاً ۱۳۰ لیتر مثلاً ۱۴۰ لیتر می‌رسد. هر کس بیشتر از این عدد می‌خواهد با نرخ آزاد بخرد»<br /> <br /> -و سرانجام این‌که «۹۰ میلیون لیتر را تقسیم بر همه آحاد مردم می‌کنیم یعنی ماهی ۳۰ لیتر به هر فردی می‌رسد. آن ۳۰ لیتر را تقدیم سرپرست خانوار می‌کنیم یعنی یک خانوار ۴ نفره ۱۲۰ لیتر در ماه» (سقاب اصفهانی معاون پزشکیان و رئیس مدیریت انرژی).<br /> <br /> کسانی که کتاب امیر ارسلان نامدار را که در روزگار قدیم در اغلب خانه‌ها بود، خوانده باشند، می‌دانند که شاه دو وزیر داشت. یکی قمر وزیر که بدخیم و «اصولگرا» بود! دیگری شمس وزیر که مثل پزشکیان پوپولیست «اصلاحاتی» بود!<br /> <br /> حالا برای حل بحران و این‌که آخوند از سر خاک بنزین برخیزد، من به شمس وزیر تدارکاتی، راه‌کار چهارم را پیشنهاد می‌کنم به شرط این‌که کینگ مجتبی هم قبول کند و مانع نشود. این راه‌کار خیلی ساده است: روزانه ۵ میلیون لیتر از سپاه و از بسیج و از اطلاعات و از انتظامی کم کنید. جمعاً می‌شود ۲۰ میلیون لیتر، دیگر کمبودی نیست و ۵ میلیون هم اضافه می‌آورید! والا بدانید که در هر حال:<br /> <br /> '''آتـش قیـام خلـق و سرنگونـی نظـام در پیـش اسـت'''<br /> <br /> == مسعود رجوی- ۲۳ مرداد (پیام به‌مناسبت پایان سی‌امین گلریزان همیاری با سیمای آزادی) ==<br /> پرتوی بود از جنگ جنگها که در دانشگاه استقلال و آزادی شعله می‌کشید<br /> <br /> ما تماشاکنان بستان و در آثار صنع حیرانیم. رهروان طریق ایرانیم<br /> <br /> این چه حکایت است یاران آتش به جان را که چند روز صف کشیده‌اند تا بپردازند<br /> <br /> حاصل کار و زحمت طاقت‌فرسا یا دارایی «ناچیز» را «در ارتفاع شکوه‌ناک فروتنی»<br /> <br /> و غرور شگفت را در کشکول درویشی و خاکساری با ابراز «شرمندگی»<br /> <br /> این همان «توان جلیل به دوش بردن بار امانت» برای آزادی و استقلال خلقی<br /> <br /> شاه‌زده و شیخ‌ گزیده است<br /> <br /> صفی دیدم از سرمایه‌های بی‌همتای وطن، دانشمندان و اساتید و هنرمندان<br /> <br /> و قهرمانان ورزش ایران<br /> <br /> تا یاران و همبندان دیرین، زحمتکشان دردمند و گل‌های نوشکفته و نوجوان میهن<br /> <br /> == مسعود رجوی- ۱۳ مرداد ۱۴۰۵ ==<br /> می‌گویند ”اسـلام سیاسـی“ ممنـوع!<br /> <br /> البته اسلام سیاسی شاهنشاهی با چاپ قرآن آریامهری آزاد است!<br /> <br /> اسلامـی مجاز است که با شـاه و شیـخ ستمگـر در جنگ و ستیـز نباشد<br /> <br /> برود در کنج خانه و خانقاه به عبادت سرگرم شود<br /> <br /> یا زیر علم ولایت فقیه سینه بزند و تحت عنوان ”منافق“ مرگ بر ”مجاهد“ بگوید!<br /> <br /> نه این‌که از اسلام آتشی به جان و کاخ ستمگران برافروزد<br /> <br /> راستی اگر به مارکس می‌گفتند ”مارکسیسم سیاسی“ ممنوع! چه می‌گفت<br /> <br /> ارسطو هم از دیرباز انسان را موجودی سیاسی تعریف می‌کرد<br /> <br /> مگر می‌شود در دنیای انسانیت، ایدئولوژی و فرهنگ و هنر و شعر و ادبیات<br /> <br /> خنثی و بی‌سمت و سو داشت؟<br /> <br /> این به‌معنی تسلیم و واگذار کردن این میدانها به حاکم ستمگر است<br /> <br /> به نمرود در برابر ابراهیم، به فرعون در برابر موسی<br /> <br /> و به یزیـد در برابر امام حسیـن<br /> <br /> در اربعین حسینی چهل بار باید گفت: مرگ بر ستمگر، چه شاه و چه رهبر<br /> <br /> مرگ بر اصل ولایت فقیه- زنده باد ارتش آزادی<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۴ مرداد ۱۴۰۵ ==<br /> یکشنبه شب چهارم مرداد تلویزیون رژیم بیعت‌نامهٔ شرک‌آمیزی را از جانب نیابتی‌های رژیم در لبنان قرائت کرد که مو بر اندام شیعیان راست می‌کند و براستی غیرقابل تحمل است و فقط انزجار و نفرت برمی‌انگیزد.<br /> <br /> از جانب حزب شیطان خطاب به بچهٔ خامنه‌ای و در بیعت با او نوشته‌اند: «یقین داریم که با این بیعت، در حقیقت با حضرت حجت بیعت می‌کنیم؛ چرا که شما به حق، نایب ایشان و حجت او بر ما در دوران غیبت کبری هستید».<br /> <br /> در آیهٔ ۷ سوره صف آمده است: «چه کسی ظالمتر از آن‌که به خدا دروغ ببندد در حالی‌که به اسلام خوانده می‌شود؟». این در قرآن یکی از توصیفات شیخ ستمگر است.<br /> <br /> این بیعت ننگین مزدوری بر ضداسلام و قرآن، چیزی جز درخواست «بودجه» افزوده نیست.<br /> <br /> ۸ سال و اندی پیش در پیام ۲۵ فروردین ۱۳۹۷ به استحضار هموطنان رساندم: ارگانهای حکومتی از قبیل روزنامه جمهوری اسلامی اعتراف می‌کنندکه دهها میلیارد دلار صرف حزب‌الله لبنان شده است. همان که سرکرده‌اش در خرداد ۹۵ به صراحت می‌گفت: «ما در مورد این واقعیت که بودجه، درآمد، مخارج، هر آنچه که می‌خوریم و می‌پوشیم، اسلحه‌های حزب‌الله و موشکهایش، همه از جمهوری اسلامی می‌آیند شفاف هستیم».<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی - ۳۱ تیر ۱۴۰۵ ==<br /> به بچه‌ی سفاک خامنه‌ای (مجتبی) می‌گویم که به‌عمد در روز میلاد امام موسی کاظم، مجاهد خلق مهدی خانکی را سربه‌دار کردی<br /> <br /> رسم یزید و آل ابی سفیان همین است بنابراین منتظر «انتقام» باش<br /> <br /> جنگ مجاهدین با شیخ و شاه ستمگر و خون‌ریز ۶۱ سال است ادامه دارد و تا روز سرنگونی رژیم پلید ولایت و حاکمیت مردم ایران و برپایی جمهوری دموکراتیک به‌ هرقیمت ادامه می‌یابد<br /> <br /> با اتمی، بی‌اتمی، با زهر و تفاهم‌نامه یا بدون آن، جنگ فرزندان رشید ایران تا پایان و ریشه‌کنی ستمگران، درود بر شهیدان<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۲۱تیر ۱۴۰۵ ==<br /> <br /> * کینگ‌مجتبی‌ حاصل همهٔ تجمعات و جنازه‌گردانی با شعارهای انتقام، انتقام را برای تنور جنگ و حفظ هژمونی خودش می‌خواست.<br /> * تکرار می‌کنیم که بچه خامنه‌ای مثل بچه شاه ادامهٔ جنگ را می‌خواهد. اینان خوب می‌دانند که بدون جنگ آینده و شانسی ندارند.<br /> * هر بلایی بر سر ایران و مردم ایران بیاید برای آنها هیچ اهمیتی ندارد.<br /> * بچه شاه و شیخ فقط در پی کسب قدرت و حفظ قدرت به هر قیمت هستند. سلطنت و ولایت و دیگر هیچ.<br /> * مجاهدین و مقاومت ایران صلح و آزادی می‌خواهند و آن را در ۶۱ سال با پاکبازی و رود خروشان خون شهیدان ثابت کرده‌اند.<br /> * لازمهٔ صلح و آزادی و استقلال پرداخت بهای تمام‌عیار برای قیام و سرنگونی و انقلاب دموکراتیک و حاکمیت جمهور مردم ایران است.<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی-۷ تیر ۱۴۰۵ ==<br /> کینگ‌بچه (مجتبی خامنه‌ای) راست می‌گوید<br /> <br /> «گریبان جنایتکاران را بایستی گرفت و آنان را به سزای اَعمال مجرمانه‌شان رساند»<br /> <br /> تا آنجا که به مردم ایران و شورشگران و پیشتازان انقلابی مربوط می‌شود<br /> <br /> اول از همه و قبل از همه باید گریبان ولی‌فقیه نورسیده و ارگانهای ویژه ولایت<br /> <br /> به‌خصوص خبرگان و قضاییه جلادان و سپاه و اطلاعات دژخیمان را گرفت<br /> <br /> و آنان را چنان‌که می‌گوید «به سزای اعمال مجرمانه‌شان رساند»<br /> <br /> البته حرف‌های بچه خامنه‌ای بی‌حساب و کتاب نیست<br /> <br /> با این حرف‌ها ته دلش مثل بچه شاه ادامهٔ جنگ را می‌خواهد<br /> <br /> اینان خوب می‌دانند که بدون جنگ آینده و شانسی ندارند<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۳۰خرداد ۱۴۰۵(درباره تظاهرات هواداران مقاومت در پاریس) ==<br /> با درود و سلام به یاران شورشگر و اشرف‌نشان<br /> <br /> شما با وفا و پرداخت بها، از شر کثیر خیر عظیم درو کردید. سناریو و طرح مشترک بقایای شیخ و شاه و اصحاب مماشات را برملا و به خود آنها برگرداندید. اگر این مقاومت و این مجاهدین پایه و مایه‌یی ندارند چرا از روز اول تا ۱۷ ژوئن و تا همین امروز تنها چیزی که فاشیسم دینی را در هر معامله‌یی به‌ویژه معاملات نفت‌آلود راضی می‌کند زدن به آنها و پرداخت از جیب آنهاست.<br /> <br /> اما شما امروز به جای یک تظاهرات، خود را در چند تظاهرات در نقاط مختلف شهر تکثیر کردید و گسترش دادید. به این می‌گویند یک تیر و چند نشان، با یاران اشرف‌نشان در پیامی به خلق قهرمان در داخل ایران و سراسر جهان، اثبات جایگزین دموکراتیک و مستقل بر دوش فرزندان رشید میهن در روز شهیدان و زندانیان سیاسی، تأسیس [[ارتش آزادی‌بخش ملی ایران|ارتش آزادیبخش ملی]] با کهکشان شهیدان و زندانیان سرموضع، جنگل رویان بی‌شماران در ۴۵ سال رزم بی‌امان که از پیروزی محتوم نشان دارد.<br /> <br /> '''راستی که تاریخ ایران به خود می‌بالد.'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۲۸خرداد ۱۴۰۵ (در رابطه با پیام مجتبی خامنه‌ای) ==<br /> '''مجتبی خامنه‌ای:'''<br /> * در مورد تفاهم‌نامه بین رئیس‌جمهوران ایران و آمریکا بنده اصولاً نظر دیگری داشتم<br /> * ولی از باب تعهدی که رئیس‌جمهور محترم به‌عنوان رئیس شورای عالی امنیت از طرف خود و سایر اعضا در پاسداشت حقوق ملّت ایران و جبهه مقاومت به بنده دادند و تصریح به قبول مسئولیت آن نمودند، اجازه‌ٔ آن را صادر نمودم‌<br /> * رئیس‌جمهور و اعضای شورای عالی امنیت هم‌چنین تصریح کرده‌اند که اگر طرف آمریکایی بخواهد زیاده‌خواهی کند زیر بار آن نخواهند رفت<br /> * از این لحظه منتظر تحقّق شروط گفته‌شده خواهیم بود<br /> * اما بدیهی است مذاکرات حضوری که در آینده برقرار خواهد شد، به‌معنی پذیرش نظر دشمن نخواهد بود<br /> <br /> '''مسعود رجوی:'''<br /> <br /> * هنوز مرکب امضای یادداشت تفاهم خشک نشده کینگ مجتبی ولی‌فقیه نورسیده، بالاترین شکاف را بارز و اعلام کرد به‌طور اصولی مخالف آن بوده و آن را صرفاً بر اساس تعهد پزشکیان و شورای عالی امنیت نظام اجازه داده است!<br /> * به این ترتیب سر کلاف جنگ‌وجدال در بالاترین نقطهٔ رژیم باز شده و این رشته سر دراز دارد. مسئولیت را هم به گردن پزشکیان انداخته که سند را امضا کرده است<br /> * مسعود رجوی: در جنگ گرگها حرف مجتبی با اصلاحاتی‌ها که زیر سرشان بلند شده این است که پدر و زن و خواهر و دختر خواهر و شوهر خواهر من کشته نشدند که شما جیبتان پر شود و سهم بیشتری از قدرت بخواهید<br /> * قبلاً یکی از نفرات باند مجتبی به اصلاحاتی‌ها گفته بود چگونه است که حتی یکی از شماها را نزدند؟!<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی - ۲۱ خرداد ۱۴۰۵ ==<br /> بارها و بارها گفته‌ایم و تکرار می‌کنیم که از عقب‌نشینی و «زهر» خوردن اتمی رژیم هم‌چون زهر آتش‌بس در جنگ ۸ ساله به‌غایت استقبال می‌کنیم و خواهشمندیم کینگ مجتبی سفاک نیز مانند دیو جماران شاه سلطان خمینی زهر بخورد و واپس بتمرگد.<br /> <br /> سرنگونی رژیم برعهده ما و خلق ما و ارتش آزادیست و هیچ نیازی به دخالت خارجی نیست.<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی - ۱۴ خرداد ۱۴۰۵ ==<br /> '''پیام به بچه خامنه‌ای ولی‌فقیه سفاک موروثی!'''<br /> <br /> در فردای مرگ پدرت که ضحاکی عمامه‌دار بود به «اخطار» به تو گفتیم «مخصوصاً در وضعیت دهشتناک بمبارانها، زندانیان سیاسی باید همگی بدون استثناء آزاد شوند. این برای خودت هم خوب است». اما تو صرفاً برای حفظ قدرت، سفاکی پیشه کردی و مانند پدرت و خمینی ملعون به طناب دار و اعدام آویختی. یادت باشد که طبق شریعت خودت، با هر اعدام از فرزندان برومند و آزادیخواه این میهن، یک اعدام هم در حق خودت و به حساب خودت نوشته می‌شود.<br /> <br /> باش تا شام تیره دولت اعدام و قتل‌عام و سرنگونی محتوم آن فرا برسد و صبح آزادی خلق قهرمان بدمد.<br /> <br /> '''أَلَیْــسَ الصُّبْــحُ بِقَــرِیـبٍ'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی-۲۱ فروردین ۱۴۰۵ ==<br /> بچهٔ شیـخ روی دست بچهٔ شـاه بلند شد!<br /> <br /> کینگ مجتبی و ادعای ۱۷میلیون «جان‌فدا»<br /> <br /> '''یادآوری پیشنهاد مقاومت ایران پس از ۳۰سال در مورد انتخابات ریاست‌جمهوری یا مجلس مؤسسان بر اساس اصل حاکمیت مردم و نه حاکمیت آخوند (ولایت‌فقیه) تحت نظارت ملل متحد'''<br /> <br /> «کینگ» مجتبی بچهٔ خامنه‌ای در انشانویسی چهلم پدرش ضمن اعلام پیروزی، روی دست بچهٔ شاه بلند شده و بسا فراتر از دعاوی صدا زدنهای میلیونی، از «عدد شگفت‌آور و رو به افزایش میلیونی پویش جان‌فدا» سخن می‌گوید.<br /> <br /> شبکه‌های تبلیغاتی رژیم در روز ۲۰ فروردین جان‌فدایان نظام ولایت را تحت عنوان «جان‌فدا برای ایران» ۱۷میلیون نفر آمار دادند و می‌گویند روزانه رو به افزایش است!<br /> <br /> به بچهٔ شیخ که از بچهٔ شاه سبق برده می‌گویم اگر راست می‌گویی و این همه «جان‌فدا» داری، یک انتخابات آزاد مؤسسان یا ریاست‌جمهوری را تحت‌نظر ملل متحد بر اساس اصل حاکمیت جمهور مردم، و نه حاکمیت آخوند (ولایت فقیه) قبول کن!<br /> <br /> اما تو هم مانند پدرت که از ۳۰سال پیش همین را به او می‌گفتیم، هرگز قبول نخواهی کرد و به همین دلیل پاسخ در کانونها و شهرهای شورشی و ارتش آزادیبخش ملی است.<br /> <br /> یادآوری می‌کنم که در ۳۰ مهر ۱۳۷۵ آمادگی شورای ملی مقاومت ایران برای شرکت در انتخابات ریاست‌جمهوری یا مجلس مؤسسان بر اساس اصل حاکمیت مردم با تضمینهای کافی و تحت نظارت ملل متحد را اعلام کردیم (نشریه ایران‌زمین ۱۴ آبان ۱۳۷۵).<br /> <br /> رئیس‌جمهور برگزیده مقاومت برای دوران انتقال حاکمیت به مردم ایران نیز در پاسخ به ادعای آخوندها که این مقاومت در داخل ایران پایگاهی ندارد، از سال‌ها پیش اعلام کرده است: «آزادی و امنیت اعضا و هواداران این مقاومت را تأمین کنید تا یک راهپیمایی در خیابانهای تهران برگزار کنند آن وقت می‌بینید که چگونه سراپای رژیم‌تان را در می‌نوردند» (ویلپنت ۶ تیر ۱۳۹۳).<br /> <br /> '''استبداد دینی هم‌چون استبداد سلطنتی با قیام خلق به گور می‌رود'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی - ۲۰ فروردین ۱۴۰۵ ==<br /> '''تشت رسوایی و سنگ پا از نوع رضا چلبی!'''<br /> <br /> بچهٔ شاه خطاب به «هم‌میهنان» می‌گوید که می‌داند خبر آتش‌بس، بسیاری از آنها را «دلسرد» و «نا امید» کرده است! عجبا به آن «هم‌میهنان» که با بمب و بمباران و زدن زیرساختهایشان دلگرم و امیدوار می‌شوند.<br /> <br /> با آتش‌بس تشت رسوایی‌اش از بام جنگ‌طلبی «بشردوستانه» (!) فرو افتاده، پنجاه هزار نفر از عناصر امنیتی و اطلاعاتی رژیم که به او اعلام پیوستگی کرده بودند ظاهراً پشیمان شده‌اند. از گارد جاویدانش خبری و اثری نیست. قبل از آتش‌بس هم دست به دامان ارتش تحت‌امر ولایت فقیه شد تا به «میدان» بیایند و «ایران را نجات دهند» اما کسی محل نگذاشت و طرح فرود آمدن در نخستین شهر آزاد شده بر باد رفت!<br /> <br /> در حسرت ادامهٔ جنگ و بمباران برای هم‌میهنان، که خودش هرگز درگیر آن نبوده و طعم آن‌را نچشیده، با سیلی صورت خود را سرخ نموده، برای این‌که از تک و تا نیفتد در یک تقلب آشکار ادعا می‌کند: «ما از آغاز می‌دانستیم که جمهوری اسلامی... از طریق حملات هوایی سقوط نمی‌کند»! به این می‌گویند سنگ پا از نوع رضا چلبی به‌خصوص که در همین حال تأکید می‌کند: «آنچه در این ۴۰ روز رخ داد، دقیقاً در مسیر همان مطالباتی است که ملت ایران از جامعه جهانی خواست»!<br /> <br /> حال اگر بپرسید که تکلیف آن میلیونها نفری که می‌گفت او را صدا زده‌اند و تکلیف گارد جاویدان و آن پنجاه هزار نفر چیست؟<br /> <br /> می‌گوید: «شکیبا باشید، از خودتان محافظت کنید»!<br /> <br /> طفلکی خیلی هم دل‌نازک است و بغض کرده و گریان می‌گوید: «همهٔ هدف من این است که اقدام نهایی برای سرنگون کردن جمهوری اسلامی با کمترین هزینهٔ جانی باشد. جان تک‌تک شما برای من ارزشمند است»!<br /> <br /> نهایتاً هم رهنمود می‌دهد: «در انتظار لحظهٔ تعیین‌کننده بمانید. در این فاصله، من و همهٔ هم‌میهنان‌مان در خارج از کشور با تمام توان، خواست شما را که پایان دادن به جمهوری اسلامی است، فریاد خواهیم زد»!<br /> <br /> پس باید منتظر بود تا در این فاصله بچهٔ شاه و دنبالچه‌های سلطنت و ساواک خواست هم‌میهنان را در خارجه فریاد بزنند! راستی که ابتذال تا به کجا... ؟<br /> <br /> دیگر بس است. دکانهای شیخ و شاه را که همان بساط استبداد و وابستگی است، باید از اساس گل گرفت و به زباله‌دان تاریخ ایران انداخت. شعارهای فاشیستی «جاوید شاه»، «حزب فقط رستاخیز» یا «حزب فقط حزب‌الله» و «خامنه‌ای رهبر» را باید دور ریخت. مغازه‌های ارتجاعی و استعماری مداحی شیخ و شاه را باید تحریم کرد.<br /> <br /> '''نفـرین خلـق و تاریـخ بر شیـخ و شـاه خـونریز'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی – ۱۷ فروردین ۱۴۰۵ ==<br /> ۷ نماد از نسل ضد<br /> <br /> رویان و شکوفا، ضد شیخ و شاه<br /> <br /> با آتش و سلاح، خندان و سربدار، مشتاق رؤیت یار<br /> <br /> ای صبح شب‌نشینان جانم به طاقت آمد...<br /> <br /> خواهم شدن به بستان چون غنچه با دل تنگ<br /> <br /> و آنجا به نیک‌نامی پیراهنی دریدن<br /> <br /> شرح این قدر کفایت باقی نمی‌توان گفت الا به غمگساران<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۲فروردین ۱۴۰۵ ==<br /> '''تبریک برای چهل و پنجمین بهار سرخ‌فام مقاومت تاریخی'''<br /> <br /> '''و اینک سال جنگ جنگ‌ها و آزمایش آزمایشات که بر قامت وطن نوشت: سال سرنوشت'''<br /> <br /> '''بر خلاف بقایای شیخ و شاه، شورای ملی مقاومت و دولت موقت صلح و آزادی می‌خواهند'''<br /> <br /> '''هر گونه فاشیسم و دیکتاتوری اعم از دینی و سلطنتی هم‌چون ۱۰۰ سال گذشته جنگ با ملت ایران است'''<br /> <br /> '''جنگ ۶۰ سالهٔ ما با شاه و شیخ برای آزادی و استقلال تا پیروزی انقلاب دموکراتیک ادامه دارد'''<br /> <br /> نوروز پارسال گفتیم که خامنه‌ای از خدای ۴۰۴ بسیار می‌ترسد و بیم آن دارد طوری بشود که به سال ۶۰ غبطه بخورد و چنین شد، آن‌قدر که جایی برای غبطه نماند.<br /> <br /> هم‌چنین گفتیم که هیچ مذاکرهٔ ”برد-برد“ و موفقیت‌آمیز برای خامنه‌ای متصور نیست. برخلاف خمینی ”زهر خوردن“ سیاسی هم در ظرفیتش نیست. بر سرکوب و غارت پا می‌فشارد اما ناخواسته بر ابعاد اشتعال و انفجاری که در تقدیر است، می‌افزاید. از این‌رو سال آتشفشان و قیام در پیش است و چنین شد، آن‌قدر که نظم و نظام منطقه و تا حدودی وضعیت جهانی آشفته شد.<br /> <br /> در میانهٔ آشفتگی و این‌همه آتش و دود و گرد و غباری که دیده‌ها را تار می‌کند، باید رکن رکین و چند اصل راهنما و عاری از ابهام جستجو کرد تا قابل تکیه باشد، ذهن را از پیچ و تاب برهاند تا مانند پر کاه در گردباد به این‌سو و آن‌سو نرود. این نیاز پیشتاز و هر شورشگر انقلابی است. در غیراینصورت به درجات در دام بقایای شیخ و شاه و کاتبان و جارچیان و روضه‌خوانان آنها می‌افتد.<br /> <br /> ۱-پس از ۳۶ سال و ۹ ماه از سلطنت خامنه‌ای، ولی‌فقیه جدید ”کینگ مجتبی خامنه‌ای دوم“ بر تخت ولایت نشست. ولایت فقیه هم موروثی شد. حاصل سیاسی آن قبل از هر چیز پس زدن و پرتاب بچهٔ شاه به عقب است. یعنی تا وقتی آن یکی هست و تعیین‌تکلیف نشده، قیمت این یکی در بازار سیاست داخلی و منطقه‌یی و بین‌المللی کیفاً کمتر است. اگر کسی می‌خواست بچهٔ‌شاه را بر تخت بنشاند باید او را بلافاصله پس از هلاکت خامنه‌ای ”صدا می‌زد“ و به‌رسمیت می‌شناخت. اما یک هفته گذشت نه از بالا و نه از پایین خبری از ”صدا و رضا“ نشد و خبرگان، مجتبی را در یک هفته ”آیت‌الله“ کرد و بر تخت نشاند. در حالی‌که یک روز هم نباید به خبرگان فرصت می‌دادند. این نکته را زودتر از همه حسن روحانی رئیس‌جمهور اسبق رژیم و شاهزاده حسن خمینی دریافتند و سریع و خاضعانه بیعت کردند.<br /> <br /> در زورآزمایی‌های پیشین هم دیدیم که خامنه‌ای در مقام ولایت رقیبان قدرتمندی مانند ”اکبر شاه“ و خاتمی و موسوی و روحانی را که تقاضای رفراندوم هم داشت، یکی پس از دیگری در هم پیچید و کنار گذاشت. اکنون در جنگ شاهزادگان هم دیدیم که مجتبی، حسن و رضا را در هم پیچید! این معنی مشخص انتخاب بچهٔ خامنه‌ای در عرصهٔ سیاسی و جنگ جانشینی در میان ورثهٔ شیخ و شاه است.<br /> <br /> اما آیا این به‌معنی پایان ماجراست؟ خیر، جنگ قدرت پایانی جز مرگ ندارد. مگر این‌که از اساس فکر کسب قدرت را به کناری گذاشته و هم‌چون مقاومت ایران از روز نخست، عاری از هر گونه ابهام و تکلف و تعارف، هم‌چنان که مریم تأکید کرده است، بنا را بر انتقال قدرت و رأی ملت بگذاریم.<br /> <br /> ۲- ”جنگ بشردوستانه“ که تکیه کلام بچهٔ شاه است، منتهای ابتذال و دجالیت است. مضحک و حاکی از فقدان بینش سیاسی و تاریخی است. جنگ‌ها برای منافع مشخص صورت می‌گیرند و نقطهٔ عزیمتی جز این ندارند.<br /> <br /> کسی که امروز خواهان ”جنگ بشردوستانه“ و ”حملات استراتژیک“ برای ”فروپاشی“ رژیم است تا دیروز سراپا ”خشونت پرهیز“ بود و قسم و آیه می‌خورد که ”متد مبارزه“ او همیشه پرهیز از خشونت و ”نافرمانی مدنی“ بوده است. قبل از آن هم دست‌بند سبز به دست می‌کرد:<br /> <br /> * «ضمناً اضافه می‌کنم که از نظر متد مبارزه، من همیشه روش پرهیز از خشونت و کارنافرمانی مدنی رو تشویق کردم» (صدای آمریکا- ۲۲ خرداد ۱۳۹۷)<br /> * «اگه باور نداشتم به خشونت‌پرهیزی که اصلاً مطرحش نمی‌کردم، ولی دلیلی داره. برای این‌که شما در اصل اگه بخواین هزینه تغییر رو به حداقل برسونید و به‌خصوص که پشت سر حرکتهایی که بر مبنای انتقام‌جویی و کشت و کشتار پایه‌ریزی بشه، اغلب نتیجه دموکراتیک ازش درنمیاد. یه حکومت دیکتاتوری رو با یه حکومت دیکتاتوری دیگر جایگزین می‌کنید» (رادیو فردا-۱۹ اسفند ۱۴۰۱)<br /> <br /> ۳-جنگ و بمباران، فرصت قیام نمی‌دهد. حتی برعکس رژیم از آن به‌عنوان سپر بلا، برای بستن شکافها و عجالتاً برون‌رفت از سایر بحرانها یا سرپوش گذاشتن بر آنها، استفاده می‌کند.<br /> <br /> ۴- فرضیه ”فروپاشی“ هوایی و خودبه‌خودی که عمود خیمهٔ شاهپرستان و مرکز ثقل بافته‌های میان‌تهی بچهٔ شاه است، به‌کلی باطل و موهوم است. نشان می‌دهد که او از مبانی ساختار رژیم ولایت فقیه و تاریخچهٔ آن بی‌اطلاع است و از آن فهمی ندارد.<br /> <br /> این رژیم از هوا فرو نمی‌پاشد. از زمین و توسط یک نیروی مشخص، فروپاشانده و سرنگون می‌شود. فروپاشی خودبه‌خودی و قیام خودبه‌خودی جواب ندارد.<br /> <br /> ۵-سرنگون کردن رژیم ولایت فقیه نیازمند نیروی جنگنده و رزم‌آور بر روی زمین است. تشکیلات و سازمان رزم و ایدئولوژی مشخصی هم می‌خواهد. ”گارد جاویدان“ کاغذی نیست که بتوان آن را یک‌شبه با پروپاگاند و هوچیگری درست کرد. اگر می‌شد، چرا با ۴۷ سال تأخیر؟ ما برای تشکیل کانون‌های شورشی در فضای اختناق حداکثری ۱۲ سال بی‌وقفه کار کرده و قیمت داده‌ایم. آن هم با استفاده از تجارب گرانبهای ارتش آزادیبخش که سابقهٔ آن به ۱۳۶۶ برمی‌گردد. این با حباب‌سازی و حباب‌بازی متفاوت است!<br /> <br /> در همینجا این را هم بگویم که اگر ارتش آزادیبخش با ۱۴ قرارگاه و سلاحها و مهماتش در کنار مرزهای خودمان در کمین بود و دست باز می‌داشت، بدون شک نتایج قیامهای ۸۸ و ۹۶ و ۹۸ و ۴۰۱ و ۴۰۴ سراپا متفاوت بود.<br /> <br /> ما رسیدهای تحویل ۱۹ هزار و ۷۶۱ سلاح سبک و سنگین را به نیروهای آمریکایی در جنگ اشغال عراق در سال ۲۰۰۳ در اختیار داریم که شامل۸۲۰ خودروی زرهی، هزار و ۱۲۳ تیربار زرهی، ۵۱۰ قبضه توپخانه، ۳۰۸ سلاح پدافندی، ۱۷ هزار قبضه سلاحهای پیاده و ۱۷ هزار و ۳۱۸ تن مهمات است.<br /> <br /> ۶- آمار عملیات ضداختناق کانون‌های شورشی در ۱۴۰۴ در مهین اشغال‌شده ۴۰۹۲ فقره و تعداد پراتیک‌های انقلابی در ۳۱ استان ۱۳ هزار و ۱۳۳ مورد شامل ۲۴۰ کارزار پیاپی یعنی دو سوم ایام سال بوده و از تلویزیون ملی ایران پخش شده است. کارزارهای بی‌وقفه در جمعه‌های زاهدان هم از دیماه ۱۴۰۱ تاکنون۱۷۲ هفته است، ادامه دارد. شرکت و حمایت از کارزار ”سه‌شنبه‌های نه به اعدام“ حسابی جداگانه دارد و در این آمار محسوب نشده است.<br /> <br /> تشریح و توضیح آنچه کانون‌های شورشی از ۷ تا ۲۱ دیماه در جریان قیام در ۶۳۰ عملیات در مصاف با اهریمن و قوای دشمن ضدبشری در سراسر ایران انجام دادند، مبحث دیگری است. فقط تکرار می‌کنم که فرزندان رشید وطن درسهای ماندگار و فراموشی‌ناپذیر بر جای گذاشتند که روزگاری به آن خواهیم پرداخت. یادآوری می‌کنم که چندی پیش گفتم که از کانون‌های شورشی در قیام دیماه هنوز بیش از ۲ هزار نفر مفقود و ناپدید داریم که معلوم نیست چه تعداد دستگیر و چه تعداد شهید شده‌اند. اسامی و مشخصات همهٔ آنها موجود و قابل ارائه به هر دادگاه و مرجع بین‌المللی است.<br /> <br /> اما بر تارک و فراتر از همهٔ اینها، که در آمار و ارقام بالا محسوب نشده و نمی‌گنجد، عملیات بزرگ و شگفت پتک آتشین در فروغ۲ در حمله به بیت‌العنکبوت خامنه‌ای در قلب تهران با شرکت ۲۵۰ نفر از مجاهدین در بامداد ۴ اسفند ۱۴۰۴ می‌درخشد و سزاوار کتابی ویژه است. بگذارید دشمن از سر ترس هر چه می‌خواهد بپوشاند و انکار کند اما اسامی دستگیر شدگان و مفقودین برای مراجع بین‌المللی ارسال شده در حالی‌که رژیم تا امروز حتی اسم یکی از آنها را (اعم از دستگیری یا شهید) اعلام نکرده است. ما باز هم به درخواستهای خود از گزارشگر ویژهٔ ملل متحد و نمایندگان سازمانهای بین‌المللی برای دیدار با نفرات دستگیر شده و رویت پیکرهای شهیدان ادامه می‌دهیم.<br /> <br /> ۷-در سال ۱۴۰۴ عملیات و کارزارهای مقاومت ایران در داخل میهن اشغال شده هم‌چون سالهای پیشین با بیشترین و گسترده‌ترین کارزارهای جهانی و حمایتهای بین‌المللی در ۵ قاره به همت و پایداری و وفای بیکران یاران شورشگر و اشرف‌نشان، ترکیب و تکمیل شد. با کهکشانها و کارزارهای پیاپی که در مجموع ۱۵۸۵ فقره تظاهرات و جلسات و تجمعات و نمایشگاهها در کشورهای مختلف جهان بود.<br /> <br /> <br /> <br /> '''برای عبور مبارک و پیروزمند'''<br /> <br /> '''از جنگ جنگ‌ها و آزمایش آزمایشات در سال سرنوشت آماده و برپا شوید'''<br /> <br /> '''رود خروشان خون شهیدان در پرتو مهر تابان مقاومت و آزادی ایران'''<br /> <br /> '''ضامن پیروزی محتوم خلق ماست'''<br /> <br /> '''زنده باد انقلاب دموکراتیک -برقرار باد جمهوری دموکراتیک'''<br /> <br /> '''مسعود رجوی-۲ فروردین ۱۴۰۵'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی-۲۵ اسفند ۱۴۰۴ ==<br /> بچه شاه می‌گوید جنگ را کمک آورده<br /> <br /> و بی‌صبرانه در انتظار ورود به نخستین شهر آزاد شدهٔ ایران است<br /> <br /> قبلاً گفته بودیم حرف شورشگران و ارتش آزادی‌ستان هم ساده و روشن و فقط دو کلمه است:<br /> <br /> '''بیـا! بیـا!'''<br /> <br /> اکنون باید اضافه کرد که تصرف حتی یک وجب از خاک ایران توسط هر طرف<br /> <br /> و عناصر دست‌نشانده مانند بچهٔ شاه، مضافاً بر تعارض آشکار با قوانین بین‌المللی<br /> <br /> غیرقابل قبول و به سود فاشیسم دینی حاکم بر ایران است<br /> <br /> «کینگ» مجتبی خامنه‌ای ولی‌فقیه نورسیده، نخستین طرفی است که از آن سود می‌برد<br /> <br /> تا مبارزه جبهه متحد خلق در ایران با استبداد دینی را به انحراف بکشاند<br /> <br /> با سوءاستفاده از ناسیونالیسم ایرانی مانند جنگ ۸ ساله با عراق<br /> <br /> خود را درگیر یک جنگ ملی و وطن‌پرستانه جلوه دهد و در نتیجه رژیم ولایت فقیه جان بدر ببرد<br /> <br /> صد سال است که جنگ اصلی در ایران بین آزادی با استبداد و شاه و شیخ ستمگر است<br /> <br /> بچهٔ شاه می‌خواهد به مخاطبان خود بگوید بچهٔ خامنه‌ای جای مرا گرفته<br /> <br /> من مانند پدربزرگم یا مانند پدرم با کودتا یا مثل چلپی با بمبها «در نخستین شهر آزاد شده»<br /> <br /> به‌زودی فرود می‌آیم! قبلاً هم گفتم که از سال ۲۰۰۰ با سپاه در ارتباط بوده‌ام<br /> <br /> سرلشگر زاهدی کودتاچی و پسرش اردشیر زاهدی و هم‌چنین شعبان بی‌مخ تاجبخش، مرده‌اند<br /> <br /> اما ثابتی سرشکنجه‌گر ساواک را بر دوش گذاشته برایتان سوغاتی می‌آورم<br /> <br /> تا دمار از روزگار پنجاه و هفتی‌ها که میلیون میلیون «مرگ بر شاه» می‌گفتند در بیاوریم<br /> <br /> پاسـخ مـردم و آزادیخواهان ایـران پیوسته این است:<br /> <br /> '''مـرگ بـر ستمگــر، چـه شـاه باشـه چـه رهبــر'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی - ۲۱ اسفند ۱۴۰۴ ==<br /> '''طفلکی «آق مجتبی» پس از یک عمر ولایت‌عهدی'''<br /> <br /> '''از طریق تلویزیون از ارتقای خودش به مقام ولایت فقیه'''<br /> <br /> '''و قرار گرفتن در موضع «کینگ مجتبی خامنه‌ای دوم» مطلع شده است!'''<br /> <br /> بنگرید شاه سلطان ولایت از راه رسیده را که در «روزگار تلخ‌تر از زهر» برای مردم ایران، بی‌امان با چند فقره چک بی‌محل، هم درصدد «دفاع مؤثر و پشیمان کننده» است و هم می‌خواهد تنگهٔ هرمز را ببندد، کشورهای همسایه را هم وادار به «تعیین تکلیف» کند، از دشمن غرامت بگیرد یا «اگر امتناع کنند» از اموال‌شان بردارد و «اگر آن هم مقدور نباشد، به همان اندازه از اموال آنها را نابود» نماید! علاوه بر این «در مورد گشودن جبهه‌های دیگر» هم «مطالعاتی صورت گرفته» که البته چیزی جز تروریسم و گسترش جنگ‌افروزی نیست. اما نصیحت من به بچهٔ خامنه‌ای این است که فعلاً قاچ زین را بچسبد برایش بهتر است.<br /> <br /> آن میر دروغین بین با اسپک و با زینک       شنگینک و منگینک سربسته به زرینک<br /> <br /> چون منکر مرگست او گوید که اجل کو کو         مرگ آیدش از شش سو گوید که منم اینک<br /> <br /> از سوی دیگر در صحنه سیاسی ایران در داخل کشور به‌وضوح می‌توان دید که خروجی و ماحصل تمام تشبثات و نمایش‌های بچهٔ شاه و سیرک‌های «جاویدشاه» و جارچیان دربار مربوطه، به جیب بچهٔ شیخ «کینگ مجتبی خامنه‌ای دوم»! ریخته است. او حالا در مسابقات «صدا زدن» که بچهٔ شاه می‌پرسید غیر از من چه کسی را صدا می‌زنند، با فاصلهٔ غیرقابل قیاس، پیش افتاده و می‌تواند بگوید: در بیعت موروثی با من! وقتی در دوران اختناق که امکان رأی دادن و نظرپرسی آزادانه نیست تنها معیار مشروعیت یعنی مقاومت را کنار بگذاریم، طبعاً بچه‌های شیخ و شاه در بیعت‌های پوشالی و صدا زدنهای برنامه‌ریزی شده از یکدیگر سبقت می‌گیرند و خوشا مقاومت ایران که از سال ۱۳۶۰ در صدر برنامه شورا و دولت موقت، در ماده ۱ و ۲ تصریح کرده که وظیفه‌اش «انتقال حاکمیت به مردم ایران» است و «مشروعیت خود را تماماً از مقاومت عادلانهٔ مردم ایران علیه رژیم ارتجاعی خمینی و خونبهای رشیدترین فرزندان مجاهد و مبارز این میهن علیه دیکتاتوری و وابستگی کسب می‌کند».<br /> <br /> در جمعبندی قیام ۴۰۱ گفتیم که یکی از مهم‌ترین محورها «نقش فوق‌العاده مخرب بچهٔ شاه با بوق و کرنای بسیار» بود. شیخ از بازی بقایای شاه به‌غایت سود برده است. در قیام دیماه ۴۰۴ هم که از روز ۷ دی شروع شده بود وقتی سر و کلهٔ بچهٔ شاه پیدا شد و برای ۱۸ و ۱۹ دی فراخوان داد، خامنه‌ای فرصت بازگشت سلطنت دست‌نشاندهٔ ضدتاریخی را برای شلیک بی‌دنده و ترمز و پهن‌کردن آن کیسه‌های سیاه و پرخون قاپید و به‌نحوی غیرمعمول در روز ۱۹ دی به صحنه آمد و گفت: «همه بدانند جمهوری اسلامی با خون چندصد هزار انسان شریف روی کار آمده، در مقابل کسانی که تخریبگرند جمهوری اسلامی کوتاه نخواهد آمد».<br /> <br /> تا ۱۷ دی، آمار اعلام شدهٔ شهیدان در همه منابع خبری بدون استثنا، دهها تن بیشتر نبود اما پس از آن خامنه‌ای با استناد به خون‌هایی که می‌گفت، شکاف میان باندهای مختلف رژیم را بست تا با دست باز بتواند «آتش به اختیار» کند.<br /> <br /> از آن‌سو از ۵۰هزار نظامی و امنیتی رژیم که بچهٔ شاه اعلام کرده بود به او پیوسته‌اند خبری نشد و در صحنه، باز هم جوانان شورشگر و کانون‌های شورشی بودند که می‌جنگیدند و البته درس‌های ماندگار و فراموشی‌ناپذیر هم بر جای گذاشتند. هم‌چنین مجاهدین که در روز ۴ اسفند بی‌محابا در قلب تهران به بیت‌العنکبوت خامنه‌ای زدند و رژیم با تمام توان خود سعی کرد بر آن سرپوش بگذارد تا در قیامهای بعدی مردم و شورشگران به سوی این مکان و رأس نظام سمت و سو نگیرند.<br /> <br /> غیر از مفقودین و شهیدان پتک آتشین در بیت‌العنکبوت، کانون‌های شورشی جنگنده در قیام دیماه، بیش از ۲ هزار نفر مفقود و ناپدید دارند که معلوم نیست چه تعداد دستگیر و چه تعداد شهید شده‌اند. اسامی و مشخصات همهٔ آنها و هم‌چنین عکسها و پیام‌های صوتی یا تصویری شماری از آنها موجود است ولی تا امروز یعنی بعد از ۲ ماه به‌رغم همهٔ تلاش‌ها، خبری از آنها در دست نیست.<br /> <br /> '''تکرار می‌کنیم که هم‌چون ۶۰ سال گذشته جنگ ما با ولایت و سلطنت'''<br /> <br /> '''برای آزادی و استقلال تا پیروزی انقلاب دموکراتیک و برپایی جمهوری دموکراتیک ادامه دارد'''<br /> <br /> '''شعار دولت موقت صلح و آزادی است'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی-۱۷ اسفند ۱۴۰۴ ==<br /> '''شورشگـران بـرپـا'''<br /> <br /> سرانجام «کینگ مجتبی خامنه‌ای»<br /> <br /> بر تخت سلطنت مطلقه ولایت فقیه نشست<br /> <br /> جنگ ما با ولایت و سلطنت برای آزادی و استقلال<br /> <br /> تا پیروزی انقلاب دموکراتیک مردم ایران<br /> <br /> بی‌وقفه و بی‌امان ادامه می‌یابد<br /> <br /> <br /> '''برقرار باد جمهوری دموکراتیک و دولت موقت'''<br /> <br /> '''بر اساس برنامه ۱۰ ماده‌یی شورای ملی مقاومت ایران'''<br /> <br /> '''و رئیس‌جمهور برگزیده برای دوران انتقال حاکمیت به مردم ایران'''<br /> <br /> '''از آن ما و خلق ماست پیروزی- از آن ما و خلق ماست فـردا'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ ==<br /> '''جنگ جنگ‌ها و آزمایش آزمایشات'''<br /> <br /> '''برای پایان ۱۰۰ سال استبداد و خجسته میـلاد آزادی و جمهوری دموکراتیک'''<br /> <br /> '''خامنـه‌ای مرد، خلق زنـده می‌شود'''<br /> <br /> '''به شرط این‌که نگذاریم محصول رنج و خون و مقاومت ۴۷ ساله در برابر شیخ خون‌ریز و رژیم ولایت فقیه را'''<br /> <br /> '''دنبالچهٔ شاه ستمگر و فاشیسم سلطنتی سرکوبگر به سرقت ببرد'''<br /> <br /> خمینی در آستانهٔ ۹۰ سالگی حکم قتل‌عام مجاهدین را نوشت. آخرین آزمایش خامنه‌ای هم در ۸۷ سالگی، آن «کیسه‌های سیاه» کشتار قیام دیماه بود. رؤیت همان مقدار از اجساد شهیدان در آن کیسه‌ها که خودش از تلویزیون حکومتی برای ارعاب شورشگران به تماشا گذاشت، دل عالمی را ریش می‌کرد. لرزاننده بود و از قساوتی بی‌حد و مرز حکایت می‌کرد. به راستی که دل مادران و پدران شهیدان «خونابهٔ غم بود و جگرگوشهٔ درد بر سر آتش جور». جور ولایت و «سلطنت مطلقهٔ فقیه» را می‌گویم که ورد زبان خمینی بود. آه که در دههٔ ۶۰ در همین حد هم به گفتهٔ اشرف شهیدان «جهان خبردار نشد» که در ایران چه گذشت.<br /> <br /> بگذریم و به امروز بپردازیم: در ایران اکنون چه می‌گذرد و موضوع چیست؟<br /> <br /> موضوع این است که پس از ۴۷ سال رنج و خون و فدا، رسیده‌ایم به جنگ‌ جنگ‌ها و آزمایش آزمایشات.<br /> <br /> ۱۲۰ سال است که این ملت در قفای آزادی در خروش و در غوغاست. از ستارخان و باقرخان تا کوچک‌خان و مصدق و فاطمی و پدر طالقانی تا حنیف و خیابانی و اشرف. به موازات و به ترتیب شهادت، باید از دکتر ارانی و خسرو روزبه و پویان و احمدزاده و جزنی و پاک‌نژاد نام برد، هر چند که فهرستی ناقص است. من محضر ۸ تن از این یاران خاموش اما تابان و پرخروش را درک کرده و با آنها بسیار گفت و شنود داشته‌ام. سیمای مجسم شرف و حریت تاریخ معاصر ایران بودند.<br /> <br /> مجاهدین ۶۰ سال از این ۱۲۰ سال را بدون یک روز یا حتی یک ساعت وقفه و تعطیل یا مرخصی، دست‌اندرکار مبارزه و درگیر جنگ و مقاومت بوده‌اند. وقتی می‌گویم اکنون به جنگ‌ جنگ‌ها رسیده‌ایم، بسا فراتر از جنبهٔ نظامی و جنگ جاری در میهن‌مان، یک تمامیت سیاسی اجتماعی و نظامی و ایدئولوژیکی است. در واقع یک تمامیت تاریخی به در ازای ۱۲۰ سال است. جنگ بین ناخدای استبداد با خدای آزادیست. آزادی، خجسته آزادی.<br /> <br /> کشاکش میان «گذشته» و «حال» با «آینده» است. جنگ ارتجاع و ترقی است.<br /> <br /> این سرفصل، که لیلهٔ قدر و تعیین سرنوشت خلق و میهن است در عین‌حال آزمایش آزمایش‌های تمام افراد و گروهها در جبهه خلق است. تاریخ بر ما داوری خواهد کرد که در برابر اژدرهای ۱۰۰ سالهٔ شاه استعماری و سلطنت دینی و انواع اپورتونیسم چه می‌کنیم و در کجا ایستاده‌ایم.<br /> <br /> دولتها آلترناتیو و ایران آزاد و مستقل را برنمی‌تابند مگر این‌که چارهٔ دیگری نباشد. آنچه بعضاً در این منطقه برای برگرداندن ما به گذشته می‌کنند، بر کسی پنهان نیست. پروپاگاند و تحریف تاریخ با «فیک» و تقلب و صحنه‌سازی و رقم‌سازیهای شگفت، مضافاً بر سانسور قرن بیداد می‌کند. گویی ایران باید اسیر و وابسته بماند و کماکان در مدار شیخ و شاه در دور باطل بچرخد.<br /> <br /> ما بر آنیم که این دور باطل را در هم بشکنیم. فلک را سقف بشکافیم و طرحی نو در اندازیم. طرح دولت موقت برای انتقال قدرت و حاکمیت به جمهور مردم که در تاریخچهٔ مقاومت ایران قدمتی ۴۴ ساله دارد.<br /> <br /> بار خدایا جبهه خلق و یکایک ما را در جنگ جنگ‌ها و آزمایش آزمایشات، برای پایان دادن به ۱۰۰ سال استبداد، همزمان با اعلام دولت موقت برای انتقال حاکمیت به مردم ایران و برپایی جمهوری دموکراتیک، بر اساس برنامه ۱۰ ماده‌یی مریم و شورای ملی مقاومت ایران مدد کن. باشد که توان پرداخت بهای آن را داشته باشیم.<br /> <br /> باشد که جوانان بلندهمت شورشگر تا به آخر عزم جزم کنند و در این آزمایش تاریخی سرفراز شوند.<br /> <br /> باشد که در پایان شب سیه صد ساله سپیدهٔ سحر بدمد و مهر تابان آزادی در ایران طلوع کند.<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی-۱۱اسفند ۱۴۰۴ ==<br /> اخطار به شاهزاده «آق مجتبی»: مخصوصاً در وضعیت دهشتناک بمبارانها، زندانیان سیاسی باید همگی بدون استثنا آزاد شوند. این برای خودت هم خوب است.<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی - ۶ اسفند ۱۴۰۴ ==<br /> '''تهدیدات بچه شاه علیه نیروهای سیاسی کردستان ایران'''<br /> <br /> بچه شاه بار دیگر در یک بحر طویل از اغلاط اضافی، نیروهای سیاسی کردستان ایران را به «تجزیه‌طلبی» متهم و «اوامر ملوکانه» برای «پاسخ قاطع» به آنها را خطاب به ارتش تحت‌امر خامنه‌ای صادر کرده است!<br /> <br /> معلوم نیست چرا باید مردم ایران یا بخشی از ایران مانند کردستان به‌طور اصولی از حق تعیین سرنوشت خود محروم باشند و همهٔ حقوق از آن شیخ و شاه باشد<br /> <br /> در حالی که بچه شاه پیوسته به مناسبات دیرین خود با سپاه پاسداران بالیده و هم‌اکنون هم به‌گفتهٔ خودش جذب در ۵۰ هزار ریزشی نیروهای امنیتی و نظامی همین رژیم است، در پروژه «شکوفایی» سلطنتی خود، گروه‌های «تجزیه‌طلب» و «پژاک و جیش‌العدل» را در کنار بازماندگان سپاه پاسداران به «اتاق عملیات مرزی مشترک» حواله داده که لابد ریاست آن با امثال ثابتی و لاجوردی است<br /> <br /> هم‌زمان یکی از شاهزادگان رژیم آخوندی در نیروی قدس به نام سعدالله زارعی رئیس سابق اداره سیاسی سپاه پاسداران خواهان «برخورد قاطع و محکم» با کردستان شده و «فرهیختگان» خامنه‌ای هم تأکید کرده است که رژیم «حق خود می‌داند با ابزارهای مختلف و هر گاه نیاز ببیند به افراد و مراکز آنها هجوم ببرد» (۶ اسفند)<br /> <br /> مواضع ننگین بچه شاه علیه ملیت‌های ستمزده ایران باز هم ضرورت این اصل اساسی را برجسته می‌کند که مقاومت و قیام برای آزادی ایران از چنگال استبداد دینی مستلزم مرزبندی صریح با فاشیسم سلطنتی و تأکید بر اصل راهنمای نه شاه و نه شیخ است<br /> <br /> روزگار جویدن استخوانهای صدام در جنگ ضدمیهنی با شعار قدس از طریق کربلا نیز به پایان رسیده است. جنگی که منتظری جانشین و قائم‌مقام رسمی خمینی به صراحت در مورد آن گفت: «توبه دارد» (کیهان ۲۳ بهمن ۱۳۶۷)<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی - ۱ اسفند ۱۴۰۴ ==<br /> مژدگانی که بچهٔ شاه متولی پس گرفتن دین و مذهب از «دجال زمان» شد<br /> <br /> به قول عبید زاکانی: عابد و زاهد و مسلمانا!<br /> <br /> این خبر چون رسید بر موشان، همه گشتند شاد و خندانا!<br /> <br /> فقط نمی‌داند با تناقض یک مبارزه سیاسی برای «پس گرفتن دین و مذهب» در عین مخالفت با «اسلام سیاسی» چه کند؟!<br /> <br /> بیچاره تفاوت جدایی دین و «دولت» را از «سیاست» نمی‌داند<br /> <br /> از آنجا که در رویکرد شاهپرستان «حزب فقط رستاخیز» است، نه فقط مجاهدین «فاسد» و مفسد «مارکسیست اسلامی»<br /> <br /> بلکه احزاب دمکرات مسیحی در اروپا و مسلم لیگ در هند و پاکستان هم باید منحل شوند<br /> <br /> تناقض دیگر این است که بچهٔ شاه به همان قانون اساسی سوگند خورده که در اصل اول متمم آن<br /> <br /> شاه باید دارای «طریقهٔ حقهٔ جعفریه اثنی عشریه» و «مروج» آن باشد<br /> <br /> بچه شاه «برادران و خواهران سنی و پیروان سایر ادیان، مذاهب و باورها» را هم با هذیان و پارانویای سلطنتی در جیب گذاشته<br /> <br /> و از موضع تولیت آنها به «شیعیان مؤمن» اندرز می‌دهد که اگر «دغدغهٔ دین» دارند و می‌خواهند در آینده ایران<br /> <br /> «در آرامش و در قالبی غیرسیاسی و شخصی، مناسک دینی خود را دنبال کنند،  در صف مقدم مبارزه» قرار بگیرند!<br /> <br /> از اینرو، شیعیان عزیز که دغدغهٔ دین دارید، با در دست داشتن یک جلد قرآن چاپ «خدایگان شاهنشاه آریامهر»<br /> <br /> در مصلای تهران با پرچم تاج‌نشان «به این مبارزه مقدس» بپیوندید و با شعارهای جاوید شاه و کینگ رضا پهلوی<br /> <br /> آرامش پیدا کنید و مناسک دینی خود را با «فیک» های شاهپرستانه انجام دهید‍! از ابتذال و ذبح کلمه مقدس هم چیزی نپرسید<br /> <br /> فقط یادتان باشد که اگر مثل روز عید فطر  و ۱۷ شهریور سال ۵۷در میدان ژاله مرگ بر شاه بگویید<br /> <br /> آن‌وقت مسئولیت قتل‌عام با خودتان است که قدر نظام شاهنشاهی را ندانستید و به آن کافر شدید<br /> <br /> اگر هم مثل فدایی‌ها و مجاهدین به فکر براندازی افتادید، شلاق و آپولو در اوین و «فلکهٔ ثابتی» در انتظار است!<br /> <br /> آخر، بیشترین نبرد و بیشترین خون در یک مبارزه سازمان‌یافتهٔ سیاسی و ایدئولوژیک در تاریخ ایران<br /> <br /> بین همین مجاهدین شیعه با دیکتاتوری دینی جریان داشته و کتاب قطور شهیدان و قتل‌عام سربداران گواه آن است<br /> <br /> یونسی وزیر اطلاعات قبلی رژیم می‌گفت: «مجاهدین خلق اکثرشان یا همه‌شان شیعه هستند به ظاهر، و اکثرشان هم فارس‌اند<br /> <br /> ولی بیشترین شرارت را هم مرتکب شدند» (۱۴ مهر ۱۳۹۷)<br /> <br /> راستی، اصل موضوع چیست؟ و مگر در تاریخ ایران شاه و شیخ ستمگر همراه و همزاد و دو روی یک سکه نبوده‌اند؟<br /> <br /> اصل موضوع این است که بچه‌شاه با هر ایدئولوژی که حاصل آن سازمان‌یافتگی و برانداختن آتشین شیخ و شاه ستمگر از ریشه باشد<br /> <br /> از اساس مخالف است و آن را در شریعت دیکتاتوری و وابستگی برنمی‌تابد<br /> <br /> با یک نگاه به مسابقهٔ عدد و رقم‌سازیهای میلیونی خامنه‌ای و بچه شاه در حمایت‌های موهوم ملت ایران از خودشان<br /> <br /> به‌روشنی می‌توان دریافت که در سرقت انقلاب و غصب حق حاکمیت جمهور مردم نیز مشابه یکدیگرند<br /> <br /> آن یکی انقلاب ضدسلطنتی را ربود و این یکی برای ربودن انقلاب دموکراتیک و رود خروشان خون شهیدانش خیز برداشته است<br /> <br /> ادا و اطوار خمینی را در می‌آورد اما در واقع کاریکاتور خمینی است چون فاصله در تعادل‌قوای اجتماعی و سیاسی نجومی است<br /> <br /> حرف شورشگران این روزگار هم ساده و روشن است. فقط دو کلمه است:<br /> <br /> بیـا! بیـا!<br /> <br /> مـرگ بـر ستمگـر، چـه شـاه باشـه چـه رهبــر<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی - ۲۵ بهمن ۱۴۰۴ ==<br /> <br /> * خامنه‌ای می‌گوید در ۲۲ بهمن ۲۶میلیون در حمایت از او به صحنه آمدند. بچهٔ شاه در ۲۵ بهمن می‌گوید ۲۵۰هزار نفر در مونیخ خدمت رسیدند!<br /> * فرض می‌کنیم دعاوی و رؤیاهای شاه و شیخ درست باشد، اما دوباره باید پرسید: ایرانیان را چه می‌شود که از شاه استعماری و شیخ ارتجاعی با آن‌همه سرکوب و خون‌ریزی، این‌قدر حمایت می‌کنند اما بعد این رژیم‌ها را به زباله‌دان تاریخ می‌اندازند؟! بزک نمیر بهار میاد، سلطنت و ساواک میاد!<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی -۱۱ بهمن ۱۴۰۴ ==<br /> '''بهتر است اصلاحگران نظام در اسرع وقت'''<br /> <br /> '''آن‌چنان‌که گفته‌اند «تعلیق فعالیت‌های خود» را به اجرا بگذارند'''<br /> <br /> '''بهتر است رفع حصر موسوی را بخواهند تا «رفراندوم» پیشنهادی خود را عملی کند'''<br /> <br /> بیانیه جبهه اصلاحات با اذعان به این‌که اصلاح‌طلبی در دولت پزشکیان هم «با بن‌بست» مواجه شده، اعلام کرده است: «در صورتی که حاکمیت هم‌چنان بر نشنیدن مطالبات ملت و تداوم روش‌های تباهی‌آفرین گذشته اصرار ورزد ناگزیر تعلیق فعالیت‌های خود را در دستور کار قرار خواهد داد»<br /> <br /> ۱-چهل و چهار سال به عرض رسید که از ۳۰ خرداد ۱۳۶۰ تنها جواب شیخ آتش است والا به‌گفتهٔ مهندس بازرگان باید به حیات «خفیف و خائنانه» با همین رژیم تن داد<br /> <br /> ۲-بهتر است «تعلیق» را در اسرع وقت به اجرا بگذارید والا حریف پیشدستی می‌کند و به‌طور مضاعف ملاخور می‌شوید<br /> <br /> ۳-برای خودتان می‌گویم که در این شرایط بهتر است رفع حصر موسوی را بخواهید و از او حمایت کنید تا «رفراندوم» پیشنهادی خود را عملی کند. اما این خط و این نشان که:<br /> <br /> '''با خامنه‌ای و سلطنت مطلقهٔ فقیه جز قیـام آتشیـن خلق راهی نیست'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی - ۹ بهمن ۱۴۰۴ ==<br /> لیست‌گذاری تروریستی سپاه پاسداران ولایت فقیه توسط اتحادیه اروپا<br /> <br /> کلان ضربه به خامنه‌ای و یک نقطهٔ عطف در مسیر سرنگونی<br /> <br /> محصول بلافصل خون شهیدان و برآمد ۳دهه کارزار مقاومت ایران و دیگر آزادیخواهان<br /> <br /> راستی که بیشتر از این نمی‌شد کش داد و این پا و آن پا و مماشات کرد<br /> <br /> اما جوشش خون شهیدان قیام دیماه بر این‌همه نقطهٔ پایان گذاشت<br /> <br /> آه که چه سنگین و خونین، با کهکشانی از فرزندان رزمنده و رشید میهن<br /> <br /> اما اکنون جهان به حقانیت مبارزه ما با فاشیسم دینی و حق دفاع از خود این خلق ستمدیده<br /> <br /> و تسلیح فرزندانش در صفوف ارتش آزادی گواهی می‌دهد<br /> <br /> بچهٔ‌شاه که همیشه مجاهدین و رزم‌آوران ارتش آزادی را «بخشی از مشکل» و سپاه و بسیج را «بخشی از راه‌حل» می‌دانست، اکنون بور شده و سرمایه‌گذاری‌اش بر روی سپاه سوخته است<br /> <br /> به صراحت می‌گفت: «من تکیه‌گاهم روی همین نیروهای انتظامی است. روی همین سپاهی‌ها، روی همین پاسدارها. روی همین بسیجی‌ها، روی همین نظامی‌هایمان»!<br /> <br /> راستی تکلیف آن ۵۰هزار نفر موهوم که می‌گفت از سپاه پاسداران به او اعلام پیوستگی کرده‌اند حالا پس از این لیست‌گذاری چه می‌شود؟!<br /> <br /> اما واقعیت سرسخت روی زمین که در یک‌کلام در قیام و سرنگونی خلاصه می‌شود<br /> <br /> با شیخ و شاه شوخی ندارد. بهتر است خامنه‌ای در اسرع وقت به شاه ملحق شود<br /> <br /> انقلاب دموکراتیک ایران پیروز می‌شود<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی - ۷بهمن ۱۴۰۴ ==<br /> '''درس‌های قیام'''<br /> <br /> ۱- از ۳۰ خرداد ۱۳۶۰ تنها جواب شیخ آتش، آتش شعله برکش<br /> <br /> تنها ره رهایی سلاح و سرنگونی - زنده باد کانون شورشی و ارتش آزادی<br /> <br /> ۲- والا به گفتهٔ مهندس بازرگان باید به حیات «خفیف و خائنانه» با همین رژیم تن داد<br /> <br /> ۳- راه موهوم دیگر هم‌چون بچهٔ شاه سر بر دامن اجنبی گذاشتن است که بیایید مرا هم مثل پدرم در ۱۳۳۲ و پدربزرگم در ۱۲۹۹ بر تخت سلطنت بنشانید و از مزایای آن هم برخوردار شوید!<br /> <br /> اما خلق قهرمان و فرزندان رشید ایران می‌گویند هیهات مناالذله<br /> <br /> خدا می‌گوید روزگار هیچ قوم و ملتی تغییر نمی‌کند مگر خود به تغییر آن قیام کنند<br /> <br /> کس نخارد پشت ما جز ناخن انگشت ما. انگشتانی بر ماشه‌ها<br /> <br /> == مسعود رجوی - ۳۰ دی ۱۴۰۴ ==<br /> در مصاف با دیکتاتوری و وابستگی<br /> <br /> برای آزادی و استقلال ایران شاه و شیخ گزیده<br /> <br /> هیچ نیازی به دخالت خارجی و مداخلهٔ نظامی نیست<br /> <br /> سلاح‌های مجاهدین خلق را برگردانید کفایت است<br /> <br /> سلاح‌هایی که در ۱۰۰رشته عملیات ارتش آزادیبخش ملی ایران<br /> <br /> از رژیم خمینی در جنگ ضدمیهنی با شعار فتح قدس از طریق کربلا<br /> <br /> به غنیمت گرفته شده و در واقع متعلق به مردم ایران است<br /> <br /> بقیه سلاح‌ها و تجهیزات را هم با پول و کمک‌های هموطنان<br /> <br /> خریداری کردیم و اسناد آن موجود و منتشر شده است<br /> <br /> == مسعود رجوی - ۲۲ دی ۱۴۰۴ ==<br /> سلام بر خلق - سلام بر شهیدان<br /> <br /> آفرین بر شورشگران فرزندان رشید ملت ایران<br /> <br /> آنان که با بهای سنگین و خونین از ۷ تا ۲۱ دی<br /> <br /> در مصاف با اهریمن و قوای دشمن ضدبشر در سراسر ایران<br /> <br /> درس‌های ماندگار و فراموشی‌ناپذیر بر جای گذاشتند<br /> <br /> درود، درود، درود<br /> <br /> خامنه‌ای روسیاه، گمشو برو پیش شاه<br /> <br /> تجلیل و تقدیر از آدمکشان دیگر اثر ندارد<br /> <br /> از آن ما و خلق ماست پیروزی - از آن ما و خلق ماست فردا<br /> <br /> انقلاب و جمهوری دموکراتیک ایران پیروز می‌شود<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۱۶دی ۱۴۰۴ ==<br /> درود بر جوانان شورشگر و قهرمان آبدانان و ملکشاهی که پرچم یک شهر شورشی را در برابر خامنه‌ای و رژیم ضدبشری برافراشتند<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۱۲ دی ۱۴۰۴ ==<br /> خامنه‌ای ضحاک به‌خوبی می‌داند که دیکتاتوری ولایت فقیه<br /> <br /> به دست کاوه‌های شورشگر سرنگون و انقلاب دموکراتیک مردم ایران پیروز می‌شود<br /> <br /> گفته بودیم که بهتر است هر چه سریع‌تر به بشار اسد ضمیمه شود<br /> <br /> مرگ بر ستمگر چه شاه باشه چه رهبر<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۹ دی ۱۴۰۴ ==<br /> شنیدن صدای قیام و انقلاب توسط رئیس‌جمهور خامنه‌ای هم‌چون شاه<br /> <br /> اعلام آمادگی برای شنیدن مطالبات بر حق معترضان و رفع مشکلات<br /> <br /> رئیس‌جمهور خامنه‌ای دیروز (دوشنبه ۸ دی) از سر استیصال نوشت به وزیر کشورش ”مأموریت“ داده است تا “از مسیر گفتگو با نمایندگان معترضان، مطالبات برحق آنها را بشنود تا دولت با تمام توان برای رفع مشکلات و پاسخگویی مسئولانه عمل کند“. مطالبهٔ برحق خلق اسیر ما پس از ۴۷ سال یک‌کلام بیشتر نیست:<br /> <br /> '''تا دیر نشده مثل شاه گم شوید!'''<br /> <br /> '''مردم ایران در قیامهای پیاپی پیوسته خروشیده‌اند'''<br /> <br /> '''آخوند (آخوند خمینی‌گرا و تحت‌امر خامنه‌ای)'''<br /> <br /> '''باید کشته یا گم شود'''<br /> <br /> حکایت همان کریه‌المنظری است که طفل را در بغل و به چنگال گرفته بود. طفل می‌گریست و ساکت نمی‌شد حاضر به گفتگو و مذاکره هم نبود! عاقبت عاقلی سر رسید و گفت مشکل خودت هستی، راهش این است که طفل را بر زمین بگذاری و پی کار خود بروی والا ساکت نمی‌شود.<br /> <br /> چه خوب که سخنگوی پزشکیان امروز توضیح داد دولت مربوطه ”اعتراضات را به‌رسمیت می‌شناسد، نه فقط تنگناها بلکه بحرانها را هم می‌شنود و می‌داند که ناشی از فشار معیشت بر جامعه است. از این‌رو بر آن است با معترضان، سازوکار گفتگو فراهم کند و حرف‌های آنها را چه تلخ و چه شیرین و حتی تند و گزنده، بشنود تا ثبات و آرامش به جامعه و به اقتصاد بازگردد“.<br /> <br /> تکرار می‌کنم که حرف ساده و روشن ملت ما این است که هر چه زودتر در تمامیت رژیم‌تان گم شوید والا آتشفشان خشم خلق در انتظار است.<br /> <br /> وانگهی، ما این حرفها را باور کنیم یا بیش از ۴۲ هزار نیروی سپاه و بسیج و انتظامی را که هم‌اکنون در تهران گسترده و به خط کرده‌اید؟<br /> <br /> به پاسداران و بسیج گفته‌اند ۴ روز آینده را تعطیل و این بساط را جمع می‌کنیم: چهارشنبه را تعطیل می‌کنیم، پنجشنبه را با جمعه پل می‌زنیم و تعطیل می‌کنیم، شنبه هم ولادت حضرت علی و تعطیل است!<br /> <br /> جواب فرزندان شرف و شورش وطن این است که با تعطیل و بی‌تعطیل، آن‌قدر می‌جنگیم تا میهن اشغال‌شده را پس بگیریم:<br /> <br /> '''با الهام از فرزندان ستار و حنیف و خیابانی'''<br /> <br /> '''ایرانی با شرفدی، شیخ و شاه بی‌شرفدی'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۷ دی ۱۴۰۴ ==<br /> صدای پای قیام<br /> <br /> و اعلام آماده‌باش ۱۰۰درصد سپاه خامنه‌ای در نواحی ۲۲گانه تهران<br /> <br /> امروز در نقاط مختلف تهران همگان صدای پای قیام را شنیدند<br /> <br /> در آماد‌ه‌باش به نیروهای رزمنده انقلاب دموکراتیک در جبهه خلق<br /> <br /> گفته بودیم که ماشه کشیده شده و در موقعیت انقلابی «یک گام تا قیام» قرار داریم<br /> <br /> یکشنبه شب سپاه خامنه‌ای در نواحی ۲۲گانه تهران اعلام آماده‌باش ۱۰۰درصد کرده است<br /> <br /> اما اگر مقاومت و ایستادگی پیشه کنیم و قیمت بدهیم دیگر اثر ندارد!<br /> <br /> پیش به سوی الحاق و اتصال نقاط مختلف قیام در تهران و شهرستان‌ها به یکدیگر<br /> <br /> مرگ بر دیکتاتور، مرگ بر خامنه‌ای و اصل ولایت فقیه<br /> <br /> زنده باد ارتش آزادی و جمهوری دموکراتیک<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۶ دی ۱۴۰۴ ==<br /> به خامنه‌ای باید گفت<br /> <br /> اگر سخن از مقابله با نظام سلطه در جهان کنونی است<br /> <br /> فقط یک سؤال باقیست که خلیفهٔ ارتجاع باید جواب بدهد:<br /> <br /> بگو ببینیم<br /> <br /> چه کسی بود که برای لیست‌گذاری و بمباران و خلع‌سلاح مجاهدین<br /> <br /> دست به دامان ”نظام سلطه“ شد؟!<br /> <br /> و بگو ببینیم<br /> <br /> ۱۲ دولتی که به درخواست رژیم ولایت بر سر مجاهدین ریختند<br /> <br /> و کودتای نافرجام ۱۷ ژوئن ۲۰۰۳ را برای سربریدن مجاهدین و مقاومت ایران<br /> <br /> با شما در تهران برنامه‌ریزی و هماهنگ کردند از ”نظام سلطه“ بودند یا نبودند؟!<br /> <br /> هم‌چنین بگو ببینیم<br /> <br /> سیلاب لجن‌پراکنی‌های بی‌دریغ در رسانه‌های استعماری و ”نظام سلطه“<br /> <br /> و مزدوران مربوطه علیه مجاهدین به درخواست چه کسی؟ با پول چه کسی؟<br /> <br /> و با معاملات و بده‌و بستانهای پنهان چه کسی صورت می‌گیرد؟<br /> <br /> سخن از سرنگونی فاشیسم دینی و برپایی جمهوری دموکراتیک مردم ایران است<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۲۷ آذر ۱۴۰۴ ==<br /> آذربایجان با ستارخان و فرزندان دلیرش<br /> <br /> در تبریز و ارومیه بپا می‌خیزد<br /> <br /> نقش تاریخی خود را علیه دیکتاتوری و وابستگی برعهده می‌گیرد<br /> <br /> و خط قرمز بین شرافت و بی‌شرافتی را ترسیم می‌کند<br /> <br /> سلام بر مظاهر شرف و ایستادگی ستار و حنیف و خیابانی<br /> <br /> نه شاهچی‌ام نه شیخ‌چی، ملتچی‌ام ملتچی<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۲۵ آذر ۱۴۰۴ ==<br /> محمدعلی شیخی استاد مجاهد وارسته و والا<br /> <br /> آموزگار و مثال غیرت و وفا<br /> <br /> از برجسته‌ترین پیشتازان و پرچمداران انقلاب ضدسلطنتی<br /> <br /> در دانشگاه و در جمع استادان راهگشا و راهنما<br /> <br /> نام سرخ مجاهدین همواره سرخ‌ترین بخش وجودش بود<br /> <br /> با شهیدان و صدیقین محشور می‌شود. جاودانه و رستگار شد<br /> <br /> ای نفس سرشار و آرمیده به پروردگارت بازگرد خشنود و پسندیده<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۲۷ آبان ۱۴۰۴ ==<br /> آفـریـن و درود<br /> <br /> به قهـرمانان کـانـونهای شـورشـی در ارتـش آزادی<br /> <br /> به‌خاطر ۶ رشته کارزار سراسری قیام آبان با ۱۶۷ عملیات ضداختناق و پراتیک انقلابی<br /> <br /> با پذیرش دستگیری و شکنجه و شهادت و اعدام در راه آزادی خلق و میهن<br /> <br /> سرکردهٔ لشگر ۲۷ سپاه خامنه‌ای که حفاظت تهران را برعهده دارد، پس از اعلام نخستین کارزار شما<br /> <br /> در آبان‌ماه، به پاسداران و بسیجیان تحت‌امر گفت برای هر گونه اغتشاش آماده باشند و هر حرکتی باید<br /> <br /> به‌شدت سرکوب شود. سپس «نواحی و حوزه‌های» بسیج و سپاه به رفع کمبودها و آماده‌سازی مجدد<br /> <br /> تسلیحات و تجهیزات خود روی آوردند و در میدانهای تیر به تمرین تیراندازی پرداختند<br /> <br /> در تهران در روز ۲۴ آبان نزدیک به ۳۰ هزار نفر برای کنترل اوضاع و امنیت شهر به کار گرفته شدند<br /> <br /> نیمی از سپاه و بسیج و نیمی از نیروی سرکوبگر انتظامی بودند. قرار بر این بود که تمرکز را<br /> <br /> بر گشت‌های موتوری در محلات بگذارند. لباس شخصی‌ها و مأموران اطلاعات هم در همه جا با قوای<br /> <br /> نظامـی و انتظامـی دشمـن هم‌کاسـه و همـراه بودنـد<br /> <br /> اما ارادهٔ فرزندان رشید میهن با یاد ۱۵۰۰شهید قیام آبان شعله‌ها را برافروخت<br /> <br /> و ثابت کرد آبان تا سرنگونی ضحاک ولایت با تهاجم حداکثر و جنگ صد برابر ادامه دارد<br /> <br /> ماشه‌ها اکنون در جمیع جهات کشیده شده و جبهه خلق در وضعیت «یک گام تا قیام» است<br /> <br /> مسعود رجوی<br /> <br /> ۲۷ آبان ۱۴۰۴<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۲۱ آبان ۱۴۰۴ ==<br /> رژیم پس از خودسوزی قهرمانانهٔ احمد بالدی در اهواز<br /> <br /> از بالا‌گرفتن اعتراضات و الگوی قیام در تونس وحشت دارد<br /> <br /> خودسوزی طارق بوعزیزی دستفروش ۲۶ساله در برابر شهرداری<br /> <br /> در ۲۶ آذر ۱۳۸۹ جرقه قیام شد و بن‌ علی را سرنگون کرد<br /> <br /> استعفای شهردار و برکناری چند مأمور دیگر کافی نیست<br /> <br /> سید علی باید از بن علی درس بگیرد و برود<br /> <br /> والا شورشگران و مردم ایران او و رژیمش را به آتش می‌کشند.<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۱۷ آبان ۱۴۰۴ ==<br /> اکنون خامنه‌ای در حضیض درماندگی و شکست<br /> <br /> به شاپور اول دخیل بسته و صورت خود را<br /> <br /> با اسارت امپراتور روم سرخ می‌کند<br /> <br /> و با لودگی آخوندی وعده می‌دهد که<br /> <br /> غربیان دوباره در مقابل رژیم «زانو می‌زنند»<br /> <br /> خواب روزگار مماشات می‌بیند و با شهردارش در تهران<br /> <br /> ”کنسرت درمانی“ پیشه کرده است!<br /> <br /> اما مشکل این است که با ابتذال حداکثری در این نمایش‌ها<br /> <br /> نمی‌توان جای آب و نان و برق و گاز را برای مردم پر کرد<br /> <br /> تهـران روزی برمی‌خیزد آنگاه آخوندها و پاسداران زانو می‌زنند.<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۱۶ آبان ۱۴۰۴ در پاسخ به پزشکیان که گفته بود: «اگر باران نبارد باید تهران را خالی کنند» ==<br /> تهران را البته باید خالی کرد ولی از این رژیم<br /> <br /> با قیام و آتشباران، بدون باران یا باران!<br /> <br /> راه‌حل، خلع ید از پیمانکاران نظام و سارقان آب<br /> <br /> در سپاه و بیت‌العنکبوت است.<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۳ آبان ۱۴۰۴ ==<br /> پزشکیان بیهوده آب در هاون می‌کوبد.<br /> <br /> در انقلاب دموکراتیک ایران نسل Z با پس زدن شاه و شیخ ستمگر، همان نسل آتش است.<br /> <br /> نسل Z که در حاکمیت همین رژیم متولد شده و پیوسته در معرض تبلیغات علیه مجاهدین و مقاومت ایران بوده است، هستهٔ مرکزی قیامهای آینده است.<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی-۱۱ مهر ۱۴۰۴ ==<br /> '''ثابت شد که سر مار در ایران است'''<br /> <br /> '''و خامنه‌ای تنها طرفی است که جنگ می‌خواهد'''<br /> <br /> مضمون پیام‌ها بین رئیس‌جمهور آمریکا و حماس و تصریح رئیس‌جمهور ترامپ بر این‌که معتقد است حماس برای «صلح پایدار» آمادگی دارد، به‌روشنی نشان می‌دهد که آنچه مقاومت ایران از آغاز در مورد خامنه‌ای ضحاک به‌عنوان سر مار جنگ‌افروزی و تروریسم می‌گفت، صحت دارد.<br /> <br /> رئیس محمود عباس سالیان با تلخکامی، تفرقه‌اندازی رژیم ولایت فقیه و سنگ‌اندازی آن در مسیر صلح و توطئه‌های تروریستی این رژیم را تجربه کرده است. فاشیسم دینی حاکم بر ایران تنها طرفی است که خواهان ادامهٔ جنگ و ادامهٔ وضعیت گروگانها و رنج و محنت بی‌پایان مردم و کودکان غزه و عموم مردم بی‌گناه فلسطین و اسراییل است.<br /> <br /> دیروز پنجشنبه ۱۰ مهر، دفتر خامنه‌ای در سرمقالهٔ روزنامه‌اش از زبان خامنه‌ای نوشته بود «طرح صلح ترامپ، طرح نجات نتانیاهو از باتلاق غزه» است. واقعیت این است که صلح هم‌چنانکه در جنگ ۸ سالهٔ خمینی با عراق می‌گفتیم، طناب‌دار خلیفهٔ ارتجاع است که جز با اعدام و قتل‌عام و جنگ‌افروزی و سلاح اتمی بر سر پا نمی‌ماند.<br /> <br /> '''زمان برخاستن مردم ایران فرا رسیده است'''<br /> <br /> == مسعود رجوی به خامنه‌ای (۱مهر ۱۴۰۳) ==<br /> «به قول ما ایرانی‌ها» مثل شاه به سقوط و سرنگونی سلام کن!<br /> <br /> ماموریت و وضعیت پزشکیان در نیویورک هم پیشاپیش روشن شد.<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۲۸ شهریور ۱۴۰۴ ==<br /> '''کلان ضربه استراتژیک به فاشیسم ولایت‌فقیه، رژیم اعدام و قتل‌عام'''<br /> <br /> '''یک گـام تا قیـام'''<br /> <br /> '''آماده باش به همهٔ نیروهای رزمندهٔ انقلاب دموکراتیک در جبهه خلق'''<br /> <br /> در ابتدای امسال گفتیم: «وارد مهم‌ترین، حساس‌ترین، خطیرترین و پرالتهابترین فاز شده‌ایم. فاز تعیین‌تکلیف و تعیین سرنوشت خلق ما با رژیم ولایت فقیه و همدستان و مزدوران».<br /> <br /> این در ۶ماه گذشته به اثبات رسید و نقطه‌عطف امروز مؤید آن است. به خامنه‌ای هم با الگوبرداری معکوس از خود او می‌گویم که خدا همان خدای۵۷ است!<br /> <br /> چه خوب بود اگر خامنه‌ای واپس می‌تمرگید و زهر می‌خورد. اما ظرفیت و ثقل خمینی را ندارد. اگر زهر بخورد سریع‌تر از خمینی دق‌مرگ و چه بسا که قبل از آن کله‌پا و سرنگون شود. با این‌حال ما به او می‌گوییم که تا فردای ۵ مهر هم فرصت زهر باقی‌ست. عمد دارم ۵ مهر و قتل‌عام دانشجویان و دانش‌آموزان در آن حماسهٔ فروزان را بگویم. اسامی ۱۱۴۲ نفر از آنها ۳دهه پیش منتشر شده است. اما شاهدان عینی آمار تیربارانها فقط در اوین را ۱۸۱۰نفر می‌گویند.<br /> <br /> این فقط شمه‌ای از خون‌بهای آزادی است. همیشه گفته‌ایم که آزادی را به رایگان به کسی نمی‌دهند. شورای امنیت هم به کسی آزادی نمی‌دهد والا کرسی ایران را به شاه و شیخ نمی‌داد.<br /> <br /> از این‌رو طبق اصل «کس نخارد» باید قیمت آزادی را به تمام و کمال پرداخت و از گلوی آزادی‌ستیزان و آزادی‌کشان، بیرون کشید. گفته‌ایم که «رژیم هر سال و هر بار باید شانس بیاورد تا سرنگون نشود اما برای ما یکبار کافیست. مانند مورچه‌ای که جلوی چشم امیر تیمور ۷۰ بار از دیوار سخت بالا رفت تا سرانجام یک بار عبور کرد».<br /> <br /> وقتی آمریکایی‌ها خواسته خامنه‌ای و خاتمی را اجابت کردند و تانکهای ما را گرفتند، آنها با عمامهٔ خود گردو می‌شکستند. خامنه‌ای قبل از آن تا بهمن ۱۳۷۹ از ترس ارتش آزادیبخش به سران رژیم و مسئولان امنیتی هشدار می‌داد «عمده آن چیزی که باید آماج ذهن و فکر و عمل شما قرار بگیرد، مسأله براندازی است».<br /> <br /> &lt;nowiki&gt;***&lt;/nowiki&gt;<br /> <br /> رژیم باعث شد که تانکهای ما را بگیرند. متقابلاً ما هم کاری کردیم که بمب اتم از دست و از دسترس آنها گرفته شود. اگر مقاومت ایران با سلسله افشاگریهای خود راه رژیم را نمی‌بست، مدتها بود که مانند پاکستان و کره شمالی جهان را در برابر عمل انجام شده قرار داده و اکنون بمب اتمی در دست داشت.<br /> <br /> در بیانیه چهل و چهارمین سالگرد تأسیس شورای ملی مقاومت ایران (مرداد ۱۴۰۴) یادآوری شده است:<br /> <br /> مقاومت ایران در اردیبهشت ۱۴۰۱ اظهارات علی مطهری نایب‌رئیس پیشین مجلس ارتجاع را منتشر کرد که به صراحت درباره هدف فعالیت‌های هسته‌یی رژیم از روز اول، می‌گفت: «ببینید ما اول که وارد این فعالیت هسته‌یی شدیم واقعاً هدفمان ساخت بمب بود دیگه ما تعارف که نداریم لو رفت دیگه، منافقین [مجاهدین] گزارش دادند و لو رفت». مطهری در مورد فتوای خامنه‌ای افزود: «برای این‌که بترسونیم. عرض کنم که منتهی نتونستم حفظش کنیم یعنی نتونستیم محرمانه‌بودن اون رو حفظ کنیم. لو رفت دیگه، حالا منافقین گزارش دادند و لو رفت. والا هدف این بود که بسازیم. گزارشهای محرمانه را منافقها [مجاهدین] دادند به آژانس».<br /> <br /> خبرنگار پرسید: «چه جوری داشتند اون گزارشها رو، نفوذ داشتند یا مثلاً با بعضی از مسئولان در ارتباط بودند؟»<br /> <br /> مطهری جواب داد: «دیگه اینها [مجاهدین] همه جا هستند دیگه بالاخره همه جا اینها نفوذ دارند. اون کاری که شروع کرده بودیم و دیگه می‌خواستیم این کار را بکنیم اگر می‌توانستیم این را حفظش بکنیم و بمب را آزمایش می‌کردیم کار تمام شده بود مثل پاکستان...» . خبرنگار در ادامه می‌پرسد: «‌خب حالا مثلاً همین پاکستان یا کره شمالی اینهایی که دارند مگه اوضاع خوبی دارند؟» مطهری جواب می‌دهد: «خب بالاخره رویشان حساب می‌کننددیگه...» (سیمای آزادی ۴ اردیبهشت ۱۴۰۱).<br /> <br /> احمدی‌نژاد رئیس‌جمهور اسبق خامنه‌ای هم در برابر این سؤال که «چی شد که ما الآن تو بحث هسته‌یی به اینجا رسیدیم؟» با افسوس گفت: «این ماجرا از تیر۸۱ شروع شد. یک گروهی آمدند یک گزارشاتی منتشر کردند از نطنز و اراک و این حرفها، حساسیت درست شد، آژانس وارد شد بعد قطعنامه‌های شورای حکام پی‌در‌پی، پی‌درپی» (تلویزیون رژیم، ۴ اسفند ۱۳۸۶).<br /> <br /> آخوند روحانی، رئیس‌جمهور پیشین و دبیر شورای عالی امنیت ملی رژیم در زمان افشاگری نطنز، در کتاب «امنیت ملی و دیپلوماسی هسته‌یی» نوشته است: «در سال۱۳۸۱ فعالیت‌ها در فضایی آرام پیش می‌رفت ولی به ناگاه مجاهدین با ترتیب‌دادن یک مصاحبهٔ مطبوعاتی و وارد کردن اتهامات واهی سر وصدای زیادی به‌راه انداختند... نظر سازمان انرژی اتمی این بود که تأسیسات نطنز تکمیل و سپس به آژانس اطلاع داده شود تا آنها در برابر عمل انجام شده قرار گیرند» (ایسنا، ۵ بهمن ۱۳۹۷).<br /> <br /> اخیراً یک عضو کمیسیون امنیت مجلس ارتجاع هم به صراحت گفت: «باید خیلی وقت پیش بمب اتم می‌ساختیم. ما الآن ۲۵سال است گرفتار پرونده هسته‌یی هستیم» (بخشایش، ۲۰ شهریور ۱۴۰۴).<br /> <br /> &lt;nowiki&gt;***&lt;/nowiki&gt;<br /> <br /> در مورد جنگ ضدمیهنی هم مقاومت ایران تنها طرفی بود که در برابر جنگ‌افروزی خمینی سینه سپر کرد.<br /> <br /> وقتی خمینی با شعار «فتح قدس از طریق کربلا» بر تنور جنگ ضدمیهنی می‌دمید و یک میلیون کشته و ۲میلیون معلول و مجروح و ۴میلیون آواره و هزار میلیارد دلار خسارت روی دست مردم ایران گذاشت، کاری کردیم که ناگزیر به‌قول خودش «جرعهٔ زهر» سر بکشد! خمینی جنگ را برای حفظ نظام که «اوجب واجبات» او بود «نعمت الهی» خواند. همان جنگی که منتظری در بهمن ۱۳۶۷ که هنوز در موضع جانشین و قائم‌مقام خمینی بود می‌گفت: «توبه دارد».<br /> <br /> منتظری در مورد جنگ ۸ساله با عراق گفت:<br /> <br /> «چقدر نیرو از ایران و از دست ما رفت و چقدر جوانهایی را از دست دادیم که هر کدام یک دنیا ارزش داشتند و چه شهرهایی از ما خراب شد، باید اینها بررسی شود و ببینیم اگر اشتباهی کرد‌ه‌ایم اینها توبه دارد و اقلاً متنبه شویم که بعداً تکرار نکنیم. چقدر در این مدت شعارهایی دادیم که غلط بوده و خیلی از آنها ما را در دنیا منزوی کرد و مردم دنیا را به ما بدبین کرد و هیچ لزومی هم برای این شعارها نداشتیم...» .<br /> <br /> اینجاست که روشن می‌شود در جنگ ضدمیهنی گناه بزرگ مقاومت ایران و مجاهدین، شعار صلح و آزادی و برپا کردن ارتش آزادیبخش ملی بود.<br /> <br /> &lt;nowiki&gt;***&lt;/nowiki&gt;<br /> <br /> در زمینهٔ شیطان‌سازی و لجن‌پراکنی‌های شبانه‌روزی از فردای انقلاب ضدسلطنتی تا همین امروز، نیازی به شرح و بسط و این‌که رژیم علیه ما چه کرده و چه می‌کند، نیست. اما تا پایان سال ۲۰۲۴ میلادی این رژیم ۷۱ بار در مجمع عمومی و دیگر ارگانهای ملل متحد به‌خاطر نقض وحشتناک حقوق‌بشر محکوم شده و همیشه با سیلی از ناسزا و رگبار وقفه‌ناپذیر دشنام‌ها، مقاومت ایران را مسبب و عامل اصلی آن اعلام کرده است.<br /> <br /> دادگاه آخوندی ۱۰۴نفر هم در جریان است و رژیم آمار هلاک‌شدگان خود را در آنچه خامنه‌ای به صراحت جنگ داخلی خواند، از ۱۷هزار به ۲۵هزار افزایش داده است. خامنه‌ای در تیر ۱۴۰۱ گفت «در داخل کشور، در خود این خیابانهای تهران، جنگ داخلی بود».<br /> <br /> &lt;nowiki&gt;***&lt;/nowiki&gt;<br /> <br /> اینها را برای این گفتم تا مخصوصاً برای نسل جوان روشن و روشن‌تر باشد که جنگ اصلی در ایران از آغاز بین مردم و مقاومت و جبهه خلق از یکطرف و دیکتاتوری دینی از طرف دیگر بوده و تا مقصد آزادی ادامه دارد. جوانان جنگاور و شورشگر باید برای این جنگ آماده و آماده‌تر شوند.<br /> <br /> سخنگوی پزشکیان بی‌هیچ خویشتنداری و تعارف «با ۳ خط تأکید» می‌گوید: «همه ما مکلف هستیم، زیر کلمه مکلف سه تا خط می‌کشم، مکلف هستیم پشت سر مقام معظم رهبری بایستیم و کلامی بالاتر از کلام ایشان نداشته باشیم. ایشان هر چه فرمودند باید بگوییم سمعاً و طاعتا...» .<br /> <br /> ما هم با صدای بلند گفته‌ایم و می‌گوییم که سرنگونی و گسستن بند از بند استبداد دینی و رژیم ضدبشری را می‌خواهیم.<br /> <br /> بله ما ایران را می‌خواهیم. می‌خواهیم وطن خود را پس بگیریم. می‌خواهیم خلق اسیرمان آزاد شود. تهران، شورشی‌ترین شهر جهان را می‌خواهیم. برای آن بی‌تاب و بی‌قرارانیم.<br /> <br /> یک گـام تا قیـام مانده، شتابان و با چنگ و ناخن و دندان، به سوی آن روانیم. نقشه‌مسیر خامنه‌ای را قبلاً شاه و بشار اسد ترسیم کرده‌اند. اگر نپذیرد، بدتر از آن در تقدیر اوست.<br /> <br /> '''انقـلاب دمـوکراتیـک ایـران پیـروز می‌شـود'''<br /> <br /> '''مسعود رجوی'''<br /> <br /> '''۲۸ شهریور ۱۴۰۴'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۲۵ شهریور ۱۴۰۴ ==<br /> '''گناه بزرگ زن انقلابی مجاهد خلق، روسری یا اوج رزمندگی؟'''<br /> <br /> وقتی هزار هزار، به‌نحوی بی‌سابقه در تاریخ ایران<br /> <br /> به جوخه‌های تیرباران یا چوبه‌های دار و اتاق‌های شکنجه و «قبر» و «قفس» می‌روند<br /> <br /> وقتی مانند گوهر (ادب‌آواز) آیت‌الشیطان عمامه بزرگی را<br /> <br /> به بهای جان خود به سزایش می‌رسانند<br /> <br /> وقتی برای نخستین بار در تاریخ ایران در چارچوب یک ارتش آزادیبخش ملی<br /> <br /> در یکانهای پیاده و زرهی، اوج رزمندگی را نشان می‌دهند<br /> <br /> و مانند فرمانده سارا در حالی‌که مجروح و بر زمین افتاده، گروهی از پاسداران را<br /> <br /> با رگبار از پا در می‌آورد و او را با دشنه‌ای در قلبش از پا به درختی در صخره می‌آویزند<br /> <br /> وقتی علاوه بر همه زندانها و شکنجه‌های پیشین<br /> <br /> پس از اشغال عراق هدف مهیب‌ترین بمبارانها قرار می‌گیرد،<br /> <br /> وقتی ۱۴ سال در قرارگاه در محاصره و حبس خانگی دوام می‌آورد<br /> <br /> و ۲۹ حملهٔ زمینی و زرهی و موشکی را تحمل می‌کند<br /> <br /> '''نه شاه و نه شاه‌قلی از حجابش نمی‌پرسند. تا اینجا همه چیز اختیاری است'''<br /> <br /> '''اما به روسری و طلاق که می‌رسد «اجباری» است!'''<br /> <br /> راستی گناه بزرگ زن انقلابی مجاهد خلق چیست، روسری یا اوج رزمندگی و آزادگی؟<br /> <br /> برای آنها که می‌دانند یا می‌خواهند بدانند، اصل موضوع در این شرایط مشخص تاریخی<br /> <br /> در مصاف با ارتجاع و استعمار، سربریدن مجاهدین<br /> <br /> و تنها جایگزین دموکراتیک و مستقل است. یاد مصدق بخیر<br /> <br /> وانگهی هر کس الفبای سیاست و خصایص رژیم ولایت را بداند به‌روشنی می‌فهمد<br /> <br /> که برنده برداشتن روسری در مورد خاص مجاهدین، رژیم آخوندی است<br /> <br /> و این کادوی بزرگ به خمینی و خامنه‌ای است<br /> <br /> اصل دعوا نه روسری و حجاب بلکه سرنگونی و انقلاب است<br /> <br /> '''چه با حجاب، چه بی‌حجاب، پیش به سوی انقلاب'''<br /> <br /> '''انقلاب دموکراتیک نوین ایران پیروز می‌شود'''<br /> <br /> '''با درود به ژینا امینی جرقه قیام ۱۴۰۱ و بزرگداشت ۷۵۰شهید قیام خلق'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۳شهریور ۱۴۰۴ ==<br /> اژه‌ای سردژخیم قضاییه جلادان با «گرامی» داشتن «یاد و خاطره» قدوسی و لاجوردی<br /> <br /> که در شهریورماه به هلاکت رسیدند، به سیم آخر زد و به دستور خامنه‌ای<br /> <br /> حتی برخلاف قانون اساسی همین رژیم گفت: «ما یک وظیفه و مسئولیت بسیار مهم و خطیر داریم<br /> <br /> که عبارت است از مقابله با توطئه‌های دشمنان و خنثی کردن دسایس آنها»<br /> <br /> خوب شد که بالاخره فهمیدیم وظیفهٔ قضاییه و دستگاه دادگستری ولایت‌فقیه<br /> <br /> چیزی جز مقابله با «توطئه‌ها و دسایس» علیه نظام نیست!<br /> <br /> حتی اصلاحگران نظام را هم که خواهان انتخابات آزاد و عدم مداخلهٔ شورای نگهبان شده‌اند<br /> <br /> تهدید می‌کند که یا از این خواسته ندامت کنند و برائت بجویند یا هم که لولوخرخره<br /> <br /> که دادستان دژخیم تهران باشد به وظیفهٔ قانونی‌اش عمل خواهد کرد...<br /> <br /> ما هم «یاد و خاطره» کیفر یافتن قدوسی و لاجوردی را گرامی می‌داریم!<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- جمعه‌شب ۳۱ مرداد ۱۴۰۴ ==<br /> '''به جوانان سلحشـور در سراسر میهـن'''<br /> <br /> '''شیـراز و کازرون را تنها نگذارید. زمان برخاستـن و قیـام است'''<br /> <br /> شورشگران و کانون‌های شورشی هوشیار باشند که رژیم از ۲۸مرداد برای مقابله با قیام به نیروهایش آماده‌باش صددرصد اعلام کرده و لااقل تا پایان هفته آینده ادامه دارد. مرخصی‌های سپاه و ارتش و فراجا لغو شده است. برای کنترل تهران بیش از ۲۳هزار نفر از سپاه و بسیج و نزدیک به ۱۹هزار نفر از وحوش انتظامی در آماده‌باش هستند. سپاه تهران بزرگ از ۲۷مرداد مبادرت به مانور سراسری در سطح تهران با هدف مقابله با اعتراضات و آمادگی نیروهای بسیج کرده است. مانور کماکان ادامه دارد. از شهرستان‌ها برای سپاه در تهران نیروی کمکی و ذخیره آورده‌اند.<br /> <br /> مانور شامل تورهای ایست و بازرسی مخصوصاً از ساعت ۲۰ تا ۲۴ در میدان‌های اصلی شهر و ورودی و خروجی محلات و گشت‌های امنیتی و اطلاعاتی گردان‌های بسیج در سطح محلات است.<br /> <br /> محل «جمع‌باش» (تجمع اولیه) مزدوران برای مقابله با اعتراض‌ها و قیام مردم پایگاه‌های بسیج است.<br /> <br /> فرماندهان بالا و حتی میانی سپاه در اماکن غیرعلنی به‌سر می‌برند. جلسات عمومی تعطیل شده و به مقرها هشدار داده‌اند که در آماده‌باش تجمع نکنند.<br /> <br /> به‌جای ساختن پناهگاه برای مردم، ساختن پناهگاه و تونل به دستور خامنه‌ای برای سرکردگان سپاه و نمایندگان ولی‌فقیه در ارتفاعات شرقی قصر فیروزه با سرعت و هزینهٔ بسیار در دست اجراست. ترددات سرکردگان سپاه با عادی‌سازی صورت می‌گیرد و اقدام به تغییر پلاک خودروهای سپاه از سبز به سفید کرده‌اند.<br /> <br /> صنایع نظامی سپاه و وزارت دفاع رژیم قویاً در حال ساختن و تأمین انواع تسلیحات و مهمات هستند تا رژیم برای مقابله با قیام مردم کمبودی نداشته باشد.<br /> <br /> '''هر چند چنگال دشمن تیز و نیرویش آماده سرکوب باشد'''<br /> <br /> '''رژیم اکنون گـرگ کاغـذی است'''<br /> <br /> '''شیـران شورشگـر بند از بند رژیـم می‌گسلنـد'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۳۰ مرداد ۱۴۰۴ ==<br /> در سالگرد کودتای سیاه ۲۸ مرداد، جادوگر بار دیگر از کلاه شعبده، خرگوش بیرون کشیده و بچه شاه را طبق نظرسنجی‌اش در ۱۵ ماه پیش، در میان ملت ایران دارای «بیشترین میزان محبوبیت» معرفی کرده است!<br /> <br /> در ابتدای سال ۱۴۰۱ نیز با همین ترفند ارتجاعی و استعماری در پوشش علمی و آکادمیک، از جعبهٔ مارگیری نظرسنجی این نتیجه بیرون آمد که اگر در ایران انتخاباتی آزاد برگزار شود ۳۹.۵درصد به بچه‌شاه و ۱۷.۴درصد به ابراهیم رئیسی جلاد قتل‌عام رأی می‌دهند. معنی‌اش این بود که ۵۷درصد مردم ایران در عقب‌ماندگی مفرط شاهی و شیخی هستند!<br /> <br /> اکنون طبق نظرسنجی خرداد ۱۴۰۳ «۲۰درصد ایرانیان حامی تداوم جمهوری اسلامی‌اند» و «حدود ۲۱درصد نیز از نظام پادشاهی حمایت می‌کنند»! علاوه بر این «حدود نیمی از جامعه (۴۳درصد) پذیرای حکمرانی اقتدارگرای فردی هستند»!<br /> <br /> پیدا کنید «پرتقال فروش» را که چگونه تحت حاکمیت فاشیسم دینی در ایران و با این درجه از اختناق، به چنین نظرسنجی که دموکراسی‌های غربی را تداعی می‌کند، دست یافته است! شاید هم آزادی بیان و نظرسنجی در ایران برقرار شده و ما بی‌خبرانیم!<br /> <br /> در دیماه ۱۴۰۲ که بحثهای انتخابات مجلس رژیم بالا گرفته بود، یک کارشناس حکومتی در گفتگو با تلویزیون رژیم ناپرهیزی کرد و بر سرخ‌ترین نام یعنی مجاهدین در رابطه با رد یا تأیید صلاحیتها در شورای نگهبان ارتجاع انگشت گذاشت. او گفت: «من اگر که یکی از اقوام درجه ۴ من، یکی از عناصر سازمان منافقین از کنار خانه‌اش رد شده باشد، تأیید صلاحیت نمی‌شوم ببخشید خیلی شفاف (گفتم)...» (مهدی نیکخواه-۱۸ دی ۱۴۰۲).<br /> <br /> در ۱۹ تیر ۱۴۰۳ نیز در بیدادگاه قضاییه جلادان برای محاکمه مجاهدین و ۱۰۴ تن اعضای مقاومت ایران به‌خاطر «بغی و محاربه» که حکم آن اعدام است، آخوندک رئیس دادگاه، حتی به ایرانیان خارج کشور اعلام کرد: دادگاه «از دادستان محترم کل کشور می‌خواهد، از وزیر امور خارجه می‌خواهد از این پس چنان‌چه ایرانیانی در خارج از کشور به دعوت متهمین این پرونده در هر کجایی حاضر شوند به‌معنای هواداری از تشکیلات سازمان مجاهدین خلق قابل تعقیب در این دادگاه می‌باشند... هر نوع هواداری و حمایت از این متهمین از سوی این دادگاه به‌معنای مواجهه با جرم جدیدی بوده... لذا از این پس شرکت در میتینگ آنها در هر نقطه‌ای در خارج از ایران... دادگاه مکلف به اقدام قانونی در برابر آن می‌باشد».<br /> <br /> خوشا مقاومت ایران که از روز اول در سال ۱۳۶۰ یگانه معیار مشروعیت را مقاومت شناخت. در سال ۱۳۹۲ هم تکرار کردیم که «مقاومت تنها ملاک و شاخص و سرچشمهٔ مشروعیت در دوران استبداد و اختناق است. ارزش و اعتبار هر فرد یا جریان سیاسی در دوران اختناق با مقاومت و ایستادگی او در برابر فاشیسم دینی و در جنگ با آن سنجیده می‌شود».<br /> <br /> مانند خرداد ۱۴۰۲ تکرار می‌کنیم: ماحصل تمام نمایش‌های بچه‌شاه و حاجبان و جارچیان «دربار» مربوطه به جیب «شیخ» می‌ریزد و بس. به اربابان کارفرما می‌گوییم:<br /> <br /> '''مقاومت ایران بر پایه «نه شاه نه شیخ» بر جبهه خلق و آزادی و استقلال میهن به هر قیمت پا می‌فشارد'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۲۹ مرداد ۱۴۰۴ ==<br /> چه کسی نمی‌داند که منظور خامنه‌ای از بین بردن آثار جنایت علیه بشریت و نسل کشی<br /> <br /> در قطعه ۴۱ بهشت زهرا پس از افشای جهانی رژیم اعدام و قتل‌عام توسط مقاومت ایران<br /> <br /> و مخصوصاً پس از گزارش جاوید رحمان گزارشگر ویژه ملل متحد در ۲۷ تیر ۱۴۰۳<br /> <br /> درباره این جنایت‌های سبعانه است<br /> <br /> اما حسابرسـی در پیـش اسـت...<br /> <br /> آن‌که کشتستم پی مادون من            می‌نداند، می‌نخسبد، خون من<br /> <br /> بر من است امروز و فردا بر وی است             خون چون من کس چنین ضایع کی است؟<br /> <br /> گر چه دیوار افکند سایه دراز           باز گردد سوی او آن سایه باز<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۲۷مرداد ۱۴۰۴ ==<br /> '''کودتای سیاه ۲۸ مرداد و برگرداندن شاه به سلطنت با دیکتاتوری و وابستگی'''<br /> <br /> '''خواب و خیال‌های بچه شاه برای تکرار تاریخ و بازگشت به گذشتهٔ استبدادی و استعماری'''<br /> <br /> '''بر روی رود خروشان خون شهیدان در ۶۰سال نبرد بی‌وقفه با شاه و شیخ با فدای بیکران'''<br /> <br /> '''چکیدهٔ برنامهٔ بچه شاه و «دفترچه» او در یک‌کلام دیکتاتوری و وابستگی است'''<br /> <br /> <br /> مصدق بزرگ در بهمن ۱۳۳۱ گفت ملت ایران یا باید «این ذلت و استعمار را تحمل کند و بتدریج تمام خصوصیات ملی، اجتماعی و نژادی و مفاخر سی، چهل قرن تاریخ سربلند خود را از دست بدهد و... یا این‌که از افتخارات دینی و ملی خود استعانت جسته، صفحه تقدیر شوم را عوض کند و راه جهاد و مبارزه افتخارآمیزی را انتخاب نماید. ملت شرافتمند و قهرمان ایران طریق دوم را برگزید و مردم ایران به‌خوبی درک کرده‌اند که این جهاد عظیم ملی بر سر هست و نیست و مرگ و بقای یک مملکت شروع شده...» .<br /> <br /> مصدق در بیدادگاه نظامی شاه گفت: «به حس و عیان» می‌بیند که «این نهال برومند» به ثمر خواهد رسید. منظورش نهال برومند استقلال و آزادی بود که با خون «شهید راه وطن دکتر حسین فاطمی» آبیاری شد. این عنوانی بود که مصدق پس از شهادت فاطمی به او داد.<br /> <br /> بی‌تردید اگر آن کودتای سیاه نمی‌بود، تاریخ ایران و حیات یکایک ما، مسیر متفاوتی داشت و شیخ به جای شاه بر تخت ولایت نمی‌نشست. اما بهای آزادی بسا گزاف‌تر است. پیشوای نهضت ملی در ۳۰ تیر ۱۳۴۰ با اشاره به تجربهٔ ارتش آزادیبخش الجزایر، پیام خود را با صراحت به نسل‌های بعد رساند و نوشت: «ملتی هم هست که در راه آزادی و استقلال از همه چیز می‌گذرد و دیگران هم اگر علاقه به وطن دارند باید از همین راه بروند و آن را انتخاب نمایند».<br /> <br /> این وصیت تاریخی از همان درد وطن و غیرت ملی و میهنی مایه می‌گیرد و مصدق را از ورای حبس و حصر شاه با نسل‌های بعــدی پیوند می‌زند. او به‌خــوبی می‌دانست کــــه چنین انتخابی مستلزم فداکاری و از‌ خودگذشتگی است. در همان یادداشت کوتاهش در مورد کتاب «الجزایر و مردان مجاهد» ادامه داد «باری، حرف زیاد است و مستمع به تمام معنی فداکار کم. چه می‌شود کرد، بلکه خدا بخواهد که این نقیصه در ما رفع شود و ما هم بتوانیم بگوییم مملکت و وطنی داریم و در راه آزادی و استقلال آن، از همه چیز می‌گذریم». و چنین شد.<br /> <br /> چند سالی نگذشت که مجاهد و چریک فدایی به میدان آمدند. چنان‌که پدر طالقانی گفت از خون حنیف و یاران و هم‌سنگرانش سیلاب‌ها برخاست و دفتر حساب‌های ارتجاعی و استعماری را در هم پیچید. خلقی برخاست و با پرداخت قیمت دیکتاتوری دست‌نشانده سلطنتی را سرنگون کرد.<br /> <br /> &lt;nowiki&gt;***&lt;/nowiki&gt;<br /> <br /> حالا ۷۲سال از آن کودتای سیاه گذشته که ۶۰سال آن را مجاهدین بی‌وقفه در میدانند. یا هم که در زندان و تیرباران و سربدارانند. پیوند سیاست با شرافت همین است. شتابان با زورق جان در دریای خون به سوی آزادی روانند.<br /> <br /> هم‌چنان‌که رئیس‌جمهور برگزیدهٔ مقاومت برای دوران انتقال حاکمیت گفت: هدف شورای ملی مقاومت نه کسب قدرت بلکه انتقال آن به مردم ایران است.<br /> <br /> همه می‌گویند که آخر خط رژیم است و به همین دلیل بقایای شاه هم در جولانند. نمونهٔ آن، دفترچهٔ مشق «مرحله اضطراری» بچه شاه است که در ۱۶۸ صفحه منتشر شده و در بسیاری صفحات به فکاهیات شانه می‌ساید (از قبیل تقسیم کار مضحک مرد میهن آبادی که تکیه‌کلام سخنگوی دولت رئیسی در دانشگاه خواجه نصیر در آبان ۱۴۰۱ بود)!<br /> <br /> اما در برنامه و دفترچهٔ بچه شاه، قبل از هر چیز معلوم نیست که زنگولهٔ سرنگونی را چه کسی به گردن گربهٔ ولایت می‌بندد تا بعداً طبق گاهشمار دقیق و اوامر ملوکانه، در روز اول از هفتهٔ اول و در روز دوم و سوم از هفته‌های بعد... چنین و چنان گردد! از قرار، مسئولیت سرنگونی و بر تخت نشاندن ایشان در تهران بر عهدهٔ اجانب است.<br /> <br /> &lt;nowiki&gt;***&lt;/nowiki&gt;<br /> <br /> شاه قبل از کودتای ۲۸ مرداد ابتدا به بغداد و سپس به رم رفت تا اگر کودتا شکست خورد، خطری متوجهٔ او نشود. بعد که فاتحانه به تهران برگشت، بارها به صراحت قول داد که اگر ۱۰سال به او وقت بدهند، ایران را «بهشت» خواهد کرد.<br /> <br /> بعداً بهشت موعودش را کنار گذاشت و بی‌دریغ «تمدن بزرگ» وعده می‌داد. اما در گذر ایام از آن هم عقب نشست و گفت: «شنیدم بعضی‌ها گفتند تمدن بزرگ همین خاموشی‌هاست؟ ما گفتیم تازه ۱۱ سال دیگر می‌رسیم به دروازه‌های تمدن بزرگ یعنی زیربنای مملکت را باید طوری بسازیم که از هر لحاظ قوام و استحکام مملکت برقرار بشود. »... .<br /> <br /> سرانجام به جای «تمدن بزرگ» قیامی بزرگ در پیش داشت با شعاری که به‌طور شبانه‌روزی در سراسر ایران طنین‌انداز بود. حتی ما هم از پشت دیوارهای زندان می‌شنیدیم: «بگو مرگ بر شاه، مرگ بر شاه، مرگ بر شاه».<br /> <br /> حالا کسی که با ژست دموکراتیک می‌گوید رأی بگیریم که ایران آینده شاهی باشد یا جمهوری، قبل از هر چیز به یک تقلب ضدتکاملی و ضدتاریخی با پز دموکراتیک مبادرت می‌کند. سرمایه و پشتوانه و اعتبار و استدلالی جز خرابکاری و جنایت‌های رژیم آخوندی ندارد. آن را پله می‌کند تا از آن بالا برود و خود را موجه و مشروع و حق بجانب جلوه دهد. انقلاب ضدسلطنتی مردم ایران و انقلاب مشروطه را انکار و اهانت می‌کند. ضددموکراتیک و ارتجاعی است. می‌خواهد ایران را به گذشته برگرداند. این، جاده خاکی، انحراف از سرنگونی و خدمت به خامنه‌ای است.<br /> <br /> در این دستگاه محمدعلی شاه و شیخ‌فضل‌الله هم می‌توانند قزاق‌ها و طلبه‌هایی مانند کاشانی و خمینی را بیاورند و برای مشروعه و به توپ بستن مجلس رأی بگیرند! آیا باید ۱۲۰ سال به عقب برگردیم و رأی بگیریم سلطنت مطلقه یا انقلاب مشروطه؟ بعد هم نوبت به رضاخان می‌رسد که در روزهای تاسوعا و عاشورا گل بر سر و روی مالیده در جلوی قزاقان با پای برهنه از عشرت‌آباد تا باغ‌ملی شعار «حسین، حسین» می‌دهد. قزاق‌ها هم دم می‌گیرند: «اگر در کربلا قزاق بودی، حسین بی‌یاور و تنها نبودی»!<br /> <br /> حالا هم نوبت به بچه شاه رسیده است و در «دفترچه‌» اش نوشته ما باید ۴۷ سال به عقب برگردیم و رأی بگیریم شاه یا جمهوری؟! این، خدمت به خمینی و خامنه‌ای سارقان انقلاب ضدسلطنتی و پاک کردن صورت‌مسأله یعنی انقلاب و جمهوری دموکراتیک است.<br /> <br /> خمینی و دار و دستهٔ ولایت فقیه جنایت‌های بی‌حد و حصر مرتکب شده‌اند. در عرصهٔ سیاسی پیش از همه و بیش از همه، چماق و تیغ و تبر و گلوله و طناب‌های دار آنها دامن‌گیر مجاهدین شده است. حالا بچه شاه سر رسیده و می‌گوید ۴۵ سال است در ینگه دنیا مبارزه می‌کرده آن هم در ارتباط با پاسداران و حالا بیایید زیر کنترل من رأی بدهید که شاه می‌خواهید یا جمهوری؟ یادش رفته که در روز ۹ آبان ۱۳۵۹ خود را در یک مراسم طبق قانون اساسی سلطنت، شاه جدید ایران اعلام کرد! پس به جای زحمت رأی‌گیری پرتناقض طبق دفترچهٔ بچه شاه، آیا بهتر نیست مستقیم نزد انگلیس رفته و بگوییم با شرکاء مانند روزگار سیدضیاء و رضاخان برای ما نخست‌وزیر و شاه منصوب و خلاص‌مان کند؟! محاکمهٔ ما هم که در قضاییه جلادان ولایت در جریان است. شاهپرستان می‌توانند حضور بهم رسانده و شعار مرگ بر مجاهد و منافق سر دهند!<br /> <br /> &lt;nowiki&gt;***&lt;/nowiki&gt;<br /> <br /> بگذریم و نظری به برنامه منتشر شدهٔ بچه شاه بیاندازیم:<br /> <br /> ۱-چه خوب شد که بچه شاه برنامه‌اش را در ۱۶۸ صفحه به‌عنوان «پروژه شکوفایی» و «مرحله اضطراری» ارائه داد و ماهیت خود را عیان کرد.<br /> <br /> ۲-چکیدهٔ برنامهٔ بچه شاه و «دفترچه» او عاری از هر گونه ابهام و در یک‌کلام، همانا دیکتاتوری و وابستگی است.<br /> <br /> ۳- فعلاً قدرت انحصاری سیاسی و نظامی و قضائی و پارلمانی را بسا بیشتر از شاه یک‌تنه به دست می‌گیرد و اعضای مجلسش را هم خودش تعیین می‌کند. به هیچ مرجعی پاسخگو نیست و برای آینده ایران هم مهم‌ترین ثمرهٔ انقلاب مشروطه، مجلس شورای ملی را حذف و یک خبرگان ارتجاعی به‌اسم مهستان یعنی مجلس مهتران (بزرگان و اشراف قوم) را جایگزین می‌کند. برای این‌که ما فقرای «سیلی‌خورده» نگران نشویم بلافاصله خاطرنشان می‌کند که واژهٔ مهستان را «در راستای جایگزینی و به کارگیری صحیح واژگان پارسی... جایگزین مجلس شورا» کرده است! خدا را شکر که مشکلات «واژگان پارسی» هم پیشاپیش حل شد و دیگر نیازی به مؤسسان برای تعیین‌تکلیف مجلس شورای ملی نیست! بازگشت به روزگار اشکانیان مسأله را حل کرد و همین کافیست!<br /> <br /> ۴-بدنه نظامی و اطلاعاتی و امنیتی رژیم ولایت فقیه سفیدشویی می‌شوند و بر جای خود می‌مانند تا از «اشتباهات تاریخی مانند بعث زدایی عراق پرهیز» شود، مبادا سپاه و اطلاعاتی‌ها و بسیج نگران شوند! اما هر چقدر به آنها اطمینان می‌دهد با ملیت‌های ایران خصمانه حرف می‌زند و چماق تجزیه‌طلبی بلند می‌کند.<br /> <br /> ۵-آگاهانه و به عمد حتی یک بار از «اعلامیهٔ جهانی حقوق بشر» و التزام به آن حرفی نیست. به جایش نام «ساواک» (سازمان اطلاعات و امنیت کشور) را به «ساوام» (سازمان اطلاعات و امنیت ملی) تغییر داده و می‌گوید ایرانی‌های متخصص برای این کار را از خارج کشور با خود به ایران می‌آورد. منظورش تتمهٔ ساواکی‌های شکنجه‌گر مانند پرویز ثابتی یا دست‌پروردگان دژخیم هستند.<br /> <br /> فراتر از اختیارات شاه و ولی‌فقیه، اداره ساواک جدید را هم خودش برعهده می‌گیرد و طبق دفترچه «در ۲۰ شهر بحرانی و پرخطر» در دوران گذار حکومت نظامی برقرار می‌کند.<br /> <br /> عجبا که در برنامه بچه شاه هیچ حرفی از مجرم شناختن و محاکمهٔ شکنجه‌گران و بازجویان و دست‌اندرکاران اعدام و قتل‌عام در زمان شاه (مانند قتل‌عام در میدان ژاله در ۱۷ شهریور ۱۳۵۷) در میان نیست. هیچ اشاره‌یی هم در مورد کلان دزدی‌ها و دهها میلیارد دلاری که شاه و خانواده سلطنتی سرقت و از ایران خارج کرده‌اند، در کار نیست.<br /> <br /> ۶-در غربت مونیخ خود را «پدر» ملت ایران هم خوانده است! این پاترنالیسم فئودالی و قرون‌وسطایی کپی‌برداری از رضاخان قزاق، نخست‌وزیر و سردار سپه در سال ۱۳۰۳ است.<br /> <br /> الگو و کپی‌برداری بسیار مهم دیگری هم هست که بچه شاه آن را فراموش کرده و باید سرلوحهٔ دفترچه‌اش می‌کرد. آنجا که شاه در سال ۱۳۵۳ مجدداً به خبرنگاران به صراحت و بدون هیچ رودربایستی گفت: «من اپوزیسیون و اولین مخالف خودم هستم»!&lt;blockquote&gt;خبرنگار: اعلیحضرت، جمله شگفت‌آوری از شما خواندم در کتابی که مصاحبه‌یی است طولانی با یکی از همکاران ما به نام «اولویه ورن» که در آن گفته اید: «اپوزیسیون من، خودم هستم»، معنی این سخن چیست؟<br /> <br /> شاه: معنی آن این است که از شبکه و امکانات اطلاعات درباره همه فعالیت‌های کشور برخوردار هستم و اگر اطلاع بدهند که در فلان جا کارها به‌خوبی پیش نمی‌رود من خودم بحث را با مسئولان دربارهٔ مشکل طرح شده آغاز می‌کنم به همین خاطر من اپوزیسیون و اولین مخالف خودم هستم.&lt;/blockquote&gt;می‌بینید که چه شاهی داشتیم؟! قدرش را نشناختیم که خودش اپوزیسیون و اولین مخالف، خودش است! ما (زندانیان آن روزگار) بیخودی سر به مخالفت برداشتیم. پس شلاق و شکنجه و اعدام حق‌مان بود!<br /> <br /> &lt;nowiki&gt;***&lt;/nowiki&gt;<br /> <br /> نکته و گفتنی درباره برنامه و دفترچه بچه شاه بسیار است و فرصت دیگری می‌خواهد. فعلاً به پیام اول اسفند ۱۴۰۱ ارجاع می‌دهم:&lt;blockquote&gt;دوبله‌خوری خمینی و خامنه‌ای در جمع فوق‌متناقض جمهوری و ولایت فقیه با یکدیگر در قانون اساسی رژیم بود که ۴۴ سال است آن را با نعره‌های «مرگ بر ضد ولایت فقیه» می‌پوشانند. به همین خاطر ما قانون اساسی این رژیم را تحریم کردیم و به آن رأی ندادیم. خشت کج از همانجا کار گذاشته شد. هر شخص و جریان سیاسی که به قانون اساسی ولایت فقیه رأی مثبت داد به حاکمیت جمهور مردم خیانت کرد و خنجر زد. امروز دم زدن از هر گونه سلطنت همان خشت خیانت است. بالا بردن عکس سردژخیم ساواک در کنار عکس شاه و بچه‌اش در تجمع بقایای سلطنت در مونیخ علامت آشکار همین حقیقت است...<br /> <br /> اگر دیکتاتوری و غصب و سرقت حاکمیت مردم ملاک و معیار است، در این صورت اول «خود» باید هر گونه دست دادن و گفتگو و مذاکره با شیخ و شاه و بقایای آنها را تحریم کنید.<br /> <br /> از این شاکی و ملولند که چرا مجاهدین و شورای ملی مقاومت ایران با آنان صحبت و دیالوگ نمی‌کنند. یادشان رفته که بهشتی و کیانوری تا کجا و چقدر و چگونه به عبث تلاش کردند ما را در «خط امام» به گفتگو و مذاکره و نیز مناظره در تلویزیون بکشانند. هیهات...<br /> <br /> بگذارید بار دیگر تصریح کنم که دست دادن با شیخ و شاه و بقایای آنها کار ما نیست. برای پرهیز از دیکتاتوری و وابستگی که خط قرمز عبورناپذیر جبهه خلق و ضدخلق است و برای حاکمیت جمهور مردم می‌خواهیم دست‌هایمان پاکیزه بماند و آلوده نشود.<br /> <br /> جبهه خلق با شاخص حاکمیت جمهور مردم ابداع ما نیست. من درآوردی نیست. زیر حاکمیت رژیم‌های استبدادی یا وابسته، نمی‌توان و نباید مانند دموکراسی‌های غربی طیفی از راست به چپ یا از چپ به راست ترسیم و تقسیم کرد.<br /> <br /> تا فاشیسم و دیکتاتوری حاکم است، تا زمانی که حق حاکمیت مردم غصب شده و به سرقت رفته است، ابتدا باید جبهه خلق و ضدخلق تعیین‌تکلیف شود.<br /> <br /> در دنیای واقعی، اشیاء با ضدشان شناخته و تعریف می‌شوند «جنگ اضداد است این عمر جهان». سخن گفتن و دم زدن صوری از آزادی و استقلال کافی نیست. نباید در سطح درجا زد و توقف کرد. باید خط قرمز و مرزبندی سرخ و آتشین با دیکتاتوری و وابستگی را شناخت و پاس داشت و برای آن قیمت داد. بدون تعیین‌تکلیف جبهه خلق و خط قرمز آن با ضدش، راه برای «همه با هم» باسمه‌ای که در واقع همان «همه با من» شاه و خمینی است، باز می‌شود و به «حزب فقط رستاخیز» یا «حزب فقط حزب‌الله» می‌انجامد. ۷۸ سال پس از جنگ جهانی دوم و سقوط فاشیسم هیتلری هنوز در آلمان استفاده از نمادهای نازی از قبیل صلیب شکسته جرم است. حتی انکار هولوکاست هم جرم است.<br /> <br /> قسم به درد و رنج بیکران خلق اسیرمان، قسم به خون یاران و رود خروشان خون شهیدان که در ایران هم، فاشیسم دینی و فاشیسم سلطنتی و نمادهای آن و هم‌چنین انکار جنایت‌های شاه و شیخ و ساواک و اطلاعات و سپاه، جرم است.&lt;/blockquote&gt;'''انقـلاب دموکراتیک نویـن ایـران پیـروز می‌شود'''<br /> <br /> '''مسعود رجوی'''<br /> <br /> '''۲۷ مرداد ۱۴۰۴'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۷ مرداد ۱۴۰۴ ==<br /> ضحاک زمان در اولین ظهور خود پس از اعدام بهروز و مهدی<br /> <br /> آمده است تا به مبتذل‌ترین صورت دوباره قدرت‌نمایی کند و باد و بلوف آخوندی<br /> <br /> درباره غنی‌سازی و مؤسسات و شرکت‌های «دانش‌بنیان» خود را از سر بگیرد.<br /> <br /> کیست که نداند فاشیسم دینی جز بر بنیان شکنجه و اعدام «غنی» شده، سر پا نیست.<br /> <br /> در بهمن ۹۷ در بیانیهٔ گام دوم انقلابش از «هزاران شرکت دانش‌بنیان، هزاران طرح زیرساختی و ضروری برای کشور در حوزه‌های عمران و حمل و نقل و نیرو و سلامت و کشاورزی و آب» سخن می‌گفت!<br /> <br /> اکنون بحرانهای کشندهٔ آب و برق و فرو نشست زمین را همه به چشم می‌بینند.<br /> <br /> راستی آن آب و برق و نیرو و عمران که می‌گفتی چه شد؟ هزاران شرکت دانش‌بنیان کجا رفتند؟<br /> <br /> آیا مانند فرو نشست زمین‌ها به‌خصوص در پایتخت، فرو نشستند؟!<br /> <br /> با دجالیت و وقاحت بی‌مانند می‌گوید «اصل قضیه آن است که ملت ایران دین خود را و دانش خود را<br /> <br /> رها نخواهد کرد». منظورش غنی‌سازی برای حفظ نظام و سلطنت‌مطلقهٔ ولی‌فقیه است.<br /> <br /> اصل موضوع و اوجب واجبات خامنه‌ای همین است.<br /> <br /> گفته بودیم که «فاشیسم دینی تا زمان سرنگونی هرگز دست از سرکوب برنمی‌دارد»<br /> <br /> و «خامنه‌ای تا زنده است هرگز از هژمونی انحصاری دست بر نمی‌دارد». چه باید کرد؟<br /> <br /> ب'''اید بند از بند دیکتاتوری دینی گسست'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۳۰ تیر ۱۴۰۴ ==<br /> '''لگد و نیش زدن به موسوی در این شرایط مشخص و در این مورد مشخص به نفع خامنه‌ای است'''<br /> <br /> در سالروز قیام ۳۰ تیر ۱۳۳۱ علیه شاه با شعار «یا مرگ یا مصدق» و در سالگرد تأسیس شورای ملی مقاومت ایران در سال ۱۳۶۰ که طبق نخستین ماده اساسنامه‌اش «برای سرنگونی رژیم خمینی و استقرار دولت موقت» تشکیل شده است، به‌عنوان کسی می‌نویسم که داغ شعله‌ور فراق یاران تیرباران شده و سربدار در دهه ۶۰ را بر سینه دارد.<br /> <br /> اکنون میرحسین موسوی در پانزدهمین سال حصر در پیام خود پس از جنگ ۱۲روزه خواهان «برگزاری رفراندوم برای تأسیس مجلس مؤسسان قانون اساسی» شده تا «راه را برای تحقق حق تعیین سرنوشت مردم هموار» کند.<br /> <br /> از این پیش‌تر در بهمن ۱۴۰۱ نیز اعلام کرده بود که شعار پیشین او درباره «اجرای بدون تنازل قانون اساسی» رژیم دیگر کارساز نیست و خواستار «برگزاری همه‌پرسی» و تشکیل مجلس مؤسسان و تدوین قانون اساسی جدید شده بود.<br /> <br /> قبل از آن هم در مرداد ۱۴۰۱ در مورد گمانه‌زنی‌ها درباره جانشینی بچهٔ خامنه‌ای به‌عنوان رهبر بعدی رژیم نوشت: «زبانشان لال! مگر سلسله‌های ۲۵۰۰ساله بازگشته‌اند که فرزندی پس از پدرش به حکومت برسد؟».<br /> <br /> حال می‌توان از جهات مختلف سیاسی و حقوقی و اجرایی هزار و یک ایراد از پیام اخیر موسوی درباره رفراندوم گرفت و آن را از اساس زیر سؤال برد. آخر، استراتژی انقلابی قیام و سرنگونی قهرآمیز کجا و استراتژی رفرمیستی گذار خشونت‌پرهیز از فاشیسم دینی و قانون اساسی ولایت فقیه کجا؟!<br /> <br /> اما نیش و لگد زدن به موسوی در این شرایط مشخص و در این مورد مشخص، هنری نیست و به نفع خامنه‌ای است. ضربه‌ای را که پیام موسوی به بساط «وحدت» خامنه‌ای در داخل رژیم زده نمی‌توان و نباید کتمان کرد. هم‌چنان‌که خدمات بچهٔ شاه به رژیم و مشخصاً تفرقه‌اندازی با شاه‌پرستی ارتجاعی و استعماری به سود خامنه‌ای و سپاه پاسداران و نیروهای امنیتی و اطلاعاتی، قابل انکار نیست.<br /> <br /> همچون شانزده سال گذشته بر حقوق موسوی در برابر ستم خامنه‌ای تأکید می‌کنم و خواهان حفاظت او و همسرش از گزند ولی‌فقیه و آزادی آنها از بازداشت خانگی طولانی هستم.<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۲۵ تیر ۱۴۰۴ ==<br /> خامنه‌ای دلش خوش است که سرنگون نشده<br /> <br /> از این بهتر و بیشتر نمی‌شد به تهدید موجودیت و سرنگونی رژیم اذعان کرد<br /> <br /> به‌رغم شکست مفتضح سیاسی و نظامی، می‌گوید هر وقت وارد بشویم<br /> <br /> هم در دیپلماسی و هم در زمینه نظامی دست پر وارد خواهیم شد<br /> <br /> ببینیم و تعریف کنیم!<br /> <br /> از این‌رو باز هم می‌گوییم شب دراز است و قلندر قیام بیدار و در انتظار<br /> <br /> تا آنجا که به ملت ایران و شورشگران برای آزادی مربوط است<br /> <br /> سرنگونی محتوم رژیم ولایت فقیه در پیش است<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۱۳ تیر ۱۴۰۴ ==<br /> صحنه‌های دلخراش انفجار و پرتاب شدن خودروها به هوا در خیابان و جان باختن<br /> <br /> عابران و هموطنان بی‌گناه در تجریش در روز ۲۵ خرداد لرزاننده و تکان‌دهنده<br /> <br /> است و آدمی را میخکوب می‌کند.<br /> <br /> اما خامنه‌ای برای سدبستن در برابر قیام مردم ایران خوشحال می‌شود و استفاده می‌کند<br /> <br /> از چنین فجایعی رژیمی‌ها و بقایای شاه سود می‌برند<br /> <br /> از ۴۴سال پیش با شعار صلح و آزادی گفته بودیم و تکرار می‌کنیم<br /> <br /> سرنگونی و هدف قرار دادن سر مار ولایت خواسته اصلی ملت ایران است<br /> <br /> در این صورت دیگر به بمباران و حملات موشکی نیازی نیست<br /> <br /> خامنه‌ای، با اتمی، بی‌اتمی، سرنگون سرنگون...!<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی به خامنه‌ای- ۵ تیر ۱۴۰۴ ==<br /> هم اسراییل را «له» کرده‌ای و هم به آمریکا «سیلی سخت» زده‌ای!<br /> <br /> خود گویی و خود خندی، عجب خلیفهٔ هنرمندی!<br /> <br /> شب دراز است و قلنـدر قیـام هشیـار و بیـدار<br /> <br /> تا آنجا که به ملت ایران و شورشگران برای آزادی مربوط است<br /> <br /> بحث تسلیم نیست و پیوسته گفته‌ایم:<br /> <br /> سرنگونی، سرنگونی، سرنگونی<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۲۸ خرداد ۱۴۰۴ ==<br /> ناگفتـهٔ خامنـه‌ای<br /> <br /> سرنگونی و هدف قرار دادن «سر مار» ولایت فقیه خواسته اصلی ملت ایران<br /> <br /> در این صورت دیگر به بمباران و حملات موشکی نیازی نیست<br /> <br /> «مرگ بر خامنه‌ای» در دیکتاتوری دینی<br /> <br /> آن روی سکهٔ «مرگ بر شاه» در دیکتاتوری سلطنتی است<br /> <br /> خامنه‌ای هر چه می‌خواست از قول «ملت ایران» گفت الا خواسته اصلی را<br /> <br /> راستی «امت اسلام» چه شد؟ سر و کلهٔ «ملت ایران» چرا و از کجا پیدا شد؟<br /> <br /> پس چرا با آن‌همه تقاضای ما در سال ۵۸ و ۵۹ برای این‌که لااقل<br /> <br /> اسم مجلس شورای ملی را عوض نکنید، برچسب «منافق» زدید و مخالفت کردید؟<br /> <br /> پیش به سوی قیام، سرنگونی و انقلاب دموکراتیک<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۲۶ خرداد ۱۴۰۴ ==<br /> '''بذله‌گویی زنجیره‌یی بچه شاه ادامه دارد...'''<br /> <br /> در میان آتش و خون در جنگ اسراییل و ایران می‌گوید نقش او خیلی حیاتی است چون باید وحدت ایجاد کند و از آنهایی که به او می‌پیوندند استقبال کند تا بخشی از راه‌حل باشند و نه بخشی از مشکل!<br /> <br /> بوالعجب این‌که مجدداً می‌گوید عناصری از داخل به‌ویژه از میان نیروهای نظامی دارند با او تماس می‌گیرند و این تحول بسیار مهمی است! تو گویی «سردار مدحی» مدفون دیگر بار به فرموده «شاهزاده آق مجتبی» از گور سپاه برون جسته و در یک «تحول بسیار مهم» دوباره خدمت رسیده است!<br /> <br /> ''«نقش من خیلی حیاتیه چون باید تا اونجا که می‌تونم وحدت ایجاد کنم تا بتونیم با همدیگه برای این هدف تلاش کنیم و از اونایی که به ما می‌پیوندند استقبال کنم تا بتونن بخشی از راه‌حل باشند و نه مانع و بخشی از مشکل. من دارم می‌بینم که این داره اتفاق می‌افته عناصری از داخل به‌ویژه الآن از میان نیروهای نظامی دارن با من تماس می‌گیرن و این تحول بسیار مهمیه»''<br /> <br /> در مهرماه پارسال می‌گفت اجازه نخواهد داد پس از سقوط رژیم خلأ قدرت به‌وجود بیاید و می‌گفت که «'''برای نظارت بر این گذار مسالمت‌آمیز''' به دموکراسی و بازگشت ایران به جامعه ملل قدم به پیش» خواهد گذاشت!<br /> <br /> اکنون اما، چرخش‌مداری پیشه کرده و از گذار مسالمت‌آمیز دست برداشته و میانه‌اش با کشتن سران نظامی رژیم و موشک زدن و بمباران به‌گفته خودش «مثبت» شده است. آن هم آتشباری سنگین از هوا و زمین نه به میزانی که «تروریستهای منافق» انجام می‌دادند و بچه شاه خواهان ادامه لیست‌گذاری آنان بود!<br /> <br /> گفته بودیم که پروژه‌های رهبرتراشی آن هم با شعار دیوانه‌وار «خدای هر ایرانی، کینگ رضا پهلوی» در خدمت استبداد و استعمار، بر ضد جبهه خلق و انقلاب و جمهوری دموکراتیک است.<br /> <br /> مسعود رجوی<br /> <br /> ۲۶ خرداد ۱۴۰۴<br /> <br /> == '''پ'''یام مسعود رجوی- ۲۵ خرداد ۱۴۰۴ ==<br /> رژیم تجهیزات اتمی را در اعماق زمین حفظ و نگهداری می‌کند<br /> <br /> اما مردم بی‌پناه را به مساجد و مدارس و مترو احاله می‌دهد<br /> <br /> آیا راهی جز قیام و سرنگونی هست؟<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی در پاسخ به خامنه‌ای- ۲۳ خرداد ۱۴۰۴ ==<br /> ملت ایران با فرزندان رشیدش درصدد جنـگ اصلی با قیـام و سرنگونی است<br /> <br /> مگر این‌که مانند جنگ ۸ ساله رژیم و عراق «واپس بتمرگید» و «جام‌زهر» بخورید!<br /> <br /> پس از سقوط بشار اسد بار دیگر گفتیم بفرمائید مذاکره کنید و زهر میل کنید!<br /> <br /> راستی نتیجه ۵ دور مذاکره جز غافلگیری بزرگ چه بود؟!<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی-۲۲ خرداد ۱۴۰۴ ==<br /> '''پ'''س از ۲۰سال تأخیر و مماشات و این‌پا و آن‌پا کردن، رژیم به تله افتاد<br /> <br /> کلان ضربه و شکستی دیگر در استراتژی تضمین بقای دیکتاتوری دینی با بمب اتمی<br /> <br /> پس از ۱۳۳رشته افشای تأسیسات و تجهیزات پنهان اتمی و موشکی رژیم<br /> <br /> در کارزار ۳۴سال گذشته به پشتوانه قیام خلق قهرمان و شورشگران آزادی‌ستان<br /> <br /> تکرار می‌کنیم<br /> <br /> خامنه‌ای، با اتمی، بی‌اتمی، سرنگون سرنگون... !<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۴ ==<br /> هر کس که نان می‌خورد و از دست نانوا نان می‌گیرد<br /> <br /> اکنون باید دست نانوا را بگیرد و به حمایت از نانوایان برخیزد<br /> <br /> نان قوت لایموت اکثریت عظیم مردم ایران است<br /> <br /> که زیر خط فقر به‌سر می‌برند<br /> <br /> بازی رژیم با نان مردم تحمل‌کردنی نیست<br /> <br /> تکرار می‌کنیم: باید نان و آب غارت شدهٔ خلق در زنجیر<br /> <br /> را بر سر این رژیم آجر و آتش کرد<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی -۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ ==<br /> اگر خامنه‌ای به فکر مردم و درد و رنج آنهاست، راه‌حل بسیار ساده‌ای وجود دارد<br /> <br /> برق سپاه و اطلاعات و بسیج و نیروهای سرکوبگر انتظامی را قطع کنید<br /> <br /> و برق آنها را به مردم بدهید<br /> <br /> اما خامنه‌ای هرگز چنین نخواهد کرد و به یک ارتش رضایت نمی‌دهد<br /> <br /> اوجب واجبات حفظ رژیم و ولایت خود اوست<br /> <br /> '''چاره کار در قیـام و آتـش بر سـرتاپای نظـام است'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۵ فروردین ۱۴۰۴ ==<br /> '''تبریک برای چهل و چهارمین بهار سرخ‌فام مقاومت تاریخی'''<br /> <br /> '''سر مار ولایت در سوریه و لبنان به سختی به سنگ خورد اکنون در ایران باید درهم کوبیده شود'''<br /> <br /> '''وارد مهم‌ترین، حساس‌ترین، خطیرترین و پر التهاب‌ترین فاز شده‌ایم'''<br /> <br /> '''فاز تعیین‌تکلیف و تعیین سرنوشت خلق ما با رژیم ولایت فقیه و همدستان و مزدوران'''<br /> <br /> '''کثـرت، شـدت و سـرعت حوادث در دریای طوفانی ویژگی موقعیت پرالتهاب انقلابی است'''<br /> <br /> '''«سیلی سخت» خامنه‌ای، دروغ سخت سیزده است!'''<br /> <br /> <br /> خامنه‌ای هنگام تحویل سال جدید، سال ”پرماجرای“ ۱۴۰۳ را با سال ۱۳۶۰ شبیه دانست. اما نخواست تکرار کند که خدا همان خدای سال ۶۰ است. از خدای ۴۰۴ بسیار می‌ترسد و بیم آن دارد طوری بشود که به سال ۶۰ غبطه بخورد! قهرمان سال مردم ایران، فرهیخته‌ترین ”آبدارچی“ جهان لرزه بر اندامش می‌اندازد.<br /> <br /> شعار پوشالی ”سرمایه‌گذاری برای تولید“ هم چیزی جز چپاول بیشتر و بیشتر و ریختن به جیب سپاه و اطلاعات و تولید ”مالباختگان“ جدید نیست. می‌خواهد سفرهٔ مردم را هر چه کوچکتر و آنها را زمین‌گیر کند تا کسی قیام نکند.<br /> <br /> می‌گوید آمریکایی‌ها بدانند که در مواجهه با استبداد دینی در ایران با تهدید به جایی نخواهند رسید و اگر هم کاری بکنند، سیلی سخت خواهند خورد. اما این دروغ سخت سیزده است!<br /> <br /> ۱-مواجهه و رویارویی با این رژیم کار مردم ایران، جوانان شورشگر، شهرهای شورشی و ارتش آزادیبخش ملی است.<br /> <br /> ۲-برای خامنه‌ای اوجب واجبات، حفظ نظام و سلطنت مطلقهٔ ولی‌فقیه به هر قیمت است. باقی فریب و فسانه است.<br /> <br /> ۳-هر روزنه‌ای در ولایت انحصاری به شکاف و شقه در ساختار نظام و باز شدن در و دروازه می‌انجامد و آنگاه نه از تاک نشان ماند و نه تاک‌نشان.<br /> <br /> ۴-خامنه‌ای از سرنوشت شاه و قذافی درس گرفته. نه مانند آن یکی به شکستن طلسم اختناق تن می‌دهد و نه مانند این یکی اتمی خود را دو دستی تقدیم خواهد کرد.<br /> <br /> ۵-زهر خوردن مانند خمینی در جنگ ضدمیهنی ۸ ساله همراه با قتل‌عام زندانیان ما و نسل‌کشی مجاهدین در ظرفیت و قد و قواره خامنه‌ای نیست.<br /> <br /> ۶-هیچ مذاکرهٔ ”برد-برد“ و موفقیت‌آمیز هم برای خامنه‌ای متصور نیست زیرا آمریکای امروز“ زهر“ اتمی در دست خامنه‌ای را نخواهد خورد.<br /> <br /> ۷-نتیجه این‌که تا آنجا که در وسع و توان خامنه‌ای است، بر سرکوب و غارت پامی‌فشارد اما ناخواسته بر ابعاد اشتعال و انفجاری که در تقدیر است، می‌افزاید.<br /> <br /> ۸-آمار عملیات ضداختناق و پراتیک‌های انقلابی کانون‌های شورشی در ۱۴۰۳ گویای همین حقیقت است: ۳۰۷۷عملیات و بیش از ۳۹هزار پراتیک در ۳۱ استان شامل ۱۳۵شهر و ۲۸۱۳پراتیک در چهارشنبه‌سوری، با کارزارهای بی‌وقفه در جمعه‌های زاهدان که به‌رغم دستگیری و سرکوب از دیماه ۱۴۰۱ تاکنون۱۲۰هفته است ادامه دارد.<br /> <br /> این با بیشترین و گسترده‌ترین کارزارهای جهانی و حمایت‌های بین‌المللی از مقاومت ایران در ۵ قاره ترکیب و تکمیل می‌شود شامل ۱۲۹۱فقره تظاهرات و جلسات و تجمعات و نمایشگاهها در کشورهای مختلف جهان.<br /> <br /> '''آن‌که به سود شیخ و شاه و ارتجاع و استعمار می‌گوید آلترناتیوی ”در این وادی خاموش و سیاه“ وجود ندارد برود شرم کند!'''<br /> <br /> '''سال آتشفشـان و قیـام مبـارک'''<br /> <br /> '''انقلاب دموکراتیک نوین ایران پیروز می‌شود'''<br /> <br /> '''رود خروشان خون شهیدان در پرتو مهر تابان مقاومت و آزادی ایران ضامن پیروزی محتوم خلق ماست'''<br /> <br /> '''مسعود رجوی-۵ فروردین ۱۴۰۴'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۳۰بهمن ۱۴۰۳ ==<br /> خامنه‌ای می‌خواهد خواسته‌ها و خیزش دانشجویان و اقشار مختلف مردم ایران را<br /> <br /> در دایره صنفی محدود کند و آنها را در بند ولایت و حاکمیت سیاسی خود نگهدارد<br /> <br /> می‌خواهد بر سرقت نخستین و بالاترین حق که حق حاکمیت جمهور مردم است، سرپوش بگذارد<br /> <br /> در قیام دیماه ۱۳۹۶ بر طبل ”تفکیک“ مطالبات صنفی و اقتصادی با ”حرکات تخریب‌گرانه“ مجاهدین می‌کوبید<br /> <br /> تا کسی وارد سیاست نشود، ”مرگ بر دیکتاتور“ و ”مرگ بر خامنه‌ای“ نگوید<br /> <br /> به ”آتش جواب آتش“ برنخیزد و از قیـام و سرنگونـی و انقلاب دموکراتیک سخن نگوید<br /> <br /> پزشکیان هم برای خامنه‌ای فقط مصرف تخدیری و ضدقیام<br /> <br /> و صرفاً ”آرزوی طول عمر با عزت و برکت برای مقام معظم رهبری“ دارد!<br /> <br /> اما هیهـات که مردم ایران به‌ویژه دانشجویان انقلابی<br /> <br /> به کمتر از سرنگونی و جمهوری دموکراتیک رضایت نمی‌دهند<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۲۷بهمن ۱۴۰۳ ==<br /> دانشجویان دانشگاه تهران و کوی دانشگاه را تنها نگذارید آفرین به دانشجویان امیرکبیر که بلادرنگ به حمایت هم‌کلاسان و همرزمانشان در دانشگاه تهران شتافتند و بپا‌خاستگان کوی دانشگاه را تنها نگذاشتند.<br /> <br /> همه می‌دانند که در دیکتاتوری استعماری شاه، دانشگاه در همه جای ایران در کنار مجاهدین و چریک‌های فدایی، شهادتگاه آزادی و پیشتاز جنبش انقلابی برای سرنگونی آن رژیم با شعار فراگیر «مرگ بر شاه» بود.<br /> <br /> خلق ستمدیده اکنون از فرزندانش در دانشگاههای سراسر کشور همین انتظار را دارد: «مرگ بر خامنه‌ای»<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی به دانشجویان سراسر کشور- ۲۶بهمن ۱۴۰۳ ==<br /> دانشجویان دانشگاه تهران و کوی دانشگاه را تنها نگذارید<br /> <br /> به حمایت از آنها برخیزید. زمان برخاستن و قیام است<br /> <br /> هر کوی و هر کلاس و هر دانشکده و دانشگاه را<br /> <br /> باید به یک کانون شورشی و پایگاه انقلاب ارتقا داد<br /> <br /> دانشجـو پیشتـاز اسـت<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۱۶بهمن ۱۴۰۳ ==<br /> مسعود رجوی به خامنه‌ای: بفرمایید مذاکره کنید! خواهش می‌کنیم مذاکره و زهر میل کنید! راه‌حل دیگر این است که هر چه زودتر به بشار اسد ملحق شوی!<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی-۱۶ بهمن ۱۴۰۳ ==<br /> با درود به بازاریان و کسبه و اقشار به جان آمده در تهران<br /> <br /> در برابر این رژیم بستن مغازه‌ها کافی نیست<br /> <br /> باید آن را در خیابان‌ها در راستای خیزش و قیام خلق<br /> <br /> با بانگ رسای «مرگ بر خامنه‌ای» و «مرگ بر دیکتاتور»<br /> <br /> و «گورت را گم کن خامنه‌ای» تکمیل کرد<br /> <br /> این رژیم در تمامیت خود باید برود<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۱۴ بهمن ۱۴۰۳ ==<br /> خامنه‌ای و پزشکیان در «استفاده ابزاری» از نهج‌البلاغه و قرآن روی دست هم بلند شده‌اند!<br /> <br /> کیست که نداند خامنه‌ای در زمانهٔ ما نخستین مصداق تبهکاری در زمین و هلاک حرث و نسل است<br /> <br /> انهدام اقتصاد و کشت و تولید و هلاک نسل به‌ویژه نسل جوان خصلت ویژهٔ ولایت خامنه‌ای است<br /> <br /> وَإِذَا تَوَلَّی سَعَی فِی الأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیِهَا وَیُهْلِکَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ<br /> <br /> و آنگاه که ولایت و حکومت یابد در زمین به تباهکاری برخیزد و حرث و نسل را هلاک کند<br /> <br /> با حداکثر ابتذال می‌گوید فرق ملت ایران با سایر ملتها در این است که جرأت دارند<br /> <br /> مرگ بر آمریکا بگویند!<br /> <br /> این که چیزی نیست! بچه‌های ایران زیر تیرباران از ۵ مهر سال ۶۰ شعار می‌دادند<br /> <br /> «شاه سلطان ولایت مرگت فرا رسیده»<br /> <br /> در قیامهای ۹۶ و ۹۸ و ۴۰۱ هم همه جا پر از شعارهای مرگ بر دیکتاتور و مرگ بر خامنه‌ای بود<br /> <br /> جرأت ملت ایران در سرنگونی شاه و شیخ و در آتش کانون‌ها و فرزندان رشیدش<br /> <br /> از ۳۰ خرداد ۱۳۶۰ تا همین امروز شعله‌ور است<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۲۷ دی ۱۴۰۳ ==<br /> '''نگفتم سیاهدانه است!'''<br /> <br /> '''حکایت در باب پیروزی‌نمایی «چندوجهی» خامنه‌ای و سپاهش تحت عنوان فتح مبین'''<br /> <br /> '''در وانفسای سرشکستگی و خوردن سر مار ولایت در جمیع جهات بر زمین'''<br /> <br /> یکی باروت قاچاق می‌کرد. در دروازهٔ شهر پاسبان او را گرفت و پرسید این چیست و به کجا می‌بری؟ گفت سیاهدانه است و به نانوایی می‌برم! داروغه سر رسید و گفت باروت را زیر ریش دراز او بگیرند و آتش بزنند! دود و دم برخاست و ریش بسوخت! با این حال با صدای بلند گفت: نگفتم سیاهدانه است!<br /> <br /> موتور ژئوپلیتیک که سالیان در مورد جنگ ضدمیهنی خمینی با شعار «فتح قدس از طریق کربلا» می‌گفتیم، با شدت و حدت به کار افتاده و دوران مماشات و استمالت رو به پایان است. سوریه و لبنان از دست رفته و زمین در عراق هم زیر پای ولایت فقیه می‌لرزد. رئیس‌جمهور رژیم هم «به‌فرموده» دیپلماسی التماسی پیشه کرده تا شاید از آمریکا آب و برق بگیرد! با این‌همه خامنه‌ای و سپاهش مدعی پیروزی و شکست «چندوجهی» و عقب‌نشینی «رژیم صهیونیستی» هستند! باید گفت: '''فکر نان کن که خربزه آب است!'''<br /> <br /> بی‌تردید آتش آزادی خلق و میهن در راه است.<br /> <br /> شورشگران و خلق قهرمان ریش و ریشهٔ ولایت فقیه و سپاهش را می‌سوزانند.<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۲۰ دی ۱۴۰۳ ==<br /> خامنه‌ای خلیفهٔ ارتجاع حشدالشعبی را که همان بسیج عراق باشد، از مؤلفه‌های مهم قدرت خود در عراق می‌داند.<br /> <br /> درست به همین دلیل مردم آزاده و جوانان شورشگر عراقی اعم از شیعه و سنی که خواستار آزادی و استقلال وطن خود هستند، باید بسیج دست‌نشاندهٔ ولایت فقیه را از کشور خود بالکل جارو کنند!<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۱۷دی ۱۴۰۳ ==<br /> و اینک خلـق ستمدیده، اقشار بازنشسته با تظاهرات و شعارهای کوبنده، بیچاره مرتجعان فرتوت و فرسوده چه خواهند کرد با این خشم و خروش گسترده و فزاینده؟<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۶ دی ۱۴۰۳ ==<br /> اهانت بقایای شاه و شیخ بر مزار ساعدی جز بر شأن و جایگاه رفیع فرهنگی و مبارزاتی «هدهد روزبین» زمان نمی‌افزاید. چهل سال پیش نیز بعد از شرکت در تظاهرات ۱۹ بهمن ۱۳۶۳ مورد هجوم کتبی و شفاهی بریدگان و دریدگان روزگار بود. یادم آمد از مقاله زنده یاد حمید اسدیان که در مورد «هدهد روزبین» زمان نوشت هر چند «بوم‌ها با منقار و چنگال» به جان این هدهد مقاومت افتادند و دشنام دادند، ساعدی برخلاف تمثیل سهروردی از هدهد روزبین «نه‌تنها چشمها که تمامی جانش را در این راه گذاشت».<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۶دی ۱۴۰۳ ==<br /> آزادی‌های بنيادين حق مسلم خلق ماست. در مورد فيلترينگ و حجاب اجباری مردم ايران صدقه نمی‌‌خواهند. ديكتاتوری و حكومت اجباری بايد از بنياد برانداخته شود. <br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۲ دی ۱۴۰۳ ==<br /> <br /> <br /> بیچاره خامنه‌ای، که سپاهش «در زیر گامهای محکم» خلق قهرمان سوریه «لگدمال» شده، اکنون با درماندگی به مداحان نظام روی آورده و با سخافت از آنها می‌خواهد «آگاهی‌بخشی، امیدآفرینی و تحرک‌آفرینی» کنند و مانع «سه‌گانهٔ هراس‌افکنی، اختلاف‌افکنی و یأس‌آفرینی» شوند. اما نه سپاه و نه مداح دیگر اثر ندارد!<br /> <br /> کجا هستند دم و دنبالچه‌های رژیم و حامیانش که شورشگران و ارتش آزادی را با برچسب خشونت‌طلبی تخطئه می‌کردند و می‌گفتند ایران سوریه می‌شود! تا آنجا که به سرنگونی ضحاک زمان و رژیم ولایت فقیه مربوط می‌شود، چه خوب است که چنین شود.<br /> <br /> بی جهت نیست که خامنه‌ای هر آن‌کس را که در ایران «اغتشاش» کند با تحریف و دروغ به آمریکا نسبت می‌دهد تا «لگدمال» و سربدار کردن شورشگران را توجیه و تسهیل کند.<br /> <br /> این در حالی است که آمریکا هیچوقت و در هیچ کجا در لفاف و غیرلفاف نگفته است که هر کس را که در ایران اغتشاش کند کمک می‌کند.<br /> <br /> در مقابل «گزافه و حرف مفت» خامنه‌ای و برای باز کردن مشت او بار دیگر تأکید می‌کنیم: ما از آمریکا کمک نمی‌خواهیم سلاحهای ارتش آزادیبخش را که برای کمک به خامنه‌ای از ما گرفت، برگرداند کافی‌ست.<br /> <br /> '''انقلاب دموکراتیک ایران به دست توانای خلق قهرمان و شورشگران پیروز می‌شود'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی بامداد خجسته یکشنبه ۱۸ آذر ۱۴۰۳ ==<br /> تبریک به‌خاطر سرنگونی دیکتاتور سوریه<br /> <br /> زمینه‌ساز سرنگونی محتوم فاشیسم دینی در ایران<br /> <br /> تبریک به خلق قهرمان سوریه با کهکشان شهیدان و زندانیان مقاوم<br /> <br /> و پیشتازان شورشگر برای آزادی و عدالت و یک انقلاب دموکراتیک<br /> <br /> تبریک به خلق‌های برادر منطقه که از رژیم‌های خامنه‌ای و اسد<br /> <br /> آسیب‌های بسیار و خسارت‌های فراوان دیده‌اند<br /> <br /> تبریک به خلق قهرمان ایران، به مقاومت ایران، به مجاهدین، به ارتش آزادی<br /> <br /> و کانون‌های شورشی برای سقوط دیکتاتور سوریه نزدیکترین متحد خامنه‌ای<br /> <br /> که نویدبخش سرنگونی محتوم فاشیسم دینی در ایران است<br /> <br /> انقلاب دموکراتیک و جمهوری دموکراتیک به دست توانای خلق<br /> <br /> و پیشتازان و شورشگرانش در ایران اسیر محقق خواهد شد<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۱۵ آذر ۱۴۰۳ ==<br /> خامنه‌ای در معرض یک کلان ضربه استراتژیک دیگر در سوریه است<br /> <br /> که روزی آن را استان سی و پنجم تحت حکومتش می‌دانست.<br /> <br /> دفع شر بشار اسد ۹سال پیش طبق قطعنامه ۲۲۵۴ شورای امنیت امکانپذیر بود<br /> <br /> اما خامنه‌ای و جلادانش ممانعت کردند.<br /> <br /> طبق اسناد موثق، خامنه‌ای فقط در دهه ۱۳۹۰ دست‌کم ۵۰میلیارد دلار<br /> <br /> از سفره و جیب مردم ایران از طریق سلیمانی جلاد صرف سرکوب و کشتار<br /> <br /> مجاهدان و آزادیخواهان سوریه و سرپا نگه‌داشتن بشار اسد کرد.<br /> <br /> مردم محروم فریاد می‌زدند سوریه را رها کن فکری به‌حال ما کن.<br /> <br /> براستی سرنگونی دیکتاتور سوریه برای خامنه‌ای و رژیم ولایت،<br /> <br /> مهلک و از علائم پیروزی محتوم انقلاب دموکراتیک ایران است.<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۱۲ آذر ۱۴۰۳ ==<br /> '''زمان برخاستن و قیام است'''<br /> <br /> یک دهه پیش دربارهٔ اسیدپاشی‌ها گفته بودیم که:<br /> <br /> «منکر اول ولایت فقیه است، معروف اول ارتش آزادی است تا بند از بند خلافت ارتجاعی بگسلد»<br /> <br /> اکنون با یک نگاه به قانون مجرمانهٔ عفاف و حجاب آخوندی که در واقع اسیدپاشی در ابعاد ملی و سراسری است<br /> <br /> بر همگان روشن می‌شود که چرا مجاهدین از فردای انقلاب ضدسلطنتی مرگ بر ارتجاع می‌گفتند<br /> <br /> و چرا مقاومت ایران از ۴۳سال پیش از ۳۰خرداد ۱۳۶۰ شعار می‌داد:<br /> <br /> '''مرگ بر خمینی-مرگ بر اصل ولایت فقیه'''<br /> <br /> شعار رسمی فاشیسم دینی هم در همه جا مرگ بر مجاهدین و مرگ بر ضدولایت فقیه بوده و هست!<br /> <br /> حال اگر پزشکیان با آن همه وعده‌ها در جریان انتخابات ریاست‌جمهوری و این همه روخوانی از نهج‌البلاغه<br /> <br /> ذره و مثقالی راست می‌گوید بلادرنگ باید استعفا کند<br /> <br /> در غیر اینصورت ثابت می‌شود که او و هر که با اوست و استعفا نمی‌کند سگ زرد و برادر شغال است<br /> <br /> خامنه‌ای ضحاک در مورد قانون مجرمانهٔ ضداسلامی و ضدانسانی بداند که مردم ایران زیر بار نخواهند رفت<br /> <br /> '''مرگ بر خامنه‌ای – زنده باد قیام و ارتش آزادی'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۲ آذر ۱۴۰۳ ==<br /> ساکت کردن ما شورشگران ”توطئه“ گر البته با حل ”مشکلات جامعه“ امکانپذیر است<br /> <br /> اما حل مشکلات جامعه قبل از هر چیز سرنگونی ولایت و حاکمیت رژیم شما را می‌طلبد<br /> <br /> مشکلات جامعه در این مقطع تاریخی از آسمان نازل نشده بلکه زیر سر ولایت فقیه است<br /> <br /> «ماهـی از سـر گنـده گـردد نـی ز دم»<br /> <br /> تو که نهج‌البلاغه بلغور می‌کنی خطبهٔ ۲۰۷ را هم بخوان<br /> <br /> آنجا که صاحب ذوالفقار، همان حیدر کرار، شمشیر از نیام کشیده و می‌گوید:<br /> <br /> وضعیت خلق جز با درست شدن حاکمان درست نمی‌شود<br /> <br /> و حاکمان جز با ایستادگی و مقاومت خلق درست نمی‌شوند<br /> <br /> '''فَلَیْسَتْ تَصْلُحُ الرَّعِیَّةُ إِلاَّ بِصَلاَحِ الْوُلاَةِ، وَلاَ تَصْلُحُ الْوُلاَةُ إِلاَّ بِاسْتِقَامَةِ الرَّعِیَّةِ'''<br /> <br /> مرگ بر خامنه‌ای –زنده باد ارتش آزادی<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۲۶ آبان ۱۴۰۳ ==<br /> '''ارتـش‌آزادیبخـش‌مـلی‌ایــران'''<br /> <br /> '''&lt;br /&gt;<br /> صــد آفـریـن و درود'''<br /> <br /> '''به قهرمانان کانون‌های شورشی در مؤسسان پنجم ارتش آزادی'''<br /> <br /> '''به‌خاطر ۱۵۰عملیات ضداختناق و پراتیک انقلابی'''<br /> <br /> '''به‌مناسبت سالگرد قیام کبیر آبان خیزش خونین ارتش خلق برای آزادی و عدالت'''<br /> <br /> دشمن ضدخلقی از بامداد ۲۳ آبان برای کنترل تهران به‌منظور جلوگیری از حرکت شما<br /> <br /> و یادبودهای شهیدان قیام و هر گونه تجمع و اعتراض<br /> <br /> ۱۳هزار نفر نیروی انتظامی و ۱۹هزار نفر از سپاه و بسیج به صحنه فرستاد<br /> <br /> به‌خصوص از ساعت ۲۴ تا ۸ صبح در اطراف اماکن حساس گشت و پستها برقرار بود<br /> <br /> اما شما علاوه بر ۱۴ سلسله عملیات در پاسخ به اعدامها و سایر موارد در همین آبان ۴۰۳<br /> <br /> با ۱۵۰ عملیات و پراتیک‌های ۲۳ و ۲۴ و ۲۵ آبان<br /> <br /> خونهای ۱۵۰۰ شهید قیام آبان ۹۸ را شعله‌ور کردید و ثابت نمودید:<br /> <br /> ”از آن به دیر مغانم عزیز می‌دارند که آتشی که نمیرد همیشه در دل ماست“<br /> <br /> شاه به‌نحوی مضحک و متناقض دم از ”انقلاب سفید“ می‌زد<br /> <br /> شیخ با ریا و دجالیت مدعی چیزی به نام ”انقلاب اسلامی“ بود<br /> <br /> ما با دریای آتش و خون از دیرباز در پی انقلاب دموکراتیک نوین<br /> <br /> با شرکت تمام اقشار و طبقات خلق ستمدیده بوده و هستیم و خواهیم بود<br /> <br /> هر چه قیمت داشته باشد و تا هر زمان که به طول بیانجامد<br /> <br /> ایران در چنگال اهریمنان عمامه‌دار با اعدام و فقر و فساد و تاریکی دست و پنجه نرم می‌کند<br /> <br /> اما سرانجام زیباترین وطن باید گلستان آزادی و عدالت گردد<br /> <br /> یک سال پیش در همین ایام می‌گفتیم بحران و جنگی را که خلیفهٔ ارتجاع<br /> <br /> می‌خواهد به بیرون صادر کند باید به بیت‌العنکبوت برگرداند<br /> <br /> اکنون چنین شده و لرزه‌های سرنگونی در سرتا پای رژیم عیان است<br /> <br /> قیـام خلق را نه می‌توان کشت، نه می‌توان خاموش کرد و نه مانع شد<br /> <br /> باید با شورشگران به‌پا خاست و بر کاخ ستم آتش انداخت<br /> <br /> <br /> <br /> '''مسعود رجوی'''<br /> <br /> '''۲۶ آبان ۱۴۰۳'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۲۰ آبان ۱۴۰۳ ==<br /> قطع برق که نیاز حیاتی همه مردم است آن روی سکه سه برابر کردن بودجه نظامی و امنیتی رژیم است.<br /> <br /> با همان عزم و ارادهٔ ملی در قیام کبیر آبان ۹۸ باید به اعتراض برخاست.<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۱۶ آبان ۱۴۰۳ ==<br /> مسعود رجوی: حمله و بمباران و کشتار رزمندگان بلوچ در ارتش عدالت (جیش‌العدل) قویاً محکوم و جنایت علیه خلق محروم و مظلوم ما در بلوچستان است. آنان که خروشیدند از زاهدان تا تهران جانم فدای ایران. وصله‌های تروریسم و قاچاق به برادران ما که برای عدالت و حداقل حقوق مردم ستمزده بلوچ می‌جنگند نمی‌چسبد.<br /> <br /> استاندار بلوچ و اهل تسنن که خامنه‌ای و پزشکیان در سیستان و بلوچستان کاشتند ارزانی خودشان باد! معلوم شد مقدمه همین کشتار بوده است اما خون بلوچ و شهیدانش از جمعه‌های خونین زاهدان و خاش تا همین امروز می‌جوشد و می‌خروشد.<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۱۲ آبان ۱۴۰۳ ==<br /> مرثیه خوانی مبتذل مداحان نظام<br /> <br /> تهدید آمریکا و اسراییل به پاسخ ”دندان‌شکن“<br /> <br /> بدون ”هیچگونه تعلل و کوتاهی“ توسط خامنه‌ای<br /> <br /> با همان الگوی جنگ ۸ ساله ضدمیهنی با عراق<br /> <br /> برون رفت موهوم خلیفه ارتجاع از بحران و قیام<br /> <br /> در برابر ضربه به در کوفتن سرنگونی با صدور بحران و جنگ‌افروزی<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۷ آبان ۱۴۰۳ ==<br /> رفتار ننگین رژیم ایران با پناهجویان افغان موجب شرم هر ایرانی است.<br /> <br /> این رفتار ضدایرانی، ضداسلامی و ضدانسانی است.<br /> <br /> خبرهای رفتار تحقیرآمیز مأموران رژیم با پناهجویان افغان در استانهای مرزی به‌غایت مشمئزکننده و تلخ و تکان‌دهنده است.<br /> <br /> با اعتذار و همدردی با برادران و خواهران افغان، فقط می‌توانم بگویم آنچه را آخوندها و پاسداران با شما می‌کنند و مبلغ آن هم هستند، از چشم مردم ایران نبینید. آنها دشمنان بشریت و مردم ایران و افغانند.<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۱۷ مهر ۱۴۰۳ ==<br /> '''گنده‌گویی و بذله‌های زنجیره‌یی بچه شاه'''<br /> <br /> ۱-مبادا بترسید! بچه شاه «اجازه» نخواهد داد پس از سقوط رژیم «خلاء قدرت» به‌وجود آید!<br /> <br /> ۲-می‌گوید «ائتلافی گسترده از ایرانیان میهن‌پرست در داخل و خارج آماده‌اند تا برای خدمت به کشور ما و برقراری صلح با کشورهای منطقه وارد عمل شوند»!<br /> <br /> ۳-می‌گوید من هم «برای نظارت بر این گذار مسالمت‌آمیز به دموکراسی و بازگشت ایران به جامعه ملل قدم به پیش» خواهم گذاشت!<br /> <br /> <br /> در کتاب کلاس دوم ابتدایی زیر عنوان «برای خنده» نوشته بود که روزی مادر حسن او را فرستاد تا یک کیلو شیر گاو بخرد. کاسه‌ای که حسن برده بود کوچک بود. لبنیاتی به او گفت بچه جان این ظرف که آورده‌ای کوچک است و یک کیلو شیر گاو در آن جا نمی‌شود. حسن گفت پس یک کیلو شیر گوسفند بدهید!<br /> <br /> حال اگر پر کردن خلأ قدرت و نظارت بر گذار مسالمت‌آمیز به دموکراسی با آن ائتلاف گسترده در تغار گاو ولایت نگنجید باید با رویای احمد چلبی به یک کیلو شیر گوسفند سلطنتی قناعت کرد!<br /> <br /> <br /> جای شکرش باقیست که می‌گوید «این جنگ مردم ایران نیست. این جنگ علی خامنه‌ای و رژیم اوست. مستبد ظالم در تهران، تلاش می‌کند به جنگ‌افروزی‌هایش، رنگ و لعاب ملی‌گرایی ایرانی بدهد».<br /> <br /> راستی جنگ ۸ساله با شعار «فتح قدس از طریق کربلا» که بچه شاه از خمینی اجازه می‌خواست در آن خلبانی و بمباران کند، به‌ویژه پس از عقب‌نشینی طرف عراقی از خاک ایران و قبول طرح صلح شورای ملی مقاومت به‌عنوان مبنای مذاکرات صلح در پایان سال ۱۳۶۱، جنگ مردم ایران و یک جنگ ملی بود؟! همان جنگ ضدمیهنی که خمینی آن را برای بقای رژیمش نعمت الهی می‌خواند و یک میلیون اتباع ایران را به تنورش ریخت.<br /> <br /> سخن از مسالمت با رژیم اعدام و قتل‌عام «برای خنده‌» است. پاسخ در قیام و آتش است. سالیان گفته‌ایم:<br /> <br /> '''سپاه پاسداران خامنه‌ای باید در هم کوبیده و منحل شود'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۱۴ مهر ۱۴۰۳ ==<br /> '''دومین ضربه سنگین به خامنه‌ای و رژیم ولایت در جنگ لبنان'''<br /> <br /> '''خبرها حاکی از حذف جانشین حسن نصرالله است قبل از این‌که بر مسند بنشیند'''<br /> <br /> '''اگر خامنه‌ای عاقل و در وضعیت متعادل بود از یک‌ سوراخ ”نفوذ“ دو بار گزیده نمی‌شد'''<br /> <br /> '''البته در نمایش جمعه به روی خود نیاورد و صورت خود را با خطبه‌خوانی عربی سرخ کرد!'''<br /> <br /> '''می‌گویند چرا خامنه‌ای برای قاسم سلیمانی ۳ روز اما برای حسن نصرالله ۵ روز عزا اعلام کرد؟'''<br /> <br /> '''زیرا این یکی برای بقای نظام در استراتژی صدور ارتجاع و جنگ‌افروزی بسا مهم‌تر بود'''<br /> <br /> '''جایگزین‌سازی برای این یکی به‌مراتب مشکل‌تر از قاسم سلیمانی است'''<br /> <br /> '''حسن نصرالله به گفتهٔ رژیم ”رهبر محور مقاومت“ یعنی نیابتی‌ها بود که مرکز ثقل آنها در لبنان است'''<br /> <br /> '''سالیان گفته‌ایم که جنگ‌افروزی تحت عنوان ”صدور انقلاب“ با سرنوشت رژیم خمینی پیوند خورده است'''<br /> <br /> <br /> '''بیانیه مشترک نایب نخست‌وزیر عراق و مسئول شورای ملی مقاومت ایران- ۱۹ دی ۱۳۶۱'''<br /> <br /> از خرداد ۱۳۶۱ تنها خمینی خواستار ادامه جنگ با عراق است. جنگی که به‌دنبال تخلیهٔ اراضی ایران از قوای عراقی و اعلام آمادگی این دولت برای عقب‌نشینی کامل نیروهایش فاقد هر خصیصهٔ ملی بوده و دقیقاً در خدمت استقرار سلطهٔ سرکوبگرانه علیه تمام ملت ایران است. این جنگ با سرنوشت رژیم خمینی پیوند خورده و خمینی از آن برای سرپوش گذاشتن بر مقاومت گستردهٔ داخلی، برای مهار کردن بحرانهای عمیق اجتماعی- اقتصادی و برای ارضاء جنون توسعه‌طلبانه‌ٔ خود به‌منظور احیاء یک امپراطوری قرون‌وسطایی تحت نام اسلام از طریق سیاست به‌اصطلاح صدور انقلاب، استفاده می‌کند... . [مسئول شورای ملی مقاومت] خمینی را ذاتاً عامل آنارشی جنگ و بحران در حساس‌ترین منطقه جهان [خاورمیانه] دانست و اعلام نمود از آنجا که خمینی جز زبان قدرت زبانی نمی‌شناسد، ایده‌ٔ صلح با خمینی، جز در شرایط درماندگی و ضعف مطلق او، واقع‌بینانه نیست و علیهذا از همه‌ٔ ملل و دول صلح‌دوست جهان بایکوت نفت خمینی را که تضمین کنندهٔ هزینه‌های سرسام‌آور جنگی اوست، درخواست نمود.<br /> <br /> <br /> '''این رژیمی است که به‌قول خودش اگر در مدیترانه و در لبنان و در سوریه و در عراق خط نبندد'''<br /> <br /> '''سلطه آن در تهران بر باد می‌رود'''<br /> <br /> این رژیمی ا‌ست که اگر خط نبندد به‌قول خودش در مدیترانه و در لبنان و در سوریه و در عراق آخه تهران بر باد رفته یعنی تهران آزاد شده، این همان خصلت ویژه رژیم ولایت فقیه است که بقیه نمی‌فهمند و مجاهدین با گوشت و پوست و استخون آن را لمس کردند، والا چرا خمینی ۸ سال بگوید جنگ جنگ جنگ. آخر جنگ تلفات دارد جنگ یک میلیون نفر را باید بریزی توی تنور جنگ، خرج دارد، برای این‌که یک سر قرون وسطایی‌ست به‌نام ولایت فقیه به یک پیکره سرمایه‌داری، به یک بدنه سرمایه‌داری، اینها ناسازگار است (۷ اسفند ۱۳۹۱)<br /> <br /> <br /> '''اما سرنگونی این رژیم خودبه‌خودی یا از ”آسمان“ صورت نمی‌گیرد'''<br /> <br /> '''قرآن می‌گوید: خدا روزگار هیچ قوم و ملتی را تغییر نمی‌دهد تا خود به تغییر وضع خویش برخیزند'''<br /> <br /> '''إِنَّ اللّهَ لاَ یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُواْ مَا بِأَنْفُسِهِمْ'''<br /> <br /> '''پس باید بر روی زمین قیام کرد و بند از بند رژیم ستمگر گسست'''<br /> <br /> انقلاب دموکراتیک اینچنین به دست توانای خلق در ارتش آزادی پیروز می‌شود<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۷ مهر ۱۴۰۳ ==<br /> '''ضربه کیفی و کمرشکن به خامنه‌ای و رژیم ولایت'''<br /> <br /> سرنوشت حسن نصرالله ثابت کرد خامنه‌ای کلان بازنده استراتژیک تروریسم و جنگ‌افروزی است<br /> <br /> از روز اول گفته بودیم این جنگی است که دامن رژیم را هم خواهد گرفت<br /> <br /> باید سر مار را هدف قرار داد و از خامنه‌ای قیمت گرفت<br /> <br /> گفته بودیم و تکرار می‌کنیم که در موضوع فلسطین باید از رئیس محمود عباس ریاست دولت فلسطین<br /> <br /> و سازمان الفتح و خواست‌های برحق آنها در مورد مردم فلسطین حمایت کامل و جامع به‌عمل آورد<br /> <br /> اما مهمتر از هر چیز آماده‌باش شورشگران برای آتش و قیام و سرنگونی نظام<br /> <br /> به‌دست مردم و مقاومت ایران است<br /> <br /> '''رژیم در سراشیب سرنگونی است'''<br /> <br /> '''انقلاب دموکراتیک و جمهوری دموکراتیک به دست توانای مردم ایران پیروز می‌شود'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۲ مهر ۱۴۰۳ ==<br /> '''منصوب کردن مخبر ”به‌عنوان مشاور و دستیار رهبری“ توسط خامنه‌ای'''<br /> <br /> '''‌در ”امتداد“ رئیسی در جایگاهی بالاتر از پزشکیان'''<br /> <br /> '''تشکیل دولت موازی بیت‌العنکبوت برای پیش بردن خط خامنه‌ای'''<br /> <br /> '''به‌منظور ممانعت از گسستن بند از بند نظام و سربرداشتن قیام است'''<br /> <br /> امروز در حالی‌که رئیس‌جمهور ولایت به نیویورک رفته تا در علن حرف مفت ببافد و در خفا و خلوت با ظریف و به ظرافت، به امتحان برادریش با آمریکا بپردازد، خامنه‌ای در یک اقدام بی‌سابقه و غیرمترقبه، مخبر معاون اول رئیسی را بالفعل در جایگاهی بالاتر از پزشکیان به‌عنوان مشاور و دستیار ولی‌فقیه و امام امت منصوب کرد.<br /> <br /> طبق اصل ۵ قانون اساسی ولایت فقیه ”ولایت امر و امامت امت“ بعد از خمینی بر عهدهٔ خامنه‌ای است.<br /> <br /> طبق اصل ۵۷، قوای مقننه و مجریه و قضاییه ”زیر نظر ولایت مطلقهٔ امر و امامت امت“ هستند.<br /> <br /> طبق اصل ۱۰۹، خامنه‌ای از ”عدالت و تقوای لازم برای رهبری امت اسلام“ برخوردار است!<br /> <br /> پس مبادا جایگاه ”مشاور و دستیار“ ولی‌امر مسلمین جهان را که از قضا ”بی‌دست“ شده، دست‌کم بگیرید! او عملاً بالاتر از پزشکیان رئیس‌جمهور ۲۶ درصدی است البته با کلان تقلب در اتاق تجمیع آراء.<br /> <br /> در حکم خامنه‌ای دقت کنید: ”با عنایت به خدمات متعهدانه و تأثیرگذار جناب‌عالی در عرصه‌های مدیریتی و اقتصادی به‌ویژه در دولت شهید رئیسی، و سیاست درست و مدبرانه‌ٔ بکارگیری نخبگان و جوانان پرانگیزه و تلاشگر در اجرای طرح‌های گوناگون، شما را به‌عنوان مشاور و دستیار رهبری منصوب می‌کنم. انتظار می‌رود در امتداد سیاست مزبور، شناسایی نیروهای جوان و همکاری با آنان را با برنامه‌ریزی منطقی، پی گرفته و در کمک به دستگاههای دولتی و غیره از آن بهره‌برداری نمائید“ .<br /> <br /> بارها گفته‌ایم به‌غایت استقبال می‌کنیم که خامنه‌ای ولو با تقلبات میلیونی بگذارد پزشکیان با داعیهٔ میان‌تهی ”اصلاحات“ بر کرسی ریاست‌جمهوری ولایت فقیه بنشیند. این شقه و شکاف در راستای قیام و گسستن بند از بند نظام است.<br /> <br /> اکنون خامنه‌ای برای ممانعت و سد بستن، دولت موازی خود را در بیت‌العنکبوت به ریاست مخبر از موضع دستیار خودش تشکیل می‌دهد. از آن‌سو ”شاهزاده آق‌مجتبی“ هم که هیچ خبر علنی از او در میان نبود تحت عنوان ”آیت‌الله“ پرده‌برداری شده است. به نظر می‌رسد قطعات معمای ولایت فرتوت در سراشیب سرنگونی تکمیل می‌شود!<br /> <br /> تا آنجا که به ضحاک زمانه برمی‌گردد، در بر همان پاشنه می‌چرخد. رژیم ولایت فقیه همان آش و همان کاسه است. اما حالا دیگر خیلی دیر است. تاریخ به عقب باز نمی‌گردد. خامنه‌ای آب در هاون می‌کوبد.<br /> <br /> سرشت استبداد و سرنوشت شیخ و شاه سرکوبگر و ستمگر سرنگونی‌است<br /> <br /> انقلاب دموکراتیک ایران پیروز می‌شود<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۲مهر ۱۴۰۳ ==<br /> خشم و اعتراض و قیام، دادخواهی کارگران معدن و همه زحمتکشان و مردم ایران<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۲۸شهریور ۱۴۰۳ ==<br /> '''خامنه‌ای و پزشکیان کور خوانده‌اند'''<br /> <br /> '''مردم کردستان و اهل تسنن در ایران فریب گماشتن استاندار سنی را نمی‌خورند'''<br /> <br /> در حالی‌که از سفر رئیس‌جمهور ارتجاع به اقلیم کردستان عراق و جابه‌جایی اجباری و بی‌خانمان کردن هموطنان پناهنده و احزاب و گروه‌های کرد در آغاز فصل سرما چند روز بیشتر نگذشته است، رژیم کردکش آخوندی به خیال خود با یک گماشتهٔ به‌اصطلاح سنی به‌عنوان استاندار کردستان می‌خواهد کردها و اهل تسنن را بفریبد.<br /> <br /> اما مردم کردستان ۳روز پیش در اعتصاب عمومی جواب رژیم را دادند.<br /> <br /> کانون‌های شورشی هم دیروز در پاسخ آتشین خود اعلام کردند:<br /> <br /> '''«کرد ایرانی تنها نیست. همه برای حفاظت بین‌المللی به حمایت برمی‌خیزند»'''<br /> <br /> اگر خامنه‌ای و پزشکیان راست می‌گویند و پس از ۴۳سال سرکوب خونین ناگهان به فکر کردستان و اهل تسنن افتاده‌اند، بلادرنگ موارد زیر را اعلام کنند والا کسی گول نخواهد خورد.<br /> <br /> ۱-اعلام رسمی توقف تیراندازی و هر گونه تعرض به کولبران زحمتکش کرد و سوختبران محروم بلوچ<br /> <br /> ۲-توقف اعدامها و آزادی زندانیان کرد و بلوچ و اهل تسنن به‌ویژه زندانیان سیاسی و عقیدتی<br /> <br /> ۳-توقف فشار و بی‌خانمان کردن و هر گونه حمله و هجوم به هموطنان کرد پناهنده در اقلیم کردستان عراق<br /> <br /> ۴-آزادی مساجد اهل تسنن در تهران و سراسر ایران<br /> <br /> ۵-برابری شیعه و سنی و همه ادیان و مذاهب و تساوی همهٔ مردم ایران به‌لحاظ سیاسی و حقوقی<br /> <br /> ۶-به‌رسمیت شناختن حق خودمختاری مردم ستمدیده کرد و دیگر ملیت‌های ایران<br /> <br /> پیش به سوی انقلاب و جمهوری دموکراتیک<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۱۹ شهریور ۱۴۰۳ ==<br /> فقط یک سؤال از پزشکیان باقی می‌ماند:<br /> <br /> وزارت بدنام اطلاعات با پرونده ۴۰سالهٔ شکنجه و جاسوسی و کشتن امثال زهرا کاظمی<br /> <br /> قتل‌های زنجیره‌یی، خودکشی‌سازی و اعدام و قتل‌عام و تروریسم و بمب‌گذاری از قبیل اسدالله اسدی<br /> <br /> در کجای نهج‌البلاغه و دستورالعمل فرمانداری حضرت علی به مالک اشتر نوشته شده است؟!<br /> <br /> اگر می‌توانی نشانی و فصل و صفحه آن را بگو!<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۱۳شهریور ۱۴۰۳ ==<br /> پزشکیان راست می‌گوید که کشور برای این‌که از این وضعیت بیرون بیاید نیازمند جراحی است والا مریض درمان نمی‌شود. جراحی رژیم ولایت فقیه در تمامیت آن. به همین خاطر ماستمالی بحرانها و موقعیت انقلابی با پزشکیان امکانپذیر نیست. هم‌چنانکه شاه رفت شیخ هم باید گورش را گم کند!<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۹شهریور ۱۴۰۳ ==<br /> '''رژیم می‌گوید عوامل انتظامی ”به‌دلیل هیجان“'''<br /> <br /> '''نتوانستند خشم و احساسات خود را کنترل کنند!'''<br /> <br /> '''هیجان و خشم و غضب صد سالهٔ شاه و شیخ و دژخیمان علیه خلق ما جز با سقوط و سرنگونی تمامی ندارد'''<br /> <br /> اما روزی می‌رسد که مردم ایران هم دیگر نمی‌توانند «خشم و احساسات» خود را<br /> <br /> در برابر این رژیم و کارگزاران و عوامل و مزدورانش کنترل کنند<br /> <br /> روزی که فوران خشم خلق بند از بند رژیم خواهد گسست<br /> <br /> خدا همان خدای بهمن ۵۷ و آبان ۹۸ است<br /> <br /> به رئیس‌جمهور جدید خامنه‌ای گوشزد می‌کنم که در خواندن نهج‌البلاغه<br /> <br /> و ”هزینه“ کردن خوار و بی‌مقدار از حیدر کرار، ذوالفقار خلق ستمدیده را از یاد نبرد<br /> <br /> به‌ویژه آنجا که حضرت علی در بارهٔ «روز مظلوم بر ظالم» می‌گوید:<br /> <br /> روز ستمدیده بر ستمگر بسا سخت‌تر از روز ستمگر بر ستمدیده است<br /> <br /> کدام انسانی است که تصویر شکنجه‌های سبعانهٔ وحوش انتظامی خامنه‌ای و پزشکیان را<br /> <br /> بر پیکر محمد میرموسوی ببیند و به خشم نیاید<br /> <br /> جواب در قیام و آتش است<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۱شهریور ۱۴۰۳ ==<br /> '''آخوند از سر خاک انتخابات برخاست و تشت ولایت از بام مجلس فرو افتاد'''<br /> <br /> '''لجن‌مال شدن همزمان خلیفه و مجلس و رئیس‌جمهور ارتجاع و سرتا پای رژیم'''<br /> <br /> '''در اعتراف‌های ناگزیر پزشکیان'''<br /> <br /> احمدی‌نژاد برای رو کردن سوابق حریف و از میدان بدر کردن او می‌گفت: بگم؟ بگم؟<br /> <br /> این یکی، در نقطهٔ درماندگی، بند آب می‌دهد و می‌گوید:<br /> <br /> - چرا من را وادار می‌کنید حرفی بزنم؟<br /> <br /> - چرا من را وادار می‌کنید چیزهایی بگویم که نباید بگویم؟<br /> <br /> -من را وادار نکنید بروم توی جزئیات قضیه<br /> <br /> - رأی بدهید ما برویم دولت را تشکیل بدهیم!<br /> <br /> هم‌چنین می‌افزاید که هیچ کاری را بدون هماهنگی با خامنه‌ای و توافق «سازمانهای امنیتی، سپاه، سازمان اطلاعات و همهٔ آن کسانی که باید با همدیگر توافق کنیم» نکرده است.<br /> <br /> به صراحت می‌گوید که وزرای اطلاعات و کشور و دفاع و خارجه که جای خود دارد، وزیر ارشاد و آن وزیر زن هم به دستور خامنه‌ای منصوب شده‌اند.<br /> <br /> آش آن‌قدر شور است که آخوند رسایی نماینده خامنه‌ای از تهران می‌نویسد «بعد از هزینه بی‌سابقه‌» پزشکیان از جیب خامنه‌ای «همه کابینه معرفی شده ایشان از مجلس رأی گرفت». شریعتی نماینده دیگر خامنه‌ای از تهران هم این «هزینه کردن» از حساب خامنه‌ای را «خطای بزرگی» توصیف می‌کند که «اگر رأی نیاورند مجلس را مقابل گزینه رهبری قرار می‌دهد، اگر رأی بیاورند هم مسئول عملکردشان در آینده نخواهند بود».<br /> <br /> راستی که بهتر و بیشتر از این نمی‌شد سرتاپای رژیم ولایت را از خامنه‌ای تا رئیس‌جمهورش و مجلس ارتجاع لجن‌مال کرد. بهتر از این نمی‌شد به پوشالی بودن مجلس و رئیس‌جمهور و انتخابات در این رژیم، که چهل و اندی است می‌گوییم ذبح کلمات و نمایش و شعبده و فریب است، اذعان کرد.<br /> <br /> بیچاره خامنه‌ای که در نخستین قدم بازسازی و بازنویسی سناریوی گندیدهٔ «اصلاح‌طلب-اصولگرا» سکهٔ یک پول می‌شود. اینچنین، برخلاف همهٔ قسم‌های ملا، دم خروس بیرون می‌زند. همگان به عیان می‌بینند که «سگ زرد برادر شغال» و در قلادهٔ ولی‌فقیه است.<br /> <br /> گفته بودیم که از نشستن او بر کرسی ریاست استقبال می‌کنیم کاین هنوز از نتایج سحر است...<br /> <br /> '''قیـام خلـق شعلـه‌ور می‌شـود'''<br /> <br /> '''سرتاپای دیکتاتوری دینی درهم کوبیده و شاه سلطان ولایت سرنگون می‌شود'''<br /> <br /> '''انقـلاب دموکراتیـک ایـران پیـروز می‌شود'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۲۷مرداد ۱۴۰۳ ==<br /> مسعود رجوی: افزایش قیمت نان برای مردم ایران که اکثریت عظیم آنان زیر خط فقر به سر می‌برند، بسا بیشتر از افزایش قیمت بنزین، غیرقابل قبول و غیرقابل تحمل است.<br /> <br /> باید نان و آب غارت شدهٔ خلق در زنجیر را بر سر این رژیم آجر و آتش کرد.<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۲۴مرداد ۱۴۰۳ ==<br /> خامنه‌ای در بن‌بست!<br /> <br /> چه خوب است که زهر بخورد و به‌قول خودش «عقب‌نشینی تاکتیکی» پیشه کند و واپس بتمرگد. در این‌صورت در «مجازات سخت» و «وظیفهٔ خونخواهی» که روز ۱۰ مرداد وعده داد، سنگ روی یخ می‌شود و هژمونی خلیفه ارتجاع ترک برمی‌دارد. این برای قیام خلق مغتنم و آغاز همان «غضب الهی» است که می‌گوید.<br /> <br /> اما اگر عقب‌نشینی نکند، هنوز دولت جدید ارتجاع را جانینداخته باید به استقبال جنگی برود که بازنده استراتژیک آن «سر مار ولایت» است.<br /> <br /> از آنجا که رئیس‌جمهور جدیدش مفت و بی‌هزینه و بی‌دریغ از نهج‌البلاغه می‌خواند، ترجیح می‌دهم وصف‌الحال درماندگی و بن‌بست رژیم را در نهج‌البلاغه آدرس بدهم.<br /> <br /> آنجا که حضرت علی به بهترین صورت مرحله پایانی شاهان و حاکمانی را توصیف می‌کند که در مسیر نابودی و سرنگونی، راه پس و پیش ندارند: إِذْ لاَ وِرْدَ وَلاَ صَدَرَ!<br /> <br /> این عاقبت ستم و سرکوب و سرقت حاکمیت یک خلق محروم و جنگ‌افروزی است<br /> <br /> انقلاب دموکراتیک ایران پیروز می‌شود<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۱۶تیر ۱۴۰۳ ==<br /> خامنه‌ای بازندهٔ استراتژیک انتخابات خودساخته از ترس تحریم گسترده و فراگیر است<br /> <br /> با خاکستر شدن رئیسی و بر باد رفتن آرزوهای خالص‌سازی خامنه‌ای<br /> <br /> تعادل و فصل جدید در حاکمیت ولایت فقیه به اثبات رسید<br /> <br /> این بن‌بست خامنه‌ای را نشان می‌دهد و مرحله پایانی شاه را تداعی می‌کند<br /> <br /> آثار ضربه بر گیجگاه خلیفهٔ وارفته و فرتوت ارکان نظام را به لرزه درآورده<br /> <br /> دستگاه از درون سوراخ سوراخ شده و گرگها یکدیگر را از هم می‌درند<br /> <br /> گفته بودیم که به‌غایت استقبال می‌کنیم که خامنه‌ای با تقلبات میلیونی هم که شده<br /> <br /> بگذارد سگ زرد به جای شغال بر کرسی ریاست‌جمهوری ولایت بنشیند<br /> <br /> این شقه و شکاف در راستای قیام و گسستن بند از بند نظام است<br /> <br /> اگر چنین نیست و اگر فریب‌کاری و کلان تقلب در کار نیست<br /> <br /> اگر ماجرای اصلاحات در رژیم ولایت فقیه تمام نیست و نبش‌قبر شده است<br /> <br /> اگر مشارکت نزدیک به ۵۰ درصد مردم ایران در انتخابات خامنه‌ای واقعی است<br /> <br /> و اگر پزشکیان اصلاحاتی، برخلاف گفتهٔ خودش ذوب در ولایت نیست<br /> <br /> همین امروز در قدم اول می‌توان با چند اقدام روشن و مشخص، رئیس‌جمهور جدید خامنه‌ای را محک زد<br /> <br /> ۱-اعلام لغو حجاب اجباری و جمع کردن همهٔ گشتهای سرکوبگر زنان<br /> <br /> ۲- آزادی همهٔ زندانیان سیاسی و باز کردن در زندانها به روی هیأت‌های حقیقت‌یاب بین‌المللی<br /> <br /> ۳- الغای حکم اعدام و هر گونه شکنجه و مجازات‌های ضدانسانی مانند شلاق و دست بریدن و چشم درآوردن<br /> <br /> ۴- لغو محدودیتها و فیلترینگ اینترنت<br /> <br /> ۵- بیرون رفتن نمایندگی‌های ولی‌فقیه و مزدوران بسیج و سپاه و اطلاعات و حراست از دانشگاهها<br /> <br /> ۶- جمع کردن بیدادگاههای ارتجاع تحت عنوان دادگاههای انقلاب<br /> <br /> ۷- تأمین حقوق کارگران، زحمتکشان، کارمندان، فرهنگیان، پرستاران و بازنشستگان با نظر خود آنها<br /> <br /> ۸-کاهش قیمت مایحتاج و خدمات عمومی؛ نان، آب، برق، گاز، بنزین، دارو و مسکن<br /> <br /> ۹-انحلال شورای نگهبان ارتجاع<br /> <br /> ۱۰-تجدید انتخابات مجلس بدون التزام به ولایت فقیه با تأکید بر آزادی بیان و اجتماعات<br /> <br /> <br /> یادآوری می‌کنم که ۲۵سال پیش شورای ملی مقاومت ایران در قطعنامه ۲۵فروردین ۱۳۷۸ اعلام کرد:<br /> <br /> معیار تشخیص استحاله‌طلبان قلابی از اصلاح‌طلبان واقعی را تحمیل کردن انتخابات آزاد بر‌اساس اصل حاکمیت مردم به رژیم می‌داند. پس خاتمی یا هرکس دیگری که مدعی اصلاح‌طلبی است، باید در سرلوحهٔ برنامهٔ خود بر نفی ولایت فقیه و ضرورت برگزاری انتخابات آزاد تکیه کند.<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۱۳تیر ۱۴۰۳ ==<br /> '''خامنه‌ای و رأی و انتخابات التماسی!'''<br /> <br /> سرپوش تقلبات میلیونی بعدی و جا انداختن دروغهای قبلی در مورد مشارکت ۴۰ درصدی<br /> <br /> گوئیا ۴۰درصد واقعی اما کمتر از ”حدس و توقع“ خلیفه بوده<br /> <br /> و ۶۰درصد الباقی هم سرنگونی نمی‌خواهند!<br /> <br /> خامنه‌ای صبح جمعه ۸ تیر برای «حضور پرشور مردم و افزایش و کثرت رأی‌دهندگان» التماس می‌کرد<br /> <br /> و آن را «نیاز قطعی» رژیم اعلام کرد و صریحاً گفت:<br /> <br /> ”دوام و قوام“ و ”عزت و آبروی“ رژیم ”متوقف به حضور مردم“ در انتخابات و ”یک امر لازم و واجب“ است<br /> <br /> اما ثابت شد که «سگ زرد برادر شغال و پتک کوبندهٔ تحریم در انتظار» بوده است<br /> <br /> ثابت شد که دوام و قوام و عزت و آبرویی در کار نیست و التماس و تقلب دیگر اثر ندارد!<br /> <br /> با این حال ما به‌غایت استقبال می‌کنیم که خامنه‌ای با تقلبات میلیونی هم که شده<br /> <br /> بگذارد سگ زرد به جای شغال بر کرسی ریاست‌جمهوری ولایت بنشیند<br /> <br /> این شقه و شکاف در راستای قیام و گسستن بند از بند نظام است<br /> <br /> فقط یادش باشد که ۷سال پیش قالیباف در مورد پشتوانه و پایگاه اجتماعی رژیم<br /> <br /> در مناظره و تلویزیون رژیم در اردیبهشت ۹۶ رو به رقیب ناگزیر خاطرنشان کرد:<br /> <br /> «۴درصد زالوصفت خون ۹۶درصد مردم را می‌مکند»<br /> <br /> '''شیخ هم‌چون شاه با قیام خلق و برگه‌های آتشین رأی شورشگران خاکستر می‌شود'''<br /> <br /> '''انقلاب دموکراتیک ایران پیروز می‌شود'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۲تیر ۱۴۰۳ ==<br /> '''خامنه‌ای ضحاک ضدبشر'''<br /> <br /> '''اعلامیهٔ جهانی حقوق‌بشر، حقوق‌بشر انساندوستانه'''<br /> <br /> '''و کنوانسیونهای بین‌المللی مدافع حقوق انسانی را قتل‌عام کرد'''<br /> <br /> خلیفهٔ ارتجاع به صراحت گفت: «قاضی ما نمی‌تواند استناد کند برای حکم خودش به غیرقانون داخلی کشور» یعنی همان قوانین ضدانسانی قصاص و سنگسار و مجازات‌های آخوندساخته دیگر...<br /> <br /> خامنه‌ای در بحبوحه‌ٔ نمایش روحوضی انتخابات فرصت را مغتنم شمرد و زیرآب مبانی حقوق شناخته‌شدهٔ بین‌المللی را تحت عنوان «مبانی حقوق‌بشری غرب» از بنیاد زد.<br /> <br /> خامنه‌ای گفت: «شنیدم که بعضی از قضات محترم در احکام قضائی‌شان استناد می‌کنند به مبانی حقوق‌بشری غرب. آن مبانی، مبانی نادرستی است. حالا خودشان عمل نمی‌کنند هیچ»!<br /> <br /> به این ترتیب خلیفهٔ ارتجاع تمام دست‌آوردهای مبارزات خونین بشریت برای رسیدن به همین میزان که در اعلامیهٔ جهانی حقوق‌بشر و کنوانسیونهای بین‌المللی از جمله کنوانسیونهای ژنو ۱۹۴۹ و ۱۹۵۱ و کنوانسیون اروپایی حقوق‌بشر به‌رسمیت شناخته شده است را با دجالیت محض انکار می‌کند و قضاییه جلادان را از استناد به آنها پرهیز می‌دهد.<br /> <br /> اعلامیهٔ جهانی حقوق‌بشر و کنوانسیونهای ژنو و کنوانسیون حقوق مدنی و سیاسی و بسیاری کنوانسیون‌ها و معاهدات بین‌المللی دیگر را حکومت ایران که یکی از اعضای سازمان ملل متحد محسوب می‌شود ناگزیر امضا کرده و به آنها ملتزم است.<br /> <br /> این که دولتهای استمالت‌گر غربی که در همدستی و معامله و مماشات با شیخ و شاه بوده‌اند «خودشان عمل نمی‌کنند» کشف جدیدی نیست و دلیل زیرآب زدن حاصل رنج و خون پیشتازان و زحمتکشان و توده‌های مردم نمی‌شود.<br /> <br /> نمی‌توان دست‌آوردهای پر رنج و خون بشریت در انقلابات معاصر را که از انقلاب کبیر فرانسه آغاز شده است، زیر نعلین له کرد و با عمامه به‌دار آویخت.<br /> <br /> وانگهی همه می‌دانند که قضاییه جلادان هرگز و هیچگاه برای مردم و آزادیخواهان ایران هیچ حقی به استناد حقوق بین‌الملل و کنوانسیونهای بین‌المللی قائل نشده است.<br /> <br /> '''بیت‌العنکبوت و قضاییه جلادان را باید از بنیاد درهم کوبید'''<br /> <br /> '''قیام خلق با شورشگرانش در پیش است و سرانجام چنین خواهد شد'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۳۰خرداد ۱۴۰۳ ==<br /> از ۳۰ خرداد ۶۰ رأی ما آتش و سرنگونی بوده است<br /> <br /> باقی، حرف رایگان و مفت و بی‌هزینه است<br /> <br /> ”شش و بش“، بازی ضحاک زمانه است<br /> <br /> با یک نگاه به ۶ کاندیدای ریاست‌جمهوری خامنه‌ای می‌توان دریافت<br /> <br /> که سگ زرد برادر شغال و پتک کوبندهٔ تحریم در انتظار است<br /> <br /> مهمتر این‌که با یک نگاه به این ۶ نفر<br /> <br /> می‌توان بن‌بست خامنه‌ای را در این انتخابات دریافت<br /> <br /> هیچکس برای او رئیسی و مانند رئیسی بی‌شکاف و گوش بفرمان نمی‌شود<br /> <br /> اکنون ”جام‌زهر“ هلاکت جلاد ۶۷ تار و پود بیت‌العنکبوت را در می‌نوردد<br /> <br /> نباید با وزن‌کشی نیم‌دوجین بی‌وزن وقت هدر کرد<br /> <br /> اصل موضوع جانشینی خامنه‌ای برای حفظ نظام است<br /> <br /> ریاست‌جمهوری رژیم هم از آن چیده می‌شود<br /> <br /> خمینی بعد از ”جام‌زهر آتش‌بس“ که ارتش آزادیبخش به حلقومش ریخت<br /> <br /> بی‌تعارف و بی‌محابا، حفظ نظام را با قتل‌عام مجاهدین و آن فتوای ننگین تضمین کرد<br /> <br /> بر سر همین موضوع منتظری را هم که دیگر تاب نیاورد از جانشینی عزل کرد<br /> <br /> رئیسی طوق و تضمین قتل‌عام به گردن داشت و از همین‌رو از خامنه‌ای جدایی ناپذیر بود<br /> <br /> نمی‌توانست مانند احمدی‌نژاد یابو برش دارد یا مثل قالیباف دم از ”حکمرانی نوین“ بزند<br /> <br /> و خود را مارشال و ”رضاخان حزب‌اللهی‌ها“ بخواند!<br /> <br /> پس این بار مضمون انتخابات ریاست‌جمهوری رژیم<br /> <br /> فراتر از رئیس‌جمهور پوشالی، مسأله جانشینی خامنه‌ای است<br /> <br /> خامنه‌ای باید رئیس‌جمهوری پیدا کند که با آن میخ جانشین مطلوبش را بکوبد<br /> <br /> والا گرگ‌ها یکدیگر و رژیم‌شان را از هم می‌درند<br /> <br /> '''قیام خلق با برگه‌های رأی آتشین شورشگران در انتخابات ضحاک زمانه شتاب می‌گیرد'''<br /> <br /> '''این رژیم رفتنی است. انقلاب دموکراتیک ایران پیروز می‌شود'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۲۶خرداد ۱۴۰۳ ==<br /> '''از دموکراسیهای گروگانی'''<br /> <br /> '''انتظار عدالت نداشته باشید'''<br /> <br /> '''کس نخارد پشت من'''<br /> <br /> '''جز ناخن انگشت من'''<br /> <br /> شورشگرانی که برای آزادی خلق و میهن<br /> <br /> آتـش بپـا می‌کنند و با ارتـش آزادی<br /> <br /> ایــران را آزاد می‌کنند<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۲۰خرداد ۱۴۰۳ ==<br /> '''حتی در چارچوبهای همین رژیم'''<br /> <br /> '''این دیگر انتخابات نیست بلکه فکاهیات است!'''<br /> <br /> راستی این چه رژیمی است و به کجا رسیده است که ناگزیر در سر بزنگاهها، رؤسا و وزرا و خادمان خودش را مردود اعلام می‌کند. یعنی که بر سر خود می‌کوبد و دست و پای خودش را خراطی می‌کند.<br /> <br /> آشکار است که همه چیز از مرگ و جانشینی خامنه‌ای و حفظ نظام چیده شده است. به این منظور مجبور است هم‌چنانکه گفته بودیم «مثل همیشه بر انقباض و اختناق و خالص‌سازی و بر تروریسم و جنگ‌افروزی بیفزاید و به سلاح اتمی رو بیاورد. علی‌القاعده سر مار ولایت برای بقا و هژمونی خودش چنین خواهد کرد».<br /> <br /> مهمتر از هر چیز، برای یکصدمین بار ثابت شد که افعی کبوتر نمی‌زاید و در این رژیم جایی برای انتخاب نیست و زمان، زمان انقلاب و دادخواهی آتشین است.<br /> <br /> تأیید صلاحیت ریاست‌جمهوری لولوخرخرهٔ اطلاعاتی (سردژخیم آخوند پورمحمدی) در ”هیأت مرگ“ در قتل‌عام ۶۷ که در خبرگان ارتجاع مردود شده بود، علامت روشنی است که ”بت‌خدا“ و ”دژخیم‌خدا“ ی خامنه‌ای، همان روح پلید اعدامها و قتل‌عام دهه ۶۰ است. لعنت بر خمینی<br /> <br /> پورمحمدی همان است که پس از بالا‌گرفتن جنبش دادخواهی با تلاش‌های بی‌وقفهٔ رئیس‌جمهور برگزیده مقاومت، به صراحت گفت: «ما هنوز با مجاهدین تصفیه‌حساب نکرده‌ایم» و از آنجا که «دشمن‌ترین دشمنان این نظامند به حساب تک‌تک آنها باید برسیم. همه‌شان جنایتکارند و باید در دادگاه محاکمه شوند و باید به اشد مجازات محکوم شوند».<br /> <br /> ما به سردژخیم می‌گوییم:<br /> <br /> '''بدون شک در جهنم به رئیسی جلاد و جلاد قاسم سلیمانی خواهد پیوست'''<br /> <br /> منتظر باشید تا قیام خلق بند از بند رژیم‌تان بگسلد<br /> <br /> انتخابات در این رژیم دردی دوا نمی‌کند<br /> <br /> بر بحرانها می‌افزاید و در گرداب سرنگونی غرقه می‌کند<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۵خرداد ۱۴۰۳ ==<br /> '''ذبح و قتل‌عام کلمات توسط خامنه‌ای برای آبروداری!'''<br /> <br /> '''اما هیهات که آب رفته به جوی خشکیدهٔ نظام باز نمی‌گردد'''<br /> <br /> '''همین مانده بود که خامنه‌ای مردم را متهم به قیام برای هلاکت جلاد قتل‌عام کند. جلاد را متهم به‌شهادت نماید و او را مظهر شعارهای انقلابی هم بخواند!'''<br /> <br /> '''خامنه‌ای ۵ خرداد ۱۴۰۳:''' حرکتی که مردم انجام دادند قیامی در واقع به‌معنای واقعی کلمه برای شهادت ایشان انجام دادند این مایه آبرو شد برای ملت ایران برای کشور برای ملت و برای جمهوری اسلامی. نشان داد که ملت ایران به‌معنای واقعی کلمه زنده است. برای جمهوری اسلامی هم آبرو شد. سالهاست که دشمنان ملت ایران و دشمنان جمهوری اسلامی سعی‌شون و تلاش‌شون بر این است که بگویند مردم از جمهوری اسلامی جدا شدند فاصله گرفتند این حادثه عکس این را ثابت کرد نه تنها در زبان بلکه در عمل جلوی چشم مردم دنیا. دیدند مردم دنیا که ملت ایران نسبت به کسانی، به کسی، رئیس‌جمهوری که مظهر شعارهای انقلابی بود چه احساساتی دارند نشان می‌دهند.<br /> <br /> '''خودش جای «شش کلاسه» را پر کرده و بی‌دریغ به ذبح و قتل‌عام کلمات روی آورده است! بسیج حکومتی برای گردآوردن و تجمع نفرات و صحنه‌پردازی را «قیام» می‌خواند!'''<br /> <br /> '''همه‌شان می‌گویند هلاکت رئیسی سانحه بوده اما خامنه‌ای آن را «شهادت» قالب می‌کند! در حالی که به تصریح قرآن لازمهٔ شهادت، آرمان و مشی انقلابی است. همان ایمان و عمل صالح زمان، یعنی سرنگونی آتشین حاکمیت ستمگر که ترجمه جهاد و مجاهدت است. بدون این شرط و مبنا (آرمان بت‌شکنانهٔ انقلابی و مشی انقلابی) نمی‌توان کسی را شهید خواند.'''<br /> <br /> '''مضحکهٔ دیگر این است که جلاد ۶۷ را «مظهر شعارهای انقلابی» می‌خواند! نگو که فرعون و شمر و یزید و مغول و هیتلر و محمدعلی شاه و رضا خان هم «انقلابی» بودند و تاریخ به آنها ظلم کرده و قدر «انقلاب سفید شاه و ملت» در سال ۱۳۴۱ نیز هنوز ناشناخته است!'''<br /> <br /> '''ما تا کنون فکر می‌کردیم «قیام» برآمد و شورش توده مردم برای انهدام حاکمیت ستمگر است. «انقلاب» را هم «دگرگونی جهش‌وار و تکاملی جامعه از طریق سقوط طبقهٔ حاکم و انهدام نهادها و روابط مربوط به آن توسط توده‌های مردم» می‌دانستیم.'''<br /> <br /> آری اکنون قیـام خلـق شتـاب می‌گیـرد<br /> <br /> انقـلاب دموکراتیـک مـردم ایـران پیـروز می‌شـود<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۳۱اردیبهشت ۱۴۰۳ ==<br /> '''تعادل و فصل جدید در حاکمیت ولایت فقیه'''<br /> <br /> '''آرزوهای خامنه‌ای با رئیسی خاکستر شد و بر باد رفت'''<br /> <br /> آثار ضربه بر گیجگاه خلیفهٔ وارفته و فرتوت و نیروهای روحیه باخته‌اش خردکننده است. ارکان نظام را به لرزه در می‌آورد و مرحله پایانی شاه را تداعی می‌کند. خامنه‌ای باید در بحبوحه‌ٔ غزه، دستگاهی را که از ریاست‌جمهوری جلاد ۶۷ چیده بود سر تا پا بازسازی و جایگزین‌سازی و تراز کند. دستگاه اکنون از درون سوراخ سوراخ شده است. به یقین می‌توان گفت که خامنه‌ای بازندهٔ استراتژیک است.<br /> <br /> طبق اصل ۱۳۱ قانون اساسی رژیم «معاون اول رئیس‌جمهور با موافقت رهبری اختیارات و مسئولیت‌های وی را برعهده می‌گیرد و شورایی متشکل از رئیس مجلس و رئیس قوه قضاییه و معاون اول رئیس‌جمهور موظف است ترتیبی دهد که حداکثر ظرف مدت ۵۰روز رئیس‌جمهور جدید انتخاب شود».<br /> <br /> این روند جنگ گرگها در بالای رژیم را به منتها درجه تشدید می‌کند و در پایین جامعه و کف خیابان فرصت هر چه بیشتری برای اعتراض و قیام فراهم می‌سازد.<br /> <br /> خامنه‌ای لرزهٔ سرنگونی را در سراپای رژیم احساس می‌کند. یا باید زهر بخورد و عقب بنشیند که در این صورت طلسم اختناق می‌شکند و رژیم سرنگون می‌شود یا باید مثل همیشه بر انقباض و اختناق و خالص‌سازی و بر تروریسم و جنگ‌افروزی بیفزاید و به سلاح اتمی رو بیاورد. علی‌القاعده سر مار ولایت برای بقا و هژمونی خودش چنین خواهد کرد.<br /> <br /> '''در مقابل، ما زن و مرد جنگیم و باید صد بار بیشتر بجنگیم'''<br /> <br /> ۱-هیچ‌کس با انتخابات گول نمی‌خورد. انتخاب در این رژیم جایی ندارد. زمان انقلاب و دادخواهی آتشین است. خون سربداران ۶۷ و شهیدان قیام و ارتش آزادی می‌جوشد.<br /> <br /> ۲-هم‌چنان که رئیس‌جمهور برگزیده مقاومت برای دوران انتقال حاکمیت به مردم ایران پیوسته گفته و می‌گوید نباید به حجاب اجباری و دین اجباری و حکومت اجباری تن داد و باید در برابر آن به اعتراض و قیام برخاست.<br /> <br /> ۳-مردم ایران این رژیم را نمی‌خواهند. مظاهر حاکمیت این رژیم در هر کجا و در هر پوششی باید در هم کوبیده شود. در مصاف با سپاه و اطلاعات و مزدوران، مقاومت و آتش فرزندان رشید ایران حق مسلم ملی و میهنی است. انکار این حق جهانشمول که در اعلامیه جهانی حقوق‌بشر تصریح شده، همدستی با خامنه‌ای است.<br /> <br /> '''قیـام خلـق شتـاب می‌گیـرد'''<br /> <br /> '''انقـلاب دموکراتیـک مـردم ایـران پیـروز می‌شـود'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۳۰اردیبهشت ۱۴۰۳ ==<br /> خامنه‌ای می‌گوید ملت نگران نباشند هیچ اختلالی در کار کشور پیش نمی‌آید<br /> <br /> بله جای نگرانی نیست زیرا انقلاب دموکراتیک مردم ایران با گام‌های بلند در راه است<br /> <br /> خدا همان خدای سال ۵۷ و سال ۶۰ است<br /> <br /> ملت ایران هم نگران نیستند و بی‌صبرانه در انتظار گسستن بند از بند رژیم‌تان هستند<br /> <br /> ولی‌فقیه فرتوت هم می‌تواند بیت‌العنکبوت را ترک کند و مانند شاه به «استراحت» برود<br /> <br /> و در جهنم برای همیشه با خمینی باشد. فقط در اردیبهشت تا امروز ۱۲۲ نفر را اعدام کرده است<br /> <br /> قیـام خلـق شتـاب می‌گیــرد<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۲۱اردیبهشت ۱۴۰۳ ==<br /> نمایش بی‌رونق و از نفس افتادهٔ دور دوم انتخابات مجلس ولایت فقیه<br /> <br /> اثبات صدباره شعار دیرین مقاومت ایران است<br /> <br /> که اکنون با دریای رنج و خون و محنت مردم ایران فراگیر شده است<br /> <br /> رأی من سرنگونی است<br /> <br /> در این رژیم جایی برای انتخاب نیست زمان انقلاب است<br /> <br /> این چنین سر مار ولایت به سنگ می‌خورد و حتی آخوند خاتمی که به بزدلی شهره است<br /> <br /> از ترس آبروریزی بیش از حد در نمایش شرکت نمی‌کند<br /> <br /> ترفند جدید وزارت در هراس از قیام و سرنگونی معجون ”ترکیبی“ بقایای سلطنت و اصلاحات است<br /> <br /> این مکمل جنگ‌افروزی در عرصهٔ سیاست برای حفظ نظام و سپری در برابر قیام است<br /> <br /> اما وقتی سر مار به سنگ می‌خورد دم آن دیگر جا و اثر ندارد!<br /> <br /> بنا بر تجربه ۴۵ ساله پاسخ در آتش و قیام است باقی فسانه و سراب است<br /> <br /> انقلاب دموکراتیک نوین ایران پیروز می‌شود<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۲۶فروردین ۱۴۰۳ ==<br /> '''آماده‌باش شورشگران برای آتش و قیام و سرنگونی نظام به دست مردم و مقاومت ایران'''<br /> <br /> خامنه‌ای کلان بازنده استراتژیک در تله افتاد<br /> <br /> پس از ۶ماه در یک نقطه‌عطف داخلی و منطقه‌یی و بین‌المللی پرده کنار رفت و سر مار بیرون زد<br /> <br /> اما با فضیحت حداکثر به سنگ خورد<br /> <br /> گفته بودیم این جنگی است که دامن رژیم را هم خواهد گرفت و چنین شد<br /> <br /> ثابت شد خامنه‌ای و دیکتاتوری دینی حاکم بر ایران بانی و یک‌طرف اصلی این جنگ است<br /> <br /> باز هم باید تأکید کرد زمان وصول قیمت از خامنه‌ای فرا رسیده است<br /> <br /> اکنون میزی که برای فرار از قیام و بقای نظام و عبور از انتخابات مجلس و خبرگان ارتجاع چیده بود<br /> <br /> درهم ریخته و بر سرخودش فرو می‌شکند<br /> <br /> پس از نقطهٔ عطف و مرحله جدید در جنگی که رژیم ولایت فقیه قبل از هر چیز<br /> <br /> به‌عنوان سرپوش اختناق و سدی در برابر قیام به آن نیاز دارد<br /> <br /> مانند نخستین ماه جنگ خطاب به سازشکاران داخلی و مماشاتگران خارجی دوباره تکرار می‌کنیم<br /> <br /> '''مردم ایران می‌خواهند که این یکی شاه‌سلطان‌ولایت (خامنه‌ای)'''<br /> <br /> '''مانند دیکتاتورهای پیشین محمدعلیشاه و رضا شاه و محمدرضا شاه گورش را گم کند'''<br /> <br /> '''انقلاب دموکراتیک و جمهوری دموکراتیک به دست توانای مردم ایران پیروز می‌شود'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۱فروردین ۱۴۰۳ ==<br /> '''امیددرمانی خلیفهٔ فرتوت در بیت‌العنکبوت'''<br /> <br /> '''دل بستن به ادامهٔ جنگ و کشتار در غزه و گسترش آن در «غرب آسیا»'''<br /> <br /> '''تنها برون‌رفت از بن‌بست همه‌جانبه اقتصادی و اجتماعی و سیاسی'''<br /> <br /> '''خجسته باد سال شورش و قیام برای گسستن بند از بند نظام'''<br /> <br /> '''تبـریک برای چهل و سومین بهار سـرخ‌فام مقـاومت'''<br /> <br /> '''بزرگترین، طولانی‌ترین، بغرنج‌ترین و خونین‌ترین مقاومت سازمان‌یافته تاریخ ایران با چراغ راهنمای «نه شاه، نه شیخ»'''<br /> <br /> <br /> در آغاز سال نو خامنه‌ای بی‌پرده می‌گوید: نکته اول این است که اکنون منافع و افق و آینده رژیم «وابسته است به امید و ایمان» و وای اگر «فروغ امید در دل‌ها خاموش بشود»!<br /> <br /> به نظر می‌رسد فضیحت «انتخابات» فروغ امید او را خاموش و خاکستر کرده است. پس بهتر است به تماشای فیلم‌های سفارشی خود بپردازد و شاعر دربار ولایت مثل امروز برایش بخواند: «دست جانباز تو تسکین دل مضطر ماست»!<br /> <br /> یک راه هم افزودن ۷۰۰صفحه دیگر بر کیفرخواست قضاییه جلادان علیه ماست. شاید برای پاسداران و بسیجی‌ها و اطلاعاتی‌هایی که بعد از تحریم و شکست بزرگ در نمایش انتخابات، دچار افسردگی شده‌اند، امیدآفرینی کند!<br /> <br /> خامنه‌ای پارسال هم در آغاز سال گفت: «توصیهٔ مهم من امید آفرینی است» و «همه موظفند امیدآفرینی کنند». متقابلاً، ما امسال هم مثل سال گذشته می‌گوییم که بیت‌العنکبوت «ولایت» از پای‌بست ویران است.<br /> <br /> خامنه‌ای البته از رو نمی‌رود و با استناد به «چند میلیون افراد» موهوم در ۲۲ بهمن و «امنیت کامل در انتخابات» و «پیشرفت‌های سریع و شگفت‌آور» شکوه می‌کند که «هم وجود امید در جوانها را انکار می‌کنند، هم سعی می‌کنند امید را از دل‌ها زایل کنند. مثل این‌که کمین گرفته‌اند که روح امید را در جوانها از بین ببرند، بمیرانند».<br /> <br /> آری، کمین کرده‌اند تا جوانان و جامعه را برانگیزند و به شورش و قیام بکشانند و این رژیم را سرنگون کنند و بمیرانند: هر که در آنجاست، بود در خروش...<br /> <br /> عملیات ضداختناق کانون‌های شورشی در ۱۴۰۲ در مجموع ۳۰۰۶ فقره و تعداد پراتیک‌های انقلابی در ۳۱ استان ۲۷ هزار و ۷۲۶ مورد شامل ۲۳۰ کارزار یعنی نزدیک به دوسوم ایام سال بوده است. پاره کردن و به آتش کشیدن تور اختناق در شرایط انفجاری جامعه ایران برای رژیم ترسناک و غیرقابل تحمل است. چه رسد که با بیشترین و گسترده‌ترین کارزارهای جهانی و حمایت‌های بین‌المللی در ۵ قاره ترکیب و تکمیل شود. ۱۲۴۶ تظاهرات وآکسیون و نمایشگاه و جلسه در سال ۱۴۰۲ توسط مقاومت ایران.<br /> <br /> با توجه به شرایط عینی جامعهٔ ایران و موقعیت انقلابی، بهتر می‌توان فهمید که چرا خامنه‌ای برای فلسطینی‌ها دایهٔ مهربانتر از مادر شده است. او به‌عنوان تنها برون‌رفت از بن‌بست‌های همه‌جانبهٔ اقتصادی و اجتماعی و سیاسی، که رژیمش در آخر خط با آنها روبه‌روست، به ادامه جنگ و کشتار در غزه و گسترش آن در «غرب آسیا» دل بسته و می‌گوید: «امروز مسأله درجه یک مسأله فلسطین و غزه است. مقاومت در غرب آسیا امروز مسأله اساسی است». ولی حالا «سر مار» جهانی شده و همه می‌دانند که برای خامنه‌ای حفظ نظام «نشانه» و به‌قول امامش خمینی، «اوجب واجبات» است. خودش بی‌دنده و ترمز «خالص‌سازی» می‌کند، به جنگ گرگها در درون نظام دامن می‌زند. سپس برای این‌که بندهای نظام از هم نگسلد، هشدار می‌دهد که کار نباید به «نفرت‌پراکنی و دشنام و دروغ و اهانت» بکشد. خود گوید و خود گرید! بعد هم به گردن آمریکا می‌اندازد. در حالی که آمریکا پول‌ها را آزاد و تحریم‌ها را هم شل کرده است. واقعاً که دست آمریکا نمک ندارد! از بمباران و خلع‌سلاح مجاهدین و دراز کردن عمر رژیم و انبوه امتیازات آشکار و پنهان، هر چه مماشات و استمالت و پرداخت می‌کند، باز هم آخوند نمک‌نشناس، طلبکار است! بگذریم که جنگ گرگ‌ها با جنگ جانشینی پس از مرگ خامنه‌ای، درهم آمیخته و به اوج رسیده است.<br /> <br /> در باب اقتصاد، خامنه‌ای پارسال در همین روز می‌گفت که «مهمترین مشکل ما دولتی بودن اقتصاد است» و راه‌حل این است که تتمهٔ «شرکت‌های مهم» و «تولیدهای ثروت‌ساز» دولتی «در اختیار فعالان اقتصادی» قرار گیرد. حالا برای چنگ انداختن بیشتر بیت‌العنکبوت و سپاه و بورژوازی همدست بر اقتصاد ایران و قتل‌عام کامل آن می‌گوید باید «اقتصاد را مردمی کنیم» و ساز «جهش تولید با مشارکت مردم» کوک کرده است. همدست جلادش رئیسی هم مدعی است که سال ۱۴۰۲ در مجموع «سال رشد و شکوفایی ایران عزیز در همه بخش‌ها بود» و از جمله تورم نقطه به نقطه ۲۰ درصد کاهش یافته است. جل الخالق! فقط کافیست به قیمت ۶۱ هزار و ۲۰۰ تومانی امروز دلار در بازار تهران نگاهی بیاندازیم و با نرخ پارسال در همین روز مقایسه کنیم تا معلوم شود که طبق آنچه پارسال مطبوعات حکومتی در همین ایام نوشته بودند، طی سال گذشته حدود ۲۵ درصد افزایش یافته است. به نظر می‌رسد که جلاد، اعداد و ارقام را هم سر می‌برد! آیا مردم روزانه و در هر خرید، افزایش قیمتها را نمی‌بینند؟! چگونه است که تورم، ۲۰ درصد کاهش یافته ولی قیمتها اینچنین بالا می‌روند؟ این هم از همان «شگفتی‌هایی» است که رئیسی می‌گوید در سال ۱۴۰۲ در دولت او واقع شده است. تعجب نکنید، در اقتصاد «۶ کلاسه» قیمتها سربالا می‌روند اما تورم و قدرت خرید مردم سرپایین!<br /> <br /> اما آنچه بیش از هر چیز سر به پایین و در سراشیب سقوط و سرنگونی محتوم است، رژیم است.<br /> <br /> قیام خلق با کانون‌ها و شهرهای شورشی همین را محقق می‌کند.<br /> <br /> <br /> انقلاب دموکراتیک نوین ایران پیروز می‌شود<br /> <br /> '''مسعود رجوی'''<br /> <br /> '''اول فروردین ۱۴۰۳'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۲۳ اسفند ۱۴۰۲ ==<br /> تبـریک و آفـرین<br /> <br /> به قهرمانان کانون‌های شورشی در مؤسسان پنجم ارتش آزادی<br /> <br /> '''به‌خاطر ۱۸۰۰پراتیک انقلابی در ۱۰۶شهر و ۴۳منطقه در تهران در کارزار چهارشنبه سوری'''<br /> <br /> '''و به‌خاطر ۱۱۷۰پراتیک انقلابی در ۸۷شهر در کارزار علیه انتخابات قلابی'''<br /> <br /> '''و آمارگیری از ۲۴۳شهر در مورد شعبدهٔ انتخابات و سرقت حاکمیت مردم ایران'''<br /> <br /> '''در رژیم ولایت فقیه و اثبات شکست بزرگ خامنه‌ای'''<br /> <br /> '''پراتیک‌ها و عملیات ضداختناق در کارزار انتخابات در شرایطی انجام شد که رژیم می‌گفت: «بیش از ۲۵۰ تا ۳۰۰هزار نفر حافظان امنیت مشغول حراست و دفاع و مراقبت‌های امنیتی هستند»'''<br /> <br /> '''در چهارشنبه‌سوری هم فقط در تهران ۱۹هزار وحوش انتظامی و ۲۳هزار از سپاه و بسیج'''<br /> <br /> '''و بیش از ۲ هزار لباس‌شخصی از وزارت اطلاعات در هر کجا و تا آنجا که می‌توانستند'''<br /> <br /> '''مانع تحرکات و جشن و شادی مردم شدند'''<br /> <br /> '''اما مردم در سراسر میهن اشغال‌شده با جوانان و قهرمانان شورشگر چهارشنبه آتشین را به‌پاداشتند'''<br /> <br /> '''نـوری برای دوستـان دودی به چشـم دشمنـان'''<br /> <br /> قیـام خاموشی نمی‌پـذیرد<br /> <br /> در ادامهٔ کارزار انتخابات و کارزار چهارشنبه‌سوری<br /> <br /> با تبریک سال نو، به کـارزار نـوروزی برخیـزید<br /> <br /> '''مسعود رجوی'''<br /> <br /> '''چهارشنبه ۲۳ اسفند ۱۴۰۲'''<br /> <br /> == پبام مسعود رجوی ۱۵ اسفند ۱۴۰۲ ==<br /> خامنه‌ای باید به جای زیتون، پنبه می‌کاشت!<br /> <br /> آنچه در مهندسی یک‌ساله انتخابات رشته بود پنبه شد<br /> <br /> پنبه‌ی رأی‌هایی هم که کاشته بود زده شد<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۱۲ اسفند ۱۴۰۲ ==<br /> به یاران شورشگر<br /> <br /> و نیروهای انقلاب دموکراتیک نوین<br /> <br /> خلق قهرمان و شورشگران آزادی‌ستان پیروزی ساختند<br /> <br /> شعار دیرین مقاومت «رأی من سرنگونی است» فراگیر شد<br /> <br /> خامنه‌ای در شکست فجیع در مهندسی انتخاباتش بخش عمدهٔ منافع حاصل<br /> <br /> از خون‌ریزی و کشتارها در غزه را از دست داد<br /> <br /> در مرداب انتخاباتی فرو رفت که از روز اول سال ۱۴۰۲<br /> <br /> پس از سرکوب قیام ۱۴۰۱ به‌طور مستمر بر آن پا می‌کوبید<br /> <br /> در داخل ایران و در منطقه و در سطح بین‌المللی مفتضح و مضحکه شد<br /> <br /> اکنون باید مانند شاه «صدای انقلاب» مردم ایران را شنیده باشد<br /> <br /> ضعف مفرط خلیفهٔ فرتوت ارتجاع و حاکمیت نامشروع آخوندی ثابت و برملا شد<br /> <br /> نتیجهٔ عملی این وضعیت برای ما شعله‌ور شدن و شعله‌ور کردن دوبارهٔ قیام‌هاست<br /> <br /> برای آن از هر جهت آماده شوید و کم بها ندهید<br /> <br /> شورشگران پیروزی می‌سازند<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۵ اسفند ۱۴۰۲ ==<br /> در این رژیم جایی برای «انتخاب» نیست زمان «انقلاب» است<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۴ بهمن ۱۴۰۲ ==<br /> '''دربارهٔ رد صلاحیت روحانی در خبرگان ارتجاع'''<br /> <br /> شغال عمامه‌دار ولایت، برادرش سگ زرد نظام (شیخ حسن فریدون روحانی) را هم برای خبرگانش رد صلاحیت کرد.<br /> <br /> عنوان حجت الاسلام والمسلمین را رفسنجانی به شیخ حسن فریدون اعطا کرد<br /> <br /> و جک استراو هم یک فقره دکترا به آن افزود!<br /> <br /> در بیت‌العنکبوت خامنه‌ای می‌گویند: این‌که نمی‌شود ما بگیریم و ببندیم و بکشیم<br /> <br /> بعد امثال روحانی که خودشان سر همین سفره بودند، حالا بیایند مخالف‌خوانی کنند<br /> <br /> و ادای اپوزیسیون در بیاورند و بخواهند محصول کارهای سپاه و نیروی قدس را به جیب بزنند بعد هم که «آقا مرد» جای او را بگیرند!<br /> <br /> واقعیت فراتر از جنگ گرگ‌ها و باندهای ولایت فرتوت این است که<br /> <br /> دوران نمایشهای انتخاباتی هم در این رژیم به‌سر رسیده<br /> <br /> و زمان، زمان قیامها و انقلابهاست<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۱۳دی ۱۴۰۲ ==<br /> ماورای وقاحت در مقام ولایت و خلیفهٔ ارتجاع را بنگرید<br /> <br /> که در مورد فسادی که سر تا پای رژیمش را فراگرفته<br /> <br /> دو قورت و نیمش هم باقی است و می‌خواهد آن را<br /> <br /> نقطه قوت هم جلوه دهد!<br /> <br /> لابد اعدام و قتل‌عام هم قوت نظام است<br /> <br /> و مردم ایران قدرش را نمی‌دانند!<br /> <br /> <br /> در مورد انتخابات در این رژیم نامشروع<br /> <br /> رأی مردم ایران قهر و سرنگونی دیکتاتوری دینی است<br /> <br /> رأی دادن در این رژیم ضداسلام و ایران<br /> <br /> و پایمال کردن خون شهیدان است<br /> <br /> آن که در این رژیم رأی می‌دهد یا خائن است یا جاهل<br /> <br /> امام صادق حتی کرایه دادن شتر برای سفر حج<br /> <br /> به خلیفهٔ ستمگر را تحریم کرد چه رسد به بیعت و رأی دادن<br /> <br /> <br /> '''پیام رادیویی مسعود رجوی در مورد انتخابات رژیم-خرداد ۱۳۶۴:''' «یکی از اصحاب امام صادق به‌نام ”صفوان جمال“ همان‌طور که از اسم و کنیه‌اش هم پیداست، شتربانی می‌کرد. شترهایش را کرایه داده بود به خلیفه برای سفر حج. درآمدش را هم آورد و به امام صادق داد. در خدمت مقاومت و انقلاب، در خدمت تشیع سرخ علوی. یک روز به حضرت صادق ما‌وقع را گفت. حضرت صادق آن کار را بر او حرام کرد. صفوان پرسید آخر چرا؟ من که در آمد این کار را به صندوق انقلاب، به صندوق مقاومت و به صندوق تشیع انقلابی می‌دهم.<br /> <br /> حضرت صادق گفت: نه این حرام است، این هم نوعی معاضد‌ت با جبار طاغوت و ستمگر است.<br /> <br /> پس حتی برای سفر حج خلیفه ستمگر، در اسلام حرام است. در تشیع انقلابی حرام است. در عرف همه‌ٔ پاکباختگان جهان، کمک کردن به خلیفه غاصب و ستمگر چه رسد به شرکت در انتخابات»...<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۲۷آبان ۱۴۰۲ ==<br /> آفـریـن و درود<br /> <br /> به قهرمانان کانون‌های شورشی در مؤسسان پنجم ارتش آزادی<br /> <br /> به‌خاطر ۶۴۰پراتیک انقلابی و عملیات ضداختناق از ۲۲ تا ۲۷ آبان<br /> <br /> در ۸۳شهر میهن به‌مناسبت سالگرد قیام کبیر آبان<br /> <br /> خیزش خونین ارتش محرومان و زحمتکشان برای آزادی و عدالت<br /> <br /> <br /> به‌صحنه فرستادن ۱۱هزار نیروی سپاه و انتظامی برای‌مقابله با کانون‌های شورشی پس از اعلام عملیات<br /> <br /> و مانور آماده‌سازی بسیج در ملارد در ۲۳ آبان برای مقابله با «پرتابه‌ها» ی کانون شورشی اثر نکرد<br /> <br /> شما مأموریت خود را انجام دادید و ثابت کردید قیام نمی‌میرد و خاموشی نمی‌پذیرد<br /> <br /> خامنه‌ای گفت: میدان، میدان غزه و اسراییل نیست، میدان حق و باطل است!<br /> <br /> شورشگران گفتند: میدان ما ایران و سر مار در تهران است<br /> <br /> خامنه‌ای و کارگزاران و سرکردگانش به شیوهٔ «من نبودم دستم بود، تقصیر آستینم بود»<br /> <br /> دوبله‌خوری پیشه کرده‌اند تا سود جنگ‌افروزی را ببرند اما برای آن قیمتی ندهند<br /> <br /> خامنه‌ای، دلواپسان نظام و اصلاحاتی‌ها از خاتمی و روحانی و لاریجانی تا ظریف و نوهٔ خمینی را در<br /> <br /> جوال کرده به ریش آنها می‌خندد تا در هول جنگ و ترس از سرنگونی از آنها سواری بگیرد و قیمتی ندهد<br /> <br /> یک‌دست و بی‌دریغ از موضع‌گیریهای «تند» و «تحریک‌آمیز» پرهیز می‌دهند<br /> <br /> شورشگران و خلق قهرمان اما قیمت را از خلیفهٔ ارتجاع وصول می‌کنند و از گلویش بیرون می‌کشند<br /> <br /> بحران و جنگی را که او می‌خواهد به بیرون صادر کند باید با آتش به درون بیت‌العنکبوت برگرداند<br /> <br /> قیـام خلق خاموشی نمی‌پـذیرد<br /> <br /> شورشگـران پیـروزی می‌سـازند<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۱۵ آبان ۱۴۰۲ ==<br /> '''از هول حملهٔ نظامی و جنگ نسیه با رژیم در دیگ نقد دجالیت ولی‌فقیه افتاده‌اند و به خامنه‌ای هشدار می‌دهند حق ندارد کشورشان را به جنگ بکشد!'''<br /> <br /> این، خشت کج و وارونه کردن صورت مسأله توسط اصلاحاتی‌ها در درون و امتداد آنها در بیرون نظام است.<br /> <br /> خامنه‌ای هرگز قصد جنگ با آمریکا و جنگ رو در رو با اسراییل نداشته و ندارد زیرا از آن زیان می‌کند و سرانجام کرسی هژمونی و ولایت را از دست می‌دهد. بگذریم که آمریکا برای چند پشت از آنچه در عراق کرده پشیمان است.<br /> <br /> هم‌چنین رژیم خوب می‌داند که آمریکا در این ایام قبل از هر چیز به فکر گروگانهایش است. در فکر جلوگیری از گسترش جنگی است که طبعاً دامن رژیم را هم خواهد گرفت.<br /> <br /> اما خامنه‌ای حتی در دوران ترامپ پیوسته اطمینان می‌داد که جنگ نخواهد شد. او در ۲۲ مرداد ۱۳۹۷ می‌گفت:<br /> <br /> «به‌طور خلاصه در دو کلمه به ملّت ایران بگویم: جنگ نخواهد شد و مذاکره نخواهیم کرد... جنگ نخواهد شد؛ چرا؟ برای خاطر این‌که جنگ دو طرف دارد: یک‌طرف ما هستیم، یک‌طرف او است؛ ما که خب جنگ را شروع نمی‌کنیم... طرف آمریکایی و آمریکایی‌ها هم جنگ را شروع نمی‌کنند، برای این‌که آمریکایی‌ها هم می‌دانند که اگر جنگی را اینجا شروع کنند، صددرصد به ضررشان تمام خواهد شد... آمریکایی‌ها یک بار هم اینجا حمله کردند به طبس خودشان را نجس کردند، برگشتند رفتند!جنگ نخواهد شد، مطمئناً».<br /> <br /> سالهاست گفته‌ایم: «بیت‌خامنه‌ای بزرگ‌ترین مرکز جرم و جنایت و سرکوب در دنیای امروز است. قیمت را مردم ایران و فرزندان رشید این خلق ستمدیده، با گوشت و پوست و استخوان می‌دهند». اما «اهل مماشات و استمالت، پشتیبانان و مشاطه‌گران و مزدوران همین رژیم، در یک کُر هماهنگ از جنگ با آن پرهیز می‌دهند. فقط معلوم نیست که در ۴۰سال گذشته چه کسی جز مجاهدین و مقاومت ایران، قصد و حال و رمق جنگ با دشمن ملت ایران و سرنگونی آن در تهران را داشته است؟! آنها می‌توانند ۴۰سال دیگر هم به دیالوگ سازنده و دیالوگ انتقادی با همین رژیم و کف زدن و غش و ریسه برای اصلاحات حاجی خاتمی و میانه‌روی شیخ حسن روحانی ادامه دهند. اما مردم ایران می‌گویند که دیگر ماجرا تمام است. دوران آماده‌باش برای سرنگونی این رژیم فرا رسیده است. تهدید، نکوبیدن سر مار به سنگ است. سپاه جهل و جنایت باید درهم کوبیده، خلع‌سلاح و منحل شود. باید قیام کرد» (۳تیر ۱۳۹۸).<br /> <br /> اکنون در ۱۵ آبان ۱۴۰۲ یک‌ماه پس از شروع جنگ‌افروزی خامنه‌ای باید به صراحت گفت که او تا این نقطه از جنگ در غزه از جمیع جهات حداکثری را که می‌خواست به دست آورده است. تلاشش این است که از دست ندهد و اگر شد، بر آن بیفزاید.<br /> <br /> تکرار می‌کنیم که فلسطین را بر سر نیزه کرده است تا از قیام خلق و سرنگونی محتوم گریزگاهی بجوید؛<br /> <br /> تکرار می‌کنیم که خامنه‌ای با استقبال از سیل خون در غزه و با رضایت از درد و رنج مردم بی‌پناه غزه و مردم بی‌گناه یهود با عمامه‌اش گردو می‌شکند. نباید به او بالفعل ”نوش‌جان“ گفت! آیا غیر از این است که جنایت جنگی و جنایت علیه بشریت از هرکس و از هر طرف که باشد ماحصل آن سر ضرب به جیب خلیفهٔ ارتجاع در ایران می‌ریزد؟<br /> <br /> '''پس اکنون زمان وصول قیمت از خامنه‌ای است. زمان فراخواندن به سرنگونی است. زمان تهاجم حداکثر است. شاقول این بحث خامنه‌ای است. میزی را که او چیده باید بر هم ریخت و بر سر خودش آوار کرد. نه این‌که ملتمسانه و با ذلت و انفعال به گونه‌یی وارونه از او خواسته شود که کشور را به جنگ نکشاند! مگر این‌که اصل موضوع به جای کوبیدن بر سر مار حسب‌المعمول کوبیدن بر سر نیروی جنگندهٔ ضدرژیم باشد.'''<br /> <br /> چون خامنه‌ای از خدا می‌خواهد تا آنجا که ممکن است قضایا مانند جنگهای ۳۳روزه و ۲۲روزه به همین‌جا ختم و رفع و رجوع شود. اگر اوضاع در کنترل او باقی بماند و مهار از دست نرود و وضعیت و تعادل دیگری به او تحمیل نشود، در این صورت برندهٔ اصلی رژیم است و برای مراحل بعدی دست خامنه‌ای پرتر است:<br /> <br /> -'''در پایین، سد بستن در برابر قیام و جبهه خلق و سرکوب و اعدام هر چه بیشتر'''<br /> <br /> '''-در بالا، مهندسی انتخابات مجلس و خبرگان ارتجاع به‌خصوص که مسأله جدی جانشینی خامنه‌ای هم در کار است'''<br /> <br /> '''- در منطقه، گوشمالی کشورهای عربی و بر جای خود نشاندن آنها مخصوصاً عربستان سعودی در پیمان ابراهیم'''<br /> <br /> '''- و در سطح جهانی، طرف‌حساب و مخاطب جدی از موضع هژمونی بر منطقه به‌ویژه در سال آخر ریاست بایدن'''<br /> <br /> در این اوضاع و احوال، جای تعجب نیست که وزیر دفاع رژیم با توپ تو خالی برای آمریکای مغلوب شاخ و شانه می‌کشد که فوراً جنگ غزه را متوقف کرده و آتش‌بس را اجرا کنند در غیراین صورت ضربه سختی به آنها وارد خواهد شد.<br /> <br /> حال بگذارید که هر کس هم‌جبهه رژیم یا هم‌سو با رژیم است، کوبیدن سر مار ولایت در ایران را «ویرانی ایران، تقویت استبداد حاکم، تشدید سیاست‌های سرکوب» و «ویرانگر، ضدملی» و «تفرقه‌افکنانه» بخواند بدون این‌که حتی یک کلمه از سرنگونی این رژیم بگوید چه رسد به ضرورت مبرم آن در این شرایط. یعنی موقعیت انقلابی داخلی و بحران منطقه‌یی و بین‌المللی. ما فقط چند سؤال اساسی را برای پاسخ‌گویی و قضاوت در برابر هموطنان و یاران مقاومت می‌گذاریم:<br /> <br /> ۱-آیا خامنه‌ای و دیکتاتوری دینی حاکم بر ایران بانی و یک‌طرف اصلی این جنگ هست یا نیست؟<br /> <br /> ۲-آیا کسانی که متحدان عینی و بالفعل دیکتاتوری ولایت فقیه و هم‌جبهه یا با آن هم‌سو هستند، با سرنگونی این رژیم با شهرها و کانون‌های شورشی و ارتش آزادی به‌ویژه با برگرداندن سلاحهای مجاهدین که اسناد خرید و غنیمت گرفتن آنها از رژیم خمینی در ۱۰۰رشته عملیات ارتش آزادیبخش موجود است، موافقند؟<br /> <br /> ۳-چه کسانی از روز اول با تحریم این رژیم به بهانهٔ این که فشارش روی مردم می‌آید مخالفت کرده‌اند و اکنون هم در همان مواضع هستند؟ هزینه کردن ۵۰میلیارد دلار پول مردم ایران برای بشار اسد و مشابه آن در یمن و غزه و لبنان و سایر کشورها را هم در نظر داشته باشید. این در حالی است که رئیس‌جمهور برگزیده شورای ملی مقاومت برای انتقال حاکمیت به مردم ایران از ابتدای برجام گفت: «پول‌های نقدی که به جیب رژیم ریخته می‌شود باید تحت کنترل شدید سازمان ملل صرف نیازمندیهای مبرم مردم ایران به‌ویژه حقوق اندک و پرداخت نشده کارگران و معلمان و پرستاران و تأمین غذا و دارو برای توده مردم شود در غیراین صورت خامنه‌ای پول‌ها را کماکان در چارچوب سیاست صدور تروریسم و ارتجاع به عراق و سوریه و یمن و لبنان سرازیر می‌کند و قبل از همه، جیب پاسداران نظام را پرتر از همیشه می‌کند» (۲۳تیر ۱۳۹۴).<br /> <br /> ۴-چه کسانی برخلاف اکثریت قریب به اتفاق مردم ایران با کیفر دادن جلاد مجاهدین و خلق‌های منطقه قاسم سلیمانی مخالفت کردند و باز هم مخالفند؟ جلادی که می‌خواستند از او چه‌گوارای ثانی بسازند! (لوموند ۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۶).<br /> <br /> ۵-خواهشمند است اگر کسی راه پراتیک و بهتری برای سرنگونی این رژیم دارد ارائه کند و البته ما هم در خدمتیم.<br /> <br /> '''ما چه می‌خواهیم؟'''<br /> <br /> '''مردم ایران می‌خواهند که این یکی شاه‌سلطان‌ولایت (خامنه‌ای)'''<br /> <br /> '''مانند دیکتاتورهای پیشین محمدعلیشاه و رضا شاه و محمدرضا شاه گورش را گم کند'''<br /> <br /> '''انقلاب دموکراتیک و جمهوری دموکراتیک به دست توانای مردم ایران پیروز می‌شود'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۱۰ آبان ۱۴۰۲ ==<br /> '''خامنه‌ای با رضایت و استقبال از سیل خون در غزه با عمامه‌اش گردو می‌شکند'''<br /> <br /> '''و آشکارا اعلام می‌کند «میدان، میدان غزه و اسراییل نیست میدان حق و باطل است»!'''<br /> <br /> این به‌وضوح همان الگوی «جبهه‌های حق علیه باطل» در ادامهٔ جنگ ۸ساله با عراق است<br /> <br /> ثابت شد مسأله فلسطین که خامنه‌ای بر سر نیزه کرده، بهانه و حفظ نظام از خطر قیام نشانه است<br /> <br /> این جمعبندی و برآمد قیامهای ۹۶ و ۹۸ و ۱۴۰۱ در دستگاه ولایت است<br /> <br /> اکنون همگان «سر مار» جنگ‌افروزی و صدور ارتجاع و تروریسم را به عیان می‌بینند<br /> <br /> پرده را هم کنار زده و از موضع «ولی‌امر مسلمین جهان» فتوای «بسیج دنیای اسلام» صادر می‌کند<br /> <br /> اما در همه حال چشم دیدن پیشتازان تاریخی در فتح و سازمان آزادیبخش فلسطین و محمود عباس را ندارد<br /> <br /> خامنه‌ای خود بزرگ‌ترین دشمن انسانیت و اسلام و ایران و خلق‌های عرب به‌ویژه مردم فلسطین است<br /> <br /> '''تکرار می‌کنیم که برای صلح و آزادی در منطقه باید «سر مار» هدف‌گیری و به سنگ کوبیده شود'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۱ آبان ۱۴۰۲ ==<br /> '''ماله‌کشی کافی است'''<br /> <br /> '''اکنون زمان ماشه کشیدن است'''<br /> <br /> در حالی‌که خامنه‌ای برای سرپوش گذاشتن بر قیام مردم ایران طبق سنت همیشگی رژیم به صدور بحران به خارج از مرزهای ایران پرداخته و در منطقه نفس‌کش می‌طلبد، آمریکا و اروپا با این پا و آن پا کردن و تحریم‌های کم‌اثر یا بی‌اثر و حرف‌های رایگان به رژیم بیشتر میدان می‌دهند.<br /> <br /> مماشات و ماله‌کشی و بی‌عملی در پایان تحریم موشکی و تسلیحاتی فاشیسم دینی و بسنده کردن به صدور بیانیه‌ها کافی است. اکنون زمان ”ماشه“ کشیدن و بازگشت به ۶قطعنامهٔ شورای امنیت است.<br /> <br /> اتحادیه اروپا و انگلستان باید بلادرنگ سپاه خامنه‌ای را لیست‌گذاری کنند. فرصت دادن به دیکتاتوری جنگ‌افروز تروریستی از جیب مردم و مقاومت ایران هزینهٔ سنگین برای منطقه و صلح در جهان دارد.<br /> <br /> '''با اشغال عراق به بهانهٔ تسلیحات کشتار جمعی'''<br /> <br /> '''و با خلع‌سلاح ارتش آزادیبخش ملی‌ایران'''<br /> <br /> '''تعادل منطقه را به سود فاشیسم دینی و آخوندهای هسته‌یی در هم ریختید'''<br /> <br /> '''و دست‌کم ۲دهه بر عمر رژیم ولایت فقیه افزودید.'''<br /> <br /> اما فرزندان رشید ایران با چنگ و ناخن و دندان<br /> <br /> بند از بند رژیم دجال و ضدبشری خمینی و خامنه‌ای خواهند گسست.<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۲۵ مهر ۱۴۰۲ ==<br /> بازی کردن نقش ”میانجی بی‌تاب“ توسط خامنه‌ای برای فرار از عواقب جنگ‌افروزی<br /> <br /> و پنهان کردن نقش رژیم در خون‌ریزی‌ها، فتوای کشتار غیرنظامیان و بمب‌سواری<br /> <br /> بر روی بمبهای اسراییلی با اشک تمساح برای مردم بی‌گناه در غزه<br /> <br /> و درخواست محاکمهٔ دولت اسراییل صرفاً برای گریز از محاکمهٔ خودش و شرکا<br /> <br /> در رژیم اعدام و قتل‌عام. می‌خواهد تنها نماند!<br /> <br /> برای این‌که طرف‌حساب‌های آمریکایی هم بی‌نصیب نمانند با رندی آخوندی اضافه می‌کند<br /> <br /> دولت آمریکا هم که سیاست اسراییل را سیاست‌گذاری و تنظیم می‌کند<br /> <br /> «مسئولیت خودشان را مورد توجه قرار بدهند، مسئول هستند»<br /> <br /> '''بازی خامنه‌ای در فرار از مهلکه و اشک تمساح برای فلسطین'''<br /> <br /> '''خلیفه جنگ‌افروز ارتجاع - ۲۵مهر۱۴۰۲'''<br /> <br /> '''اگر چنان‌چه این جنایت ادامه پیدا کند، نیروهای مقاومت بی‌تاب می‌شوند'''<br /> <br /> '''کسی جلوی اینها را دیگر نمی‌تواند بگیرد این را بدانند'''<br /> <br /> '''توقع نکنند از کسانی که نگذارید فلان گروه فلان کار را بکند'''<br /> <br /> '''خامنه‌ای ۲۵مهر ۱۴۰۲'''<br /> <br /> گوینده: رهبر معظم انقلاب اسلامی صبح امروز در دیدار حدود هزار نفر از نخبگان و استعدادهای برتر علمی کشور، خواستار یک جهش تازه و مبتکرانه علمی و ورود به فصل تازه‌یی از فعالیت‌های نوآورانه در مراکز و محیط‌های علمی-دانشگاهی شدند.<br /> <br /> حضرت آیت‌الله خامنه‌ای هم‌چنین با اشاره به جنایت‌های رژیم صهیونیستی در نسل‌کشی مردم فلسطین در غزه، قطع ضروری بمبارانها را مورد تأکید قرار دادند و با اشاره به نقش ملموس آمریکایی‌ها در سیاست‌گذاری اقدامات صهیونیست‌ها، گفتند: ملت‌های مسلمان و حتی مردم غیرمسلمان جهان از جنایات جاری رژیم اشغالگر جداً عصبانی هستند و اگر این وحشی‌گریها ادامه یابد، مسلمانان جهان و نیروهای مقاومت بی‌تاب می‌شوند و دیگر کسی نمی‌تواند جلوی آنها را بگیرد.<br /> <br /> در قضیه‌ٔ فلسطین آن چه که جلوی چشم همه‌ٔ دنیاست، جنایت نسل‌کشی رژیم غاصب است. این را همه‌ٔ دنیا دارند مشاهده می‌کنند. مسئولان بعضی از کشورها که با مسئولان کشور ما صحبت کردند در دفاع از رژیم غاصب صهیونیستی اعتراض‌شان این بوده که چرا فلسطینی‌ها غیرنظامی‌ها را کشتند. اولاً این حرف خلاف واقع است. یعنی اصلاً اینها که در شهرک و اینها هستند غیرنظامی نیستند. همه‌شان مسلح‌اند. حالا گیرم، غیرنظامی. چه تعداد غیرنظامی کشته شدند؟ صد برابر آنها الآن دارد این رژیم غاصب از زن و بچه و پیر و جوان می‌کشد، غیرنظامی که در این ساختمانهای غزه نظامی‌ها که ساکن نیستند. نظامی‌ها جاهای خودشان هستند می‌دانند هم آنها. اینها همه مردم‌اند. مراکز پرجمعیت را انتخاب می‌کنند و می‌زنند. چند هزار تا حالا کشته دادند فلسطینی‌ها در غزه، در همین چند روز. این جنایت جلوی چشم همه‌ٔ مردم دنیاست. اینها باید محاکمه بشوند. دولت غاصب رژیم صهیونیستی امروز قطعاً باید محاکمه بشود.آنها باید محاکمه بشوند، دولت آمریکا هم بایستی مسئولیت خودش را در این قضیه بشناسد. آن طوری که اطلاعات متعدد به ما می‌گوید سیاست جاری این روزها یعنی همین هفته‌ٔ اخیر داخل رژیم صهیونیستی را آمریکایی‌ها دارند تنظیم می‌کنند، یعنی سیاست‌گذار آنها هستند. کارهایی که دارد انجام می‌گیرد سیاست آمریکایی‌هاست. آمریکایی‌ها مسئولیت خودشان را مورد توجه قرار بدهند، مسئولند. بمبارانها باید فوراً قطع بشود. ملت‌های مسلمان عصبانی‌اند. جدّاً عصبانی‌اند. نشانه‌هایش را شما دارید می‌بینید، اجتماعات گروه‌های مردم، نه فقط در کشورهای اسلامی، در لس‌آنجلس، در هلند، در فرانسه، در کشورهای اروپایی، در کشورهای غربی، مردم اجتماعات می‌کنند، مسلمان و غیرمسلمان. کشورهای اسلامی هم که روشن است. مردم عصبانی‌اند.<br /> <br /> اگر چنان‌چه این جنایت ادامه پیدا کند، مسلمانها بی‌تاب می‌شوند نیروهای مقاومت بی‌تاب می‌شوند، کسی جلوی اینها را دیگر نمی‌تواند بگیرد. این را بدانند. توقع نکنند از کسانی که نگذارید فلان گروه فلان کار را بکند. کسی نمی‌تواند جلوی اینها را بگیرد وقتی بی‌تاب شدند. این یک واقعیتی است که وجود دارد.<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۱۵مهر ۱۴۰۲ ==<br /> '''باید «سر مار» ولایت و فاشیسم دینی در تهران را هدف قرار داد'''<br /> <br /> پیوسته گفته‌ایم و تکرار می‌کنیم هر کس که در خاورمیانه صلح می‌خواهد باید «سر مار» را که همانا فاشیسم دینی حاکم در تهران است هدف قرار دهد و در موضوع فلسطین نیز از رئیس محمود عباس ریاست دولت فلسطین و سازمان الفتح و خواست‌های برحق آنها در مورد مردم فلسطین حمایت کامل و جامع به‌عمل بیاورد.<br /> <br /> چه کسی نمی‌داند که خط خمینی و خامنه‌ای از آغاز با دجالیت «روز قدس» و «قدس از طریق کربلا» خنجر و خیانت به آرمان فلسطین بوده است.<br /> <br /> خامنه‌ای چهار روز پیش در ۱۱مهر به کشورهای عربی هشدار داد که «نظر قطعی» رژیم ولایت فقیه این است که «دولتهایی که قمار عادیسازی» با اسراییل انجام می‌دهند ضرر خواهند کرد و افزود که «باخت منتظر اینهاست».<br /> <br /> از این پیش‌تر در اول خرداد ۱۴۰۰ هم خامنه‌ای در آستانهٔ انتخابات رژیمش و روی کار آوردن رئیسی جلاد قتل‌عام به‌عنوان رئیس‌جمهور نظام، پرده‌ها را کنار زد و در سایت خود او فاش شد که بعد از قاسم سلیمانی، اسماعیل قاآنی سرکردهٔ نیروی تروریستی قدس را به مأموریت «لحظه به لحظه» در جنگ‌افروزی گماشته است.<br /> <br /> یادآوری می‌کنم که در اول خرداد ۱۴۰۰ گفتیم «خامنه‌ای بارها به صراحت گفته است اگر جنگ‌افروزی را در خارج از مرزهای ایران متوقف کند بایستی در کرمانشاه و همدان و اصفهان و تهران و خراسان با مردم بپا خاسته و جوانان شورشگر بجنگد. ولی‌فقیه ارتجاع اکنون با اطمینان از بی‌عملی اروپا و آمریکا و این‌که قیمت چندانی نخواهد پرداخت یابوی ولایت می‌تازد تا از قیام ملت ایران در امان بماند. اما آتش قیام با ارتش گرسنگان از زیر خاکسترهای کرونا شعله خواهد کشید».<br /> <br /> '''انقلاب دموکراتیک و سرنگونی فاشیسم دینی در ایران لازمهٔ صلح در این منطقه از جهان است.'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۷ مهر۱۴۰۲ ==<br /> '''پـادا بلـوچ-پـادا ایـران'''<br /> <br /> '''سالگـرد جمعه خونیــن زاهــدان'''<br /> <br /> '''با درود به تمامی شهیدان و مردم ستمدیده سیستان و بلوچستان و دعا برای شفا و بهبود مجروحان'''<br /> <br /> آفرین بر پیشتازان و پرچمداران اعتراض و تظاهرات و قیام<br /> <br /> آفرین بر قهرمانان قیام و قیام‌آفرین و کانون‌های شورشی<br /> <br /> به‌خاطر طوفان عملیات و پراتیک‌های ضداختناق و شب‌شکن در سراسر میهن<br /> <br /> '''به خامنه‌ای، دشمن ایران و ایرانی و کرد و بلوچ و ترکمن و عرب'''<br /> <br /> '''و ترک و فارس هفتاد بار می‌گوییم: ما زن و مرد جنگیم، می‌جنگیم می‌میریم ایران این زیباترین وطن را از تو پس می‌گیریم'''<br /> <br /> '''خون بلوچ و سوختبر مظلوم و شهیدان زاهدان می‌جوشد'''<br /> <br /> '''قیام خلق قهرمان سر بازایستادن ندارد و تا به آتش کشیدن قبای ولایت'''<br /> <br /> '''و سرنگونی ضحاک ستمگر ادامه دارد'''<br /> <br /> انقلاب دموکراتیک ایران پیروز می‌شود<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۲۶شهریور ۱۴۰۲ ==<br /> '''آفـریـن و درود'''<br /> <br /> '''به قهرمانان کانون‌های‌شورشی در مؤسسان پنجم ارتش آزادی'''<br /> <br /> '''به‌خاطر ۴۱۴پراتیک انقلابی در تهران و ۴۰شهر دیگر'''<br /> <br /> '''که جیغ دشمن ضدبشری را در آورده است'''<br /> <br /> <br /> در تهران بزرگ از روز ۲۰شهریور نیروهای دشمن در آماده‌باش کامل بودند و هنوز هم هستند.<br /> <br /> آمار نیروهای سرکوبگر سپاه و بسیج در تهران بزرگ ۲۳هزار نفر در صحنه و آمار وحوش انتظامی ۲۱هزار نفر است. در بسیاری نقاط تهران تجمع بیش از ۳نفر را هم دشمن بر نمی‌تابید.<br /> <br /> این نشان از شکنندگی فوق‌العاده رژیم است. اقتضای این مرحله همان اَشکال عالی‌تر مبارزه و شورشگری برای شکستن دور تسلسل در دایرهٴ محدود است. متمایز شدن صف‌بندیهای سیاسی در این مرحله نشانهٔ پیشرفت و تعمیق و‌ تکامل است. سره را از ناسره جدا می‌کند.<br /> <br /> یادآوری می‌کنم که در رویارویی با دشمن، کوکتل جواب جوانان شورشی<br /> <br /> و توده مردم به گله‌های پیاده و موتوری و زرهپوش‌های دشمن است<br /> <br /> خامنه‌ای می‌گوید ”ملاک و معیار“ طبق آیهٴ “أَشِدَّاءُ عَلَی‌الْکُفَّار“ راهی است که ”استکبار و دولتهای قاهر ضداسلام را ناراحت و عصبانی می‌کند“ .<br /> <br /> ما می‌گوییم در زمانهٔ ما با همین شاخص، ”سخت و سهمگین در برابر حق ستیزان“، باید خامنه‌ای حق‌ستیز و هلاک‌کنندهٴ حرث و نسل مردم ایران را نخستین مصداق آن قرار دهیم. باید اول خود خامنه‌ای و رژیم ولایت فقیه را نشانه بگیریم و با شاقول آنچه او را بیشتر ناراحت و عصبانی می‌کند، حرکت کنیم. به همین خاطر وزیر اطلاعاتش می‌گوید مجاهدین «قطعاً در هر کجا حضور داشته باشند به‌عنوان یک تروریست محسوب می‌شوند». درست می‌گوید! در مجاهدین ۱۷هزار بار مرگ خود و رژیمش را می‌بیند.<br /> <br /> خامنه‌ای می‌افزاید: «دشمن دو نقطهٔ امنیت و وحدت را آماج حملهٔ خودش قرار داده که باید در مقابلش ایستاد». درست می‌گوید! ارمغان قیام برای رژیم ولایت، ناامنی و گسیختگی و سرانجام سرنگونی است. او بیهوده و مذبوحانه تلاش می‌کند در مقابلش بایستد.<br /> <br /> '''بجنـگ تا بجنگیـم'''<br /> <br /> '''قیـام خلق خاموشی نمی‌پـذیرد'''<br /> <br /> مسعود رجوی <br /> <br /> ۲۶شهریور ۱۴۰۲<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۳۰تیر ۱۴۰۲ ==<br /> '''مسئول شورای ملی مقاومت: با سلام و درود به مصدق بزرگ و هم سنگران و یاران پایدار شورا و مقاومت'''<br /> <br /> '''با سلام و درود به مصدق بزرگ و هم‌سنگران و یاران پایدار شورا و مقاومت'''<br /> <br /> '''و تبریک و تهنیت به رئیس‌جمهور برگزیده شورای ملی مقاومت'''<br /> <br /> '''برای دوران انتقال حاکمیت به مردم ایران'''<br /> <br /> <br /> پس از قیام ۱۴۰۱ چرخ زمان و انقلاب دموکراتیک نوین ایران هرگز به عقب برنمی‌گردد.<br /> <br /> فاشیسم دینی تا زمان سرنگونی هرگز دست از سرکوب برنمی‌دارد.<br /> <br /> خامنه‌ای تا زنده است هرگز از هژمونی انحصاری دست بر نمی‌دارد.<br /> <br /> نتیجه چیست؟ قیامهای بیشتر و بیشتر با جنگ یعنی آتش و حرکت فزاینده و سرانجام سرنگونی. این سرشت و سرنوشت نهایی نبرد و انقلابی است که از ۴۲سال پیش پرچم افراشته و از بسا کوره‌های گدازان گذشته است.<br /> <br /> انقلابی که با رود خروشان خون شهیدانش، باز هم می‌رود، می‌شکند، می‌سوزد، می‌دمد، می‌شکفد در هرجا و این مسیری است تا پیروزی.<br /> <br /> پارسال در این ایام باید از حرمت کلمهٔ &quot;انقلاب&quot; در برابر ارتجاع و بورژوازی هم‌کاسه و وابسته دفاع می‌کردیم. حرف‌مان این بود که مشکل نه در انقلاب کردن علیه دیکتاتوری سلطنتی بلکه در انقلاب نکردن، در سرقت رهبری انقلاب توسط ارتجاع و در داعیهٔ بازگشت به ماقبل خمینی است. &quot;انقلاب&quot; جرم نابخشودنی فدایی خلق و مجاهد خلق بود. اما قیام ۴۰۱ این بساط را به کلی در هم ریخت و &quot;کلمه&quot; خود را تحمیل کرد. این واقعی و ضروری و حقیقی بوده و هست و خواهد بود. از این‌رو در جبهه خلق مرزبندی با شاه و شیخ در ”مرگ بر ستمگر“ فراگیر شد. وجوب تحریم و لیست‌گذاری سپاه پاسداران ولایت هم فراگیر شد. در مراحل بعدی قیام، ضرورت انحلال و درهم کوبیدن آن نیز خود را تحمیل می‌کند. معنا و مفهوم اپورتونیسم هم روشن می‌شود.<br /> <br /> در قیام ۴۰۱ مقام زن هم با درهم شکستن زنجیرهای فئودالی-آخوندی می‌رود تا در میان انواع تعبیر و تفسیرهای طبقاتی و نظرگاههای استثماری، جایگاه حقیقی و ضروری خود را پیدا کند. این هنوز اول راه است. فقط خاطرنشان می‌کنم که در مقاومت ما از ۳۲سال پیش با مریم، زن انقلابی ذیصلاح مجاهد خلق هژمونی خود را در تمام پهنه‌ها و سطوح برقرار کرده و از آن زمان پذیرش این هژمونی شرط اعلام شدهٔ عضویت در سازمان مجاهدین خلق ایران و یک گام تاریخی در راستای نفی استثمار است. طبیعی است که غیر از آنها که این هژمونی را به چشم دیده‌اند، باور کردنش برای دیگران سخت است. تشریفاتی و فرمالیستی به نظر می‌رسد. چه رسد به این‌که چشم مردسالار مانع دیدن هم باشد. ایدئولوژی و نظرگاه جنسیت البته مرد و زن ندارد. زن هم باید از این ایدئولوژی که حاصل آن &quot;زن&quot; (زن در گیومه) به‌معنی ضعیفگی و عجز باشد، آزاد شود. بنابراین آنچه مجاهدین از آن سالیان با مریم تحت عنوان انقلاب ایدئولوژیک کردند و البته برچسب‌های فراوان هم خوردند، نیاز ایدئولوژیکی و تشکیلاتی آنها برای ماندگاری و جنگندگی و پیشرفت در بغرنج‌ترین و خطیرترین شرایط بوده و هست. جنبش و قیام خلق ما نیز در جریان تکامل و پیشرفت خود در تاریک‌ترین ادوار تاریخ ایران یعنی در برابر فاشیسم دینی و &quot;سلطنت مطلقهٔ فقیه&quot; به‌طور قانونمند و گام‌به‌گام در همین راستا حرکت می‌کند. البته در این مرحله تاریخی شعار سیاسی و اجتماعی ما برابری است و نباید آنچه را خاص آنهایی است که بر سنگ مزارشان آرمان جامعه بی‌طبقه توحیدی حک می‌شود، به سایرین تعمیم داد. اما به‌عنوان یک اصل، زن در هر حال به درجه‌یی پیش می‌آید که عنصر استثماری و بهره‌کشی کالایی پس زده شود.<br /> <br /> خلاصه می‌کنم: شاخص برای ما، جنگندگی و مقاومت در برابر استبداد و استعمار و ارتجاع است؛ ضددیکتاتوری، ضد وابستگی و ضد بهره‌کشی است. در میهن ما و در شرایط ما، بدون این شاخص، شاه و شیخ و هم‌کیشان، آزادی را سرکوب و زن را در دستگاه فئودالی یا سرمایه‌داری به بند می‌کشند. مفهوم زندگی را هم در دستگاه نجنگ بر ضد مقاومت و بر ضد مبارزه و شهادت‌پذیری به یغما می‌برند تا ماحصلی جز تسلیم نداشته باشد.<br /> <br /> برای اطلاع نسل جوان می‌گویم در سال ۱۳۴۴ که مجاهدین شروع کردند، روزگاری بود که شاه قرآن چاپ می‌کرد (قرآن آریامهر)، دو سال بعد در سال ۴۶ فرح پهلوی هم قرآن خاص خودش را چاپ کرد و در مقدمهٔ آن به خط خودش نوشت که سرفرازی او در زندگیش این است که &quot;به خاندان مقدس حضرت رسول اکرم صلوات‌الله علیه و آله منسوب است!<br /> <br /> یکی دیگر از کارهای شاه تشکیل سپاه دین بود. شاه در روز اول آبان ۱۳۵۰، همزمان با جشنهای ۲۵۰۰سالهٔ شاهنشاهی اعلام کرد که فرمان او در مرداد ماه ۱۳۵۰ برای تشکیل ؛سپاه دین؛ به مرحله اجرا گذاشته می‌شود.<br /> <br /> اما خمینی در مهرماه ۱۳۴۱ یک دهه بعد از کودتای ۲۸مرداد با امضاء دعاگو &quot;الداعی روح‌الله الموسوی&quot; به &quot;حضور مبارک اعلیحضرت همایونی&quot; تلگراف می‌زد مبادا برخلاف احکام دین مبین او زنان حق رأی پیدا کنند و وقتی شاه به‌طور موضعی چند ماه عقب نشست خمینی در پوست نمی‌گنجید و آن را پیروزی بزرگی به حساب آورد و در آذر ۴۱ می‌گفت: &quot;زن اگر وارد هر دستگاهی شد اوضاع را به‌هم می‌زند&quot; .<br /> <br /> در چنین شرایطی مجاهدین می‌باید حتی حساب کار خدایشان (نه فقط اسلام و قرآن و پیامبر و ائمه را که ۱۰ نسل پیاپی در مبارزه با خلفای ستمگر به‌شهادت رسیدند) با خدای شاه و شیخ جدا می‌کردند. به نام خدا و به نام خلق قهرمان ایران که مجاهدین می‌گویند مرزبندی ضروری خدای خلق و جبهه خلق با خدایان شاه و شیخ از همان روزگار است. آخوندها سالیان از ما می‌پرسیدند مگر خدا چه کم دارد که خلق‌تان را هم به آن ضمیمه و اضافه کردید؟ و ما می‌گفتیم خدا چیزی کم ندارد، ظلمه که همان ستمگران باشند، خدا و دین و آئین خدا را در غبار و زنگار استثماری و رسوبات طبقاتی فرو برده‌اند که باید زدوده شود. پس ما هستیم که نیازمند مرزبندی با ”بت‌خدا“ ی ستمگران هستیم. چون می‌خواهیم با آنها مبارزه کنیم و بجنگیم. به همین خاطر امروز هم می‌گوییم برای ما شاخص جنگ و مقاومت است و هر آنچه از آن آتش و جنگ بیشتر برای سرنگونی شیخ ستمگر بیرون بیاید.<br /> <br /> آلترناتیو هم اگر در عمل و نه در حرف و لفاظی به دور از استبداد و وابستگی و از سرشت آزادی و استقلال و زحمتکشان برای عدالت باشد، برآمد همین جنگ و مقاومت است.<br /> <br /> در سال ۱۴۰۱ چنان‌که دیدیم صنعت آلترناتیوسازی مجازی پس از خوابی عمیق و ۴۰ساله آمیخته با انکار تاریخ ایران در همان برهه، رواج پیدا کرد. اما دولت مستعجل بود. در بی‌خبری از قانونمندی‌های خدشه‌ناپذیر سیاسی و اجتماعی و تاریخی، ظن آن بودش که هستش دولتی!<br /> <br /> آلترناتیو مثل یک ساختمان، آجرها و مصالح خود را می‌خواهد و قانونمندی خاص خود را دارد. با دود و دم و ادعا ساخته نمی‌شود. کتاب قطور شهیدان آزادی سخن می‌گوید. هر چند که در سانسور قرن، بنا بر سرپوش گذاشتن است. از زندانها و اعدام‌های دهه ۶۰ و سربه‌دارانش می‌گویند. ولی معلوم نیست چه کسانی بودند و چه می‌گفتند و چه می‌خواستند؟ اشباح بودند یا هویت مشخصی داشتند؟ خشونت‌گر و خشونت‌گرا بودند یا به دفاع از حقوق مردم‌شان و شرافت آرمانی و میهنی خود برخاسته بودند؟ چرا صد صد و هزار هزار جان فدا کردند؟ چرا؟ با کدام آرمان و کدام شعار؟ آیا راه آتشین آنها غلط بود؟ آیا باید تسلیم می‌شدند؟ آیا باید خواب و سراب اصلاحات می‌دیدند؟ آیا باید هیزم‌کش تنور جنگ ضدمیهنی با شعار فتح قدس از طریق کربلا می‌شدند؟ آیا باید به احضار ارواح محمدعلیشاه و رضا شاه می‌پرداختند؟! آخر بگویید زنگولهٔ سرنگونی را چه کسی و چگونه و با چه استراتژی و کدام تاکتیک می‌خواهد به گردن این رژیم درنده و وحشی بیندازد؟ از دورهٔ گذار بسیار شنیدیم اما نفهمیدیم چگونه باید از این رژیم گذر کرد؟ فقط فهمیدیم که باید ”مؤدب“ و عاری از ”خشونت‌“ باشیم!<br /> <br /> ولی آیا این همانی قهر انقلابی با خشونت که چاقوکشی و دعواهای شخصی و قبیله‌ای را هم شامل می‌شود، منصفانه و عادلانه است و وجدان آدمی آن را می‌پذیرد؟ چگونه است که عملکرد آتشین امثال نوید افکاری، محسن شکاری، مجیدرضا رهنورد، مهدی کرمی و محمد حسینی را محکوم می‌کنند اما وقتی که آنها به‌شهادت می‌رسند برای عقب نماندن از قافله اشک تمساح می‌ریزند و حتی قربان‌صدقه می‌روند؟! لیکن در هر حال شلاق‌کش کردن مجاهدین و ارتش آزادیبخش ملی با برچسب خشونت‌گرایی برای کسب رضایت ملا ادامه می‌یابد.<br /> <br /> البته بورژوازی و سوسیال رفرمیسم می‌تواند قهر انقلابی را که به‌گفته مارکس ”قابلة هر جامعهٔ کهنی است که آبستن جامعهٔ نوین باشد“ محکوم کند و یا از آن بگریزد. اما انگ ”خشونت“ خواه و ناخواه رله کردن خواست رژیم است.<br /> <br /> ابراهیم یزدی رابط خمینی با ”شیطان بزرگ“ قبل از مرگش صحبت با خمینی در مورد مبارزه مسلحانه قبل از پیروزی انقلاب ضدسلطنتی را بازگو کرد. یزدی گفت: ”ما راجع به جنگ مسلحانه صحبت داشتیم. در تیر ماه ۵۶ بعد از مراسم خاکسپاری شریعتی من به نجف رفتم و با ایشان صحبت فراوانی کردم. در آنجا ایشان با جنگ مسلحانه مخالف بود. علت را هم این می‌دانست که در یک درگیری مسلحانه، سازمانهای سیاسی- نظامی جلو می‌افتند، چرا که آنها تشکیلات دارند، اگر ما بخواهیم مبارزه را به این نقطه برسانیم آنها برنده می‌شوند و ما مجبور به تبعیت خواهیم شد“ . مجدداً با تخطی عمدی از دستور زبان فارسی، آیا ”ارتجاع کردن“ به جای انقلاب کردن را می‌بینید؟ محصولش هم صرف مکرر در مکرر فعل ماضی و همان بازگشت به ماقبل خمینی است.<br /> <br /> چه خوب بود اگر رژیم خمینی اصلاح‌پذیر بود و یا گذار از آن نیازمند قهر و آتش نمی‌بود. ولی مگر استراتژی رویارویی با این رژیم را ما ابداع و تعیین می‌کنیم؟ اگر ما اختراع کرده‌ایم باید به دور انداخت. ما فقط می‌توانیم قانونمندی و خط مشی را جستجو و کشف و فهم کنیم. ارتش آزادی با کانون‌ها و شهرهای شورشی از همین جستجو ناشی شده و نه از خواست و خوشآمد یا طبیعت ”خشونت‌گرا“ ی ما. اگر به خواست ما بود کاش از روز اول همه چیز با خیر و خوشی از سر می‌گذشت و شاه سلطان ولایت، خودکامه و خون‌ریز و آزادی‌کش نمی‌بود.<br /> <br /> در سال ۱۴۰۱ هم‌چنین از وحدت و ”همه با هم“ بسیار شنیدیم. اما کمتر شنیدیم که راه و قانون وحدت و اتحاد را به ما بگویند. آخر برای وحدت باید تضاد حل کرد. باید از دل تضادها عبور کرد. کاری که ۴۲ سال است شورای ملی مقاومت ایران بی‌وقفه به آن مشغول بوده و سنگین‌ترین بهای خونین را هم پرداخته است. دعوت به جبهه همبستگی برای سرنگونی استبداد مذهبی برای استقرار یک جمهوری دموکراتیک و مستقل و مبتنی بر جدایی دین از دولت هم از سوی شورا در آبان ۱۳۸۱ منتشر شده و نیازی به تکرار نیست. فقط تأکید می‌کنم که کار ما موج‌سواری و میوه‌چینی و نان به نرخ روز خوردن نیست. والا زیر چرخ‌های ولایت خمینی که قدرت و سطوتش هزاران بار بیشتر از مدعیان کنونی بود، له و نابود شده بودیم. کار ما پیوند سیاست و شرافت است. مریم در آن اجلاس شورا چه خوب گفت که: هدف شورای ملی مقاومت نه کسب قدرت بلکه انتقال آن به مردم ایران است. طبق مصوبات شورا (در سال ۱۳۶۰) دولت موقت بایستی حداکثر طی ۶ ماه از طریق یک انتخابات آزاد، مجلس مؤسسان و قانونگذاری ملی را تشکیل دهد و وظیفهٔ انتقال حاکمیت تا آنجا که به دولت موقت مربوط می‌شود به‌محض تشکیل مجلس مؤسسان و قانونگذاری ملی پایان می‌پذیرد.<br /> <br /> مسعود رجوی<br /> <br /> ۳۰تیر ۱۴۰۲<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۷مرداد ۱۴۰۲ ==<br /> '''دعوت از خامنه‌ای و رئیسی و اژه‌ای و دیگر جلادان و دژخیمان رژیم به یک دادگاه کیفری بین‌المللی'''<br /> <br /> '''شامل دادگاهی که قضاییه جلادان آن را برای کیفر مجاهدین اعلام کرده است'''<br /> <br /> با بسی افتخار از ایستادگی و مقاومت و عملیات مجاهدین سربدار و مجاهدان سرموضع علیه فاشیسم دینی و با تأکید بر حقانیت و ضرورت هرآنچه تاکنون علیه دشمن‌ترین دشمنان مردم ایران کرده‌ایم<br /> <br /> به‌عنوان نخستین مسئول مقاومت و ارتش آزادیبخش ملی ایران در جنگ داخلی با ارتجاع ولایت فقیه برای محاکمه در هر دادگاه و مرجع بی‌طرف بین‌المللی بار دیگر اعلام آمادگی می‌کنم<br /> <br /> <br /> مقاومت ایران در هر حال حقوقدانان و وکلای بین‌المللی و نمایندگان پارلمانها را حتی برای شرکت در دادگاهی که رژیم می‌خواهد در قضاییه جلادانش برگزار کند معرفی می‌کند به شرط این‌که رژیم بهانه نیاورد، طفره نرود و از قبول آنها شانه خالی نکند<br /> <br /> <br /> رژیم در حضیض انزوا و سقوط با ترتیب دادن دادگاه و دعوت از ما برای معرفی وکیل به زبان معکوس دیو و دد، به آلترناتیو خود اقرار می‌کند و آدرس می‌دهد<br /> <br /> <br /> اگر غیر از این است هم‌چنان‌که دادگاه سوئد برای دو هفته در آلبانی برگزار شد، رژیم بلادرنگ باید موافقت خود را برای شرکت سردمدارانش در دادگاه بین‌المللی شامل دادگاهی که خودش برای محاکمه ما عنوان کرده اعلام کند<br /> <br /> دادگاه بین‌المللی در یک کشور اروپایی با حضور وکلا و شاهدان طرفین به‌طور علنی برگزار می‌شود<br /> <br /> هم خامنه‌ای و رئیسی و سرکردگان رژیم حرفهایشان را می‌زنند و هم بیش از ۱۰۰تن که از ما به محاکمه خوانده است.<br /> <br /> <br /> تاکنون ۱۲۴تن از رهبران پیشین جهان موافقت خود را برای قرار دادن مسئولان قتل‌عام ۳۰هزار زندانی سیاسی در برابر عدالت و قانون اعلام کرده‌اند. ۹۰درصد سربداران از مجاهدین بودند.<br /> <br /> هم‌چنین ۳۶۰۰قانون‌گذار در ۶۱پارلمان از ۴۰کشور جهان شامل ۲۹ اکثریت پارلمانی خواستار محاکمه و حسابرسی از سردمداران رژیم به‌خاطر جنایت علیه بشریت شده‌اند.<br /> <br /> <br /> اکنون رژیمی که بارها از زبان سردمداران و قضاییه جلادان اعلام کرده است که اعدام مجاهدین سرموضع احتیاج به محاکمه و قانون ندارد بلکه به حکم خمینی باید در کوچه و خیابان و در هر کجا، سرضرب اعدام شوند<br /> <br /> پس از ۴۲سال در یک فرار به جلوی مسخره از عدالت و دادگاه بین‌المللی از ما می‌خواهد ضمن یک ماه وکیل خود را معرفی کنیم تا به محاکمه بپردازد. دیر آمدی ای شغال بزدل و عمامه‌دار!<br /> <br /> <br /> در بهمن ۱۳۸۷ گفتیم و تکرار می‌کنیم که: «هر گاه یک دادگاه بی‌طرف بین‌المللی بر طبق اصول و معیارهای شناخته شده حقوقی و قضایی در کار باشد، ما به رژیم آخوندی می‌گوییم: بفرمایید به دادگاه، خواهش می‌کنیم به دادگاه بیایید... ما هم آماده‌ایم و می‌توانید هر ادعایی را علیه ما مطرح کنید. من هم شخصاً آماده‌ام و از ولی‌فقیه ارتجاع دعوت می‌کنم اگر جرأت دارد بلادرنگ در یک محکمه بین‌المللی با حضور خود من حاضر شود».<br /> <br /> <br /> در اسفند ۱۳۹۹ و شهریور ۱۴۰۰ هم من اعلام کردم: «از حضور در یک دادگاه بین‌المللی با شرکت خامنه‌ای و روحانی و ظریف و رئیسی در لاهه یا ژنو به‌غایت استقبال می‌کنیم. رژیم می‌تواند همه مدعیان و شاکیان را با خودش بیاورد. بنابراین اگر رژیم ریگی به کفش ندارد بلادرنگ باید موافقت خامنه‌ای و روحانی و سرجلاد قوه قضاییهٴ خود را برای شرکت در دادگاه بین‌المللی در لاهه یا ژنو یا هر دادگاه بین‌المللی دیگر تحت نظارت ملل‌متحد اعلام کند».<br /> <br /> به خامنه‌ای می‌گویم یادش نرود هر چه شاهد و سند و مدرک دارد با خودش بیاورد از جمله دختر لاجوردی و پسر صیاد شیرازی و بقایای قاسم سلیمانی. نیری و اشراقی و پورمحمدی و مخصوصاً رئیسی هم باید جهت تصفیه حساب نهایی که پورمحمدی می‌گفت باید با مجاهدین انجام شود، حضور پیدا کنند.<br /> <br /> <br /> اما اگر خامنه‌ای حسب المعمول جا زد و خفقان گرفت و باز هم خواهان معرفی وکلای ما طی یک ماه است وکلای من همانا بیش از ۸۰میلیون ایرانی در جبهه خلق به‌ویژه شورشگران و کانون‌های‌شورشی<br /> <br /> جوانان دادخواه بلوچ و عرب و پیشمرگان کرد و نوادگان ستارخان و سردار جنگل و مصدق در سراسر میهن هستند<br /> <br /> من در‌ دیکتاتوری شاه به اعدام محکوم بودم در دیکتاتوری‌ شیخ نیز نشان افتخار نخستین محکوم به اعدام را داشته و دارم می‌خواهم این شرف و افتخار را داشته باشم که مجاهد بمانم و مجاهد بمیرم.<br /> <br /> <br /> اگر پشت ارتجاع به استعمار و مماشات گرم است، در هر چه می‌خواهد بکند درنگ نکند<br /> <br /> حرف ما یک چیز بیشتر نیست: آتش شعله برکش!<br /> <br /> خلقمان با فرزندان رشیدش برای ما کفایت است<br /> <br /> آنان که هم‌چون مریم می‌گویند می‌توان و باید ایران ماتم‌زده آخوندی را اگر قیمتش را بدهیم و عزمش را داشته باشیم به گلستان عدالت و آزادی تبدیل کرد.<br /> <br /> <br /> سازمان مجاهدین خلق ایران، شورای ملی مقاومت ایران و کمیسیون قضایی البته حقوقدانان و وکلای بین‌المللی شناخته شده و نمایندگان پارلمانها را برای شرکت در هر دادگاهی که رژیم می‌خواهد در قضاییه جلادان برگزار کند معرفی خواهند کرد به شرط این‌که رژیم بهانه نیاورد و طفره نرود و شانه خالی نکند.<br /> <br /> <br /> خامنه‌ای خودش در ۷تیر ۱۴۰۱ به صراحت اذعان کرد که از ۳۰خرداد ۱۳۶۰ به بعد «در داخل کشور در خود این خیابانهای تهران جنگ داخلی بود» و مجاهدین «افتاده بودند به جان پاسدار کمیته و پاسدار سپاه. در تهران جنگ بود» رژیم پیوسته ادعا می‌کند مجاهدین ۱۷هزار از نفرات او را به هلاکت رسانده‌اند.<br /> <br /> <br /> تفاوت البته با ۱۲۰هزار و ۱۰۰هزار شهیدان خلق ما، بسیار زیاد است. اما هم‌چنان‌که در اسفند ۱۳۹۹ گفتم تکرار می‌کنم:<br /> <br /> «خامنه‌ای و رئیسی و دیگر سران رژیم اگر جرأت دارند با ما به یک دادگاه بین‌المللی بیایند. این ۱۷هزار نفر را که آمار می‌دهند و آن ۱۷هزار نفر فروغ جاویدان را هم که در آمارشان محسوب نمی‌کنند و ۱۷هزار نفر بعدی را هم که قرار است وارد کنند، همراه بیاورند! این روشن می‌کند که ۴۰سال است در ایران یک جنگ عظیم بین خلق و مجاهد خلق با رژیم دجال و ضدبشر جریان دارد».<br /> <br /> جای خوشوقتی است که در اثر قیام و چهار دهه مقاومت پررنج و خون و سازمان‌یافته اکنون جهان تمایل روزافزونی به ایستادن در کنار مردم ایران و حقوق مشروع آنها برای دفاع از خود در برابر سرکوب، کشتار وحشیانه و جنایت علیه بشریت نشان می‌دهد.<br /> <br /> <br /> در حالی‌که دنیا، حق مردم ایران و مبارزه آنها برای برقراری یک جمهوری دموکراتیک را به‌رسمیت می‌شناسد خامنه‌ای و رژیم پابه‌گور آخوندی آب در هاون می‌کوبند و از ما می‌خواهند وکلایمان را برای محاکمه در قضاییه جلادان معرفی کنیم.<br /> <br /> <br /> قدری صبر کنید تا ببینیم قیام خلق شما را به محاکمه می‌کشد یا شما پس از یک ماه دربارهٔ ما «تصمیم مقتضی» می‌گیرید. «تصمیم مقتضی» را خمینی خون‌آشام گرفت و شما فرومایگان ادامه دادید. این تازگی ندارد، ‌آنچه تازگی دارد کابوس وحشت از سرنگونی و عوعوی سگ در نورافشانی و استمرار قیام خلق است<br /> <br /> <br /> انقلاب دموکراتیک مردم ایران پیروز می‌شود<br /> <br /> رود خروشان خون شهیدان در پرتو مهر تابان مقاومت و آزادی ایران ضامن پیروزی محتوم خلق ماست<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۱مرداد ۱۴۰۲ ==<br /> ممانعت از ساختن آرامگاه برای بهایی‌ها توسط دیکتاتوری دینی ولایت فقیه، ضداسلامی و ضدانسانی است. آنها باید آرامگاه خود را به هر ترتیبی که می‌خواهند داشته باشند.<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۳۱تیر ۱۴۰۲ ==<br /> خمینی ملعون و خامنه‌ای خود نخستین دشمنان قرآن و به تصریح قرآن هلاک کنندگان حرث و نسل و سردستگان قتل‌عام و تباهی و فساد در زمین هستند سوزاندن قرآن حاصل عملکرد و جنایتهای آنها علیه بشریت است.<br /> <br /> سوزاندن قرآن و انجیل و تورات به سود خامنه‌ای، مورد بهره‌برداری او و در خدمت ارتجاع و استعمار برای تفرقه‌اندازی و منحرف کردن اذهان  از تضاد اصلی به‌ویژه حاکمیت جمهور مردم در ایران است.<br /> <br /> خمینی هم پس از زهر آتش‌بس و قتل‌عام زندانیان ما فرصت را علیه سلمان رشدی مغتنم یافت.<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۲۲تیر ۱۴۰۲ ==<br /> <br /> '''پاسخ به خامنه‌ای و رئیسی و وزارت‌خارجه جلادان و خط و نشان کشیدن برای ایتالیا'''<br /> <br /> '''«میزبانی از مریم رجوی مصداق بارز ترویج و تشویق تروریسم است'''<br /> <br /> '''و جمهوری اسلامی ایران حمایت از تروریسم را در هیچ نوع و شکلی از سوی هیچ‌کس برنمی‌تابد»'''<br /> <br /> <br /> می‌دانم که کهکشان امسال مقاومت و جهش به سوی جمهوری دموکراتیک<br /> <br /> با ۱۰هزار صحنه از کانون‌های شورشی و انبوه عملیات تبلیغی و تصویرنگاری<br /> <br /> از رئیس‌جمهور برگزیده شورای ملی مقاومت برای دوران انتقال حاکمیت<br /> <br /> با بیانیه و گواهی جهانی ۲۹ اکثریت پارلمانی و ۳۶۰۰تن منتخبان مردم در ۶۱پارلمان از ۴۱کشور<br /> <br /> حمایت ۱۲۰تن از رهبران پیشین جهان و ۷۵برنده نوبل از برنامهٔ ۱۰ماده‌یی<br /> <br /> و تأکید بر لیست‌گذاری سپاه و محاکمهٔ شمایان به‌خاطر جنایت علیه بشریت<br /> <br /> برایتان بسیار گزنده و سخت و سنگین است<br /> <br /> مسأله این نیست که شما حمایت از مریم و مقاومت ایران و مجاهدین را<br /> <br /> «در هیچ نوع و شکلی از سوی هیچکس برنمی‌تابید» این تازگی ندارد<br /> <br /> خمینی ۴۲سال پیش، قبل از ۳۰خرداد گفت اگر در هزار احتمال یک احتمال می‌داد<br /> <br /> که ما از مواضع خود دست برمی‌داریم، حاضر بود با ما تفاهم کند و خودش پیش ما بیاید!<br /> <br /> دستور کار قضاییه شما از ابتدا اعدام و قتل‌عام و دست بریدن و چشم درآوردن بود<br /> <br /> دستور کار وزارت‌خارجه شما هم، چنان‌که ظریف گفت: «از ابتدای انقلاب، دستور کار سیاسی امنیتی بود»<br /> <br /> یعنی جاسوس‌پروری و مشتی دیپلمات‌تروریست‌آدم‌کش و بمب‌گذار<br /> <br /> صورت‌مسأله این است که ما و خلق ما با ایستادگی و مقاومت هر چه بیشتر و با جنگ صد برابر<br /> <br /> حتمیت و عینیت سرنگونی را به شما بچشانیم<br /> <br /> اعدام و سرکوب و تروریسم و گروگانگیری و حجاب اجباری راه‌حل و چاره‌ساز نیست<br /> <br /> خدا که همان خدای موسی در برابر فرعون و خدای مردم ایران در برابر شاه در سال۵۷ است<br /> <br /> در قرآن می‌گوید: بگیریدش و به آتش دوزخ بکشانیدش خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَی سَوَاء الْجَحِیمِ<br /> <br /> بچش، تو همانی که (با آنهمه جنایت) خود را برتر و گرامی می‌پنداشتی ذُقْ إِنَّک أَنتَ الْعَزِیزُ الْکرِیمُ<br /> <br /> این است آنچه در آن تردید داشتید إِنَّ هَذَا مَا کنتُم بِهِ تَمْتَرُونَ<br /> <br /> '''آری اینک در انتظار قیام خلق و سرنگونی باشید'''<br /> <br /> '''انقلاب دموکراتیک نوین مردم ایران پیــروز می‌شود'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۵تیر ۱۴۰۲ ==<br /> <br /> با ۲۵ اکثریت پارلمانی<br /> <br /> در بیانیه جهانی حمایت از قیام مردم ایران<br /> <br /> برای یک جمهوری دموکراتیک بر پایه نه شاه نه شیخ<br /> <br /> و برنامه ۱۰ماده‌یی رئیس‌جمهور برگزیده شورای ملی مقاومت<br /> <br /> برای دوران انتقال حاکمیت به مردم ایران<br /> <br /> چیزی در قیام ۹ماهه ورق خورد و حقیقتی به ثبت رسید<br /> <br /> به یقین می‌توان گفت که مقاومت و قیام در عرصه بین‌المللی<br /> <br /> بر رژیم پیشی گرفت<br /> <br /> رجزخوانی‌ها و شاخ و شانه کشیدن رژیم در سطح جهانی سوخت<br /> <br /> با نفی شیخ و شاه (دیکتاتوری و وابستگی)<br /> <br /> حقانیت جایگزین انقلابی دموکراتیک و جبهه همسویان آن<br /> <br /> به‌رغم همه شیطان‌سازیهای ارتجاعی و استعماری به اثبات رسید<br /> <br /> با قدردانی و سپاس از همهٔ احزاب و گروهها و شخصیت‌ها<br /> <br /> و یاران و رفقا و دوستان و هموطنان آزاده در جبهه خلق<br /> <br /> که در این بحبوحه به‌رغم همهٔ اختلاف‌نظرها<br /> <br /> در یک همبستگی ملی و میهنی و اتحاد عمل عینی<br /> <br /> هر یک به طریقی در برابر تضییع حقوق و بر زمین ریختن خون مجاهدین مخالفت و سینه سپر کردند<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۴ خرداد ۱۴۰۲ ==<br /> <br /> ۴خرداد<br /> <br /> سالگرد شهادت بنیانگذاران مجاهدین<br /> <br /> و دو تن از اعضای مرکزیت سازمان<br /> <br /> به دستور شاه خائن توسط جلادان دیکتاتوری سلطنتی<br /> <br /> <br /> تیرباران برزگران آزادی و انقلاب ضدسلطنتی<br /> <br /> در سحرگاه چهارم خرداد ۱۳۵۱<br /> <br /> پس از محاکمه در بیدادگاه نظامی مخفی<br /> <br /> در دادرسی ارتش شاه بدون حق انتخاب وکیل<br /> <br /> <br /> '''مسعود رجوی:'''<br /> <br /> '''جسارت تاریخی و خون سرخ و جوشان نسل حنیف'''<br /> <br /> '''که مظاهر آن مجاهدین «سرموضع» هستند'''<br /> <br /> '''گواه پیروزی محتوم بهاران آزادی و انقلاب دموکراتیک مردم ایران است'''<br /> <br /> '''با ۵۸سال ایستادگی خونبار و بی‌مثال در تاریخ ایران و تاریخ معاصر جهان'''<br /> <br /> '''در برابر شاه و شیخ، در برابر استبداد و وابستگی و ارتجاع و بورژوازی'''<br /> <br /> '''در برابر اپورتونیسم و ایدئولوژی بریدگی و تسلیم و بی‌هزینگی'''<br /> <br /> '''شاملو چه خوب گفت:'''<br /> <br /> '''آن پوک تپه، نالان نالان'''<br /> <br /> '''لرزید و پا گشاد و فرو ریخت'''<br /> <br /> '''و آن شوخ بوته پر تپش از شوق'''<br /> <br /> '''پیچید و با بهار در آمیخت'''<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۲ ==<br /> پس از عملیات جوانان آزادی‌خواه بلوچ و به هلاکت رسیدن ۶ تن از مأموران سپاه پاسداران، [[رضا پهلوی]] به خانواده‌ی آنان تسلیت گفت. این پیام در همان روز توسط [[مسعود رجوی]] اعلام شد.<br /> <br /> <br /> '''بچه شاه بهتر از این نمی‌توانست همدستی شیخ و شاه'''<br /> <br /> '''و همدردی خود را با پاسداران نظام ثابت کند'''<br /> <br /> <br /> وقتی قاسم سلیمانی سقط شد، عامدانه سکوت کرد. حالا برای عوامل تحت‌امر خامنه‌ای ضحاک دل می‌سوزاند و آنها را «سربازان جانباختهٔ میهن» می‌خواند.<br /> <br /> حتی فرماندهٔ پیشین ناتو (ژنرال کلارک) اخیراً گفت کسانی که برای این رژیم کار می‌کنند باید «یونیفرم خود را برای ملحق شدن به تظاهرات مردم ایران پاره کنند».<br /> <br /> لابد از دید بچه شاه ۳شهید اصفهان که رژیم می‌گوید حافظان امنیت را کشته‌اند «تروریست» بوده‌اند و رویش نشده سرهنگ پاسدار یکان ویژه و همدستان بسیجی را نیز «سربازان جانباختهٔ میهن» بخواند.<br /> <br /> به جای آن، با جوانان آزادیخواه بلوچستان که هم‌چون آرش و با آتش مرزبانان واقعی میهن هستند، تلافی می‌کند و آنها را «تروریست» می‌خواند.<br /> <br /> بچه شاه مجاهدین را هم «تروریست» می‌دانست و از موضع خائنانهٔ ضدملی و ضدایرانی به سود آخوندها و فاشیسم دینی از آمریکا درخواست می‌کرد مجاهدین در آن لیست باقی بمانند.<br /> <br /> مقاومت ایران قبل از هر چیز از جامعهٔ بین‌المللی می‌خواهد، حق مقاومت و مسلح شدن و دفاع از خود فرزندان ایران را مانند جنگهای استقلال آمریکا و مقاومت‌های ضدفاشیستی به‌رسمیت بشناسند. اما بچهٔ شاه «بیزنس» پیشه کرده و در این بحبوحه درصدد است پول‌های بلوکه شده ایران را به جیب بزند. از دولتها می‌خواهد پول‌ها را به او بدهند تا صرف صندوق اعتصابات کند (البته با کمک برادران سپاه)!<br /> <br /> با درود به جوانان آزادیخواه بلوچستان و با تکریم آیه‌یی که در مطلع اطلاعیهٔ خود نوشته بودند، در رابطه با برچسب‌ها و دشنام‌های شیخ و شاه و ساواک و سپاه، فقط از قرآن یادآوری می‌کنم:<br /> <br /> '''وَلاَ تَهِنُوا وَلاَ تَحْزَنُوا وَأَنتُمُ الأَعْلَوْن'''<br /> <br /> دلسرد و اندوهگین مباشید شما (با خلق‌تان) برتر و بالاتر هستید.<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۲۸اردیبهشت ۱۴۰۲ ==<br /> به‌روشنی پیداست که اعدامها سراسری است و محدود به یک شهر و یک استان نیست. گویا خامنه‌ای برای حفظ نظام از قتل‌عام زندانیان ما در سال۶۷ از خمینی سرمشق گرفته است. جوابش مسلح شدن جوانان میهن و شعله‌ور کردن آتش قیام است که خامنه‌ای می‌خواهد خاموش کند.<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۲ ==<br /> قرآن تصریح می‌کند پیامبر اسلام فرستاده نشده مگر رحمتی برای جهانیان<br /> <br /> وَمَا أَرْسَلْنَاکَ إِلَّا رَحْمَةً لِّلْعَالَمِینَ (أنبیاء۱۰۷)<br /> <br /> بنابراین اگر حرف خدا را ملاک و معیار قرار دهیم خمینی و خامنه‌ای که دشمن بشریت و مظاهر شقاوت هستند بی‌تردید در پیشگاه خلق و خالق در برابر عدالت قرار می‌گیرند<br /> <br /> سب النبی مانند بی‌حجابی و بدحجابی بهانه و قیام خلق نشانه است.<br /> <br /> اما آتش و آتشفشان خشم خلق در راه است.<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۲ ==<br /> <br /> '''شد غلامی که (از اسرائیل) آب جوی آرد'''<br /> <br /> '''جوی آب آمد و غلام (تا کشور مستقل آذربایجان جنوبی به پایتختی تبریز) ببرد!'''<br /> <br /> '''دام هر بار ماهی آوردی، ماهی این بار رفت و دام ببرد'''<br /> <br /> ۱۰روز پیش گفتیم که بچهٔ‌شاه به بهانهٔ «آب» و در پی سراب پرده را کنار زد و ماهیت نمایش‌های زنجیره‌یی سال۱۴۰۱ با دود و دم‌های غلیظ تبلیغاتی برملا شد. شعبده‌ای برای بیرون کشیدن بچه دیکتاتور «جاوید» از کلاه جادوی ارتجاع و استعمار که در این شرایط مشخص خروجی آن لاجرم راهبند قیام است و به جیب خامنه‌ای می‌ریزد.<br /> <br /> '''ترسم نرسی به کعبه‌ ای اعرابی، کاین ره که تو می‌روی به ترکستان (با علامت جمهوری آذربایجان) است!'''<br /> <br /> اینک برای هر کس که چشم و گوشی داشته باشد به اثبات می‌رسد که دعوا بر سر لحاف (حاکمیت) ملت ایران و برگرداندن آن از شیخ به شاه است تا مبادا انقلاب و جمهوری دموکراتیک پیشی بگیرد.<br /> <br /> شرح ماجرا را از دهخدای حکیم بشنوید. یادآوری می‌کنم که عاقلان را اشارتی کافیست:<br /> <br /> «هیاهوی نزاعی از کوچه شنیده می‌شد چون هوا سرد بود ملا لحاف در خود پیچید و کشف خبر را بیرون شد طراری چند لحاف را از دوش ملا ربوده بگریختند چون به خانه بازگشت زن پرسید نزاع سر چه بود؟ گفت سر لحاف ما، اینک ببردند و نزاع بنشست. آوازی مهیب شنیده شد زن پرسید چه آواز بود؟ ملا گفت آواز لحاف بود که از بام به زیر افتاد زن گفت لحاف بدینگونه آواز نکند گفت من هم در جوفش بودم»!<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۱ اردیبهشت ۱۴۰۲ ==<br /> '''مسعود رجوی: شعار فاشیستی جاوید شاه در میان بقایای شاه در اسراییل گامی فراتر از شعار ارتجاع در مورد ولایت فقیه «خدایا تا انقلاب مهدی خمینی را نگهدار»!'''<br /> <br /> <br /> شعار فاشیستی جاوید شاه در میان بقایای شاه در اسراییل گامی فراتر از شعار ارتجاع در مورد ولایت‌فقیه<br /> <br /> «خدایا تا انقلاب مهدی خمینی را نگهدار»!<br /> <br /> سرانجام بچه شاه به بهانه‌ی «آب» و در پی «سراب» پرده را کنار زد و ماهیت نمایش‌های پیاپی سال۱۴۰۱ برملا شد<br /> <br /> بیشتر از این نمی‌شد دست خامنه‌ای را علیه قیام پر کرد تا ادعا کند همه چیز زیر سر «استکبار و صهیونیسم» است<br /> <br /> ثابت شد که بلاتکلیف گذاشتن «سلطنت یا جمهوری» و موکول کردن آن به صندوق رأی در منشور سوخته شعبده‌یی برای بیرون کشیدن بچه دیکتاتور جاوید از کلاه جادو بوده است<br /> <br /> ثابت شد که اصل پایه‌یی «نه شاه-نه شیخ» به‌معنی نفی هر گونه دیکتاتوری و وابستگی تنها سیاست ملی و میهنی برای ایران و ایرانی و ملیت‌های تحت ستم مضاعف است<br /> <br /> قطار سریع‌السیر انقلاب و جمهوری دموکراتیک «اتوبوس» اسقاطی استبداد و وابستگی با سرنشینان ساواکی را پشت سر گذاشته و به جانب پیروزی می‌شتابد<br /> <br /> <br /> <br /> ۱-همگان از روابط برادرانه‌ی مجاهدین و مقاومت ایران با الفتح و سازمان‌ آزادیبخش فلسطین از زمان شاه تا امروز مطلعند. سیاست ما حمایت کامل از رئیس محمود عباس ریاست دولت فلسطین بوده و می‌باشد، کما این‌که هم عرفات فقید و هم ابومازن بارها همدردی خود را با مردم ایران و مجاهدین ابراز کرده‌اند. استحکام مناسبات دیرین که ۵۴سال سابقه دارد در دیدار ۹مرداد ۱۳۹۵ رئیس‌جمهور برگزیده شورای ملی مقاومت برای دوران انتقال حاکمیت به مردم ایران با رئیس دولت فلسطین در پاریس، مورد تأکید قرار گرفت.<br /> <br /> ۲-خمینی و خامنه‌ای چشم دیدن این مناسبات را نداشته و ندارند. حقد و کین آنها نسبت به ابوعمار و ابومازن و تفرقه‌اندازی و «شاخ تراشیدن» برای آنها سابقه‌ی ۴۴ساله دارد. در ۱۵فروردین ۱۴۰۲ نیز ولی‌فقیه ارتجاع با بی‌شرمی از «افتضاح یاسرعرفات» در توافق صلح اسلو سخن گفت.<br /> <br /> ۳-در شهریور ۱۳۷۲ من «پیشرفت پروسه‌ی صلح و شناسایی حقوق ملی مردم فلسطین» را که در توافق واشنگتن حاصل شده بود، از سوی مقاومت ایران به یاسر عرفات و مردم و سازمان آزادیبخش فلسطین، و هم‌چنین به پرزیدنت کلینتون و مردم و دولت اسراییل تبریک گفتم و خاطرنشان کردم «بقایای خمینی و دیکتاتوری مذهبی و تروریستی حاکم بر ایران اصلی‌ترین عاملان تشنج و دشمنان صلح و همزیستی در این منطقه از جهان، زیان‌کاران درجه اول توافق واشنگتن» هستند.<br /> <br /> <br /> ۴-در اول خرداد ۱۴۰۰ سایت خامنه‌ای پیام «زیاد نخاله» تحت عنوان «دبیرکل جنبش جهاد اسلامی در فلسطین» را منتشر کرد. در این پیام «زیاد نخاله» به گونه‌یی بهت‌انگیز در مورد جنگ در غزه و موشکهای آن خطاب به خامنه‌ای اذعان می‌کند: «دوستان و برادران شهید سلیمانی خصوصاً حاج اسماعیل قاآنی و همکاران ایشان همواره در هدایت و فرماندهی این نبرد، لحظه به لحظه در کنار ما بودند... ما برای حفظ جمهوری اسلامی ایران و سربازان دلاور آن دعا می‌کنیم».<br /> <br /> ۵-در همان زمان (اول خرداد ۱۴۰۰) به استحضار هموطنان رساندم: «به این ترتیب پرده‌ها بالکل کنار می‌رود و خامنه‌ای با وقاحت بی‌منتها به قصد قدرت‌نمایی در آستانه انتخابات رژیمش و در بحبوحه‌ٔ مذاکرات برجام در وین ناگزیر به سهم و نقش خود در جنگ و کشتار اعتراف می‌کند. خامنه‌ای از این پیش‌تر بارها به صراحت گفته است اگر جنگ‌افروزی را در خارج از مرزهای ایران متوقف کند بایستی در کرمانشاه و همدان و اصفهان و تهران و خراسان با مردم بپاخاسته و جوانان شورشگر بجنگد. ولی‌فقیه ارتجاع اکنون با اطمینان از بی‌عملی اروپا و آمریکا و این‌که قیمت چندانی نخواهد پرداخت یابوی ولایت می‌تازد تا از قیام ملت ایران در امان بماند». اما آتش قیام از زیر خاکسترهای کرونا در شهریور ۱۴۰۱ شعله کشید.<br /> <br /> <br /> ۶-اکنون آنچه باید برای همهٔ دولتها و قدرتها به‌ویژه در این منطقه از جهان، مورد تأکید قرار بگیرد این است که تکرار سیاست شکست‌خورده‌ی مماشات با فاشیسم مفلوک دینی و دوباره آزمودن فاشیسم مدفون سلطنتی خطاست و به جایی نمی‌رسد.<br /> <br /> ۷-راه‌حل واقعی و آینده‌دار برای صلح و همزیستی در خاورمیانه، جمهوری دموکراتیک مبتنی بر جدایی دین و دولت در ایران است.<br /> <br /> از این پیش‌تر در پیام ۳دی ۱۳۸۵ گفته‌ایم و تکرار می‌کنیم که «ما به جامعه بین‌المللی و به آمریکا و اروپا راه‌حل مریم را پیشنهاد می‌کنیم. این راه‌حل نه فقط مطلوب ما و ملت ما بلکه نیاز مبرم خود آنها و ملت‌های آنها هم هست. زیرا که صلح و امنیت و دموکراسی و حقوق‌بشر و ثبات و سازندگی و دوستی و یک ایران غیراتمی و همکاری و توسعه اقتصادی را در این منطقه از جهان پیشنهاد می‌کند و به قوانین و کنوانسیونهای بین‌المللی احترام می‌گذارد».<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۲ فروردین ۱۴۰۲ ==<br /> '''مسعود رجوی: وضع و حال ما و خلق اسیر ما را به نیکوترین احوال بگردان'''<br /> <br /> <br /> ''ای تغییر دهندهٔ قلب‌ها و دیدگان؛ ای تدبیرگر شب و روز؛''<br /> <br /> ''ای دگرگون‌ساز حالات و حکومتها و حاکمیت‌ها؛ وضع و حال ما و خلق اسیر ما را به نیکوترین احوال بگردان''<br /> <br /> ''که همانا سرنگونی رژیم ولایت فقیه و آزادی و حاکمیت جمهور مردم ایران است''<br /> <br /> <br /> خامنه‌ای می‌گوید در سال۱۴۰۱ به همهٔ آنها که در اغتشاشات تحریک شدند یا تحریک کردند<br /> <br /> یا از اغتشاشات حمایت کردند «سیلی» زد و در آینده هم «سیلی» خواهد زد<br /> <br /> به ولی‌فقیه فرتوت در بیت‌العنکبوت و به رژیم مفلوک می‌گوییم منتظر سیلی‌های آتشین در قیامهای آینده باشید<br /> <br /> خامنه‌ای می‌گوید «توصیهٴ مهم من امید آفرینی است» و «همه موظفند امیدآفرینی کنند»<br /> <br /> اما مسأله این است که خانهٔ «ولایت» از پای‌بست ویران است و نمی‌توان آن را با امیدهای کاذب سرپا نگه‌داشت<br /> <br /> می‌گوید «مهمترین مشکل ما دولتی بودن اقتصاد است» و راه‌حل بن‌بست اقتصادی را در این می‌داند<br /> <br /> که تتمهٔ «شرکت‌های مهم» و «تولیدهای ثروت‌ساز» دولتی، دربست «در اختیار فعالان اقتصادی»<br /> <br /> یعنی سرکردگان سپاه و بورژوازی همدست قرار گیرد تا در قیامهای بعدی هر چه بیشتر تاخت و تاز کنند و خون بریزند<br /> <br /> متقابلاً مردم را به اسراف در نان و آب و برق و گاز و بنزین متهم می‌کند و آن را «عیب بزرگ» می‌شمارد<br /> <br /> آن هم در روزگاری که نزدیک به ۸۰درصد مردم زیر خط فقر به‌سر می‌برند و جستجوی غذا در میان زباله‌ها توسط زنان و مردان و کودکان بینوا عرق شرم بر پیشانی هر انسانی می‌نشاند<br /> <br /> خامنه‌ای که در قیام مشروعیت جهانی رژیمش را هم به‌طور کامل از دست داد فقط یک چیز را درست می‌گوید<br /> <br /> این‌که هدف همهٔ دولتهایی که از قیام حمایت کردند «ضعیف کردن» نظام برای امتیاز گرفتن از آن بود<br /> <br /> از این پیش‌تر گفته بودیم که دولتهای مربوطه «عزم تغییر و سرنگونی ندارند و جدیتی در کار نیست»<br /> <br /> کس نخارد پشت ما جز ناخن انگشت ما<br /> <br /> البته در سالی که گذشت ارتجاع و استعمار در نبش‌قبر سلطنت مدفون و بیرون کشیدن دنبالچه و بقایا<br /> <br /> با دود و دم بسیار و ناچسب‌ترین و مضحک‌ترین بازتاب‌ها چیزی کم نگذاشتند اما به جایی نرسیدند<br /> <br /> حقانیت اصل پایه‌یی «نه شاه نه شیخ» به‌رغم بزرگترین سانسور قرن بر مقاومت ایران، به اثبات رسید<br /> <br /> شعار «مرگ بر ستمگر چه شاه باشه چه رهبر» که راهبند استبداد و استعمار است فراگیر شد<br /> <br /> در اثر قیام و پیکار شورشگران، کلمات ذبح شده در زیر سم ستوران ارتجاع و دیکتاتوری<br /> <br /> همچون انقلاب و سازمان و سازماندهی و تشکیلات، احیا و چشم‌ها نسبت به آنها باز شد<br /> <br /> بشارت و تبریک حقیقی در سال نو و نوروز خجستهٴ ۱۴۰۲ این است:<br /> <br /> به پشتوانه‌ٔ قیمت بیکران در رود خروشان خون شهیدان از ۳۰خرداد ۱۳۶۰ تا امروز<br /> <br /> در اثر استمرار قیامهای شورشگران و خلق قهرمان از ۱۳۹۶ و ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۱<br /> <br /> به شکرانهٴ نسل شورش و انقلاب و در پرتو مهر تابان مقاومت و آزادی ایران<br /> <br /> به یقین می‌توان گفت برخلاف انقلاب مشروطه و انقلاب ضدسلطنتی این بار انقلاب ماندگار است و سرقت آن امکانپذیر نیست<br /> <br /> انقلاب دموکراتیک نوین مردم ایران پیــروز می‌شود<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۲۹ اسفند ۱۴۰۱ ==<br /> '''مسعود رجوی - ۲۹اسفند ۱۴۰۱: با تبریک سال نو، به‌گفته نسل نو، باشد که در هزار و چهارصد و دو، پس بگیریم ایرانو'''<br /> <br /> <br /> با تبریک سال نو، به‌گفته نسل نو<br /> <br /> باشد که در هزار و چهارصد و دو، پس بگیریم ایرانو<br /> <br /> با درود به شهیدان مبارزه انقلابی در ۱۴۰۱ و مجروحان و زندانیان<br /> <br /> '''حرف مردم ایران به سران و شورای وزیران اتحادیه اروپا و به استرالیا و کانادا این است که تحریم‌های نوبه‌ای و قطره‌ای، خوب است اما مطلقاً کافی و وافی به مقصود نیست و نمی‌تواند جای لیست‌گذاری گشتاپوی فاشیسم دینی را بگیرد. ملت ایران به مسکن راضی نیست.'''<br /> <br /> درمان استمالت و مماشات لیست‌گذاری سپاه و اطلاعات<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۲۵ اسفند ۱۴۰۱ ==<br /> '''مسعود رجوی: آفــریـن و درود به قهرمانان کانون‌های شورشی در مؤسسان پنجم ارتش آزادی به‌خاطر ۲۴۶۸پراتیک انقلابی در کارزار ملی چهارشنبه‌سوری'''<br /> <br /> <br /> '''آ'''فرین و درود<br /> <br /> به قهرمانان کانون‌های شورشی در مؤسسان پنجم ارتش آزادی<br /> <br /> به‌خاطر ۲۴۶۸پراتیک انقلابی در ۷۳شهر و ۳۸منطقه در تهران<br /> <br /> در کارزار ملی چهارشنبه‌سوری در پیوند با قیام و انقلاب دموکراتیک نوین<br /> <br /> به فراخوان ستاد اجتماعی مجاهدین<br /> <br /> سیلی آتشین بر بناگوش دشمن ضدبشر خامنه‌ای ضحاک عمامه‌دار<br /> <br /> و وحوش اطلاعاتی و انتظامی و لباس‌شخصی و بسیجی و پاسدار<br /> <br /> به‌رغم آماده‌باش صد در صد و نیروی کنترل تهران در ابعاد ۴۵هزار<br /> <br /> با دستگیریهای فراوان و بیشترین پیگرد و فشار<br /> <br /> وقتی خلقی آزادی را اراده کند<br /> <br /> بر سرنوشت است که پاسخ دهد و بر زنجیرهاست که از هم بگسلند<br /> <br /> ابراهیم بت‌شکن سوگند خورد بتها را که مظاهر حاکمیت نمرود بود<br /> <br /> با تبر در هم بشکند<br /> <br /> تَاللَّهِ لَأَکِیدَنَّ أَصْنَامَکُم<br /> <br /> شورشگـران پیـروزی می‌سازند<br /> <br /> قیـام خلق خاموشی نمی‌پـذیرد<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۲۲ اسفند ۱۴۰۱ ==<br /> '''درماندگی بچه شاه از «سلطنت انتخابی» تا «فراسوی» سلطنت و جمهوری'''<br /> <br /> '''و منشور بی‌یال و دم و اشکم «گذار از جمهوری اسلامی» بدون تعیین‌تکلیف سلطنت و جمهوری'''<br /> <br /> '''«ابتدا با تکیه بر فعالیت‌های خارج کشور» برای فراهم کردن زمینهٴ مشارکت «کنشگران داخل کشور»'''<br /> <br /> '''آکنده از «رایزنی» با دولتهای خارجی و ردیف‌کردن کنوانسیونهای بین‌المللی'''<br /> <br /> '''تا در «گام‌های بعدی با حضور کنشگران داخل ایران» نوبت به «راهکارهای انتقال قدرت»'''<br /> <br /> '''در «فرآیندی خشونت‌پرهیز» برسد!'''<br /> <br /> '''این است علائم آشکار آلترناتیو دیکتاتوری و وابستگی با کلی‌بافی در بارهٴ «حکمرانی دموکراتیک»'''<br /> <br /> '''البته با «ادغام» نیروهای سپاه در ارتش برای «دفاع از یکپارچگی سرزمینی»'''<br /> <br /> '''مبادا ملیت‌های تحت ستم سرپیچی نموده و به «تمرکز زدایی» قناعت نکنند'''<br /> <br /> '''«ممنوعیت هرنوع مجازات خودسرانه در دوران گذار» هم یادتان باشد'''<br /> <br /> '''مبادا به امثال پرویز ثابتی و رئیسی و نیری و اعقاب لاجوردی و صیاد شیرازی چپ نگاه کنید!'''<br /> <br /> <br /> ۱-گفته‌ایم و تکرار می‌کنیم که انکار انقلاب ضدسلطنتی توهین به مردم ایران و لگدمال کردن اعلامیهٔ جهانی حقوق‌بشر و مشخصاً حق شورش و قیام علیه ستمگر به‌عنوان آخرین علاج بشر است.<br /> <br /> ۲۳۴سال از انقلاب کبیر فرانسه می‌گذرد. آیا دیده‌اید کسی به انقلاب مردم فرانسه اهانت کند؟ در حالی که همه سرنوشت شاه و زنش ماری آنتوانت و آنچه را پس از آن در فرانسه واقع شده به‌روشنی می‌دانند.<br /> <br /> آیا سرود ملی فرانسه و بزرگداشت مقاومت یک خلق را شنیده‌اید؟ آیا هنوز فرمان «مسلح شدن شهروندان» و «تشکیل گردانها» و بانگ «به‌پیش» طنین‌انداز نیست؟<br /> <br /> آیا دیده‌اید کسی این انقلاب را مثل بچه شاه ”شوم“ بخواند؟<br /> <br /> ۲-گفته‌ایم و تکرار می‌کنیم که بی‌جواب گذاشتن «سلطنت یا جمهوری» و موکول کردن آن به بعد یا پای صندوق رأی، به بهانهٔ برهم نخوردن وحدت، انکار حاکمیت و رأی جمهور ملت است. این فریبکاری و خیانت و انحراف و تفرقه به سود رژیم ولایت است.<br /> <br /> ۳-گفته‌ایم و تکرار می‌کنیم که دم زدن صوری از اتحاد، بدون ابطال شناسنامهٔ دیکتاتوریهای شاه و شیخ همان «همه با من» خمینی است. خمینی هم در خارجه «زیر درخت سیب» می‌گفت که پس از سقوط رژیم شاه چیزی نمی‌خواهد، به قم می‌رود و «طلبگی» پیشه می‌کند.<br /> <br /> ۴-گفته‌ایم و تکرار می‌کنیم که اصل موضوع «جبهه خلق» یا «جبهه مردم ایران» شامل تمام آنهایی است که خواستار سرنگونی دیکتاتوری و حاکمیت جمهور مردم ایران یعنی جمهوری «از طریق انتخابات آزاد، با رأی عمومی، مستقیم، مساوی و مخفی» هستند.<br /> <br /> ۵-گفته‌ایم و تکرار می‌کنیم که جبهه خلق با شاخص حاکمیت جمهور مردم، ابداع ما نیست. من درآوردی نیست. زیر حاکمیت رژیم‌های استبدادی یا وابسته، نمی‌توان و نباید مانند دموکراسی‌های غربی طیفی از راست به چپ یا از چپ به راست ترسیم و تقسیم کرد. تا فاشیسم و دیکتاتوری حاکم است، تا زمانی که حق حاکمیت مردم غصب شده و به سرقت رفته است، ابتدا باید جبهه خلق و ضدخلق تعیین‌تکلیف شود. تجربهٔ یکصد سال شاه و شیخ، به‌رسمیت شناختن مرزبندی ملی ایرانیان با دیکتاتوری و وابستگی برای رسیدن به آزادی و استقلال است. بنابراین شعار «مرگ بر ستمگر، چه شاه باشه، چه رهبر» راهبند استبداد و استعمار است<br /> <br /> ۶-اکنون با صراحت و بی‌تعارف بگویید آن «کنشگران داخل» چه جنس و چه سنخ کنشگرانی هستند؟ اگر هویت آنها را نباید گفت، اقلاً ماهیت را بگویید. واقعاً کلمهٔ کلی و بی‌سمت و سوی «کنشگر» برای یک شخص سیاسی حقیقی یا حقوقی به چه معناست؟<br /> <br /> آیا «برادران سپاه» و «دوستان اصلاح‌طلب» را هم شامل می‌شود؟ اگر منظور زنان و جوانان و مردان شورشگر بود که حتماً این خصلت ویژهٔ آنها را خاطرنشان می‌کردید. وانگهی اشخاصی که گفته می‌شود از داخل کشور متن را نوشته و ارسال کرده‌اند، تحت‌نظر رژیم بود یا نبود؟ مانند دفعهٴ پیش «سردار مدحی» مذکر یا مؤنثی در کار هست یا نیست؟<br /> <br /> آخر ما مارگزیده هستیم و از ریسمان سیاه و سفید می‌ترسیم. از جمله مجری پرتاب شدهٔ تلویزیون رژیم که داستان وکالت را علم کرد! به‌خصوص که قبل از هر چیز خط قرمز ۴۴سالهٔ رژیم یعنی «دوری از سازمان منفور» ما سرموضعی‌های واجب‌القتل را علم کرد!<br /> <br /> باور کنید ترس ما بی‌علت نیست! به جان شما، خودمان هم می‌دانیم که هیچ محبوبیتی نزد نظام و علاقمندان نداریم. چون می‌گویند ۱۷هزار نفر از آنها را کشته‌ایم! به‌قول شما روسری اجباری هم که داریم‌، ارتباطات بیرونی هم نداریم آن قدر که اگر با بچه شاه حرف بزنیم وا می‌رویم و فرومی‌پاشیم!<br /> <br /> آخر، شاه خودش از طریق ثابتی و سایر کابل به‌دستان تحت‌امر با ما طوری حرف زد که مزه‌اش هنوز در کف پایمان هست! البته اعلیحضرت نیز مانند آقازاده به تمام کنوانسیونهای بین‌المللی و اعلامیهٔ جهانی حقوق‌بشر اعلام پیوستگی کرده بودند!<br /> <br /> ۷-اگر به کار بردن کلمهٔ «انحلال سپاه» به‌رغم ارتباطات اذعان شده، برای گرفتن بهانه از ما و برگرفته از مادهٴ ۴ سند وظایف دولت موقت از برنامهٔ شورای ملی مقاومت در ۴۱سال پیش است، حرفی نیست. اما پیچاندن و ادغام و استتار آن در «نیروهای نظامی دیگر چون ارتش در صورت اثبات عدم دخالت در جنایات و داشتن تخصص» هیچ کودکی را نمی‌فریبد. زیرا انحلال، یک تمامیت است و معنی روشنی دارد. والا همین حرف را می‌توان به ساواکی‌ها و اطلاعاتی‌ها هم تعمیم داد و مثل بچه شاه گفت که خود آنها تضمین امنیت و ثبات آینده هستند!<br /> <br /> عجبا که همین دیروز از ژنرال کلارک فرمانده پیشین ناتو شنیدیم که در مورد کسانی که برای این رژیم کار می‌کنند می‌گفت باید «از این رژیم فاسد دست بکشند و یونیفرم خود را برای ملحق شدن به تظاهرات مردم پاره کنند» و می‌گفت که مردم می‌توانند بر خود حکومت کنند و «به دیکتاتور یا شاه مستبد نیاز ندارند».<br /> <br /> ببین که تفاوت با بچه شاه از کجا تا به کجاست؟ یونیفرم هم یونیفرم است و سپاه و ارتش و انتظامی و غیرآن ندارد.<br /> <br /> در مورد ارتش جمهوری آینده هم البته مؤسسان منتخب مردم تصمیم می‌گیرد. اما اگر نظر ما را بخواهند می‌گوییم ارتش آزادیبخش ملی ایران با همین زنان و مردان شورشگر که قیمت آزادی را داده و می‌دهند از کانون‌های‌شورشی گرفته تا پیشمرگان کرد و سلحشوران بلوچ و عرب و ترکمن و دلیران تنگستان و ماهشهر و لر و قشقایی و بختیاری و نوادگان ستارخان و کوچک خان و پسیان و البته پرسنل مردمی ارتش که مانند زمان شاه به مردم می‌پیوندند.<br /> <br /> <br /> ۸-نتیجه: ما دانش‌آموزان در زنگ انشای «منشور همبستگی و سازماندهی» خوب فهمیدیم که کلمات بی‌خطر «گذار» و «ادغام» و «یکپارچگی سرزمینی» و «کنشگران داخل کشور» با موزیک متن «خشونت‌پرهیزی» بی‌حساب و کتاب نیست. مضافاً بر آن همه «رایزنی با دولتها» (یحتمل برای اخذ پول‌های بلوکه شده ایران) و «ابتدا بر فعالیت‌های خارج کشور تکیه» زدن، همراه با طفره رفتن از راه‌کار مشخص برای انتقال قدرت، که فقط گریز از نقد و اکتفا کردن به نسیه است. گوئیا بیشتر چشم به «جذب سرمایه‌گذاران بین‌المللی» دوخته است.<br /> <br /> ماحصل، بین دو گزینه تاب می‌خورد. یکی حمله خارجی و بر تخت و مسند نشاندن بچه شاه که سرابی بیش نیست. دیگری طرح استحاله و همبستگی با جناح‌هایی از همین رژیم. در مجموع منشورش پنبه‌دانه‌یی است. عاقلان را اشارتی کافیست.<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۱۱ اسفند ۱۴۰۱ ==<br /> '''مسعود رجوی: جرثومهٔ تفرقه با انداختن مار سلطنت بر ضد قیام و به سود خامنه‌ای و نظام دم از وحدت و اتحاد می‌زند'''<br /> <br /> بعد از ترکیدن حباب «سلطنت انتخابی»<br /> <br /> بچه شاه در «فراسوی» سلطنت و جمهوری برای این‌که بین این دو «تبعیض» پیش نیاید!<br /> <br /> و «کاملاً بی‌طرف» باقی بماند (!) خود را به «مقام معظم» ولایت اپوزیسیون<br /> <br /> چه جمهوریخواه چه سلطنت‌طلب، ارتقاء داد<br /> <br /> جرثومهٔ تفرقه با انداختن مار سلطنت بر ضد قیام و به سود خامنه‌ای و نظام دم از وحدت و اتحاد می‌زند<br /> <br /> از یک‌سو در نقش دایهٔ مهربانتر از مادر برای رفتار سازمان مجاهدین با اعضای خودش و حتی روسری خواهران مجاهد دل می‌سوزاند و از سوی دیگر چماقداران سلطنتی، هواداران و پشتیبانان مجاهدین و هموطنان کرد را با فحاشی و هتاکی می‌زنند و بیهوش راهی بیمارستان می‌کنند<br /> <br /> به حکم خلق و تاریخ و به نام انقلاب ضدسلطنتی مردم ایران و شهیدان<br /> <br /> دکان شاه پرستی و سلطنت و سیرک «جاوید شاه» و «کینگ رضا پهلوی» جمع می‌شود<br /> <br /> این راهبند قیام، در خدمت استبداد و استعمار، بر ضد جبهه خلق و انقلاب و جمهوری دموکراتیک است<br /> <br /> این هیستری شاه‌پرستانه ارتجاعی و ضدتاریخی آن روی سکهٔ یقه‌درانی حزب‌اللهی از نوع خمینی است<br /> <br /> می‌گوید: «قبل از هر چیز چه جمهوری‌خواه باشید چه سلطنت‌طلب باشید، برای ایجاد یک ائتلاف من باید فراسوی این مسائل باشم به‌خاطر این‌که [اگر] من را بگویند یک‌طرف هستم یا یک‌طرف دیگر، بعد آن وقت تبعیض پیش می‌آید...<br /> <br /> من می‌خواهم کاملاً بی‌طرف باقی بمانم. سلطنت‌طلب‌ها اگر می‌خواهند، خب یک پادشاه داشته باشند، جمهوری‌خواهان می‌خواهند یکی را به‌عنوان رئیس‌جمهور انتخاب کنند. بگذارید راجع به این مسأله شروع نکنیم، بگذارید راجع به‌عملکرد و شیوه کار شروع کنیم».<br /> <br /> در آبان ۱۳۵۸ وقتی که خبرگان ارتجاع مشغول پخت و پز قانون اساسی ولایت فقیه بود، سازمان مجاهدین پیشاپیش و قبل از نظرپرسی اعلام کرد اگر موارد زیر در نص قانون وارد و مراعات نشود به آن رأی مثبت نمی‌دهد:<br /> <br /> ۱-محدود نمودن حقوق مالکیت و تصرف، در چهارچوب قرآنی و مکتبی ”کار“<br /> <br /> ۲-منوط نمودن بهره‌وری از زمین و محصول، به کسی که بر روی آن ”کار“ کرده است<br /> <br /> ۳-تصریح حاکمیت مردم که جملگی خلیفه و جانشین خدا در زمینند...<br /> <br /> ۴-اداره و تصدی کلیهٴ امور کشور از طریق شوراهای واقعی<br /> <br /> ۵-اعادهٴ حقوق همهٔ ملیتها و اقوام مبنی بر تعیین سرنوشت و ادارهٴ کلیه امور داخلی‌شان در چهارچوب تمامیت ارضی خدشه‌ناپذیر کشور<br /> <br /> ۶-تضمین آزادی همهٔ احزاب و گروهها تا مرز قیام مسلحانه که تنها معنی واقعی کلمهٔ چند پهلوی ”توطئه“ است<br /> <br /> ۷-الغای تمام قراردادهای ننگین استعماری...<br /> <br /> اما خمینی و آخوندهای خبرگانش خط خود را پیش بردند و بعد از نظرسنجی در روزهای ۱۱ و ۱۲آذر ۱۳۵۸ اعلام کردند که قانون اساسی ولایت فقیه با ۹۹٬۵درصد آراء تصویب شده است. البته مجاهدین شرکت نداشتند و تحریم کرده بودند.<br /> <br /> <br /> وقتی خمینی ولایت فقیه را به قانون تبدیل کرد دو هفته پس از نظرسنجی، مجاهدین در اطلاعیه رسمی خود او را کاندید نموده و پیشنهاد کردند که خودش «مسئولیت ریاست‌جمهوری را هم شخصاً تقبل» نماید تا لااقل «دوئیت مراکز تصمیم‌گیری» در کار نباشد. در این اطلاعیه باز هم به محترمانه‌ترین صورت به‌خاطر همان «وحدت کلمه» که خمینی می‌گفت: «بر حقوق همهٔ مناطق و ملیتهای وطنمان» مبنی بر به‌رسمیت شناختن حق تعیین سرنوشت و ادارهٴ امور داخلی خواهران و برادران کردمان با استناد (صوری) به پیام ۲۶آبان ۵۸ خمینی، تأکید شده بود.<br /> <br /> اما خمینی زرنگ‌تر از این چیزها بود و منظور ما را از پیشنهاد ریاست‌جمهوری به خودش، که پاسخگو کردن او بود، دریافت. از این‌گونه پایین کشیده شدن توسط مجاهدین گزیده شد اما فرو خورد و یک ماه بعد، در حذف من از شرکت در انتخابات ریاست‌جمهوری تلافی کرد.<br /> <br /> سپس در سال‌های بعد همه به چشم دیدند که او خواهان مقام و موقعیتی بالاتر از رئیس‌جمهور و بالاتر از شاه و به تصریح خودش «سلطنت مطلقهٔ فقیه» بود. همان «شاه سلطان ولایت» که مجاهدین در ۵مهر ۱۳۶۰ علیه او شعار می‌دادند. بهای آن بسیار سنگین و خونین بود.<br /> <br /> <br /> این همان خمینی بود که در پاریس می‌گفت بعد از سرنگونی شاه می‌خواهد به قم برود و طلبگی کند. همان خمینی که حکم قتل‌عام تمام مجاهدین سرموضع را هم به خط خودش نوشت. بعد هم نوبت به زندانیان مارکسیست و کرد رسید.<br /> <br /> <br /> اکنون بنگرید که بچهٔ شاه در روز ۹اسفند ۱۴۰۱ در اولین فرصتی که با حضور چند نماینده پارلمان بلژیک پیدا کرد، فرصت را مغتنم شمرده و یک به یک اراجیف رژیم ولایت را علیه مجاهدین تکرار می‌کند. عیناً با همان کدهای شناخته شدهٔ ارگانهای امنیتی رژیم.<br /> <br /> از استناد به لجن‌پراکنی «اعضای سابق» و این‌که مجاهدین «حتی اجازه دسترسی» و «ارتباط با دیگران» را ندارند، تا این‌که در جنگ ایران و عراق «با سربازان ما جنگیدند». منظورش پاسداران و سربازان تحت‌امر خمینی است. همان خمینی که دشمن اصلی خلق ما بود و دشمن را به دروغ در آمریکا و اسراییل یا در عراق آدرس می‌داد.<br /> <br /> لابد مجاهدین هم باید از دید بچه شاه سرشان را پایین می‌انداختند و با نعره‌ها و شعار «قدس از طریق کربلا» حتی پس از خروج نیروهای عراقی از خاکشان و بعد از بیانیه صلح (۱۹دی ۱۳۶۱) و بعد از طرح صلح شورای ملی مقاومت ایران (۲۲ اسفند ۱۳۶۱) و قبول آن از جانب دولت عراق به‌عنوان مبنای گفتگو برای صلح (۲۱ مارس ۱۹۸۳) به جبهه‌های جنگ «حق علیه باطل» و «اسلام با کفر» می‌شتافتند و هیزم بیار تنور جنگ خمینی با یک میلیون کشته و ۲میلیون مجروح و معلول و ۴میلیون آواره و هزار میلیارد دلار خسارت به مردم ایران می‌شدند.<br /> <br /> کد دیگر بچه شاه این بود که مجاهدین به‌دلیل «گذشتهٔ تروریستی» خود در داخل ایران «حمایت بسیار کمی دارند».<br /> <br /> راستی چرا مجازات جلاد اوین لاجوردی یا جلاد مجاهدین و خلق کرد صیاد شیرازی و مجازات پاسداران خمینی و آیت‌الشیطانهای جنایتکار و چپاولگر برای بچهٔ شاه این‌قدر سنگین و «تروریسم» می‌نماید؟ البته عدد ۱۷هزار را که این روزها ورد زبان امام جمعه‌های خامنه‌ای است، یادش رفت اما «شاهکار» دیگری مرتکب شد. عیناً مانند سپاه و اطلاعات و دیپلمات‌تروریست‌های رژیم آخوندی ادعا کرد مجاهدین «در بمباران شیمیایی حلبچه علیه کردها شرکت داشتند»!<br /> <br /> به نظر می‌رسد آموزش‌ها و رهنمودهای مربی خود پرویز ثابتی سردژخیم ساواک و «برادران سپاه» را به‌خوبی فراگرفته و حفظ شده است. در عین‌حال وقتی به مطبوعات خارجی می‌رسد شکنجه‌های ساواک را به‌عنوان یک عملکرد و سیاست حکومتی انکار می‌کند (گاردین ۲۷فوریه ۲۰۲۳). گویا اگر هم شکنجه بوده از عناصر «خودسر» سر زده باشد! به نظر می‌رسد این قبیل ماله‌کشی‌ها را از ظریف آموخته باشد!<br /> <br /> در مورد مجاهدین گوئیا هیچ دسترسی جز به «اعضای لاحق وزارت اطلاعات» (همان اعضای سابق) یا دژخیمان ساواک یا اصلاح‌طلبان ریزشی از زیر عبای خامنه‌ای و خاتمی و روحانی، ندارد. این، نقطه به نقطه تکرار شیطان‌سازیهای ملایان و دیپلمات‌تروریست‌های بمب‌گذار است که یکی از آنها در همین بلژیک به‌رغم ماله‌کشی‌های ظریف در مونیخ به ۲۰سال زندان محکوم شد.<br /> <br /> وانگهی بچهٔ شاه خبر ندارد که در ۲۷سپتامبر ۲۰۰۵ وکیل فرانسوی، امانوئل لودو در تلویزیون آرته فاش کرد که صادق خرازی سفیر رژیم ایران در فرانسه او را به سفارت دعوت کرد و گفت: «بیایید مشترکاً توافق کنیم که بمباران شیمیایی حلبچه کار مجاهدین خلق بوده است تا به این ترتیب حیثیت طرف ایرانی و طرف عراقی حفظ شود»!<br /> <br /> علت این بود که پای رژیم هم به‌خاطر استفاده از گاز سیانید هیدروژن در موضوع حلبچه گیر بود و اگر قضیه هم می‌خورد رویش باز می‌شد و برای رژیم خیلی گران تمام می‌شد (استعمال گاز شیمیایی به فتوای خمینی-کتاب گزارش مسئول شورای ملی مقاومت-اسفند ۱۳۶۳ صفحات ۳۹۹ -۴۰۰-۴۰۱). اگر غیر از این بود رژیم هرگز ریسک نمی‌کرد و به مذاکره و معامله با وکلای فرانسوی و عراقی در پاریس و امان روی نمی‌آورد.<br /> <br /> در ۱۸فوریه ۲۰۰۶ خلیل الدلیمی وکیل عراقی که در اردن به‌سر می‌برد، در مصاحبه با تلویزیون ابوظبی فاش کرد که رژیم ایران برای انداختن موضوع حلبچه به گردن مجاهدین ۲۰میلیون دلار رشوه پیشنهاد کرد و سرانجام در مذاکره با امانوئل لودو حتی حاضر شد تا ۱۰۰میلیون دلار به هیأت دفاع در پاریس و امان بپردازد ولی آنها نپذیرفتند. حتی اگر می‌پذیرفتند بدون شک از یک جا درز می‌کرد و فاش می‌شد.<br /> <br /> موضوع معامله و رشوه رژیم در مورد حلبچه و انداختن آن به گردن مجاهدین را در همان زمان رسانه‌های دیگر منعکس کردند. روزنامه الشرق‌الأوسط نیز در ۲۶فوریه ۲۰۰۶ این موضوع را عیناً گزارش کرد.<br /> <br /> روزنامه الشرق‌الأوسط نیز در ۲۶فوریه ۲۰۰۶<br /> <br /> در مورد سایر اتهامات بچهٔ شاه علیه مجاهدین گزارش سال۲۰۱۳ طاهر بومدرا مسئول حقوق‌بشر یونامی در عراق بسیار قابل‌توجه است. این گزارشها به سازمان ملل در کتاب «داستان ناگفتهٴ کمپ اشرف» منتشر شده و می‌گوید به‌دنبال یکایک اتهامات رژیم و عوامل عراقی آن به محکمهٔ عالی جنایی عراق رفته و با قاضی ناظم عبودی صحبت کرده است اما حتی یک سند معتبر پیدا نشد و بیش از شایعات دست دوم و سوم چیزی در کار نبود. طبعاً این مربوط به زمانی است که مسئول حقوق‌بشر سازمان ملل در عراق هنوز مجاهدین را نمی‌شناخته و با آنها جز در چارچوب بازدیدهای یونامی از اشرف رابطه‌ای نداشته است.<br /> <br /> * مخالفت صریح و اعلام شدهٔ بچهٔ شاه در سال۱۳۹۱ با ابطال برچسب تروریستی و حذف نام مجاهدین از لیست وزارت‌خارجه آمریکا و این همانی اتهامات وی علیه مجاهدین با رژیم آخوندها و ارگانهای سرکوبگر امنیتی آن به‌وضوح حاکی از فصل‌مشترک و سرشت همانند شیخ و شاه در دیکتاتوری و حق‌کشی است.<br /> <br /> بچه شاه و ابوعطای دموکراتیک<br /> <br /> در همان زمان ۴۲شخصیت فرهنگی و هنری ایرانی در بیانیه‌یی که در واشنگتن تایمز هم منتشر شد در پاسخ به مدعیانی که با خروج مجاهدین از لیست مخالفت می‌کردند، نوشتند:<br /> <br /> مدعیان «قانون‌گرایی» و «عدم خشونت» در وحشت از خروج نام مجاهدین از لیست تروریستی ، همه دعاوی خود را به کناری گذاشته و «صلاحشان» را در این دیده‌اند که هم قانون زیر پا گذاشته شود و هم وحشیانه‌ترین خشونت ها تکرار شود. نباید فراموش کرد که اصلی‌ترین بهانه و دستاویز مالکی در حملات وحشیانه‌اش به ساکنان اشرف همین لیست است.<br /> <br /> ما حقیقتاً معتقدیم هرکس آزاد است با هر جریان سیاسی موافق یا مخالف باشد. ولی تیز کردن تیغ علیه ۳۴۰۰نفر پناهنده محاصره شده و بی‌دفاع عملی هم تبهکارانه و هم جنایتکارانه است.<br /> <br /> اسماعیل خویی، مرجان و رحمان کریمی، در شمار امضا کنندگان بودند.<br /> <br /> * شگفتا که همین بچه شاه که با خروج نام مجاهدین از لیست تروریستی مخالف بود، بعداً با وارد کردن نام سپاه پاسداران در لیست وزارت‌خارجه آمریکا توسط مایک پمپئو وزیر خارجه وقت و هم‌چنین با تحریم‌های رژیم موافق نبود. کما این‌که در زمان هلاکت قاسم سلیمانی نیز سکوت پیشه کرد تا موج از سر بگذرد و «برادران سپاه» دلخور نشوند! اما اکنون رنگ عوض کرده و دو آتشه خواهان لیست‌گذاری سپاه و تحریم رژیم شده است تا شاید حاصل آن را به جیب بزند. این یک خواب پنبه‌دانه‌یی است که هیچگاه به واقعیت تعبیر نمی‌شود.<br /> <br /> * جرثومهٔ تفرقه را با انداختن مار سلطنت بر ضد قیام و به سود خامنه‌ای و نظام بنگرید که دم از وحدت و اتحاد هم می‌زند.<br /> <br /> با همان الگوی «همه با هم خمینی» که اکنون می‌خواهد «فراسوی» سلطنت و جمهوری، برای این‌که بین این دو «تبعیض» پیش نیاید قرار بگیرد و «کاملاً بی‌طرف» در کرسی ولایت مطلقه بنشیند! با فراخوان به ثبت‌نام در «اتوبوس مجانی» مملو از خصومت نسبت به جنبشی غرقه به خون که ۹۰درصد شهیدان آزادی در ۴۴سال گذشته بالاخص قتل‌عام زندانیان سیاسی از آن برخاسته‌اند.<br /> <br /> <br /> رود خروشان خون شهیدان در پرتو مهر تابان مقاومت و آزادی ایران ضامن پیروزی محتوم خلق ماست<br /> <br /> انقلاب دموکراتیک نوین ایران پیروز می‌شود<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۱ اسفند ۱۴۰۱ ==<br /> &lt;blockquote&gt;ملغمهٔ «سلطنت انتخابی» که بچه شاه می‌گوید<br /> <br /> مترادف سلطنت مادام‌العمر فقیه منتخب خبرگان در رژیم ولایت است<br /> <br /> دوبله‌خوری خمینی و خامنه‌ای در جمع فوق‌متناقض جمهوری و ولایت فقیه با یکدیگر در قانون اساسی رژیم بود که ۴۴سال است آن را با نعره‌های «مرگ بر ضد ولایت فقیه» می‌پوشانند. به همین خاطر ما قانون اساسی این رژیم را تحریم کردیم و به آن رأی ندادیم. خشت کج از همانجا کار گذاشته شد. هر شخص و جریان سیاسی که به قانون اساسی ولایت فقیه رأی مثبت داد، به حاکمیت جمهور مردم خیانت کرد و خنجر زد. امروز دم زدن از هر گونه سلطنت همان خشت خیانت است. بالا بردن عکس سردژخیم ساواک در کنار عکس شاه و بچه‌اش در تجمع بقایای سلطنت در مونیخ علامت آشکار همین حقیقت است. ملغمهٔ سلطنت انتخابی، دوبله‌خوری فوق متناقض دیگری با همان سبک خمینی و خامنه‌ای است.<br /> <br /> به مونیخ رفتن بچه شاه از قضا نشان می‌دهد که دولتهای غربی در عین‌ این‌که می‌خواهند برای رژیم خط و نشانی بکشند، عزم تغییر و سرنگونی ندارند و جدیتی در کار نیست. این هم که برخلاف همهٔ دعاوی وحدت و اتحاد، اصل حرف بچه شاه و زینت‌المجالس همراه، علیه مجاهدین بود، این موضوع را به‌خوبی برای رژیم روشن می‌کند.<br /> <br /> جالب این‌که بعد از ۴۰سال، کسانی که با رژیم آخوندی دست می‌دادند یا به انحاء مختلف دست تکان می‌دادند، اکنون در مونیخ دولتها را فرا می‌خوانند که با این رژیم دست ندهند! با تأخیر ۴۰ساله البته حرف بسیار خوبی است. اما ابتدا «خود شکن». یعنی اگر دیکتاتوری و غصب و سرقت حاکمیت مردم ملاک و معیار است، در این صورت اول «خود» باید هر گونه دست دادن و گفتگو و مذاکره با شیخ و شاه و بقایای آنها را تحریم کنید.<br /> <br /> از این شاکی و ملولند که چرا مجاهدین و شورای ملی مقاومت ایران با آنان صحبت و دیالوگ نمی‌کنند. یادشان رفته که بهشتی و کیانوری تا کجا و چقدر و چگونه به عبث تلاش کردند ما را در «خط امام» به گفتگو و مذاکره و نیز مناظره در تلویزیون بکشانند. هیهات...<br /> <br /> بگذارید بار دیگر تصریح کنم که دست دادن با شیخ و شاه و بقایای آنها کار ما نیست. برای پرهیز از دیکتاتوری و وابستگی که خط قرمز عبورناپذیر جبهه خلق و ضدخلق است و برای حاکمیت جمهور مردم می‌خواهیم دست‌هایمان پاکیزه بماند و آلوده نشود.<br /> <br /> جبهه خلق با شاخص حاکمیت جمهور مردم ابداع ما نیست. من درآوردی نیست. زیر حاکمیت رژیم‌های استبدادی یا وابسته، نمی‌توان و نباید مانند دموکراسی‌های غربی طیفی از راست به چپ یا از چپ به راست ترسیم و تقسیم کرد.<br /> <br /> تا فاشیسم و دیکتاتوری حاکم است، تا زمانی که حق حاکمیت مردم غصب شده و به سرقت رفته است، ابتدا باید جبهه خلق و ضدخلق تعیین‌تکلیف شود.<br /> <br /> در دنیای واقعی، اشیاء با ضدشان شناخته و تعریف می‌شوند «جنگ اضداد است این عمر جهان». سخن گفتن و دم زدن صوری از آزادی و استقلال کافی نیست. نباید در سطح درجا زد و توقف کرد. باید خط قرمز و مرزبندی سرخ و آتشین با دیکتاتوری و وابستگی را شناخت و پاس داشت و برای آن قیمت داد. بدون تعیین‌تکلیف جبهه خلق و خط قرمز آن با ضدش، راه برای «همه با هم» باسمه‌ای که در واقع همان «همه با من» شاه و خمینی است، باز می‌شود و به «حزب فقط رستاخیز» یا «حزب فقط حزب‌الله» می‌انجامد.<br /> <br /> ۷۸سال پس از جنگ جهانی دوم و سقوط فاشیسم هیتلری هنوز در آلمان استفاده از نمادهای نازی از قبیل صلیب شکسته جرم است. حتی انکار هولوکاست هم جرم است.<br /> <br /> قسم به درد و رنج بیکران خلق اسیرمان، قسم به خون یاران و رود خروشان خون شهیدان که در ایران هم، فاشیسم دینی و فاشیسم سلطنتی و نمادهای آن و هم‌چنین انکار جنایت‌های شاه و شیخ و ساواک و اطلاعات و سپاه، جرم است.<br /> <br /> انقـلاب دموکراتیک نویـن ایـران پیـروز می‌شود&lt;/blockquote&gt;<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۲۲ بهمن ۱۴۰۱ ==<br /> به دنبال سخنان رضاپهلوی در دانشگاه جرج‌ تأون و «بخشی از مشکل» دانستن مجاهدین خلق به شکل تلویحی و «اتوبوس مجانی» شمردن مشارکت سیاسی با خود، مسعود رجوی طی پیامی در روز ۲۲ بهمن ۱۴۰۱ گفت:&lt;blockquote&gt;مسعود رجوی-۲۲ بهمن ۱۴۰۱<br /> <br /> «اتوبوس مجانی» استبداد و وابستگی با سرنشینان ساواکی، آزادیخواهان و استقلال‌طلبان را به سلول‌ها و تپه‌های اوین می‌برد.<br /> <br /> اتوبوس ضدمصدقی با پلاک ۲۸مرداد و رانندگی بچه شاه ارزانی ورثهٔ ساواک و ریزشی‌های شیخ و اصلاحاتش باد.<br /> <br /> این، جادهٔ گذار از عمامه و عبا و نعلین به شنل و چکمه‌های خونین و مسیر شناخته شدهٔ حرکت از ولایت فئودالی به بورژوازی نوکیسه بی‌دنده و ترمز است. برای آنها که به‌رغم دود و دم‌های این ایام، به چشم دیدند قطار «تمدن بزرگ» شاه آب‌نبات چوبی در آمد، خروس‌قندی دموکراسی اینان چنگی به دل نمی‌زند. به‌دلیل خصومت با انقلاب ضدسلطنتی و دشمنی با جمهوری دموکراتیک، فریب و بازی با کلمات است.<br /> <br /> انکار انقلاب ضدسلطنتی توهین به مردم ایران و لگدمال کردن اعلامیهٔ جهانی حقوق‌بشر و مشخصاً حق شورش و قیام علیه ستمگر به‌عنوان آخرین علاج بشر است.<br /> <br /> بی‌جواب گذاشتن «سلطنت یا جمهوری» و موکول کردن آن به بعد یا پای صندوق رأی، به بهانهٔ برهم نخوردن وحدت، انکار حاکمیت و رأی جمهور ملت است. این فریبکاری و خیانت و انحراف و تفرقه به سود رژیم ولایت است. هم‌چنان‌که مسایل اساسی دیگر مانند انحلال دستگاههای سرکوبگر رژیم، آزادی‌ها و حقوق زنان، حقوق ملیتها و زمانبندی تشکیل مؤسسان را هم نمی‌توان به بعد موکول کرد.<br /> <br /> به‌هر‌حال، زمان به عقب برنمی‌گردد و سلطنت هم نه در روسیه، نه در عراق، نه در افغانستان و نه در ایران دوباره باز نمی‌گردد.<br /> <br /> دم زدن صوری از اتحاد، بدون ابطال شناسنامهٔ دیکتاتوریهای شاه و شیخ همان «همه با من» خمینی است.<br /> <br /> خمینی در مورد مهمترین موضوعات مانند آزادی‌های دموکراتیک، حقوق زنان، حقوق ملیتها و رابطهٔ دین و دولت یا به بعد از سقوط شاه موکول می‌کرد، یا کلی‌بافی و اسلام‌پناهی پیشه می‌کرد. او هم مدعی بود که پس از سقوط رژیم شاه چیزی نمی‌خواهد، به قم می‌رود و به طلبگی می‌پردازد.<br /> <br /> سپس با یک هواپیما مملو از مسافران مجانی، شامل میوه‌چینان و فرصت‌طلبان حرفه‌یی و کسانی که بسیار دیر آمده‌ اما خیلی زود می‌خواستند بروند، سر رسید. مجاهدین را که تازه از زندانها و شکنجه‌گاهها آمده بودند «منافق» خواند و در بازار قم «وسایل فساد» آنها را به نمایش گذاشت و بهتان زدن به آنان را ثواب شمرد. سرکوب کردستان و سایر ملیتها و اقلیتها و ادیان و مذاهب را هم همه می‌دانند.<br /> <br /> خمینی در قدم بعد علم «سلطنت مطلقه» برافراشت و سرانجام حکم قتل‌عام همهٔ مجاهدین سرموضع را صادر کرد.<br /> <br /> حالا هم اگر بچه شاه که برای زنان رزمندهٔ مجاهد دل می‌سوزاند که گوئیا به اجبار روسری دارند و وادار شده‌اند جدا از مردان بنشینند، راست می‌گوید و به راستی مدافع حقوق زنان است، حتی در چارچوب سلطنت موروثی باید مثل سلطنت‌های اروپایی اذعان و اعلام کند که خواهر بزرگترش ولیعهد شاه است! چرا باید ولیعهدی را از خواهر بزرگتر که بچه اول شاه هم بوده برباید؟<br /> <br /> اما فراتر از همهٔ اینها، اصل موضوع «جبهه خلق» است. سازمان مجاهدین خلق ایران و سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران از ۶دهه پیش بی‌خود و بی‌جهت به کلمه خلق نیاویختند. هم‌چنان‌که در سال۱۳۸۸ دوباره گفتیم و نوشتیم:<br /> <br /> «جبهه خلق» یا «جبهه مردم ایران» در برگیرندهٔ تمام طبقات و اقشار و جریانها و نیروها و افراد ایرانی است که خواستار سرنگونی دیکتاتوری و برقراری دموکراسی و در یک‌کلام خواستار حاکمیت جمهور مردم ایران هستند.<br /> <br /> <br /> بنابراین شاه و شیخ و بقایای حاکمیت و حکومت آنها ضدخلق هستند و در جبهه خلق جایی ندارند مگر با شرایطی که بحث جداگانه دارد و در سال۱۳۸۸ به تفصیل در کتاب قیام و سرنگونی آمده است.<br /> <br /> مرزبندی سرخ و آتشین بین جبهه خلق و ضدخلق یعنی مردم و ضدمردم با همهٔ اختلافاتشان در داخل جبهه خلق تنها مرزبندی واقعی و ضروری و حقیقی در عرصهٔ سیاسی است و هر کس مخدوش کند نه با ما، بلکه با آنها، در جبهه مقابل است.<br /> <br /> پله کردن تبهکاریها و نردبان ساختن از خیانتها و جنایت‌های خمینی و خامنه‌ای و بالا رفتن بر دوش رسانه‌ها برای پریدن به جبهه خلق و قرار گرفتن روی سر مردم کافی نیست. قبل از هر چیز شاخص عینی و علمی و تاریخی آزادیخواهی و استقلال‌طلبی در صحنهٔ سیاسی ایران به‌رسمیت شناختن مرزبندی ملی ایرانیان با دیکتاتوری و وابستگی است که در اصل «نه شاه، نه شیخ» خلاصه می‌شود. شعار «مرگ بر ستمگر، چه شاه باشه، چه رهبر» راهبند استبداد و استعمار است.<br /> <br /> بچهٔ شاه از سال۱۳۸۱ می‌گفت: «با تلفن، فاکس و ایمیل» با پاسداران در ارتباط است. در سال۱۳۸۸ در پی اصلاح‌طلبان داخل نظام دست‌بند سبز به دست می‌کرد. در ۱۳۹۷ در یک استراتژی فجیع آخوندپسند می‌گفت برای او «مهمترین مؤلفه در میان تمامی عوامل، نقشی است که نیروهای نظامی و شبه‌نظامی می‌توانند در این گذار ایفا کنند». هم‌چنین تصریح می‌کرد که «ما نمی‌توانیم (در ایران) به تغییر دست پیدا کنیم بدون این‌که تلاش کنیم که اکثریت این عناصر (سپاه و بسیج) را در طرف خودمان داشته باشیم» و «آنها باید بدانند که اولین نیروی تضمین‌کننده امنیت و ثبات آینده ایران در واقع خودشان هستند».<br /> <br /> اکنون در این استراتژی «خشونت‌پرهیز» با وکالت مجازی و کسب نمایندگی و مرجعیت برای صحبت با سران خارجی برای نشاندنش بر تخت سلطنت از طریق «حداکثر مشارکت» و همراهی با «نیروهای انتظامی» درصدد است «قشر خاکستری» را هم با خود همراه کند!<br /> <br /> مجاهدین و شورای ملی مقاومت ایران را هم «بخشی از مشکل» می‌داند. در حالی که ما خطاب به او و بچه خامنه‌ای و نوهٔ خمینی گفته و تکرار می‌کنیم که «در ارتباط با پروژه‌های مطلوب نظام در بحبوحه‌ٔ قیام ما نه بخشی از مشکل بلکه تمامی مشکل بر سر راه ارتجاع و استعمار و مشخصاً دیکتاتوری و وابستگی هستیم». شاه پس از سقوط گفت بزرگترین اشتباه او آزاد کردن تروریستها از زندان بوده است.<br /> <br /> واضح است که مثل همهٔ انقلاب‌ها، ترفندها و توطئه‌ها و برچسب‌ها تا روز آخر ادامه دارد. اما پیشرفت انقلاب دموکراتیک جایی برای رنگ‌آمیزی و قالب کردن بقایای شاه و رجعت به گذشته با تحریف تاریخ به ضرب فیلم‌های تبلیغاتی ۵۰-۶۰سال پیش باقی نمی‌گذارد.<br /> <br /> شیطان‌سازی‌ها و خراب کردن فضا البته ادامه می‌یابد اما این بار به‌خاطر تعمیق انقلاب، مصادره کردن آن با ارتجاع از طریق پاس‌کاری بین شیخ و شاه با هیچ دجالیت و جادو و گمانه‌زنی امکان‌پذیر نیست.<br /> <br /> <br /> رود خروشان خون شهیدان در پرتو مهر تابان مقاومت و آزادی ایران ضامن پیروزی محتوم خلق ماست<br /> <br /> انقلاب دموکراتیک نوین ایران پیروز می‌شود.&lt;ref&gt;[https://leader.mojahedin.org/i/%D9%85%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF-%D8%B1%D8%AC%D9%88%DB%8C-%DB%B2%DB%B2-%D8%A8%D9%87%D9%85%D9%86-%DB%B1%DB%B4%DB%B0%DB%B1-%D8%A7%D8%AA%D9%88%D8%A8%D9%88%D8%B3-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%86%D8%B4%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%A7%D9%88%D8%A7%DA%A9%DB%8C-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%82%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%B7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D9%84 پیام مسعود رجوی - ۲۲ بهمن ۱۴۰۱]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۲۵ دی ۱۴۰۱ ==<br /> <br /> روز بیست و پنجم دی ماه پس از قطعی گاز در بسیاری از استانی‌های کشور مسعود رجوی طی پیامی گفت:&lt;blockquote&gt;به این رژیم باید در مورد گاز هم درس آتشین و شعله‌وری مانند بنزین در قیام آبان ۹۸ داد<br /> <br /> میهن اشغال شدهٔ ما از بابت ذخایر گاز در جهان در رتبهٔ دوم قرار دارد. مردم ایران لااقل برای یک قرن ذخیرهٔ گاز دارند.<br /> <br /> مشکل در رژیم غارتگر و بی‌عرضه‌ای است که خامنه‌ای بر طبل میان‌تهی ”دانش بنیان“ آن می‌کوبد.<br /> <br /> به این رژیم باید در مورد گاز هم درس آتشین و شعله‌وری مانند بنزین در قیام آبان ۹۸ داد.<br /> <br /> مسعود_رجوی  - ۲۵ دی ۱۴۰۱&lt;ref&gt;[https://leader.mojahedin.org/i/%D9%85%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF-%D8%B1%D8%AC%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%B1%DA%98%DB%8C%D9%85-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF-%DA%AF%D8%A7%D8%B2-%D9%87%D9%85-%D8%AF%D8%B1%D8%B3-%D8%A2%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D8%B4%D8%B9%D9%84%D9%87-%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D9%86%D8%B2%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%A7%D8%AF مسعود رجوی: به این رژیم باید در مورد گاز هم درس آتشین و شعله‌وری مانند بنزین در قیام آبان ۹۸ داد]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ‍‍۱۹ دی ۱۴۰۱ ==<br /> &lt;blockquote&gt;تعادل پیشین بازگشت‌ناپذیر استدرود بر مردم و جوانان از جان گذشته در کرج و تهران<br /> <br /> بامداد امروز کاری کردید کارستان درس تبیین ما از سال۵۸ رو در روی خمینی و خامنه‌ای همین است.شیفتگان آزادی باید شورش و طغیان کنند. زنجیر و زندان بشکنند<br /> <br /> مسعود_رجوی  - ۱۹ دی ۱۴۰۱&lt;/blockquote&gt;<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی - ۱۸ آذر ۱۴۰۱ ==<br /> پس از اعدام محسن شکاری مسعود رجوی طی پیامی گفت:<br /> <br /> &lt;blockquote&gt;پیام اعدام قهرمان شهید محسن شکاری<br /> <br /> خط خامنه‌ای برای مهار و جمع کردن قیام را باید با شورش و آتش در هم شکست<br /> <br /> سپاه پاسداران خامنه‌ای در جمعبندی وقایع روزهای ۱۴ و ۱۵ و ۱۶آذر به او گزارش کرده است تعداد کشته‌های اغتشاشگران در روزهای ۱۴ و ۱۵ و ۱۶آذر به نسبت ۲۴ و ۲۵ و ۲۶آبان به‌مراتب کمتر است. مهم‌تر این‌که «میزان اعتصاب و تجمعات حاکی از شکست پروژهٔ معاندین تاکنون است» و «نسبت به فراخوان گذشته معاندین در تاریخ ۲۴ تا ۲۶ آبان‌ماه حجم اعتصاب کاهش محسوس داشته و روند کاهشی حدود ۳۵درصدی استقبال از فراخوانها را نشان می‌دهد».<br /> <br /> به همین خاطر رئیسی روز بعد از ۱۶آذر در رباط کریم ادعا کرد که رژیم یک بار دیگر «دشمن را ناکام» گذاشته و تأکید کرد «یک راه بیشتر ما نداریم، نه عقب‌نشینی و نه توقف و ایستایی، فقط پیشرفت»! جلاد می‌خواست به پاسداران و بسیجی‌ها چنین القا کند که اعدام محسن را که ساعاتی قبل انجام داده بود، تیر خلاص قیام بدانند. اما هیهات! و باز هم باید تأکید کرد که وضعیت و تعادل پیشین بازگشت‌ناپذیر است.<br /> <br /> اما برای پیروزی باید خط خامنه‌ای را بی‌امان و به قدر توان در همه جا با شورش و آتش در هم شکست<br /> <br /> هم‌چنان که ستاد اجتماعی مجاهدین در داخل کشور اعلام کرده است، خط قرمز رژیم «خشونت پرهیزی» جوانان شورشگر و نزدیک نشدن آنها به آتش و شورش است.<br /> <br /> بسیاری در داخل رژیم گمان می‌کردند که خامنه‌ای این بار هم مانند آبان۹۸ به سرکوب حداکثری و کشتار بزرگ روی می‌آورد. اما هم‌چنان که کمیسیون امنیت و ضدتروریسم شورای ملی مقاومت ایران با انتشار ۱۰سند «خیلی محرمانه» از سرکردهٔ کل سپاه و سرکردهٔ سپاه در تهران بزرگ برملا کرد، خط کار خامنه‌ای سرکوب قیام با «حداقل هزینه» است تا وقتی «خلاف آن اقتضا کند».<br /> <br /> دستورالعمل سرکردهٔ سپاه که در اطلاعیه شماره ۳ کمیسیون امنیت و ضدتروریسم شورا افشا شده، بسیار روشنگر است:<br /> <br /> تاریخ: ۱۹مهر ۱۴۰۱<br /> <br /> خیلی محرمانه<br /> <br /> در بارهٔ اغتشاشات روزهای اخیر در کشور و طراحی دشمن برای تحریم و تشدید خشونت و تعرض به اماکن و نیروهای نظامی، انتظامی با هدف اجرای پروژهٔ کشته‌سازی، به‌رغم ابلاغیات متعدد مبنی بر استفاده از سلاحهای امنیتی ناتوان کننده (غیرکشنده)، بعضاً شاهد بکارگیری غیراصولی سلاح گرم، توسط برخی از یگانها بوده که نتایج سویی از جمله: افزایش آمار کشته‌ها، تشدید ناآرامی‌ها و ایجاد خوراک تبلیغاتی را به‌دنبال خواهد داشت.<br /> <br /> لذا به‌منظور پیشگیری از تلفات انسانی و افزایش هزینه‌های معنوی و مادی برای انقلاب اسلامی موارد زیر جهت اجرا ابلاغ می‌گردد:<br /> <br /> ۱-اشراف اطلاعاتی و پیش بینی دقیق تجمعات و اغتشاشات احتمالی به‌منظور انجام اقدامات پیش‌گیرانه و عملیات پیش‌دستانه و جلوگیری از شکل‌گیری تجمعات و اغتشاشات غیرقانونی، مورد تأکید قرار گیرد.<br /> <br /> ۲- حفاظت از اماکن و مقرهای انتظامی و نظامی و به‌ویژه اماکن نزدیک به محلهای تجمع و اغتشاش (کانون‌های ناآرامی) به‌صورت کاملاً اطمینان‌بخش، تشدید و تقویت شود و تمهیدات لازم برای مقابله با یورش احتمالی افراد اغتشاشگر به این اماکن با ابزار و تجهیزات ضداغتشاش و غیرکشنده، پیش‌بینی، توزیع و آموزش داده شود و این موضوع مورد نظارت مستمر نیز قرار گیرد.<br /> <br /> ۳- در مواقع ضروری و برای دفاع از اماکنی که اغتشاشگران یا افراد مسلح در حال نفوذ و ورود به این اماکن هستند، فقط از سلاح غیرکشنده مانند وینچستر (با ساچمهٔ پلاستیکی و غیرکشنده) در حد نیاز و توسط افراد آموزش دیده استفاده شود.<br /> <br /> چنان‌چه برای دفاع از اماکن نظامی، چاره‌ای به جز استفاده از سلاح جنگی نباشد، از این سلاح صرفاً توسط افراد مشخص و با تجربه و به‌صورت کاملاً هدفمند استفاده شود.<br /> <br /> ۴- انتظار می‌رود تا فرماندهان میدانی با مدنظر قرار دادن فرامین فرماندهی معظم کل قوا و رعایت ابلاغیه‌های ستاد کل نیروهای مسلح، با برخورد حکیمانه و هوشمندانه به شکلی عمل نمایند تا تلفات انسانی خودی، اغتشاشگران و مردم عادی (کشته و مجروح) به حداقل رسیده و بهانه‌یی به دست دشمن و گروه‌های معاند داده نشود.<br /> <br /> لازم به ذکر است که در اجرای بندهای ۱ تا ۴ فوق، ملاحظات اساسی زیر حتماً مدنظر قرار گیرد:<br /> <br /> الف- حمل سلاح گرم برای تأمین نیروهای عمل کننده‌ٔ خودی در حین استقرار، و تأمین ستون‌کشی، بلامانع و استفاده از آن در این موضوع برابر قانون به کارگیری سلاح خواهد بود.<br /> <br /> ب- حمل و به کارگیری سلاح گرم، توسط تیم های عملیات ویژه، برای دستگیری و مقابله با عوامل مسلح و تروریست مطابق با ضوابط و مقررات مصوب، بلامانع خواهد بود.<br /> <br /> سرلشگر پاسدار حسین سلامی فرمانده قرارگاه ثارالله تهران<br /> <br /> تنها راه برای آزادی، ارتش آزادی و جنگ صد برابر با تهاجم حداکثر است<br /> <br /> این‌چنین انقلاب دموکراتیک نوین ایران پیروز می‌شود&lt;ref&gt;[https://leader.mojahedin.org/i/%D9%85%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF-%D8%B1%D8%AC%D9%88%DB%8C-%DB%B1%DB%B8-%D8%A2%D8%B0%D8%B1-%DB%B1%DB%B4%DB%B0%DB%B1-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D9%82%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%B4%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%B1-%D8%AC%D9%85%D8%B9-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4 پیام مسعود رجوی پس از اعدام محسن شکاری]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۱۶ آذر ۱۴۰۱ ==<br /> ساعت چهار و نیم بامداد ۱۶ آذر مصادف با روز دانشجو مسعود رجوی طی پیامی به دانشجویان و جوانان مبارز گفت:<br /> <br /> &lt;blockquote&gt;مسعود رجوی-۱۶ آذر ۱۴۰۱<br /> <br /> (ساعت چهار و نیم بامداد)<br /> <br /> پیام به جوانان شورشگر و دانشجویان پیشتاز در تهران برای روز دانشجو<br /> <br /> از دشمن وارفته و روحیه باخته نهراسید<br /> <br /> با آمادگی کامل برای دفاع از خود و جنگ صد برابر با مزدوران سرکوبگر به صحنه بروید<br /> <br /> <br /> خامنه‌ای می‌خواهد ۱۶آذر را هر طور شده با کمترین قیمت از سر بگذراند. سپاه و اطلاعات رژیم درصدد دستگیری گسترده برای ممانعت از هر گونه تجمع یا راهپیمایی هستند. دستورالعمل‌های لازم «نسبت به برگزاری تور ایست و بازرسی» و بازداشت صادر شده و از ساعت ۸صبح چهارشنبه در بیش از ۱۰۰ نقطهٔ تهران به اجرا گذاشته می‌شود. به‌طور خاص خیابان انقلاب و محدودهٔ بازار و چند منطقه دیگر در تهران هدف‌های دشمن هستند. نازی‌آباد، جوادیه، ستارخان، هفت‌حوض، پونک، تهرانپارس و تجریش در این شمارند.<br /> <br /> از سوی دیگر با انتشار خبر رفتن رئیسی جلاد به دانشگاه تهران و سخنرانی در آنجا، رژیم می‌خواهد برای کنترل وضعیت و ممانعت از تجمع و حرکت در مسیر دانشگاه دست بازداشته باشد.<br /> <br /> ۱- دشمن بسیار خسته و فرسوده و وارفته و روحیه باخته است. در روز دانشجو باید در شورشی‌ترین شهر جهان درس جانانه‌ای به مزدوران سرکوبگر داده شود.<br /> <br /> ۲-هیچگونه ساده‌اندیشی در جنگ روا نیست. با آمادگی کامل برای دفاع از خود به صحنه بروید و آرایش دشمن را در هم بریزید. کوکتل جواب گله‌های موتوری و پاسدار و بسیجی است.<br /> <br /> ۳-تنها راه برای آزادی، ارتش آزادی و جنگ صد برابر با تهاجم حداکثر است.<br /> <br /> آتش جواب آتش<br /> <br /> انقلاب دمکراتیک مردم ایران پیروز می‌شود&lt;ref&gt;[https://leader.mojahedin.org/i/%D9%85%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF-%D8%B1%D8%AC%D9%88%DB%8C-%DB%B1%DB%B6%D8%A2%D8%B0%D8%B1-%DB%B1%DB%B4%DB%B0%DB%B1-%D8%B3%D8%A7%D8%B9%D8%AA-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1-%D9%86%DB%8C%D9%85-%D8%A8%D8%A7%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4%DA%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%881 مسعود رجوی ۱۶ آذر ۱۴۰۱]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۹ آذر ۱۴۰۱ ==<br /> مسعود رجوی پس از باخت تیم جمهوری اسلامی از تیم آمریکا و شادی سراسری مردم در ایران از باخت این تیم طی پیامی گفت:<br /> <br /> &lt;blockquote&gt;خامنه‌ای باخت و مردم ایران جشن گرفتند<br /> <br /> از هر توپ فوتبال هم باید گلوله‌یی آتشین بر سر و ریش رژیم ساخت<br /> <br /> مردم ما و ورزشکاران میهن‌پرست و ملی هوشیارند و از هر گونه دجالیت بیزارند<br /> <br /> ملی‌گرایی میان‌تهی مانند اسلام‌پناهی ریایی دیگر اثر ندارد<br /> <br /> تو دهنی محکم خلق به پادوهای ارتجاع و استعمار<br /> <br /> آنها که از مقاومت ایران و مجاهدین هنوز طلبکارند که چرا در سال۷۷ جام جهانی در لیون را به خیزش جهانی علیه خامنه‌ای و خاتمی تبدیل کردند؟<br /> <br /> چرا از سال۷۰ تأسیسات مخفی و پروژه‌های پنهان اتمی رژیم را پیاپی افشا کردند؟<br /> <br /> چرا از سال۶۰ خواهان تحریم نفتی و تسلیحاتی دیکتاتوری خون‌ریز دینی شدند؟<br /> <br /> چرا در جوال جنگ ضدمیهنی با شعار ”فتح قدس از طریق کربلا“ که خمینی برای بقای ولایت پهن کرده بود نرفتند؟<br /> <br /> و چرا در سال۶۱ پس از عقب‌نشینی قوای عراقی از خاک ایران<br /> <br /> پس از امضای بیانیه صلح توسط دولت عراق<br /> <br /> و پس از قبول طرح صلح شورای ملی مقاومت ایران به‌عنوان مبنای مذاکرات صلح<br /> <br /> گفتند همه تفنگ‌ها باید به سوی فاشیسم دینی نشانه برود<br /> <br /> <br /> به دستور خمینی دادستان ارتجاع در آبادان در روز ۲۵آبان سال۵۹ در یک حکم قضایی مقرر کرد مجاهدین طی ۲۴ساعت سنگرهای خود در جبهه جنگ با عراق را در همه جا تخلیه کنند. بلادرنگ تعقیب و دستگیری و شکنجه صدها مجاهد آغاز شد و سرجمع برای آنها ۲۸۶سال زندان معین کردند. جرم‌شان این بود که جدای از بسیج و پاسداران، به دفاع مشروع از وطن و خاک خود برخاسته بودند. بهشتی در همان زمان در اهواز با صراحت به مجاهد خلق مهدی ابریشمچی گفت خوزستان را هم از ما بگیرند بهتر از این است که شما در تهران حکومت را از ما بگیرید...<br /> <br /> از دیرباز ”به فرمودهٔ“ شاه و شیخ با چراغ قرمز ”سیاست‌ممنوع“، سرباز و پاسدار باید گوش به فرمان باشد و جنگ و سرکوب کند، دانشجو و دانش‌آموز باید درسش را بخواند، ورزشکار باید بازی‌اش را بکند، هنرمند باید اسباب انبساط خاطر باشد، کارگر و دهقان هم سرشان به کار خودشان باشد. تکلیف زنان هم روشن است.<br /> <br /> البته بنا به مصلحت هر گاه لازم باشد ”همه با هم“ باید ترک کالسکهٔ سلطنتی یا عقب درشکهٔ نظام ولایت، روضهٔ ملی‌گرایی بخوانند و سینهٔ اسلام‌پناهی بزنند و انقلابیون و شورشگران را به جای خود بنشانند.<br /> <br /> نزدیک به ۲۴۰۰سال پیش، ارسطو انسان را موجودی سیاسی تعریف کرد. راستی در دنیای انسانیت مگر می‌شود ورزش و هنر و ادبیات و علم و فرهنگ و اتمی و جنگ و صلح خنثی و بی‌سمت و سو داشت؟ این به‌معنی تسلیم و واگذار کردن این میدانها به رژیم حاکم است. خوشا مردم ایران که پس از یک قرن دیکتاتوری بسا هوشیارترند و باخت خامنه‌ای و تیمی را که در خدمت شلیک‌ها و خون‌ریزی او بود جشن گرفتند.<br /> <br /> باشد که با هر توپ گلوله‌یی آتشین بر دروازه رژیم ستمگر بنشیند<br /> <br /> انقلاب دمکراتیک مردم ایران پیروز می‌شود&lt;ref&gt;[https://leader.mojahedin.org/i/%D9%85%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF-%D8%B1%D8%AC%D9%88%DB%8C-%DB%B9-%D8%A2%D8%B0%D8%B1-%DB%B1%DB%B4%DB%B0%DB%B1-%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%AE%D8%AA-%D9%88-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D8%B4%D9%86-%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%86%D8%AF پیام مسعود رجوی ۹ آذر ۱۴۰۱]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۵ آذر ۱۴۰۱ ==<br /> مسعود رجوی پس از سخنرانی خامنه‌ای و تاکید او بر سرکوب تظاهر‌کنندگان طی پیامی گفت:&lt;blockquote&gt;خامنه‌ای باز هم نشان داد<br /> <br /> زبانی جز زبان قاطعیت و قهر و قدرت نمی‌فهمد<br /> <br /> وقتی خلیفهٔ ارتجاع توده‌های میلیونی مردم بپاخاسته را غافل و جاهل و مزدور می‌خواند<br /> <br /> وقتی می‌گوید هر اغتشاشگر و هر تروریستی باید مجازات شود و در این تردیدی نیست<br /> <br /> به زبان معکوس دیو و دد و به روشن‌ترین صورت گواهی می‌دهد حق با مقاومت ایران است<br /> <br /> تنها راه نجـات خلـق، ارتـش آتـش و آزادی است<br /> <br /> ۱-حرفهای امروز خامنه‌ای از جمیع جهات بیان بن‌بست و درماندگی است و هیچ برون‌رفت و گریزگاهی ندارد.<br /> <br /> ۲-ترس از ریزش و شقه زیر ضرب قیام خاموشی‌ناپذیر سراپای خامنه‌ای را به لرزه در آورده و تمام وجودش را مانند شاه در مرحله پایانی رعشه سرنگونی فراگرفته است.<br /> <br /> ۳-تعادل پیشین بازگشت‌ناپذیر است و زمان به عقب برنمی‌گردد. در تلهٔ سرنگونی افتاده و از هر سو که بچرخد خلاصی ندارد.<br /> <br /> ۴-صلح و امنیت بین‌المللی و منطقه‌یی ایجاب می‌کند که آمریکا و اروپا اکنون پس از مماشات و تأخیر بسیار، ماشهٔ برجام را بکشند.<br /> <br /> ۵-خوشا که شورشگران برای آزادی با همان زبان قهر و قدرت، خامنه‌ای و رژیم ولایت را با همهٔ نیروهایش خسته و فرسوده کرده‌اند و پیروزی می‌سازند.<br /> <br /> ۶-بطلان این‌که رژیم آلترناتیوی ندارد و ایران سوریه یا تجزیه می‌شود، بر همگان آشکار شده است.<br /> <br /> ۷-تنها کر و کوران صدای حقیقی ملت ایران برای سرنگونی و آزادی و برقراری جمهوری دمکراتیک را نمی‌شنوند.<br /> <br /> ۸-در پاسخ به آیه‌یی که خامنه‌ای دجالانه خطاب به بریده بسیجیان خواند که وا نروند و دچار افسردگی نشوند، هم‌چنان که در بیدادگاه نظامی شاه گفتم فقط یادآوری می‌کنم که همانا باطل رفتنی است:<br /> <br /> إِنَّ الْبَاطِلَ کَانَ زَهُوقًا . صبح نزدیک است.<br /> <br /> انقلاب دمکراتیک مردم ایران پیروز می‌شود.&lt;ref&gt;[https://leader.mojahedin.org/i/%D9%85%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF-%D8%B1%D8%AC%D9%88%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%B2-%D9%87%D9%85-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AC%D8%B2-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%A7%D8%B7%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D9%82%D9%87%D8%B1-%D9%88-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA-%D9%86%D9%85%DB%8C-%D9%81%D9%87%D9%85%D8%AF پیام مسعود رجوی - ۵ آذر ۱۴۰۱]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;<br /> <br /> <br /> == پیام مسعود رجوی - ۲۹ آبان ==<br /> پس از وقایع مهاباد و اوج گرفتن قیام و انقلاب در این شهر در روز ۲۸ و ۲۹ آبان ۱۴۰۱ و ارسال نیروهای سرکوبگر به این شهر مسعود رجوی طی پیامی در روز ۲۹ آبان گفت:<br /> <br /> &lt;blockquote&gt;مسعود رجوی - ۲۹ آبان ۱۴۰۱<br /> <br /> روزگار قیام و قطعی‌ترین نبرد به هر قیمت<br /> <br /> با حداکثـر تهـور و جسارت فرا رسیده است<br /> <br /> هر محله و هر کوچه و خانه و مغازه را باید به یک سنگر تبدیل کرد<br /> <br /> خامنه‌ای می‌گوید: «بساط شرارت جمع خواهد شد». ما می‌گوییم ابعاد و دامنهٔ انقلاب دمکراتیک نوین ایران ”پهن“ و گسترده و هر چه عمیق‌تر می‌شود، آتش شعله‌کش آن، اکنون ۲۴۳شهر میهن اسیر را در برگرفته است. روزگار قطعی‌ترین نبرد در سراسر ایران برای سرنگونی فاشیسم دینی و برای آزادی و حاکمیت جمهور مردم، فرا رسیده است. از تهران تا تبریز و مشهد و اصفهان، از شیراز تا اهواز و کرمان و زاهدان، از ارومیه تا بندرعباس و قزوین و همدان، از کرمانشاه تا اردبیل و ایلام و زنجان و یکایک شهرهای گیلان و مازندران و کردستان‌خون‌فشان.<br /> <br /> خامنه‌ای می‌گوید شورشگران «می‌خواهند شرارت کنند» و «مردم از اینها متنفرند». بیش از نیم‌قرن است که به یاوه‌های شاه‌پسند و اراجیف شیخ‌ساخته عادت داریم. اما صورت مسأله این است که چه کسی و کدام طرف باید سرنگون و ملعون خلق و تاریخ شود. پیشتازان و رزم‌آوران آزادی، یا اربابان و عساکر دیکتاتوری؟<br /> <br /> خدا، همان خدای رنگین‌کمان ۵۷ و ۶۰ و ۶۷ و ۷۸ و ۸۸ و ۹۶ و ۹۸ است که جبارانی مانند خامنه‌ای را شرورترین جنبندگان نابخرد روی زمین توصیف کرده است. چرا که نسبت به حقایق و حقوق خلایق «کر و گنگ» هستند: إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِندَاللّهِ الصُّمُّ الْبُکمُ الَّذِینَ لاَ یَعْقِلُونَ.<br /> <br /> اما وقتی که توده‌های مردم در همه جا بپا خاسته‌اند، پیشتاز باید یک گام جلو باشد و در پس حوادث و توده‌ها حرکت نکند. چیزی غیر از این زیبندهٔ پیش‌آهنگ انقلابی و حزب و سازمان رهبری‌کننده نیست. هر محله و هر کوچه و خانه و مغازه را باید به یک سنگر تبدیل کرد.<br /> <br /> روزگار قیام و قطعی‌ترین نبرد به هر قیمت با حداکثر تهور و جسارت فرا رسیده است<br /> <br /> شـورشگـران پیــروزی می‌سـازند&lt;ref&gt;[https://leader.mojahedin.org/i/%D9%85%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF-%D8%B1%D8%AC%D9%88%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B2%DA%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D9%82%D8%B7%D8%B9%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%86%D8%A8%D8%B1%D8%AF-%D8%A8%D9%87-%D9%87%D8%B1-%D9%82%DB%8C%D9%85%D8%AA-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%D8%AF%D8%A7%DA%A9%D8%AB%D9%80%D8%B1-%D8%AA%D9%87%D9%80%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%AC%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D9%81%D8%B1%D8%A7-%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA پیام مسعود رجوی در روز ۲۹ آبان ۱۴۰۱ پس از وقایع مهاباد]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی - ۲۷ آبان ==<br /> مسعود رجوی پس از به آتش کشیدن خانه‌ی اجدادی خمینی در خمین طی پیامی گفت:<br /> <br /> &lt;blockquote&gt;خشم خلق و جوشش خون مجاهدین سرموضع و سربدار<br /> <br /> به فتوا و حکم خمینی در قتل‌عام ۶۷<br /> <br /> خانهٔ دجال ضدبشر و دزد بزرگ انقلاب ۵۷ را به آتش کشید<br /> <br /> سلام و درود بر مردم و جوانان شورشگر در خمین<br /> <br /> در پاکسازی شهرشان از نماد پلیدی دوران و ضحاک خون‌آشام زمان<br /> <br /> نوبت جماران و بتکدهٔ ولایت در اطراف قبر خمینی در جنوب تهران<br /> <br /> که قبه و بارگاه شرک و ارتجاع و جاهلیت است فرا خواهد رسید<br /> <br /> مسعود_رجوی-۲۷  آبان ۱۴۰۱&lt;ref&gt;[https://leader.mojahedin.org/i/%D9%85%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF-%D8%B1%D8%AC%D9%88%DB%8C-%D8%AE%D8%B4%D9%85-%D8%AE%D9%84%D9%82-%D8%AC%D9%88%D8%B4%D8%B4-%D8%AE%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D9%88%D8%B6%D8%B9-%D8%B3%D8%B1%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87%D9%94-%D8%AF%D8%AC%D8%A7%D9%84-%D8%B6%D8%AF%D8%A8%D8%B4%D8%B1-%D8%AF%D8%B2%D8%AF-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%DB%B5%DB%B7-%D8%A2%D8%AA%D8%B4-%DA%A9%D8%B4%DB%8C%D8%AF پیام مسعود رجوی - ۲۷ آبان]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۲۶ آبان ۱۴۰۱ ==<br /> <br /> مسعود رجوی پس از اعتراضات گسترده در سالگرد آبان طی پیامی گفت:<br /> <br /> &lt;blockquote&gt;خامنه‌ای امروز تهران را با به صحنه آوردن ۴۰هزار پاسدار و بسیجی و ۱۰هزار وحوش انتظامی در چنگ نگهداشت. اما فردا چه می‌کند؟!<br /> <br /> شورشی‌ترین شهر جهان تب‌دار و ملتهب است<br /> <br /> از ایذه و بوکان تا سمیرم و بهشهر و کامیاران و شیراز و تبریز و سراسر ایران<br /> <br /> گیرم که میزنی؟ گیرم که می‌کشی؟ با رویش ناگزیر جوانه و جوشش خون کودک معصوم ۱۰ساله چه می‌کنی؟&lt;ref&gt;[https://leader.mojahedin.org/i/%D9%85%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF-%D8%B1%D8%AC%D9%88%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B5%D8%AD%D9%86%D9%87-%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%86-%DB%B4%DB%B0%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%B3%DB%8C%D8%AC%DB%8C-%DB%B1%DB%B0%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D9%88%D8%AD%D9%88%D8%B4-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%DA%86%D9%86%DA%AF-%D9%86%DA%AF%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7 پیام مسعود رجوی- ۲۶ آبان ۱۴۰۱]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۲۱ آبان ۱۴۰۱ ==<br /> <br /> <br /> سازمان اطلاعات سپاه پاسداران در یک «اطلاعیه مهم درباره تماس‌های مشکوک برای دعوت به اغتشاشات» که به‌صورت کلیپ هم منتشر کرد، از «ملت ایران» خواهان جاسوسی علیه مجاهدین و خواسته‌های آنها مبنی بر شعارنویسی و به آتش کشیدن مظاهر حاکمیت رژیم شد.سازمان اطلاعات سپاه پاسداران اعلام کرد: در صورتیکه از شما درخواستهایی از قبیل انجام اقدامات تخریبی هم‌چون آتش زدن اماکن، تابلوها و نمادها یا شعار نویسی، تهیه عکس و فیلم از اماکن خاص نظامی و مذهبی و یا برگزاری تجمع و تظاهرات و امثال این موارد را داشت، این ارتباطات از سوی مجاهدین خلق با شما برقرار شده است.<br /> <br /> اطلاعات سپاه می‌افزاید: لذا در اولین فرصت ضمن مسدود نمودن آن ارتباط در فضای مجازی مراتب را به نزدیک‌ترین واحد اطلاعات سپاه محل سکونت خود و یا شماره تلفن ۱۱۴ به اطلاعات سپاه اعلام نمایید.<br /> <br /> مسعود رجوی طی پیامی در این رابطه گفت:&lt;blockquote&gt;مسعود رجوی: این منتهای درماندگی در برابر قیام و کانون‌های شورشی و ارتش بزرگ آزادی است. هموطنان ستمدیده بلوچ روز جمعه می‌خروشیدند «مرگ بر خامنه‌ای، لعنت بر خمینی»<br /> <br /> خمینی در تابستان سال۶۰ در حضیض استیصال در برابر مجاهدین پرده‌های روحانیت و مرجعیت را بالکل کنار زد و در سخنانش در روز ۲۷مرداد ۱۳۶۰ با صراحت «جاسوسی» و «دروغ گفتن» علیه مجاهدین و حتی «شرب خمر» برای حفظ نظام را «واجب» اعلام کرد.<br /> <br /> مسعود رجوی: خمینی هم‌چنین درمانده در برابر میلیشیای مجاهد خلق از «سازمان اطلاعات ۳۶ میلیونی» کمک خواست. خوشا دههٔ هشتأدیها و دههٔ هفتادی‌ها و تمامی شورشگرانی که خامنه‌ای را هم به صدور چنین اطلاعیه‌های مفتضحی مبنی بر جاسوسی و خبرچینی عمومی کشانده‌اند.<br /> <br /> ترس و وحشت خلیفهٔ فرتوت و مفلوک از ارتباط با مجاهدین که سرخ‌ترین نام در قاموس ارتجاع است و او را به لرزه سرنگونی می‌اندازد، قابل فهم است. در قدمهای بعد باید منتظر تسخیر مراکز رژیم و پاسداران ولایت باشد.<br /> <br /> مسعود_رجوی-۲۱  آبان ۱۴۰۱&lt;ref&gt;[https://t.me/Strategy_gh/5178 استراتژی قیام و سرنگونی- کانال تگلرامی]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی-۱۳ آبان ۱۴۰۱ ==<br /> سلام بر شهیدان و ستمدیدگان در سیستان و بلوچستان در پنجاهمین روز قیام که تاکنون بالاترین بهای خونین در سراسر ایران را پرداخته‌اند. جنگاوران مظلوم و دلاور بلوچ با بالاترین تعداد شهیدان می‌خروشند:<br /> از زاهدان تا تهران جانم فدای ایران<br /> امروز مردم خاش و زاهدان، راسک و سراوان، سرباز و ایرانشهر و سوران پیشاپیش مردم ایران، بر همهٔ نقشه‌ها و نمایش‌های رژیم ولایت در ۱۳ آبان مهر ابطال زدند. ثابت کردند خامنه‌ای در مقابله با قیام خلق قهرمان آب در هاون می‌کوبد و شن می‌پزد!اما دشمن زبون حساب خون‌ریزیهای بی‌دریغ را پس خواهد داد.<br /> وَسَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنقَلَبٍ یَنقَلِبُونَ<br /> ستمگران به‌زودی خواهند دانست به کدامین جایگاه می‌روند<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی -۱۱ آبان ۱۴۰۱==<br /> فرافکنی و وارونه‌گویی خامنه‌ای پس از سیلی آتشین قیام<br /> در آویختن به مصدق برای شبیه‌سازی دجالگرانه انقلاب با ارتجاع و با کودتای استعماری ۲۸مرداد<br /> در چهل و هشتمین روز قیام خامنه‌ای در منتهای درماندگی ادعا کرد که گویا آمریکا و شرکاء برنامه دارند رژیم را سرنگون کنند. اما «ملت ایران زد توی دهنشان بعد از این هم خواهد زد توی دهنشان»!<br /> همه می‌دانند که این وصله‌ها به آمریکا و اروپا نمی‌چسبد و ۴دهه گفته‌ایم که اگر از مماشات و امتیاز دادن به رژیم و میدان دادن به مزدورانش و آلترناتیوسازیهای پوشالی و استعماری و از برچسب و پرونده‌سازیهایی مانند ۱۷ژوئن به نفع رژیم دست بردارند، ما را بس. در امر سرنگونی رژیم هم خلق قهرمان با فرزندان آزادی‌ستان کفایت است.<br /> ما دیدیم که آمریکا چگونه پایگاههای ارتش آزادیبخش ملی ایران در خاک عراق را به درخواست رژیم و برای رژیم بمباران و مجاهدین را هم خلع‌سلاح کرد. اما بمباران و خلع‌سلاح نیروهای سرکوبگر رژیم را هیچگاه ندیدیم. اکنون خامنه‌ای با سخافت آمریکا را به حمایت «از تروریسم کور» مجاهدین متهم می‌کند که «منجر به هزاران» کشته در رژیم شده است.<br /> بنابراین اصل موضوع پنهان کردن یک جنگ عظیم بین انقلاب و ارتجاع، و این است که شیخ هم مانند شاه، در واپسین مرحله می‌خواهد بگوید که هر چه هست زیر سر خارجی و اجنبی است و انقلاب و قیام مردم ایران از اساس موضوعیت ندارد. از این‌رو به گفتهٴ خامنه‌ای ملت ایران زد توی دهنشان و بعد از این هم خواهد زد...<br /> خلیفهٴ سیلی خوردهٴ ارتجاع بیش از این نمی‌توانست فرافکنی و وارونه‌گویی کند. اما ما صبر می‌کنیم تا سیلی‌های آتشین ملت ایران، به‌ویژه جوانانی را که به‌گفته او دچار «هیجان و احساسات» شده‌اند هر چه بیشتر و بیشتر بر بناگوش نظام ببینیم. آن‌قدر که بند از بند رژیمش بگسلند. همان انقلابیون و شورشگرانی که دیکتاتوری شاه را هم ساقط و سرنگون کردند.<br /> پشتک و واروی آخوندی در بارهٴ کودتای ۲۸مرداد ۱۳۳۲ و این‌که آمریکائی‌ها دشمنی با ملت ایران را از آن روز شروع کردند و به «مصدق فرنگی‌مآب» هم رحم نکردند، کسی را نمی‌فریبد و شأن مصدق کبیر فراتر از زخم‌زبانهای مرتجعین است. درآویختن به مصدق برای شبیه‌سازی دجالگرانهٔ انقلاب دمکراتیک مردم ایران با کودتای استعماری و ارتجاعی ۲۸مرداد دردی دوا نمی‌کند.<br /> بر کسی پنهان نیست که ایل و تبار خمینی و آخوندهای ارتجاعی علیه مصدق و با شاه و دربار بودند. کاشانی بود که صراحتاً خواهان اعدام مصدق شد. خمینی در آن روزگار آخوند دست چندمی زیر قبای کاشانی و در همه جا با او علیه مصدق بود. کما این‌که پس از انقلاب ضدسلطنتی هم آشکارا به‌خاطر «سیلی خوردن» مصدق (در همان کودتای ۲۸مرداد) شکرگزاری می‌کرد.<br /> نمونهٴ دیگر پیامی است که خمینی در دوران بریدگی، پس از چند ماه حصر در قیطریه تهران، در نیمه آبان ۱۳۴۲ برای کندی رئیس‌جمهور وقت آمریکا فرستاد، عذر تقصیر خواست و نوشت مبادا حملات لفظی (و مصلحتی) او به آمریکا سوءتعبیر شود چرا که او در واقع خصومتی با آمریکا ندارد. در گروگانگیری آبان ۵۸ و در اعدام‌های انبوه دههٔ ۶۰ و در قتل‌عام زندانیان ما هم ثابت شد که ضدیت و خصومت خمینی و ارتجاع ولایت فقیه، قبل از همه با انقلاب و رشیدترین فرزندان مردم ایران است. هم‌چنین ثابت شد که دشمن ما همین‌جاست به دروغ می‌گویند که در عراق و قدس و آمریکاست.<br /> بوالعجب این‌که خامنه‌ای به ۳۰۰میلیون آمریکایی طعنه «انحطاط» می‌زند که چرا به رئیس‌جمهورانی از قبیل ترامپ و بایدن رأی دادند و آنها را سر کار آوردند. از فرط خرفتی فراموش کرده است که خودش چه جلادی را از صندوق بیرون کشیده و به ریاست‌جمهوری رژیمش گماشته است!<br /> وانگهی یادش رفته است که در روز ۱۴خرداد ۱۳۶۸ خودش در جلسه خبرگان ارتجاع بعد از مرگ خمینی درباره مرجعیت و رهبری خودش گفت: «واقعاً باید خون گریست در جامعه اسلامی که حتی احتمال کسی مثل بنده در آن مطرح بشود، مسأله اشکال فنی دارد، اشکال اساسی دارد»... راستی هم که مردم ایران خون گریستند و خون می‌گریند. از اینروست که اکنون:<br /> هنگامه خشم و خروش و آتش است.<br /> == پیام مسعود رجوی ۸ آبان ۱۴۰۱ ==<br /> <br /> وقت عزا نیست که هنگامه خشم است، پیام به دانشجویان انقلابی و شورشگر در سراسر کشور - ۸آبان ۱۴۰۱<br /> <br /> پیام به دانشجویان انقلابی و شورشگر در سراسر کشور<br /> خامنه‌ای و سپاه و بسیج و لباس‌شخصی و اطلاعات بدنامش دیشب و امروز بی‌دریغ و بدون کمترین ملاحظه و مراعات بر تنهای ”بی‌سپر“ شما ”تیغ و تبر“ کشیدند. با شلیک گاز و گلوله در داخل دانشگاهها و از نزدیک و حتی رو در رو مانند دانشگاه آزاد تهران واحد شمال.<br /> در آرایش جدید دشمن در برابر دانشجویان پیشتاز در خط مقدم بسیجی‌های دانشگاه با پرچم خرچنگ‌نشان، بلندگو به دست، به مأموریت لجن‌پراکنی پرداختند و آنگاه همراه با اطلاعاتی‌ها و لباس‌شخصی‌ها به ”ضرب حتی الموت“ (زدن تا حد مرگ) روی آوردند. کاش تصاویر ضرب و شتم دختران دانشجو در دانشکده فنی سنندج را همه ببینند تا نمونه‌یی از طرز رفتار وحوش ولایت که در همه دانشگاهها جریان دارد، رویت شود.<br /> همزمان در ابعاد کلان، پیامک‌های احضار دانشجویان به اطلاعات برای تهدید و دستگیری و ”ناپدید شدن“ با احکام اخراج از دانشگاه و خوابگاه به راه افتاده است تا دانشجویان از پا درآیند و دانشگاه تسلیم شود.<br /> دیروز سرکردهٔ سپاه دشمن در شیراز به جوانان میهن اخطار می‌داد که: ”شرارت را کنار بگذارید امروز روز پایان اغتشاشات است! دیگر به خیابان نیایید“ و می‌گفت که نظام بیش از این”تحمل“ ندارد. بزعم خودش می‌خواهد از طریق حکومت نظامی با محوریت سپاه و سایر نیروها و اشرار مسلح تحت‌امر به غا‌ئله پایان دهد. آن‌قدر که همهٔ نفرات و کادرهای ستادی و پشتیبانی و اطلاعات نیروهای زمینی و هوایی و دریایی را هم وارد کرده است.<br /> اما شما تا ظهر یکشنبه در ۳۸دانشگاه در سراسر میهن در خیزش عظیم خود به بهترین صورت جواب دادید که کار از این چیزها گذشته. شاخ و شانه کشیدن، تهدید و گاز و گلوله دیگر اثر ندارد. در ایران انقلابی بزرگ بر پاست، قیام سر بازایستادن ندارد و تا برکندن بنای کاخ دشمن پیش می‌رود و بهای آن را هم می‌داند و می‌پردازد.<br /> دشمن زبون در بن‌بست و استیصال دست و پا می‌زند. اگر سرکوب نکند طوفان قیام و انقلاب بالا می‌گیرد. اگر به سرکوب حداکثری رو بیاورد، شعله‌های ”آتش جواب آتش“ فروزان می‌شود و طومار ولایت را در هم می‌پیچد.<br /> این همان سرنوشت محتوم شاه و دیکتاتوری سلطنتی در مرحله پایانی است که حتی آوردن تانک و تیربار به خیابان‌ها اثر نکرد. رژیم، شقه و ریزش بسیار در پیش دارد. به خامنه‌ای می‌گویم تا دیر نشده تسلیم اراده خلق شود و رخت بربندد. از کرسی ولایت پایین خزیده و مثل شاه اذعان کند که ”صدای انقلاب“ ملت را شنیده است.<br /> دست مریزاد که دانشجویان پیشتاز ابوریحان در تهران پیام را به رساترین صورت به خلق اسیر رساندند.<br /> وقت عزا نیست که هنگامه خشم است<br /> مسعود_رجوی-۸ آبان ۱۴۰۱&lt;blockquote&gt;&lt;/blockquote&gt;<br /> == پیام مسعود رجوی- ۲۳ مهر ۱۴۰۱ ==<br /> <br /> === به مناسبت پرواز هلیکوپترها بر فراز تبریز ===<br /> &lt;blockquote&gt;کوکتل جواب زرهی و گله‌های موتوری<br /> <br /> ناچار شدن شیخ هم‌چون شاه به آوردن زرهپوش و تانک به خیابان نشانهٔ پیشرفت قیام و علامت سرنگونی نظام است. به قهرمانان جنگ آزادیبخش و شورشگران برای آزادی در سراسر میهن اشغال شده ودر آستانهٔ دومین ماه قیام ظفرنمون خلق قهرمان. آماری که دشمن به‌صورت قطره‌ای و تدریجی از تلفاتش در یک ماه گذشته بیرون می‌دهد اعم از کشته و زخمی و تخریب و آتش زدن خودروها و اماکن حکومتی و مظاهر حاکمیت و روحیه باختن نیروهای سرکوبگر از صدر تا ذیل، نشان رزم و افتخار شورشگران است شما اکنون دشمن را وادار کرده‌اید که به زرهی روی بیاورد. بیچاره نمی‌داند که حالا دیگر هر زرهی به تابوتی برای سرکوبگران تبدیل می‌شود. در هر کجا که خامنه‌ای مانند شیراز زرهی و مانند تبریز هلیکوپتر وارد می‌کند. در این شرایط هر زرهی دشمن یک سوژه و هدف انگیزنده برای کوکتل است. هلیکوپتر را هم با انواع تفنگ‌ها می‌توان هدف قرار داد. پرسنل شرافتمند، خود باید هلیکوپتر و تجهیزات زرهی دشمن را تخریب و از شلیک به مردم بی‌گناه ممانعت کنند. ناچار شدن شیخ هم‌چون شاه به آوردن زرهپوش و تانک به خیابان و در اطراف ایستگاههای رادیو و تلویزیون از قضا نشانهٔ پیشرفت قیام و علامت سرنگونی نظام است. به شرط این‌که نترسیم و بجنگیم. در جریان انقلاب ضدسلطنتی در سال۱۳۵۷ نمونه‌های متعدد داشتیم که پرسنل ارتش تانک و زرهپوش خود را در اختیار ما می‌گذاشتند و لباس‌ها را عوض کرده به خانه‌هایشان می‌رفتند.<br /> <br /> انقلاب دمکراتیک مردم ایران پیروز می‌شود.&lt;/blockquote&gt;<br /> == پیام مسعود رجوی- ۱۷ مهر ۱۴۰۱ ==<br /> <br /> === به مناسبت درگیری در زندان لاکان رشت ===<br /> &lt;blockquote&gt;پیام به مردم رشت در محاصرهٔ نیروهای سرکوبگر و به‌زادگان سرفراز سردار جنگل: بی‌محابا مزدوران و مأموران و مواضع دشمن را در هم بکوبید و فرزندان اسیر ایران‌زمین را که در زندان لاکان پرچم قیام و سرنگونی نظام برافراشته‌اند نجات بدهید.<br /> <br /> مسعود رجوی: نباید گذاشت فاجعهٔ آتش‌سوزی عمدی و بستن درها توسط دژخیمان خمینی در ۲۴اسفند ۱۳۶۱ در زندان «باشگاه افسران» شهر رشت که باعث سوختن و شهادت ۷مجاهد خلق شد، تکرار شود.&lt;/blockquote&gt;<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۱۱ مهر ۱۴۰۱ ==<br /> <br /> === درباره‌ی وقایع دانشگاه شریف ===<br /> &lt;blockquote&gt;مسعود رجوی: با درود به دانشجویان رزمنده در سراسر کشور که نقش پیشتاز را احیاء کرده و مسئولیت تاریخی خود را در قیام و انقلاب دمکراتیک ایران به‌عهده گرفته‌اند، دست مریزاد به‌دانشجویان ایستاده در دانشگاه صنعتی شریف که درخشش پایداری آنها شب را به‌روز پر فروغ دیگری برای قیام خلق تبدیل کرد. با درود مضاعف به‌مردم تهران و جوانان شورشگری که نیمه‌شب به‌یاری دانشجویان شتافتند.<br /> <br /> زندانهای خامنه‌ای باید مانند زندان‌های شاه گشوده شود: زندانی سیاسی و مشخصاً دانشجوی زندانی آزاد باید گردد. این خواست تمام مردم ایران است.&lt;/blockquote&gt;<br /> == پیام مسعود رجوی- ۱۱ مهر ۱۴۰۱ ==<br /> <br /> === پس از سخنرانی خامنه‌ای در جریان قیام ===<br /> &lt;blockquote&gt;خامنه‌ای آب در هاون می‌کوبد و برای نیروها و دستگاههای زهوار در رفتهٔ ولایت شن می‌پزد! در هجدهمین روز قیام که ایران سراسر شعله‌ور است، خلیفهٔ ارتجاع ظاهر شده تا با دستور سرکوبِ هر چه بیشتر، بخت خود را در مهار کردن اوضاع بیازماید. اما هیهات که انقلاب دمکراتیک نوین ایران مهارپذیر نیست و بر سر راه خود هر مانعی را هر چند سخت و سنگین کنار می‌زند. شاه هم گمان می‌کرد که با آوردن ازهاری و تانک‌هایش به خیابان، بر انقلاب ضدسلطنتی چیره خواهد شد اما نتیجهٔ معکوس گرفت. سرانجام پای پلکان هواپیما اعلام بریدگی کرد و گفت احساس خستگی می‌کند و احتیاج به استراحت دارد! با پول‌های کلان از دست ملت گریخت. اکنون پس از شاه، نوبت شیخ درمانده است که در آخر خط، در برابر حکم تاریخ قرار گرفته است. خامنه‌ای بیهوده آب در هاون می‌کوبد و برای نیروها و دستگاههای زهوار در رفتهٔ ولایت شن می‌پزد! باز هم مانند آبان۹۸ با قرار دادن بقایای شاه و ساواک در کنار مجاهدین، مذبوحانه تلاش می‌کند با مخدوش کردن مرزهای جبهه خلق و ضدخلق، گذشته را با آینده درهم آمیزد تا به‌نفع حال (یعنی حاکمیت شیخ) تمام شود. اما زمان و عقربه‌های ساعت به عقب برنمی‌گردد. خامنه‌ای این یکی را درست می‌گوید که اصل دعوا بر سر حجاب نیست. بر سر تمامیت رژیم ولایت فقیه است. آری، بر سر انقلاب و سرنگونی است. بر سر آزادی و دیکتاتوری است.<br /> <br /> این خمینی و فاشیسم دینی بود که از روز اول، مرزبندی را بین با حجاب و بی‌حجاب و با دین و بی‌دین و اسلام و غیراسلام قرار داد. از نظر ما دعوای اصلی بر سر آزادی و حاکمیت و رأی جمهور مردم بوده و هست و خواهد بود.<br /> <br /> ۱-اگر خلیفهٔ ارتجاع با خط و نشان کشیدنهای امروزش، قصد ادامه و تشدید جنگ و سرکوب با ملت ایران دارد، در چهل و دومین سال سرخ‌فام مقاومت، پس از آن همه شکنجه و اعدام و قتل‌عام و بمباران، از جانب خلق اسیرمان صدباره تکرار می‌کنیم: ما زن و مرد جنگیم. این گوی و این میدان.<br /> <br /> ۲-گفته‌ایم و باز هم تکرار می‌کنیم که رژیم هر سال و هر بار باید شانس بیاورد تا سرنگون نشود. اما برای ما  یکبار کافیست. مانند مورچه‌ای که جلو چشم امیر تیمور ۷۰بار از دیوارِ سخت، بالا رفت تا سرانجام یک بار عبور کرد.<br /> <br /> ۳- روزگار خاموشی پس از آن کودتای سیاه ضدفرهنگی در دانشگاهها به پایان رسیده و اکنون هر دانشگاه به یک کانون شعله‌ور شورش و انقلاب تبدیل شده است. رئیس‌جمهور برگزیدهٔ مقاومت برای دوران انتقال حاکمیت به مردم ایران در آغاز سال تحصیلی ۹۷-۹۸ گفت: هر مدرسه را یک کانون شورشی، هر دانشکده را یک کانون شورشی و هر شهر ایران را یک شهر شورشی کنید. خوشا که اکنون، گام به گام، چنین می‌شود.<br /> <br /> ۴-کانون‌ها و شهرها و مناطق شورشی، از زاهدان در قلب سیستان و بلوچستان تا سنندج و کردستان، به‌گفته خامنه‌ای از ”شمال‌غرب و جنوب‌شرق“، دیگر از پا نمی‌نشینند و سر بازایستادن ندارند. از شمال‌شرق تا جنوب‌غرب هم گسترش پیدا می‌کنند. سلام بر تهران که شورشی‌ترین شهر جهان است.<br /> <br /> انقلاب دمکراتیک مردم ایران پیروز می‌شود&lt;/blockquote&gt;<br /> == پیام مسعود رجوی- ۱۱ مهر ۱۴۰۱ ==<br /> <br /> === درباره‌ی قیام‌ها در تهران ===<br /> &lt;blockquote&gt;تهران بزرگترین شهر شورشی جهان دوباره برمی‌خیزد. دماوند بر روی شیخ هم‌چون شاه در آخر خط و مرحله پایانی آتش می‌بارد. اینجا تهران است، آخر خط و گورستان ساواک شاه و سپاه شیخ و دیکتاتوری است. آزادی، آزادی، آزادی، خجستـه آزادی. در مهـرگان خجستـهٔ تهـران تکرار می‌کنیم. تهـران بزرگترین شهر شورشی جهان، آئینه تمام‌نمای ایـران است.از کرج تا سنندج و مشهد و زاهدان و تبریز و اصفهان،از شیراز و اهواز و رشت و کرمان تا کرمانشاه و خرم‌آباد و آبادان. یک مهرهٔ رژیم از مؤتلفه گفته بود ۲۰نفر از فراجا کشته و صدها نفر مجروح شدند. دو روز پیش سرکرده نیروی انتظامی ولایت فقیه گفت ۱۸۰۰نفر از همکارانش مجروح شدند. یک سرکرده دیگر پاسداران هم گفته بود: «چهار روز پیش در تهران که دانشگاه‌ها ۹صبح به خیابان آمدند در ۱۰۵نقطه از تهران ازدحام داشتیم»<br /> <br /> کجایش را دیده‌اید؟ صبر کنید دماوند آتش‌های بسیار علیه ستمگر در سینه دارد. به آتش کشیدن مظاهر حاکمیت رژیم که راه و رسم شناخته شدهٔ کانون‌های شورشی است گسترش می‌یابد. تسخیر ساختمانهای دولتی و مراکز غارت و چپاول روش جاری شورشگران است. می‌گویند مشکل در این است که قیام رهبری ندارد. ما می‌گوییم اصل موضوع کمبود آتش و برافروختن شعله‌ها برای تسخیر مراکز حکومت است. هر کس می‌خواهد مسأله رهبری حل شود باید بیشتر و بیشتر به رژیم اعدام و قتل‌عام آتش کند. آن‌قدر آتش برافروزد تا بیت‌العنکبوت و رادیو و تلویزیون خامنه‌ای را تصرف کند. نباید بنا را بر این گذاشت که شیخ هم مانند شاه سرانجام خودش ول می‌کند و می‌رود.باید آن‌قدر بجنگیم تا بند از بند فاشیسم دینی بگسلیم. باید آن را در تمامیتش سرنگون کنیم و ایران را پس بگیریم.<br /> <br /> انقلاب دمکراتیک ایران پیروز می‌شود.&lt;/blockquote&gt;<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۸ مهر ۱۴۰۱ ==<br /> <br /> === درباره‌ی قیام در زاهدان ===<br /> &lt;blockquote&gt;مسعود رجوی: با درود به شهیدان، سلام و دست مریزاد به جوانان شورشگر در زاهدان و اهواز. آتش شعله برکش. و این قیامی است تا پیروزی و سوختن ریش و ریشه خامنه‌ای و نظام خون‌ریز ولایت. رژیم باید در زاهدان و اهواز منتظر درسهای جدید باشد.&lt;/blockquote&gt;<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۴ مهر ۱۴۰۱ ==<br /> <br /> === درباره‌ی قیام سراسری ===<br /> &lt;blockquote&gt;پیام به همهٔ دلاوران قیام و جوانان شورشگر<br /> <br /> در تهران، کرج، تبریز، اصفهان، مشهد، قم و سایر شهرها از شمال تا جنوب و از شرق تا غرب کشور که نیمه‌شب در معرض رگبار و شلیک وحوش خامنه‌ای هستید و به همهٔ هموطنان در پشت‌بام‌ها و پشت پنجره‌ها: دشمن به‌گفتهٔ خودش می‌خواهد کار را تمام کند<br /> <br /> خلع‌سلاح و آتش متقابل، آتش جواب آتش، حق فرزندان رشید وطن است. اعلامیهٔ جهانی حقوق‌بشر هم حق قیام و شورش علیه ستمگر را به‌رسمیت شناخته است. خوشا که اکنون در اثر قیام سراسری بسیاری که کلمهٔ انقلاب و انقلاب کردن را از اساس ناشایست و جرم نابخشودنی نسل ما می‌شناختند کوتاه آمده و انقلابی را که علیه تمامیت رژیم در جریان بوده و هست دیرهنگام پذیرفته‌اند.<br /> <br /> با این‌حال ما به همهٔ آنها خوشامد می‌گوییم و درخواست می‌کنیم قدم بعدی را هم بردارند و اذعان کنند که این رژیم جز زبان قاطعیت و قهر و قدرت نمی‌فهمد.به رژیم هم که گویا تازه کشف کرده (!) که حجاب بهانه و اصل نظام نشانه است، می‌گوییم:<br /> <br /> اولاً- آزادی‌ها و حقوق زنان که طرح شورای ملی مقاومت ایران دربارهٔ آن، ۳۵سال پیش به تصویب رسیده و منتشر شده است، جزء لاینفک انقلابی است که در جریان است. در این طرح رودررو و برخلاف ارتجاع آخوندی، حقوق زنان ایران برای رهبری و ریاست‌جمهوری و قضاوت و هم‌چنین آزادی پوشش و رفع نابرابریهای حقوقی، اعلان و به‌رسمیت شناخته شده است.<br /> <br /> ثانیاً-آری، برای دستیابی همهٔ اقشار و طبقات جبهه خلق از کارگر و کشاورز گرفته تا فرهنگی و معلم و پرستار و بازنشستگان و ملیت‌های تحت ستم به حقوقشان، اصل نظام ولایت فقیه نشانه است و سرنگون باید گردد. تمام ارگانهای سرکوبگر به‌ویژه سپاه و اطلاعات رژیم باید درهم کوبیده و منحل شوند<br /> <br /> پیروز باد انقلاب دمکراتیک مردم ایران&lt;/blockquote&gt;<br /> &lt;blockquote&gt;&lt;/blockquote&gt;<br /> <br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۵ شهریور ۱۴۰۱ ==<br /> <br /> === درباره‌ی سلطنت و مسابقه‌ ژنتیک ===<br /> [[پرونده:پیام مسعود رجوی ۵شهریور ۱۴۰۱.JPG|جایگزین=پیام مسعود رجوی مسابقه ژنتیک بین نوه رضا شاه و بچه خامنه ای|بندانگشتی|پیام مسعود رجوی ۵شهریور ۱۴۰۱|185x185پیکسل]]<br /> دعوای مبتذل ژنتیکی و مسابقهٔ مضحک موروثی، بین بچهٔ خامنه‌ای با نوهٔ رضاشاه و نوهٔ خمینی بر سر سلطنت در شرایطی که «مهد علیا» ولیعهد بعدی را هم منصوب کرده است! اکنون نوبت نظرسنجان «دانش‌بنیان» است که برای شورشگران آتش بنیان مشخص کنند که کدامیک از سه مورد بالا در ماراتن ابتذال به خط پایان می‌رسد! به خلیفهٔ فرتوت ارتجاع می‌گوییم که ولیعهد بیت‌العنکبوت از «گندم ری» نخواهد خورد. آتش قیام خلق دودمان ولایت یزیدی را خاکستر می‌کند. <br /> <br /> <br /> &lt;blockquote&gt;<br /> <br /> &lt;/blockquote&gt;<br /> == پیام مسعود رجوی ۲۲مرداد ۱۴۰۱ ==<br /> <br /> === پس از حمله به سلمان رشدی ===<br /> مسعود رجوی- ۲۲مرداد ۱۴۰۱<br /> <br /> دربارهٴ حملهٔ فجیع به سلمان رشدی به فتوای خمینی در بهمن ۶۷<br /> [[پرونده:مسعود رجوی- ۲۲مرداد ۱۴۰۱.JPG|جایگزین=پیام مسعود رجوی- درباره حمله به سلمان رشدی|بندانگشتی|186x186پیکسل|پیام مسعود رجوی- درباره حمله به سلمان رشدی]]<br /> و حکم مجدد خامنه‌ای در مهر ۹۴<br /> <br /> برای خمینی و خامنه‌ای اسلام و پیامبرش بهانه است، حفظ نظام هدف و نشانه است. در مهر ۱۳۷۷ خرازی وزیر خارجه آخوند خاتمی در برابر خبرنگاران از جانب رژیم به رابین کوک وزیر خارجه انگلیس قول داد فتوا در مورد سلمان رشدی اجرا نخواهد شد. این مابه‌ازای محکوم کردن بی‌شرمانه کیفر لاجوردی سردژخیم اوین با برچسب تروریستی بود.<br /> <br /> امروز هم هر قولی که رژیم در مورد صرفنظر کردن از سلاح اتمی بدهد پوچ و نامعتبر است زیرا آن را ضامن بقای فاشیسم دینی می‌داند. فاشیسم هیتلری هم در مرحله پایانی چشم به سلاح اتمی دوخته بود اما به آن نرسید.<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۷ مرداد ۱۴۰۱ ==<br /> <br /> === پس از سیل‌ در ایران ===<br /> &lt;blockquote&gt;باز هم همگان به چشم می‌بینند که سیلهای وحشتناک، دعاوی «دانش بنیان» خامنه‌ای را به بهای درد و رنج و خسارت عظیم ملت ایران با خود می‌برد. جواب این همه آب، آتش بر سرتاپای رژیم است.&lt;/blockquote&gt;<br /> <br /> == مسعود رجوی ۲۵ تیر۱۴۰۱ ==<br /> <br /> === پس از طرح آزادی اسدی ===<br /> مسعود رجوی: آزاد کردن اسدالله اسدی و مزدوران نفوذی نقض آشکار قوانین بین‌المللی به‌ویژه قطعنامه ۱۳۷۳ شورای امنیت ملل متحد است<br /> <br /> وزارت‌خارجه آخوندها اعلام کرد: بر اساس قانون مقابله با نقض حقوق‌بشر و اقدامات ماجراجویانه و تروریستی آمریکا در منطقه ۶۱شخصیت برجسته آمریکایی به‌علت حمایت عامدانه از مجاهدین از طریق مشارکت در نشست، تأیید اهداف و اقدامات و حمایت سیاسی و تبلیغاتی از آنها، تحت تحریم قرار می‌گیرند.<br /> <br /> - مسعود رجوی: تعداد قابل توجهی از شخصیتهایی که به‌خاطر مخالفت با لیست‌گذاری مجاهدین و حمام‌های خون در اشرف و لیبرتی امروز در لیست خامنه‌ای-رئیسی، نام‌گذاری تروریستی شدند، همانها هستند که از هدفهای بمب‌گذاری دیپلمات تروریست و مزدوران سلول خفته در گردهمایی بزرگ و سوژهٔ قتل و جنایت بودند.<br /> <br /> - مسعود رجوی: این ۶۱شخصیت در واقع در شمار شاکیان تروریسم فاشیسم دینی محسوب می‌شوند. این دلیل مضاعفی است که دولت بلژیک نباید دیپلمات بمب‌گذار و سایر مزدوران را به رژیم هدیه کند. با لیست اسامی که رژیم اعلام کرد، آزاد کردن اسدالله اسدی و مزدوران نفوذی نقض آشکار قوانین بین‌المللی به‌ویژه قطعنامه ۱۳۷۳ شورای امنیت ملل‌متحد است.<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۲۱ تیر ۱۴۰۱ ==<br /> <br /> === پس از دور جدید سرکوب به بهانه حجاب ===<br /> گذشته، حال، آینده جبر زمان، سرنگونی محتوم و راه‌حل‌ها - مسعود رجوی - پاریس ۲۷فروردین ۱۳۶۵<br /> <br /> مگر خمینی نبود که آشکارا گفت اگر همه مردم هم یک چیزی را بگویند یا یک چیزی را بخواهند و من نخواهم، حرف، حرفِ من است؟<br /> <br /> معنی ولایت سفیانی خمینی هم یعنی همین!<br /> <br /> تردیدی نیست که یک تحول بنیادین و یک &quot;انقلاب&quot; ضروری و محتوم است و کسی نخواهد توانست مانع آن بشود<br /> <br /> راه‌حل مردمی و شرافتمندانه و البته خونین، انقلاب نوینی را مد نظر دارد که هم به شاه می‌گوید نه و هم به خمینی و ضامن تحقق صلح و آزادی و حاکمیت مردمی است<br /> <br /> &quot;گذشته&quot;ستم‌شاهی با &quot;حال&quot; که روزگار ستم‌شیخی خمینی است، کاملاً آمادگی دارند که برای جلوگیری از تحقق &quot;آینده&quot; یعنی تحقق حاکمیت مردم دست به یکی بکنند؛ این ناشی از ماهیت‌های ضدمردمی دیکتاتورهای شاه و خمینی است<br /> <br /> بقایای شاه، گذشته تاریک و دیکتاتوری نیم‌قرنی رضاشاهی و محمدرضاشاهی را نمایندگی می‌کنند. شورای ملی مقاومت و مجاهدین خلق ایران شاخص آینده هستند و برای آینده می‌جنگند<br /> <br /> گذشته و حال و آینده اسلوب‌ها، تکیه‌گاه‌ها، شاخص‌ها، معیارها و فرهنگ خاص و جداگانه خود را دارد<br /> <br /> رژیم آن‌قدر ضعیف است که اگر یک حفره و یک خلأ در یک جا باقی بگذارد، از همانجا از هم دریده خواهد شد، از همانجا سرِ کلاف باز خواهد شد به این خاطر است که خمینی حتی نمی‌تواند مختصر آزادی برای زنان این مملکت را هم تحمل کند<br /> <br /> به تو چه که یکی باحجاب است و یکی بی‌حجاب؟! برو تو هر طور که علاقه و عقیده‌ات هست عمل کن<br /> <br /> بگذریم که هیچ عقیده‌ای ندارد، جز سفاکیت<br /> <br /> مسأله این است که هر جا که آزادی باشد، خمینی نیست آخر رابطه‌ خمینی با آزادی رابطه جن است و بسم‌الله و آن را نمی‌تواند تحمل کند<br /> <br /> نتیجهٔ این نبرد عادلانه از پیش روشن است نه به &quot;گذشته&quot; برخواهیم گشت نه در وضعیت &quot;حال&quot; درجا خواهیم زد بلکه &quot;آینده&quot; قطعاً محقق خواهد شد<br /> <br /> حاصل ۲نفی، نفی شیخ و شاه، یعنی نفی استبداد و وابستگی، حاکمیت مردمی است.<br /> <br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۲۰ خرداد ۱۴۰۱ ==<br /> <br /> === درباره‌ی اتحاد و همبستگی ===<br /> وحدت و اتحاد نیروها برای سرنگون کردن حکومت آخوندی و برای آزادی و دموکراسی خیلی خوبست. همه در لفظ به‌دنبال آن هستنـد. بسیاری حسـرت می‌خورند و زبان حالشان این است که ”آنچه یافت می‌ نشود، آنم آرزوست“ .<br /> <br /> اما واقعیت این است که وحدت و اتحاد، مفت و مجانی به دست نمی‌آید. امری است قانونمند که درمان و راه‌حل علمی خود را دارد. به اختصار، در علم اجتماع و دانش مبارزه و انقلاب، ”مبنای لازم“ و ”شرط کافی“ خود را می‌خواهد.<br /> <br /> مبنای لازم، در مشی تغییر و سرنگونی خلاصه می‌شود. یعنی ابتدا باید به این سؤال جواب داد که چگونه و از چه طریقی می‌خواهید این رژیم را با سپاه پاسدارانش تغییر بدهید و سرنگون کنید؟ اینجاست که با توجه به تجربهٔ ۴۰ساله، حرف‌های مفت خشونت پرهیز و طیف راه‌حل‌های بی‌هزینه رنگ می‌بازد و حقانیت کانون‌ها و شهرهای شورشی و ارتش آزادیبخش ملی اثبات می‌شود.<br /> <br /> شرط کافی در اصل وحدت و همبستگی نیروهای جبهه خلق خلاصه می‌شود. وحدت و همبستگی برای استقرار یک نظام جمهوری دمکراتیک و مستقل، مبتنی بر جدایی دین از دولت.<br /> <br /> اینجاست که با توجه به تجربهٔ یکصد سال گذشته، اصل پایه‌یی ”نه شاه- نه شیخ“ به‌معنی نفی هر گونه دیکتاتوری و وابستگی نتیجه می‌شود. این تنها سیاست ملی و میهنی برای ایران و ایرانی و ملیت‌های تحت ستم مضاعف است. هر چیزی غیر از این فریب و غیرواقعی است.<br /> <br /> آن چه را ۴سال پیش در بارهٔ مشی سرنگونی و اتحاد و همبستگی به استحضار هموطنان رساندم، یادآوری می‌کنم:<br /> <br /> ''«گفته‌ایم و تکرار می‌کنیم که سرنگونی و تغییر رژیم، وظیفه و کار ما، و برعهده ما و مردم ما و پیش‌آهنگ انقلابی خلق ماست. با کانون‌ها و شهرهای شورشی...''<br /> <br /> ''در این راستا چگونه می‌توان شعله‌های قیام را به یکدیگر گره زد تا آتشفشانی برانداز و بنیان‌کن بپا شود؟ پاسخ در «هَمه‌ با هم» باسمه‌ای خمینی در جریان انقلاب ضدسلطنتی نیست. منظور او «همه با من» بود. اتحاد و همبستگی، در میدان عمل برای سرنگونی استبداد دینی موضوعیت پیدا می‌کند و محک می‌خورد. این به‌گونه‌یی درون‌جوش و قانونمند، صفوف را تصفیه و از شیخ و شاه، از استبداد و وابستگی، و از فرصت‌طلبی و میوه‌چینی و موج‌سواری، پالایش می‌کند.''<br /> <br /> ''اینچنین، طلای ناب وحدت از بوتهٔ آزمایش در میدان عمل عبور می‌کند والا سره از ناسره هیچگاه تمیز داده نخواهد شد.''<br /> <br /> ''بنابراین پاسخ پیشتاز، جنگ صد برابر و شورشگری حداکثر است. آنقدر که دشمن را به عقب‌نشینی وادار کند.''<br /> <br /> ''آن‌قدر که بند از بند رژیم بگسلد... این است استراتژی قیام و سرنگونی» (۴ تیر ۱۳۹۷).''<br /> <br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۱۷خرداد ۱۴۰۱ ==<br /> <br /> === پس از اعدام هموطنان بلوچ ===<br /> مسعود رجوی پس از اعدام ۱۲ تن از شهروندان بلوچ در زندان زاهدان پیام داد:<br /> <br /> &lt;blockquote&gt;مسعود رجوی: اعدام جمعی ۱۲زندانی بلوچ در زاهدان همزمان با سالمرگ دجال ضدبشر پیامی جز سرکوب و ارعاب و حداکثر شقاوت در برابر قیام ندارد. رژیم می‌خواهد خیزش مردم آبادان و خوزستان را در زاهدان تلافی کند. اما فرزندان ایران در همه‌جا پاسخ خواهند داد.<br /> <br /> قیام‌های آتشین در تقدیر این رژیم است&lt;/blockquote&gt;<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۱۷خرداد ۱۴۰۱ ==<br /> مسعود رجوی در ۱۷ خرداد ۱۴۰۱ پس از آن که از طریق برخی رسانه‌ها اپوزیسیون را بخشی از مشکل نامیدند چنین پیام داد:<br /> <br /> [[پرونده:پیام مسعود رجوی ۱۷خرداد ۱۴۰۱.JPG|جایگزین=پیام مسعود رجوی ۱۷خرداد ۱۴۰۱|بندانگشتی|246x246پیکسل|پیام مسعود رجوی ۱۷خرداد ۱۴۰۱]]<br /> &lt;blockquote&gt;«هیاهوی بسیار برای هیچ!<br /> <br /> به بقایای شاه و شیخ<br /> <br /> بچه‌شاه، بچه خامنه‌ای و نوه خمینی<br /> <br /> در ارتباط با پروژه‌های مطلوب نظام در بحبوحه‌ٔ قیام‌<br /> <br /> ما نه بخشی از مشکل بلکه تمامی مشکل بر سر راه ارتجاع و استعمار و مشخصا دیکتاتوری و وابستگی هستیم.<br /> <br /> به بیت العنکبوت و ولی فقیه فرتوت می‌گوییم: بجنگ تا بجنگیم.&lt;/blockquote&gt;<br /> <br /> <br /> == پیام مسعود رجوی- ۱۰ خرداد ۱۴۰۱ ==<br /> <br /> === پس از فاجعه‌ی متروپل ===<br /> مسعود رجوی: سلام بر جوانان و مردم بپا خاسته در تهران، بوشهر، سمنان و کرمانشاه که آبادان مظلوم را تنها نگذاشتند<br /> == پیام مسعود رجوی- ۵ خرداد ۱۴۰۱ ==<br /> مسأله‌، امروز هم انقلاب کردن است<br /> <br /> باید ارتجاع و دیکتاتوری را از ریشه برانداخت<br /> <br /> پنجشنبه شب، پنجم خرداد شهرهای میهن در پی آبادان غم‌زده به حمایت برمی‌خیزند<br /> <br /> خرمشهر، بهبهان، بندرعباس و شاهین شهر<br /> <br /> '''جلوداران قیام فریاد می‌زنند که می‌کشم آن‌که برادرم کشت'''<br /> <br /> معلوم شد که دشمن همین‌جاست و دروغ و یاوه می‌گفتند که در عراق و آمریکاست. شاه و شیخ می‌خواهند به مردم ایران بقبولانند که غلط کردید انقلاب کردید! خیال خام انقلاب و برانداختن استبداد و وابستگی را از سر بیرون کنید!<br /> <br /> ۴۴سال پیش اشتباه کردید که بر دیکتاتوری سلطنتی و شلاق‌های ساواک شوریدید! ۷۰سال پیش هم در قیام ۳۰تیر قدر اعلیحضرت را ندانستید! و با شعار ”یا مرگ یا مصدق“ کار دست خودتان دادید! ۱۲۰سال پیش پدران‌تان هم اشتباه کردند که بر سلطنت قاجار شوریدند! مگر ناصرالدین شاه و محمدعلی شاه چه کم داشتند؟!<br /> <br /> حالا گذشته‌ها گذشته، اما عبرت بگیرید و به خامنه‌ای و استبداد دینی رضایت بدهید. خشونت‌پرهیز باشید و فکر به آتش کشیدن حاکمیت آخوندی و مظاهر آن را کنار بگذارید. در حسرت گذشته بسوزید، با حال حاکم بسازید، اما رو به آینده نداشته باشید.<br /> <br /> ولی ما از روز نخست گفتیم که ارتجاع را با انقلاب اشتباه نگیرید. فریب نخورید و نگذارید کلمه ذبح شود. هر چه بر سر ما آمده از ارتجاع است، نه از انقلاب. مسأله، از روز اول به کرسی نشستن ارتجاع در قبای انقلاب است. مشکل در تن‌دادن به ارتجاع و دیکتاتوری است.<br /> <br /> مسأله‌، امروز هم انقلاب کردن است. باید به هر قیمت انقلاب کرد و شاخص آن آزادی و حاکمیت و رأی جمهور مردم است. باید ارتجاع و دیکتاتوری را از ریشه برانداخت. هیچ راه‌حلی جز این واقعی نیست.<br /> <br /> خدا می‌گوید حال هیچ قوم و ملتی تغییر نمی‌کند مگر آن‌که خود به آن برخیزند و قیام کنند.<br /> <br /> نسل ما وقتی ریش و تسبیح مد روز بود، برای دیدن عکس خمینی در ماه تره خرد نکرد.<br /> <br /> نعره‌های ضدامپریالیستی، ”توده‌ای هستم و در خط امام“، ”فتح قدس از طریق کربلا“ و جنگ ضدمیهنی در لوای ”دفاع مقدس“ را به مفت نخرید.<br /> <br /> با پرچم نه شیخ نه شاه خروش آزادی سر داد، سلاح به دست گرفت و به مقاومت برخاست.<br /> <br /> در خرداد ماه خونین در آستانهٔ چهل و یکمین سال انقلاب دمکراتیک نوین باید تأکید کرد<br /> <br /> هیچ قدرتی در جهان نمی‌تواند مانع قیام و پیروزی مردم ایران شود<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۳ خرداد ۱۴۰۱ ==<br /> <br /> === در مورد سپاه پاسداران ===<br /> مسعود رجوی در روز سوم خرداد هزار و چهارصد و یک پیامی خواهان انحلال سپاه پاسداران شده و آن را از اهداف «فرزندان ایران با آتش» دانست. مسعود رجوی اعلام کرد هزینه‌های مضاعف سپاه باید در راستای آبادانی کشور بکار رود و یک ارتش برای یک کشور کافی است.<br /> <br /> انحلال سپاه پاسداران خواست مردم و مقاومت ایران<br /> <br /> خواست مردم و مقاومت ایران انحلال سپاه پاسداران و اختصاص دادن بودجه و امکانات آن به نیازمندی‌های مردم فقیر و محروم است که در ”خط مرگ“ با گرانی‌های سرسام‌آور دست و پنجه نرم می‌کنند.<br /> <br /> روحانی رئیس‌جمهور قبلی رژیم می‌گفت سپاه ”یکی از ثمرات“ جنگ ۸ساله بود و“ در دل جنگ پا گرفت“ .<br /> <br /> پس تکرار می‌کنیم که اگر رژیم ولایت فقیه قصد جنگ‌افروزی و صدور ارتجاع و تروریسم و عزم سرکوب مردم ایران را ندارد، یک ارتش برایش کافیست و نباید هزینه‌های نجومی و مضاعف سپاه را به مردم دردمند ایران تحمیل کند.<br /> <br /> برج‌ها و ساختمانهای ۱۰طبقه‌ٔ بی‌بنیاد که خامنه‌ای آنها را ”دانش‌بنیان“ می‌نامد اما هموطنان ما هنوز زیر آوار آن دست و پا می‌زنند، با زد و بند و حمایت همین سپاه غارتگر و همزاد انتظامی آن بنا شده است.<br /> <br /> سپاه پاسداران ارگان محوری قهر و سرکوب نظامی و ابزار اصلی حفظ دیکتاتوری دینی است. لیسـت‌گذاری آن کافی نیست. باید منحل شود.<br /> <br /> فرزندان ایران با آتش چنین خواهند کرد&lt;ref&gt;[https://leader.mojahedin.org/i/%D9%85%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF-%D8%B1%D8%AC%D9%88%DB%8C-%DB%B3%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF%DB%B1%DB%B4%DB%B0%DB%B1-%D8%A7%D9%86%D8%AD%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9 پیام مسعود رجوی- انحلال سپاه]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۱ ==<br /> <br /> === قتل عام با گرسنگی ===<br /> <br /> '''پیام به جوانان شورشگر در سراسر کشور'''<br /> <br /> بعد از کرونا خامنه‌ای و رئیسی می‌خواهند با گرانی و گرسنگی قتل‌عام کنند تا حکومت باقی بماند.<br /> <br /> این در حالی است که رئیسی می‌گوید فروش نفت دو برابر شده و نباید نگران ذخایر ارزی و انبار کالاهای اساسی بود.<br /> <br /> جلاد خلق درست می‌گوید: انبارهای حکومتی و سپاه و بسیج و انتظامی مملو از اجناس و کالاهای مورد نیاز تودهٔ مردم است که با مرگ تدریجی دست و پنجه نرم می‌کنند.<br /> <br /> '''برای قیام در سراسر میهن اشغال‌شده آماده شوید و مردم را برانگیزید'''<br /> <br /> دژخیمان لباس‌شخصی و مأموران و مزدورانی که<br /> <br /> بر روی مردم دست بلند کنند یا به مردم بی‌گناه شلیک کنند<br /> <br /> باید کیفر ببینند&lt;ref&gt;[https://leader.mojahedin.org/i/%D9%85%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF-%D8%B1%D8%AC%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4%DA%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%A7-%D8%AE%D8%A7%D9%85 پیام مسعود رجوی- قتل عام با گرسنگی]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پیام مسعود رجوی ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۱ ==<br /> این پیام کوتاه خطاب به قیام کنندگان در خوزستان داده شده است«&lt;blockquote&gt;«مسعود رجوی پیام به دلیران و شورشگران برای آزادی و عدالت در خوزستان: آماده‌باش برای قیام و درس جانانه به دشمن نان و جان خلق ستمدیده در ایران»&lt;/blockquote&gt;<br /> <br /> == مسعود رجوی ۱۴ ارديبهشت ۱۴۰۱ ==<br /> رژیم ایران در جریان دادگاه حمید نوری دادگاه سوئد را زیر سوال برد و برای مقابله با اعلام حکم اعدام احمدرضا جلالی تبعهٔ سوئد «به جرم جاسوسی برای رژیم صهیونیستی» تلاش کرد دولت سوئد را تحت تاثیر قرار دهد. پیام زیر از طرف مسعود رجوی در همین رابطه است.<br /> <br /> &lt;blockquote&gt;«دست و پا زدن وزیر خارجه جلادان و تهدیدهای جنایتکارانهٔ رژیم آخوندی، قبل از هر چیز اعلام شکست و درماندگی در برابر خون شعله‌ور مجاهدین سرموضع است. دولت سوئد باید در مقابل گروکشی و شانتاژ، پیگرد قضایی و محاکمهٔ بلادرنگ رئیسی جلاد ۶۷ را به جرم جنایت علیه بشریت و جنایت جنگی و نسل‌کشی جلوی رژیم بگذارد.<br /> <br /> همزمان با پایان دادگاه دژخیم در سوئد، رژیم آخوندی به دست و پا افتاده و در یک گروکشی مجرمانه به اعدام دکتر احمدرضا جلالی تبعهٔ سوئد «به جرم جاسوسی برای رژیم صهیونیستی» تهدید کرده است.<br /> <br /> وزیر خارجه جلادان هراسان و نالان به میدان آمده و در تماس با وزیر خارجه سوئد با «تأسف» از این‌که مجاهدین «فضاسازی تصنعی این فرآیند در سوئد را در دست گرفته» اند، فغان و فریاد برداشته و می‌گوید: «قابل قبول نیست که روابط (رژیم) ایران و سوئد هدف دسیسه‌های» مجاهدین قرار بگیرد...<br /> <br /> این قبل از هر چیز اعلام شکست و درماندگی در برابر خون شعله‌ور مجاهدین سرموضع و مارکسیست‌های سربه‌دار و اعتراف به درهم شکستن سناریوی مصادره و به انحراف بردن جنبش دادخواهی است که رئیس‌جمهور برگزیدهٔ مقاومت ایران در ۶سال گذشته آن را به اوج رساند. متقابلاًرژیم با انواع ترفندها و تشبثات به مقابله با جنبش دادخواهی پرداخت تا آن را در گل فرو ببرد و علیه تنها جایگزین دمکراتیک و مجاهدان سر موضع به کار بگیرد. اما یاران شورشگر ۹ماه با طاقتی شگفت در برابر دادگاه صف بستند و به نگاهبانی از خون شهیدان برخاستند. ثابت شد هم‌چنان‌که منتظری به خمینی نوشت: «مجاهدین خلق اشخاص نیستند، یک سنخ فکر و برداشت است، یک نحو منطق است... با کشتن حل نمی‌شود، بلکه ترویج می‌شود».<br /> <br /> در پایان دور اول دادگاه، در حالی که هنوز حکم صادر نشده وزیر خارجه جلادان قرار از کف داده و در گفتگو با وزیر خارجه سوئد سوته‌دلی خود را در مورد آنچه مجاهدین در عراق کردند به نمایش گذاشته است. منظورش همانا ریختن زهر آتش‌بس به حلقوم خمینی در جنگ ضدمیهنی توسط ارتش آزادیبخش ملی ایران است که سوزش آن هنوز در تار و پود رژیم ولایت ادامه دارد. ما فقط می‌گوییم: ذخراً و شرفاً و کرامتاً و مزیدا...<br /> <br /> به نظر می‌رسد هم‌چنان‌که مریم در مورد خط و نشان کشیدن و عقده‌گشایی آخوندها و مزدورانشان گفته است خامنه‌ای و رئیسی از فرا رسیدن روزگار محاکمهٔ مسئولان و آمران و عاملان جنایت بزرگ ترسیده‌اند. اینجاست که پس از آن گروکشی ضدانسانی و جنایتکارانه، وزیر خارجهٔ رژیم به سوئد پیشنهاد معامله و «توسعهٔ مناسبات» می‌دهد. لیکن کار از این چیزها گذشته و مردم ایران و جامعه بین‌المللی را بیشتر علیه رژیم برمی‌انگیزد. دولت سوئد باید در مقابل گروکشی و شانتاژ، پیگرد قضایی و محاکمهٔ بلادرنگ رئیسی جلاد ۶۷ را به جرم جنایت علیه بشریت و جنایت جنگی و نسل‌کشی جلوی رژیم بگذارد»&lt;ref&gt;[https://leader.mojahedin.org/i/%D9%85%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF-%D8%B1%D8%AC%D9%88%DB%8C-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D9%88-%D9%BE%D8%A7-%D8%B2%D8%AF%D9%86-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AA%D9% پیام مسعود رجوی- درخواست رژیم ایران در مورد دادگاه سوئد]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;<br /> <br /> == مسعود رجوی ۶ اردیبهشت ۱۴۰۱ ==<br /> <br /> === در مورد کودتای ضدفرهنگی ===<br /> پس از سخنرانی خامنه‌ای و در جمعی از دانشجویان بسیجی در مورد «انقلاب فرهنگی» و هویت بخشی نامیدن آن این پیام از طرف مسعود رجوی منتشر شد<br /> <br /> &lt;blockquote&gt;مسعود رجوی - ۶اردیبهشت۱۴۰۱<br /> <br /> گنده‌گویی مضحک خلیفه جاهلیت و ارتجاع، درباره «جریان واپس‌گرا و ضدانقلابی» در دانشگاه<br /> <br /> خامنه‌ای در جمع دستچین شدهٔ به‌اصطلاح دانشگاهی کودتای سیاه ضدفرهنگی سال۵۹ در دانشگاه را «هویتی بخشی به دانشگاه» خواند و به آن افتخار کرد. آیت‌الله تمساح ملعون را «استاد و راهنمای مرجع» هویت و آرمان مورد نظرش معرفی کرد و «تشکیلات مدیریتی کشور» به ریاست جلاد۶۷ را «انقلابی» توصیف کرد‍! ولی‌فقیه ارتجاع نتیجه گرفت که از این رو «مطالبه‌گری دانشجویان باید جداً به دور از دعوا و تند و‌ تیزی... و پرهیز از ادبیات مضر و طعنه‌آمیز» باشد. او تأکید کرد «با دشمن مغرض، مخرج مشترک پیدا نکنید»! بروید به جای ایران و ارتجاع حاکم بر آن به قدس و فلسطین بپردازید! درعین‌حال خاطرنشان کرد که در دانشگاهها «آن جریان وابسته و واپسگرای ضدانقلاب که به ریشه‌های خارجی مرتبط بود، هنوز فعال است... بنابراین باید دغدغه داشت»! دغدغه خلیفه فرتوت ارتجاع از «تند و تیزی» و وجه اشتراک دانشجویان و دانشگاهها «با دشمن مغرض» اصل موضوع است که مقابله با آن را در «هویت»هایی از قبیل تمساح و جلاد و قاسم سلیمانی و لاجوردی و صیاد شیرازی جستجو می‌کند. نمی‌دانستیم که ابن ملجم‌ها و ابن سعد و حرمله و ابن زیاد مظاهر انقلاب و ترقی‌خواهی بوده‌اند. گنده‌گویی خلیفه جاهلیت و ارتجاع درباره «جریان واپس‌گرا و ضدانقلابی» در دانشگاه هر طفلی را حتی در «سیسمونی قالیباف» به خنده می‌اندازد. به جای این لاف و گزافها بهتر است خامنه‌ای تا کشتی ولایت به گل ننشسته به فکر یک جفت معاون اجرایی و اقتصادی جدید برای رئیسی باشد!&lt;/blockquote&gt;<br /> <br /> <br /> == منابع ==<br /> &lt;references /&gt;</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7%DA%AF%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7&diff=93107 2026-09-20T20:14:48Z

<p>Alireza k h: صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات مفهوم | نام = پروپاگاندا | نام اصلی = Propaganda | نام‌های دیگر = تبلیغات سیاسی، تبلیغات جهت‌دار، تبلیغات اقناعی | تصویر = | اندازه تصویر = | توضیح تصویر = | حوزه = علوم سیاسی، ارتباطات، جامعه...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات مفهوم<br /> | نام = پروپاگاندا<br /> | نام اصلی = Propaganda<br /> | نام‌های دیگر = تبلیغات سیاسی، تبلیغات جهت‌دار، تبلیغات اقناعی<br /> | تصویر =<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =<br /> | حوزه = [[علوم سیاسی]]، [[ارتباطات]]، [[جامعه‌شناسی]]، [[روان‌شناسی اجتماعی]]، مطالعات رسانه<br /> | دوره = دارای پیشینهٔ تاریخی طولانی؛ شکل مدرن عمدتاً از سدهٔ نوزدهم و به‌ویژه سدهٔ بیستم<br /> | خاستگاه = واژهٔ جدید از لاتین؛ کاربرد سیاسی مدرن در اروپا و سپس جهان<br /> | تاریخ شکل‌گیری = واژه از سدهٔ هفدهم؛ پروپاگاندای توده‌ای مدرن از اواخر سدهٔ نوزدهم و جنگ جهانی اول<br /> | بنیان‌گذاران = فاقد بنیان‌گذار واحد<br /> | چهره‌های شاخص = [[ادوارد برنیز]]، والتر لیپمن، هارولد لاسول، ژاک الول، گارث جاوت، ویکتوریا اودانل<br /> | پیشگامان فکری = نظریه‌پردازان بلاغت، ارتباطات جمعی، روان‌شناسی اجتماعی و افکار عمومی<br /> | جریان‌های مرتبط = [[اقناع]]، [[افکار عمومی]]، [[اطلاعات نادرست]]، [[دروغ‌پراکنی]]، [[سانسور]]، [[جنگ روانی]]، روابط عمومی، تبلیغات تجاری<br /> | در واکنش به = نیاز دولت‌ها، جنبش‌ها، سازمان‌ها و دیگر کنشگران به شکل‌دادن سازمان‌یافته به نگرش و رفتار مخاطبان<br /> | مفاهیم کلیدی = اقناع، انتخاب گزینشی اطلاعات، چارچوب‌بندی، تکرار، نماد، کلیشه، دشمن‌سازی، توسل به احساسات، کنترل دستور کار، مخاطب هدف<br /> | دیدگاه معرفت‌شناختی = گزینش، سازمان‌دهی و ارائهٔ هدفمند اطلاعات و نمادها برای شکل‌دادن به ادراک مخاطب؛ پروپاگاندا الزاماً از اطلاعات کاملاً دروغ تشکیل نمی‌شود<br /> | دیدگاه اجتماعی = فرایندی سازمان‌یافته برای اثرگذاری بر نگرش‌ها، ادراک‌ها و رفتار گروه‌ها و جوامع از طریق پیام، رسانه، نماد و ارتباطات<br /> | تأثیرپذیرفته از = [[بلاغت]]، روان‌شناسی جمعی، گسترش سواد، مطبوعات، دولت مدرن، تبلیغات تجاری، جنگ‌های توده‌ای و رسانه‌های جمعی<br /> | تأثیرگذار بر = ارتباطات سیاسی، روابط عمومی، تبلیغات، [[جنگ روانی]]، مطالعات رسانه، مطالعات افکار عمومی و سواد رسانه‌ای<br /> | منتقدان شاخص = پژوهشگران رسانه، نظریه‌پردازان دموکراسی، منتقدان دستکاری افکار عمومی و نظریه‌پردازان حوزهٔ عمومی<br /> | آثار شاخص = ''Propaganda'' ادوارد برنیز؛ ''Propaganda Technique in the World War'' هارولد لاسول؛ ''Propagandes'' ژاک الول؛ ''Propaganda &amp; Persuasion'' گارث جاوت و ویکتوریا اودانل<br /> }}<br /> <br /> '''پروپاگاندا''' (به انگلیسی: ''Propaganda'') به ارتباط سازمان‌یافته و هدفمندی گفته می‌شود که برای شکل‌دادن به ادراک، نگرش یا رفتار مخاطبان در راستای اهداف فرستندهٔ پیام طراحی شده است. پروپاگاندا می‌تواند توسط دولت‌ها، احزاب و جنبش‌های سیاسی، سازمان‌های نظامی، گروه‌های اجتماعی، شرکت‌ها یا دیگر کنشگران به کار گرفته شود. ابزارهای آن از سخنرانی، پوستر، کتاب و مطبوعات تا رادیو، سینما، تلویزیون، اینترنت و [[شبکه‌های اجتماعی]] را در بر می‌گیرد.&lt;ref&gt;Garth S. Jowett and Victoria O’Donnell, ''Propaganda &amp; Persuasion'', 7th ed. (Thousand Oaks, CA: SAGE Publications, 2019).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> یکی از ویژگی‌های مهم پروپاگاندا، '''هدفمندی''' آن است. گارث جاوت و ویکتوریا اودانل پروپاگاندا را تلاشی عمدی و نظام‌مند برای شکل‌دادن به ادراک‌ها، دستکاری شناخت‌ها و هدایت رفتار به‌گونه‌ای تعریف می‌کنند که واکنش مورد نظر تبلیغ‌کننده را پیش ببرد.&lt;ref&gt;Garth S. Jowett and Victoria O’Donnell, ''Propaganda &amp; Persuasion'', 7th ed. (Thousand Oaks, CA: SAGE Publications, 2019), 1–7.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پروپاگاندا الزاماً مترادف «دروغ» نیست. یک پیام پروپاگاندایی ممکن است حاوی اطلاعات درست، نادرست یا آمیزه‌ای از هر دو باشد. آنچه آن را از انتقال بی‌طرفانهٔ اطلاعات متمایز می‌کند، گزینش و سازمان‌دهی هدفمند پیام برای ایجاد نگرش یا واکنش مشخص است. حذف زمینه، برجسته‌کردن بخشی از واقعیت، تکرار، برانگیختن احساسات و استفاده از نمادها از جمله شیوه‌هایی هستند که می‌توانند در پروپاگاندا به کار روند.&lt;ref&gt;Jacques Ellul, ''Propaganda: The Formation of Men’s Attitudes'', trans. Konrad Kellen and Jean Lerner (New York: Vintage Books, 1973).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پروپاگاندا در تاریخ سیاسی اهمیت ویژه‌ای داشته است. [[جنگ جهانی اول]] نقطهٔ عطفی در سازمان‌دهی تبلیغات دولتی در مقیاس توده‌ای بود و در [[جنگ جهانی دوم]] حکومت‌های درگیر از رادیو، سینما، پوستر و مطبوعات برای بسیج مردم و جنگ روانی استفاده کردند. [[آلمان نازی]] یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های استفادهٔ نظام‌مند از تبلیغات دولتی است؛ دستگاه تبلیغاتی آن حکومت از رسانه و فرهنگ برای ترویج ایدئولوژی نازی، کیش رهبری، جنگ و یهودستیزی استفاده کرد.&lt;ref&gt;United States Holocaust Memorial Museum, “Nazi Propaganda,” ''Holocaust Encyclopedia''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در عصر اینترنت، پروپاگاندا از بین نرفته، بلکه ابزارها و شبکه‌های انتشار آن دگرگون شده‌اند. شبکه‌های اجتماعی امکان انتشار سریع پیام، تصویر و ویدئو را فراهم کرده‌اند و مرز میان پروپاگاندا، تبلیغات سیاسی، اطلاعات نادرست، عملیات نفوذ و ارتباطات عادی را در برخی موارد پیچیده‌تر ساخته‌اند. از این رو، مطالعهٔ پروپاگاندا امروز بخشی از پژوهش دربارهٔ رسانه، دموکراسی، اقتدارگرایی، جنگ، افکار عمومی و [[سواد رسانه‌ای]] است.<br /> <br /> == ریشهٔ واژه ==<br /> <br /> واژهٔ ''Propaganda'' از فعل لاتینی ''propagare'' به معنای گسترش‌دادن، تکثیرکردن یا اشاعه‌دادن گرفته شده است.<br /> <br /> یکی از نقاط مهم در تاریخ این واژه به سال ۱۶۲۲ بازمی‌گردد؛ زمانی که پاپ گریگوری پانزدهم نهادی با عنوان ''Sacra Congregatio de Propaganda Fide''، به معنای «مجمع مقدس برای ترویج ایمان»، ایجاد کرد.<br /> <br /> در این کاربرد اولیه، واژهٔ پروپاگاندا لزوماً بار منفی امروزی را نداشت و به معنای انتشار و ترویج یک باور به کار می‌رفت.&lt;ref&gt;Philip M. Taylor, ''Munitions of the Mind: A History of Propaganda from the Ancient World to the Present Era'', 3rd ed. (Manchester: Manchester University Press, 2003).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> با گسترش رقابت‌های سیاسی و جنگ‌های مدرن، این واژه به‌تدریج معنایی سیاسی‌تر پیدا کرد و به فعالیت‌هایی برای تأثیرگذاری هدفمند بر افکار عمومی اطلاق شد.<br /> <br /> == تعریف پروپاگاندا ==<br /> <br /> تعریف پروپاگاندا دشوار است، زیرا مرز آن با اقناع، آموزش، تبلیغات تجاری، روابط عمومی و ارتباطات سیاسی همیشه روشن نیست.<br /> <br /> برخی تعریف‌ها بر محتوای گمراه‌کننده تأکید می‌کنند و برخی دیگر قصد و روش ارتباط را معیار اصلی می‌دانند.<br /> <br /> در تعریف جاوت و اودانل، عنصر مهم این است که ارتباط به‌صورت عمدی و نظام‌مند برای ایجاد واکنشی طراحی شود که هدف تبلیغ‌کننده را پیش ببرد.&lt;ref&gt;Garth S. Jowett and Victoria O’Donnell, ''Propaganda &amp; Persuasion''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در این تعریف، پروپاگاندا یک «فرایند ارتباطی» است، نه صرفاً مجموعه‌ای از دروغ‌ها.<br /> <br /> == پروپاگاندا و اقناع ==<br /> <br /> [[اقناع]] مفهومی گسترده‌تر از پروپاگاندا است.<br /> <br /> انسان‌ها در زندگی روزمره دائماً تلاش می‌کنند دیگران را قانع کنند. گفت‌وگو، استدلال، مذاکره و مناظره همگی می‌توانند اشکالی از اقناع باشند.<br /> <br /> پروپاگاندا نیز از روش‌های اقناعی استفاده می‌کند، اما معمولاً دارای هدف سازمان‌یافته‌تر و رابطه‌ای نامتقارن‌تر میان فرستنده و مخاطب است.<br /> <br /> جاوت و اودانل میان اقناع و پروپاگاندا تمایز می‌گذارند و بر این نکته تأکید می‌کنند که پروپاگاندا واکنشی را دنبال می‌کند که هدف تبلیغ‌کننده را تأمین کند.&lt;ref&gt;Garth S. Jowett and Victoria O’Donnell, ''Propaganda &amp; Persuasion''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پروپاگاندا و اطلاع‌رسانی ==<br /> <br /> اطلاع‌رسانی در معنای آرمانی خود با هدف انتقال داده‌های دقیق و قابل بررسی انجام می‌شود.<br /> <br /> پروپاگاندا ممکن است از اطلاعات واقعی استفاده کند، اما آنها را در جهت هدف مشخصی گزینش و سازمان‌دهی می‌کند.<br /> <br /> برای مثال، یک پیام می‌تواند مجموعه‌ای از آمارهای واقعی را ارائه دهد، اما آمارهایی را که نتیجهٔ متفاوتی نشان می‌دهند حذف کند.<br /> <br /> بنابراین صحت تک‌تک گزاره‌ها به‌تنهایی برای تشخیص پروپاگاندا کافی نیست؛ شیوهٔ انتخاب، زمینه‌گذاری و هدف ارتباط نیز اهمیت دارد.<br /> <br /> == پروپاگاندا و دروغ ==<br /> <br /> یکی از تصورات رایج این است که پروپاگاندا همیشه دروغ است.<br /> <br /> این تصور دقیق نیست.<br /> <br /> دروغ می‌تواند ابزار پروپاگاندا باشد، اما اطلاعات صحیح نیز می‌توانند در یک کارزار پروپاگاندایی به کار روند.<br /> <br /> گاهی یک واقعیت واقعی بارها تکرار می‌شود، از زمینهٔ تاریخی یا اجتماعی خود جدا می‌شود یا تنها بخشی از اطلاعات منتشر می‌شود.<br /> <br /> از این رو، تحلیل پروپاگاندا مستلزم بررسی صحت محتوا، زمینهٔ اطلاعات، منابع، هدف پیام و شیوهٔ ارائهٔ آن است.<br /> <br /> == پروپاگاندا و اطلاعات نادرست ==<br /> <br /> مفهوم پروپاگاندا با [[اطلاعات نادرست]] هم‌پوشانی دارد، اما این دو مترادف نیستند.<br /> <br /> اطلاعات نادرست ممکن است بدون قصد فریب منتشر شوند. فردی می‌تواند خبری اشتباه را با تصور اینکه درست است بازنشر کند.<br /> <br /> در مقابل، «دروغ‌پراکنی» یا ''disinformation'' معمولاً به اطلاعات نادرستی اشاره دارد که آگاهانه برای فریب منتشر می‌شوند.<br /> <br /> پروپاگاندا می‌تواند از دروغ‌پراکنی استفاده کند، اما می‌تواند بر واقعیت‌های گزینش‌شده، تصاویر احساسی، نمادها یا پیام‌های ارزشی نیز متکی باشد.<br /> <br /> == پروپاگاندا و تبلیغات تجاری ==<br /> <br /> تبلیغات تجاری و پروپاگاندا از برخی فنون مشترک استفاده می‌کنند.<br /> <br /> هر دو می‌توانند از تکرار، شعار، تصویر، موسیقی، شخصیت‌های شناخته‌شده و جاذبه‌های احساسی بهره ببرند.<br /> <br /> تفاوت اصلی معمولاً در هدف آنهاست. تبلیغات تجاری عمدتاً در پی فروش کالا یا خدمات است، در حالی که پروپاگاندا بیشتر برای شکل‌دادن به نگرش‌ها و رفتارهای سیاسی، اجتماعی یا ایدئولوژیک به کار می‌رود.<br /> <br /> با این حال، مرز این دو همیشه روشن نیست و تکنیک‌های تبلیغات تجاری تأثیر مهمی بر پروپاگاندای مدرن داشته‌اند.<br /> <br /> == پروپاگاندا و روابط عمومی ==<br /> <br /> [[روابط عمومی]] و پروپاگاندا نیز تاریخ مشترکی دارند.<br /> <br /> هر دو حوزه با مدیریت تصویر، افکار عمومی و ارتباط سازمان با جامعه سروکار دارند.<br /> <br /> [[ادوارد برنیز]]، یکی از چهره‌های اولیهٔ روابط عمومی در آمریکا، در سال ۱۹۲۸ کتابی با عنوان ''Propaganda'' منتشر کرد و دربارهٔ امکان شکل‌دادن سازمان‌یافته به افکار و عادات عمومی بحث کرد.&lt;ref&gt;Edward L. Bernays, ''Propaganda'' (New York: Horace Liveright, 1928).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> با منفی‌شدن بار واژهٔ پروپاگاندا پس از جنگ جهانی اول و به‌ویژه جنگ جهانی دوم، اصطلاح «روابط عمومی» در بسیاری از زمینه‌ها کاربرد پذیرفته‌تری پیدا کرد.<br /> <br /> با این حال، روابط عمومی در مفهوم حرفه‌ای امروز الزاماً پروپاگاندا نیست و می‌تواند شامل اطلاع‌رسانی، ارتباط دوسویه و پاسخ‌گویی عمومی باشد.<br /> <br /> == پیشینهٔ تاریخی پروپاگاندا ==<br /> <br /> استفاده از ارتباط برای کسب مشروعیت یا بسیج مردم بسیار قدیمی‌تر از خود واژهٔ پروپاگاندا است.<br /> <br /> فرمانروایان باستان از کتیبه‌ها، سکه‌ها، بناهای یادبود، مراسم و روایت‌های پیروزی برای نمایش قدرت استفاده می‌کردند.<br /> <br /> در جنگ‌ها نیز اخبار پیروزی و شکست می‌توانست برای تقویت روحیه یا تضعیف دشمن به کار رود.<br /> <br /> از این منظر، پروپاگاندا سابقه‌ای چند هزار ساله دارد، هرچند شکل توده‌ای و صنعتی آن محصول تحولات جامعهٔ مدرن است.&lt;ref&gt;Philip M. Taylor, ''Munitions of the Mind''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == چاپ و گسترش پروپاگاندا ==<br /> <br /> اختراع و گسترش [[چاپ]] امکان تکثیر پیام را در مقیاسی بسیار بزرگ‌تر فراهم کرد.<br /> <br /> جزوه، اعلامیه، کتاب و تصویر چاپی در منازعات مذهبی و سیاسی اروپا اهمیت پیدا کردند.<br /> <br /> [[اصلاح دینی]] نمونه‌ای مهم از دورانی است که در آن رسانهٔ چاپی برای منازعهٔ عقیدتی در مقیاسی گسترده استفاده شد.<br /> <br /> با افزایش سواد و توسعهٔ مطبوعات در سده‌های بعد، ظرفیت ارتباط سیاسی توده‌ای نیز افزایش یافت.<br /> <br /> == انقلاب‌ها و افکار عمومی ==<br /> <br /> در عصر انقلاب‌های سیاسی، اهمیت افکار عمومی افزایش یافت.<br /> <br /> [[انقلاب آمریکا]] و [[انقلاب فرانسه]] با انتشار گستردهٔ جزوه، روزنامه، کاریکاتور، شعار و نماد همراه بودند.<br /> <br /> با گسترش مفهوم شهروندی و سیاست توده‌ای، حکومت‌ها و مخالفان آنها هر دو نیاز بیشتری به جلب حمایت عمومی پیدا کردند.<br /> <br /> این تحول یکی از زمینه‌های تاریخی شکل‌گیری پروپاگاندای سیاسی مدرن بود.<br /> <br /> == جامعهٔ توده‌ای ==<br /> <br /> سدهٔ نوزدهم شاهد افزایش جمعیت شهری، سواد عمومی، روزنامه‌های پرتیراژ و سیاست انتخاباتی بود.<br /> <br /> این تحولات جامعه‌ای ایجاد کردند که در آن میلیون‌ها نفر می‌توانستند تقریباً هم‌زمان در معرض یک پیام قرار گیرند.<br /> <br /> گسترش تلگراف، چاپ ارزان و بعدها سینما و رادیو نیز این ظرفیت را افزایش داد.<br /> <br /> پروپاگاندای مدرن در چنین محیطی از فعالیت محدود نخبگان به ارتباط توده‌ای تبدیل شد.<br /> <br /> == جنگ جهانی اول ==<br /> <br /> [[جنگ جهانی اول]] یکی از مهم‌ترین نقاط عطف تاریخ پروپاگاندا بود.<br /> <br /> دولت‌های درگیر برای بسیج سربازان، فروش اوراق قرضه، حفظ روحیهٔ عمومی و ارائهٔ تصویر منفی از دشمن از پوستر، فیلم، مطبوعات، سخنرانی و دیگر ابزارهای ارتباطی استفاده کردند.<br /> <br /> در بریتانیا، آلمان، فرانسه، آمریکا و دیگر کشورهای درگیر، نهادهایی برای مدیریت اطلاعات و تبلیغات ایجاد شدند.<br /> <br /> تجربهٔ این جنگ تأثیر عمیقی بر مطالعات بعدی دربارهٔ قدرت رسانه و افکار عمومی گذاشت.&lt;ref&gt;Philip M. Taylor, ''Munitions of the Mind'', 174–209.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == کمیتهٔ اطلاعات عمومی آمریکا ==<br /> <br /> پس از ورود ایالات متحده به جنگ جهانی اول، [[وودرو ویلسون]] در آوریل ۱۹۱۷ «کمیتهٔ اطلاعات عمومی» (''Committee on Public Information'') را تشکیل داد و [[جورج کریل]] را در رأس آن قرار داد.<br /> <br /> این کمیته از روزنامه، پوستر، فیلم، کتابچه و شبکه‌ای از سخنرانان برای توضیح و ترویج اهداف جنگی دولت استفاده کرد.&lt;ref&gt;Woodrow Wilson, Executive Order Creating the Committee on Public Information, April 14, 1917; George Creel Papers, Library of Congress.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> گروهی موسوم به «مردان چهار دقیقه‌ای» سخنرانی‌های کوتاهی در سینماها و اجتماعات انجام می‌دادند.<br /> <br /> کمیتهٔ کریل بعدها به یکی از نمونه‌های مهم در مطالعات تاریخ تبلیغات دولتی تبدیل شد.<br /> <br /> == پوسترهای جنگی ==<br /> <br /> پوستر از ابزارهای مؤثر پروپاگاندای جنگ جهانی اول بود.<br /> <br /> تصاویر ساده، رنگ‌های چشمگیر، نمادهای ملی و شعارهای کوتاه می‌توانستند پیام را حتی به افرادی منتقل کنند که متن طولانی نمی‌خواندند.<br /> <br /> پوستر مشهور «عمو سام تو را می‌خواهد» اثر جیمز مونتگمری فلگ از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های این دوره است. میلیون‌ها نسخه از این تصویر در جریان جنگ چاپ شد.&lt;ref&gt;Library of Congress, “The Most Famous Poster,” ''American Treasures of the Library of Congress''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پوستر جنگی نشان داد که ترکیب تصویر، نماد و فراخوان مستقیم چگونه می‌تواند در بسیج عمومی به کار رود.<br /> <br /> == هارولد لاسول ==<br /> <br /> [[هارولد لاسول]] از نخستین پژوهشگران مهم علمی پروپاگاندا بود.<br /> <br /> او در کتاب ''Propaganda Technique in the World War'' که در سال ۱۹۲۷ منتشر شد، تبلیغات جنگ جهانی اول را تحلیل کرد.&lt;ref&gt;Harold D. Lasswell, ''Propaganda Technique in the World War'' (New York: Alfred A. Knopf, 1927).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> لاسول پروپاگاندا را در ارتباط با مدیریت نگرش‌های جمعی از طریق نمادهای معنادار بررسی می‌کرد.<br /> <br /> پژوهش‌های او بعدها در شکل‌گیری مطالعات ارتباطات سیاسی و ارتباطات جمعی تأثیرگذار شدند.<br /> <br /> == والتر لیپمن و افکار عمومی ==<br /> <br /> [[والتر لیپمن]] در کتاب ''Public Opinion'' در سال ۱۹۲۲ به محدودیت‌های شناخت انسان از جهان پیچیدهٔ سیاسی پرداخت.<br /> <br /> او استدلال می‌کرد که افراد بخش بزرگی از جهان را مستقیماً تجربه نمی‌کنند، بلکه بر اساس تصاویر و بازنمایی‌هایی که از طریق رسانه‌ها دریافت می‌کنند دربارهٔ آن قضاوت می‌کنند.&lt;ref&gt;Walter Lippmann, ''Public Opinion'' (New York: Harcourt, Brace and Company, 1922).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مفهوم «شبه‌محیط» در اندیشهٔ لیپمن برای مطالعات بعدی رسانه و افکار عمومی اهمیت پیدا کرد.<br /> <br /> اگر برداشت انسان از جهان تا اندازهٔ زیادی از طریق تصاویر و اطلاعات واسطه‌ای شکل گیرد، کنترل این تصاویر می‌تواند قدرت سیاسی قابل توجهی ایجاد کند.<br /> <br /> == ادوارد برنیز ==<br /> <br /> [[ادوارد برنیز]] یکی از چهره‌های تأثیرگذار در تاریخ روابط عمومی و مطالعهٔ اقناع توده‌ای بود.<br /> <br /> او در کتاب ''Propaganda'' استدلال کرد که جامعهٔ مدرن پیچیده به سازوکارهایی برای سازمان‌دهی افکار عمومی وابسته است.&lt;ref&gt;Edward L. Bernays, ''Propaganda''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برنیز از یافته‌های روان‌شناسی، تبلیغات تجاری و ارتباطات برای طراحی کارزارهای عمومی استفاده می‌کرد.<br /> <br /> دیدگاه او دربارهٔ «مهندسی رضایت» بعدها هم به‌عنوان یکی از بنیان‌های روابط عمومی مدرن و هم به دلیل پیامدهای آن برای دستکاری افکار عمومی مورد نقد قرار گرفت.<br /> <br /> == روان‌شناسی و پروپاگاندا ==<br /> <br /> رشد [[روان‌شناسی]] و روان‌شناسی اجتماعی بر روش‌های تبلیغات مدرن تأثیر گذاشت.<br /> <br /> پژوهش دربارهٔ نگرش، رفتار جمعی، ترس، هویت گروهی و نفوذ اجتماعی به فهم بهتر واکنش مخاطبان کمک کرد.<br /> <br /> تبلیغ‌کنندگان دریافتند که پیام سیاسی الزاماً نباید تنها بر استدلال منطقی تکیه کند.<br /> <br /> هویت، احساس تعلق، ترس، امید، خشم و غرور نیز می‌توانند در واکنش سیاسی نقش داشته باشند.<br /> <br /> == پروپاگاندا در آلمان نازی ==<br /> <br /> [[آلمان نازی]] یکی از مشهورترین نمونه‌های تاریخی استفادهٔ سازمان‌یافته از پروپاگاندا است.<br /> <br /> پس از به قدرت رسیدن [[آدولف هیتلر]] در سال ۱۹۳۳، «وزارت روشنگری عمومی و پروپاگاندای رایش» به ریاست [[یوزف گوبلز]] ایجاد شد.<br /> <br /> این وزارتخانه بر حوزه‌هایی مانند مطبوعات، رادیو، فیلم، ادبیات، تئاتر و بخش‌هایی از فرهنگ نظارت گسترده داشت و آنها را در جهت اهداف ایدئولوژیک حکومت هماهنگ می‌کرد.&lt;ref&gt;United States Holocaust Memorial Museum, “Ministry of Propaganda and Public Enlightenment,” ''Holocaust Encyclopedia''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نازی‌ها از فناوری‌های جدید ارتباطی، تجمع‌های عظیم، فیلم، پوستر و رادیو برای گسترش پیام‌های خود استفاده کردند.<br /> <br /> == یوزف گوبلز ==<br /> <br /> [[یوزف گوبلز]] از چهره‌های اصلی دستگاه تبلیغاتی [[نازیسم]] بود.<br /> <br /> او پیش از به قدرت رسیدن نازی‌ها مسئول تبلیغات حزب بود و پس از ۱۹۳۳ وزیر تبلیغات شد.<br /> <br /> دستگاه تحت مدیریت او از رادیو، سینما، مطبوعات، هنر و مراسم عمومی برای ترویج تصویر هیتلر، ایدئولوژی نازی و اهداف جنگی حکومت استفاده می‌کرد.&lt;ref&gt;United States Holocaust Memorial Museum, “Joseph Goebbels,” ''Holocaust Encyclopedia''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> گوبلز همچنین در ترویج یهودستیزی و ایجاد فضای اجتماعی مساعد برای سیاست‌های ضدیهودی رژیم نقش مهمی داشت.<br /> <br /> == پروپاگاندا و هولوکاست ==<br /> <br /> تبلیغات نازی نقش مهمی در ایجاد و تقویت فضای یهودستیزی داشت.<br /> <br /> یهودیان در پوسترها، فیلم‌ها، کتاب‌های درسی و مطبوعات به‌عنوان دشمن یا تهدید معرفی می‌شدند.<br /> <br /> موزهٔ یادبود هولوکاست ایالات متحده تأکید می‌کند که پروپاگاندای نازی در پیشبرد آزار و در نهایت نابودی یهودیان اروپا نقش داشت و به ایجاد فضایی کمک کرد که در آن خشونت علیه یهودیان تحمل یا پذیرفته شود.&lt;ref&gt;United States Holocaust Memorial Museum, “Nazi Propaganda,” ''Holocaust Encyclopedia''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از این رو، مطالعهٔ پروپاگاندا بخشی مهم از مطالعهٔ [[هولوکاست]] و سازوکارهای اجتماعی زمینه‌ساز خشونت جمعی است.<br /> <br /> == پروپاگاندا و سانسور ==<br /> <br /> [[سانسور]] و پروپاگاندا دو سازوکار متفاوت اما گاه مکمل‌اند.<br /> <br /> سانسور دسترسی به برخی اطلاعات و دیدگاه‌ها را محدود می‌کند؛ پروپاگاندا پیام مورد نظر را تولید و تقویت می‌کند.<br /> <br /> یک حکومت می‌تواند هم‌زمان صدای مخالفان را محدود کند و روایت خود را به‌طور گسترده منتشر سازد.<br /> <br /> در آلمان نازی، این دو فرایند به‌صورت هم‌زمان عمل می‌کردند: برخی کتاب‌ها و رسانه‌ها حذف یا ممنوع می‌شدند و در همان حال محتوای ایدئولوژیک حکومت از طریق رسانه‌ها، آموزش و فرهنگ منتشر می‌شد.&lt;ref&gt;United States Holocaust Memorial Museum, “Nazi Propaganda and Censorship,” ''Holocaust Encyclopedia''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پروپاگاندا در جنگ جهانی دوم ==<br /> <br /> در [[جنگ جهانی دوم]] تقریباً همهٔ قدرت‌های اصلی از تبلیغات گسترده استفاده کردند.<br /> <br /> پوستر، رادیو، خبر، فیلم مستند، کاریکاتور و اعلامیه برای حفظ روحیه، جذب نیرو، افزایش تولید، فروش اوراق قرضه و تضعیف دشمن به کار می‌رفتند.<br /> <br /> پروپاگاندا تنها متوجه شهروندان داخلی نبود؛ پیام‌هایی نیز برای سربازان و مردم کشورهای دشمن تولید می‌شد.<br /> <br /> این تجربه موجب توسعهٔ بیشتر حوزه‌هایی شد که بعدها «[[جنگ روانی]]» و عملیات اطلاعاتی نام گرفتند.<br /> <br /> == پروپاگاندا و جنگ روانی ==<br /> <br /> [[جنگ روانی]] استفادهٔ برنامه‌ریزی‌شده از ارتباطات برای اثرگذاری بر روحیه، ادراک و رفتار دشمن یا گروه‌های هدف در شرایط منازعه است.<br /> <br /> اعلامیه‌های هوایی، برنامه‌های رادیویی، شایعه، پیام‌های تهدیدآمیز یا امیدبخش و اطلاعات دربارهٔ شکست‌های نظامی می‌توانند بخشی از جنگ روانی باشند.<br /> <br /> پروپاگاندا و جنگ روانی هم‌پوشانی دارند، اما جنگ روانی معمولاً مفهومی مشخص‌تر در حوزهٔ نظامی و امنیتی است.<br /> <br /> == جنگ سرد ==<br /> <br /> در دوران [[جنگ سرد]]، پروپاگاندا به یکی از عرصه‌های مهم رقابت میان بلوک غرب و [[اتحاد جماهیر شوروی]] تبدیل شد.<br /> <br /> رادیو، فیلم، ادبیات، نمایشگاه، ورزش، هنر و حتی رقابت‌های علمی می‌توانستند حامل پیام‌های ایدئولوژیک باشند.<br /> <br /> هر طرف تلاش می‌کرد نظام سیاسی و اقتصادی خود را موفق‌تر و رقیب را ناکارآمد یا تهدیدآمیز نشان دهد.<br /> <br /> به همین دلیل، جنگ سرد علاوه بر رقابت نظامی و اقتصادی، نبردی بر سر تصویر، روایت و مشروعیت نیز بود.<br /> <br /> == ژاک الول ==<br /> <br /> [[ژاک الول]]، جامعه‌شناس و متفکر فرانسوی، یکی از مهم‌ترین نظریه‌پردازان پروپاگاندا در سدهٔ بیستم بود.<br /> <br /> کتاب ''Propagandes'' او در سال ۱۹۶۲ منتشر شد و بعدها با عنوان ''Propaganda: The Formation of Men’s Attitudes'' به انگلیسی ترجمه شد.<br /> <br /> الول پروپاگاندا را صرفاً مجموعه‌ای از پیام‌های دروغین نمی‌دانست؛ او آن را پدیده‌ای مرتبط با جامعهٔ مدرن، رسانه‌های جمعی، سازمان و نیاز افراد به تفسیر جهان پیچیده می‌دید.&lt;ref&gt;Jacques Ellul, ''Propaganda: The Formation of Men’s Attitudes''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در تحلیل او، پروپاگاندا می‌تواند در نظام‌های سیاسی مختلف وجود داشته باشد و نباید آن را فقط به دیکتاتوری‌ها محدود کرد.<br /> <br /> == پروپاگاندای سیاسی و جامعه‌شناختی ==<br /> <br /> الول میان گونه‌هایی از پروپاگاندا تمایز می‌گذاشت.<br /> <br /> «پروپاگاندای سیاسی» معمولاً از سوی سازمانی سیاسی برای دستیابی به هدف مشخصی به کار می‌رود.<br /> <br /> در مقابل، «پروپاگاندای جامعه‌شناختی» می‌تواند از طریق سبک زندگی، ارزش‌ها، رسانه‌ها و فرهنگ، الگوهای یک جامعه را به افراد منتقل کند.&lt;ref&gt;Jacques Ellul, ''Propaganda: The Formation of Men’s Attitudes'', 62–87.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این تمایز مفهوم پروپاگاندا را از پیام‌های آشکار سیاسی فراتر می‌برد.<br /> <br /> == پروپاگاندای عمودی و افقی ==<br /> <br /> الول همچنین میان پروپاگاندای «عمودی» و «افقی» تمایز می‌گذاشت.<br /> <br /> در پروپاگاندای عمودی، پیام از مرکز قدرت یا سازمان به سوی تودهٔ مخاطبان جریان پیدا می‌کند.<br /> <br /> در پروپاگاندای افقی، اعضای گروه می‌توانند در فرایند متقاعدکردن یکدیگر نقش داشته باشند.<br /> <br /> این تمایز در عصر شبکه‌های اجتماعی اهمیت تازه‌ای پیدا کرده است، زیرا پیام‌ها دیگر الزاماً فقط از رسانهٔ مرکزی به مخاطب منتقل نمی‌شوند و کاربران نیز در بازتولید و گسترش آنها مشارکت می‌کنند.<br /> <br /> == پروپاگاندای سفید ==<br /> <br /> در برخی طبقه‌بندی‌های ارتباطی، پروپاگاندا بر اساس میزان آشکاربودن منبع به «سفید»، «خاکستری» و «سیاه» تقسیم می‌شود.&lt;ref&gt;Garth S. Jowett and Victoria O’Donnell, ''Propaganda &amp; Persuasion''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در '''پروپاگاندای سفید'''، منبع پیام آشکار و معمولاً قابل شناسایی است.<br /> <br /> برای مثال، دولت یا حزب ممکن است آشکارا اعلامیه یا برنامه‌ای را به نام خود منتشر کند.<br /> <br /> محتوای چنین پیامی همچنان می‌تواند گزینشی یا جهت‌دار باشد، اما هویت فرستنده پنهان نیست.<br /> <br /> == پروپاگاندای خاکستری ==<br /> <br /> در '''پروپاگاندای خاکستری'''، منبع پیام مبهم یا نامشخص است.<br /> <br /> مخاطب ممکن است نتواند تشخیص دهد چه فرد یا سازمانی در پشت پیام قرار دارد.<br /> <br /> ابهام منبع می‌تواند ارزیابی انگیزه و اعتبار پیام را دشوارتر کند.<br /> <br /> این شیوه در منازعات سیاسی و عملیات نفوذ اهمیت ویژه‌ای دارد.<br /> <br /> == پروپاگاندای سیاه ==<br /> <br /> در '''پروپاگاندای سیاه'''، پیام به منبعی نسبت داده می‌شود که منبع واقعی آن نیست.<br /> <br /> فرستنده ممکن است وانمود کند پیام از سوی دشمن، یک رسانهٔ مستقل یا گروه دیگری منتشر شده است.<br /> <br /> در اینجا فریب دربارهٔ هویت منبع بخشی از عملیات ارتباطی است.<br /> <br /> پروپاگاندای سیاه با عملیات فریب و جنگ روانی ارتباط نزدیک دارد.<br /> <br /> == تکرار ==<br /> <br /> '''تکرار''' یکی از شناخته‌شده‌ترین روش‌های تبلیغاتی است.<br /> <br /> تکرار یک شعار، تصویر یا ادعا می‌تواند آشنایی مخاطب با پیام را افزایش دهد.<br /> <br /> پیام‌های کوتاه و قابل تکرار به‌ویژه در رسانه‌های توده‌ای و شبکه‌های اجتماعی قابلیت انتشار زیادی دارند.<br /> <br /> با این حال، تکرار به‌تنهایی تضمین‌کنندهٔ پذیرش نیست و واکنش مخاطبان به اعتماد آنان به منبع، باورهای قبلی و شرایط اجتماعی وابسته است.<br /> <br /> == شعار ==<br /> <br /> [[شعار]] ابزاری برای فشرده‌کردن یک پیام پیچیده در عبارت کوتاه و قابل حفظ است.<br /> <br /> شعارهای سیاسی می‌توانند اهداف، هویت گروه یا تصویر دشمن را در چند واژه خلاصه کنند.<br /> <br /> سادگی شعار باعث می‌شود بتوان آن را در سخنرانی، پوستر، تظاهرات، رادیو و شبکه‌های اجتماعی تکرار کرد.<br /> <br /> همین سادگی می‌تواند در عین حال پیچیدگی موضوع را کاهش دهد و تفاوت‌ها و جزئیات را کنار بگذارد.<br /> <br /> == نماد ==<br /> <br /> پرچم، رنگ، سرود، نشان، تصویر رهبر و دیگر نمادها می‌توانند حامل معنای سیاسی باشند.<br /> <br /> نمادها قادرند بدون توضیح طولانی، احساس تعلق یا هویت را فعال کنند.<br /> <br /> پروپاگاندا اغلب پیام خود را به نمادهایی پیوند می‌دهد که پیشاپیش برای مخاطب معنای عاطفی دارند.<br /> <br /> به همین دلیل، یک تصویر می‌تواند در برخی شرایط اثر ارتباطی بیشتری از متن طولانی داشته باشد.<br /> <br /> == توسل به ترس ==<br /> <br /> ترس یکی از احساساتی است که می‌تواند در ارتباطات سیاسی مورد استفاده قرار گیرد.<br /> <br /> پیام ممکن است مخاطب را متقاعد کند که دشمن، گروه اجتماعی یا تحول مشخصی تهدیدی فوری برای امنیت، خانواده، هویت یا آیندهٔ اوست.<br /> <br /> توسل به ترس همیشه پروپاگاندا نیست؛ هشدار دربارهٔ خطری واقعی نیز می‌تواند مشروع باشد.<br /> <br /> برای ارزیابی چنین پیامی باید میزان واقعی خطر، شواهد ارائه‌شده و نحوهٔ استفاده از احساس ترس بررسی شود.<br /> <br /> == دشمن‌سازی ==<br /> <br /> '''دشمن‌سازی''' فرایندی است که طی آن یک فرد، گروه یا کشور به‌عنوان منشأ تهدیدها و مشکلات معرفی می‌شود.<br /> <br /> پیام‌های پروپاگاندایی ممکن است دشمن را یکپارچه، شرور، غیرانسانی یا دارای قدرتی اغراق‌شده نمایش دهند.<br /> <br /> این روش می‌تواند تمایزهای درونی گروه هدف را حذف کند و همهٔ اعضای آن را مسئول اعمال یکسان جلوه دهد.<br /> <br /> در موارد افراطی، انسانیت‌زدایی از دشمن می‌تواند تحمل اجتماعی نسبت به خشونت را افزایش دهد.<br /> <br /> == کلیشه‌سازی ==<br /> <br /> [[کلیشه]] تصویری ساده‌شده و تعمیم‌یافته از یک گروه است.<br /> <br /> پروپاگاندا می‌تواند از کلیشه‌های قومی، مذهبی، طبقاتی، جنسیتی یا ملی استفاده کند.<br /> <br /> کلیشه‌سازی پیچیدگی افراد را حذف و آنان را به مجموعه‌ای از صفات ثابت تبدیل می‌کند.<br /> <br /> این روش به‌ویژه هنگامی خطرناک می‌شود که با دشمن‌سازی و نفرت‌پراکنی همراه باشد.<br /> <br /> == برچسب‌زنی ==<br /> <br /> برچسب‌زنی به استفاده از واژه‌ها یا عناوینی گفته می‌شود که پیش از بررسی استدلال، واکنش مثبت یا منفی مخاطب را برمی‌انگیزند.<br /> <br /> یک گروه ممکن است با واژه‌ای تحقیرآمیز توصیف شود یا یک سیاست با اصطلاحی دارای بار مثبت معرفی شود.<br /> <br /> برچسب می‌تواند جای استدلال را بگیرد؛ به‌جای توضیح اینکه چرا یک دیدگاه نادرست است، صرفاً آن را با عنوانی منفی معرفی کند.<br /> <br /> == تعمیم‌های درخشان ==<br /> <br /> اصطلاح «تعمیم‌های درخشان» (''glittering generalities'') به استفاده از واژه‌های مثبت و ارزش‌گذاری‌شده مانند آزادی، عدالت، صلح، ملت یا پیشرفت بدون توضیح دقیق دربارهٔ معنای عملی آنها اشاره دارد.<br /> <br /> پیام با پیوند دادن خود به ارزش‌هایی که مخاطب از پیش می‌پذیرد، واکنش مثبت ایجاد می‌کند.<br /> <br /> مسئله این نیست که این ارزش‌ها نادرست‌اند؛ بلکه ممکن است ابهام آنها مانع بررسی دقیق سیاست یا ادعای مشخص شود.<br /> <br /> == انتقال ==<br /> <br /> در تکنیک «انتقال» (''transfer'') اعتبار یا احساس مرتبط با یک نماد به موضوع دیگری منتقل می‌شود.<br /> <br /> برای مثال، یک سیاستمدار ممکن است خود را در کنار نمادهای ملی یا تاریخی قرار دهد تا احساس احترام مرتبط با آن نمادها به او منتقل شود.<br /> <br /> این روش در تبلیغات تجاری نیز دیده می‌شود.<br /> <br /> تحلیل‌گر باید میان ارزش خود نماد و ادعایی که با استفاده از آن تبلیغ می‌شود تمایز بگذارد.<br /> <br /> == گواهی افراد مشهور ==<br /> <br /> استفاده از شخصیت‌های مشهور یا مورد اعتماد برای تأیید یک پیام یکی دیگر از روش‌های اقناعی است.<br /> <br /> اعتبار یک ورزشکار، هنرمند، دانشمند یا شخصیت سیاسی ممکن است به موضوعی منتقل شود که الزاماً در حوزهٔ تخصص او نیست.<br /> <br /> این روش در تبلیغات تجاری و سیاسی هر دو کاربرد دارد.<br /> <br /> برای ارزیابی پیام باید پرسید آیا فرد تأییدکننده در موضوع مورد بحث تخصص یا شواهد مستقلی در اختیار دارد یا صرفاً از شهرت او استفاده شده است.<br /> <br /> == «مردم عادی» ==<br /> <br /> روش ''plain folks'' یا «مردم عادی» تلاش می‌کند رهبر، سیاستمدار یا سازمان را بخشی طبیعی از زندگی مردم معمولی نشان دهد.<br /> <br /> تصاویر غذاخوردن در محیط ساده، استفاده از زبان محاوره‌ای یا حضور در فعالیت‌های روزمره می‌توانند در این چارچوب قرار گیرند.<br /> <br /> این روش می‌کوشد فاصلهٔ میان صاحب قدرت و مخاطب را کاهش دهد و احساس همانندی ایجاد کند.<br /> <br /> == اثر ارابهٔ موسیقی ==<br /> <br /> ''Bandwagon'' یا «همراه‌شدن با جمع» بر این پیام استوار است که «همه» یا «اکثریت» از یک دیدگاه حمایت می‌کنند و مخاطب نیز باید به آنان بپیوندد.<br /> <br /> انسان‌ها موجوداتی اجتماعی‌اند و تصور تعلق به اکثریت می‌تواند بر تصمیم آنان اثر بگذارد.<br /> <br /> اعلام حمایت‌های گسترده، نمایش جمعیت‌های بزرگ یا القای اجماع کامل می‌تواند در این چارچوب قرار گیرد.<br /> <br /> بررسی مستقل آمار و میزان واقعی حمایت می‌تواند از پذیرش بی‌بررسی چنین ادعاهایی جلوگیری کند.<br /> <br /> == گزینش اطلاعات ==<br /> <br /> یکی از مؤثرترین روش‌های پروپاگاندا انتخاب بخشی از اطلاعات است.<br /> <br /> در این روش لازم نیست هیچ دادهٔ مستقیمی جعل شود.<br /> <br /> تبلیغ‌کننده می‌تواند شواهد مطلوب را برجسته و اطلاعات ناسازگار را حذف کند.<br /> <br /> این شیوه گاه «چیدن کارت‌ها» (''card stacking'') نامیده می‌شود.<br /> <br /> برای تشخیص آن باید منابع متعدد و داده‌های مخالف نیز بررسی شوند.<br /> <br /> == تکرار دروغ یا ادعا ==<br /> <br /> تکرار می‌تواند موجب آشنایی بیشتر مخاطب با یک ادعا شود، اما گزارهٔ تکرارشده صرفاً به دلیل تکرار درست نمی‌شود.<br /> <br /> یکی از اصول مهم [[سواد رسانه‌ای]] تفکیک «آشنایی با ادعا» از «وجود شواهد برای ادعا» است.<br /> <br /> هنگام مواجهه با پیام پرتکرار باید منبع اولیه، شواهد مستقل و امکان راستی‌آزمایی آن بررسی شود.<br /> <br /> == دوگانه‌سازی ==<br /> <br /> پروپاگاندا گاه موضوع پیچیده را به دو گزینهٔ مطلق کاهش می‌دهد: دوست یا دشمن، پیروزی یا نابودی، میهن‌پرست یا خائن.<br /> <br /> چنین دوگانه‌هایی ممکن است گزینه‌های میانی و پیچیدگی واقعی مسئله را حذف کنند.<br /> <br /> این روش می‌تواند فشار اجتماعی برای انتخاب یک موضع ایجاد کند.<br /> <br /> در تحلیل انتقادی باید بررسی شود که آیا گزینه‌های دیگری نیز وجود دارند که پیام آنها را حذف کرده است.<br /> <br /> == تکرار تصویر دشمن ==<br /> <br /> تصویرسازی مداوم از دشمن می‌تواند تصور مخاطب را در طول زمان شکل دهد.<br /> <br /> کاریکاتور، فیلم، پوستر و روایت خبری ممکن است صفات مشخصی را بارها به یک گروه نسبت دهند.<br /> <br /> اگر این تصویرسازی با کلیشه و انسانیت‌زدایی همراه شود، فاصلهٔ روانی میان مخاطب و گروه هدف افزایش می‌یابد.<br /> <br /> تجربهٔ تبلیغات نازی نمونهٔ تاریخی مهمی از پیامدهای خطرناک این فرایند است.&lt;ref&gt;United States Holocaust Memorial Museum, “Nazi Propaganda,” ''Holocaust Encyclopedia''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == عکس و تصویر ==<br /> <br /> تصویر یکی از قدرتمندترین ابزارهای ارتباطی است.<br /> <br /> عکس می‌تواند واقعی باشد اما انتخاب زاویه، برش، زمان ثبت، عنوان و زمینهٔ انتشار معنای آن را تغییر دهد.<br /> <br /> همچنین یک تصویر واقعی ممکن است در کنار توضیحی نادرست منتشر شود.<br /> <br /> بنابراین راستی‌آزمایی تصویر فقط به تشخیص دستکاری دیجیتال محدود نیست؛ زمان، مکان، منبع و زمینهٔ اصلی آن نیز باید بررسی شود.<br /> <br /> == فیلم ==<br /> <br /> سینما از اوایل سدهٔ بیستم به ابزار مهم پروپاگاندا تبدیل شد.<br /> <br /> ترکیب تصویر متحرک، موسیقی و روایت می‌تواند تجربهٔ احساسی قدرتمندی ایجاد کند.<br /> <br /> در حکومت نازی، فیلم بخشی از دستگاه تبلیغاتی بود و آثاری برای ستایش رژیم یا ترویج یهودستیزی تولید شدند.<br /> <br /> در کشورهای متفق نیز فیلم‌های تبلیغاتی برای توضیح اهداف جنگ و تقویت روحیه ساخته شدند.<br /> <br /> == رادیو ==<br /> <br /> رادیو نخستین رسانه‌ای بود که امکان رساندن هم‌زمان صدای رهبران سیاسی به میلیون‌ها خانه را فراهم کرد.<br /> <br /> در دهه‌های ۱۹۳۰ و ۱۹۴۰ اهمیت سیاسی رادیو به‌شدت افزایش یافت.<br /> <br /> نازی‌ها دستگاه‌های رادیویی ارزان‌قیمت را برای گسترش دسترسی عمومی تشویق کردند و سخنرانی‌های سیاسی را از طریق رادیو و بلندگوهای عمومی منتشر می‌کردند.&lt;ref&gt;United States Holocaust Memorial Museum, “Nazi Propaganda and Censorship,” ''Holocaust Encyclopedia''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> رادیو در جنگ جهانی دوم و جنگ سرد نیز یکی از مهم‌ترین میدان‌های رقابت اطلاعاتی بود.<br /> <br /> == تلویزیون ==<br /> <br /> با گسترش تلویزیون پس از جنگ جهانی دوم، تصویر سیاسی وارد خانه‌های میلیون‌ها نفر شد.<br /> <br /> تبلیغات انتخاباتی، سخنرانی‌ها، مناظره‌ها و اخبار تلویزیونی به عناصر اصلی سیاست تبدیل شدند.<br /> <br /> تلویزیون همچنین اهمیت تصویر ظاهری، زبان بدن و پیام‌های کوتاه را افزایش داد.<br /> <br /> همهٔ ارتباطات تلویزیونی پروپاگاندا نیستند، اما این رسانه ظرفیت گسترده‌ای برای اقناع سیاسی ایجاد کرده است.<br /> <br /> == پروپاگاندا در نظام‌های دموکراتیک ==<br /> <br /> پروپاگاندا منحصر به [[تمامیت‌خواهی]] یا [[اقتدارگرایی]] نیست.<br /> <br /> دولت‌ها، احزاب و گروه‌های سیاسی در نظام‌های دموکراتیک نیز می‌توانند از ارتباطات هدفمند برای شکل‌دادن به افکار عمومی استفاده کنند.<br /> <br /> تفاوت مهم در محیط نهادی است.<br /> <br /> در نظامی که رسانه‌های مستقل، احزاب رقیب، آزادی بیان و دسترسی به منابع متنوع اطلاعات وجود دارند، پیام رسمی می‌تواند با روایت‌های رقیب روبه‌رو شود.<br /> <br /> بنابراین برای تحلیل پروپاگاندا باید علاوه بر خود پیام، ساختار رسانه‌ای و امکان پاسخ‌گویی به آن را نیز بررسی کرد.<br /> <br /> == پروپاگاندا و تمامیت‌خواهی ==<br /> <br /> [[تمامیت‌خواهی]] و پروپاگاندا رابطه‌ای تاریخی و نظری نزدیک دارند.<br /> <br /> حکومت تمامیت‌خواه در تعریف کلاسیک می‌کوشد ایدئولوژی رسمی را در حوزه‌های مختلف جامعه گسترش دهد و منابع مستقل اطلاعات را محدود کند.<br /> <br /> پروپاگاندا در چنین ساختاری بخشی از نظام گسترده‌تر کنترل سیاسی است و می‌تواند با سانسور، آموزش ایدئولوژیک، بسیج توده‌ای و سرکوب همراه شود.<br /> <br /> با این حال، وجود پروپاگاندا به‌تنهایی نشان‌دهندهٔ تمامیت‌خواهی نیست.<br /> <br /> == پروپاگاندا و اقتدارگرایی ==<br /> <br /> در نظام‌های [[اقتدارگرایی|اقتدارگرا]] نیز تبلیغات دولتی می‌تواند برای مشروعیت‌بخشی به حکومت، ساخت تصویر رهبر، معرفی مخالفان و کنترل دستور کار عمومی به کار رود.<br /> <br /> اما میزان انحصار رسانه و بسیج ایدئولوژیک میان حکومت‌های اقتدارگرا متفاوت است.<br /> <br /> برخی رژیم‌ها بر تبلیغات شدید ایدئولوژیک تکیه دارند و برخی بیشتر بر کنترل اطلاعات، عملکرد اقتصادی یا بی‌تفاوت‌کردن سیاسی جامعه متکی‌اند.<br /> <br /> == پروپاگاندا و کیش شخصیت ==<br /> <br /> [[کیش شخصیت]] یکی از زمینه‌های استفادهٔ گسترده از پروپاگاندا است.<br /> <br /> تصویر رهبر می‌تواند در رسانه، مدرسه، پوستر، مراسم و آثار هنری دائماً تکرار شود.<br /> <br /> رهبر ممکن است به‌عنوان نجات‌دهنده، پدر ملت، نابغه یا تجسم تاریخ معرفی شود.<br /> <br /> این تصویرسازی معمولاً بر برجسته‌کردن موفقیت‌ها و حذف شکست‌ها یا خطاها متکی است.<br /> <br /> کیش شخصیت در نظام‌های سیاسی مختلف دیده شده و شدت آن متفاوت بوده است.<br /> <br /> == پروپاگاندا و ملی‌گرایی ==<br /> <br /> [[ملی‌گرایی]] می‌تواند موضوع پیام‌های تبلیغاتی قرار گیرد.<br /> <br /> پرچم، تاریخ ملی، قهرمانان، سرزمین و خاطرهٔ جنگ‌ها از نمادهایی هستند که می‌توانند احساس تعلق جمعی ایجاد کنند.<br /> <br /> این احساس تعلق به‌خودی‌خود پروپاگاندا نیست.<br /> <br /> اما هنگامی که تاریخ و هویت ملی به‌طور گزینشی برای توجیه یک سیاست یا دشمن‌سازی سازمان‌یافته به کار روند، می‌توان از کارکرد پروپاگاندایی سخن گفت.<br /> <br /> == پروپاگاندا و جنگ ==<br /> <br /> جنگ محیطی مساعد برای افزایش تبلیغات است.<br /> <br /> دولت‌ها به حمایت عمومی، سرباز، منابع اقتصادی و حفظ روحیه نیاز دارند.<br /> <br /> هم‌زمان ممکن است بخواهند روحیهٔ دشمن را کاهش دهند.<br /> <br /> در نتیجه، اطلاعات نظامی، اخبار پیروزی و شکست، تصاویر دشمن و روایت هدف جنگ به موضوع رقابت تبلیغاتی تبدیل می‌شوند.<br /> <br /> شرایط جنگ همچنین راستی‌آزمایی مستقل اطلاعات را دشوارتر می‌کند.<br /> <br /> == پروپاگاندا و شایعه ==<br /> <br /> [[شایعه]] اطلاعاتی است که معمولاً از طریق شبکه‌های غیررسمی منتشر می‌شود و صحت آن هنوز تثبیت نشده است.<br /> <br /> پروپاگاندا می‌تواند از شایعه استفاده کند، اما همهٔ شایعات پروپاگاندا نیستند.<br /> <br /> شایعه ممکن است خودبه‌خود در شرایط عدم اطمینان شکل گیرد.<br /> <br /> اگر سازمانی آگاهانه شایعه‌ای را ایجاد یا تقویت کند تا بر رفتار گروهی اثر بگذارد، آن شایعه می‌تواند بخشی از عملیات پروپاگاندایی باشد.<br /> <br /> == پروپاگاندا و نظریهٔ توطئه ==<br /> <br /> [[نظریه توطئه]] می‌تواند ابزار مناسبی برای برخی انواع پروپاگاندا باشد، زیرا رویدادهای پیچیده را به فعالیت پنهانی یک دشمن واحد نسبت می‌دهد.<br /> <br /> چنین روایت‌هایی می‌توانند ترس و احساس تهدید ایجاد کنند.<br /> <br /> اما هر ادعایی دربارهٔ تبانی یا فعالیت مخفیانه نظریهٔ توطئه نیست؛ توطئه‌های واقعی نیز در تاریخ وجود داشته‌اند.<br /> <br /> معیار مهم، وجود شواهد قابل بررسی و قابلیت اصلاح ادعا در برابر شواهد مخالف است.<br /> <br /> == پروپاگاندا و شبکه‌های اجتماعی ==<br /> <br /> ظهور [[شبکه‌های اجتماعی]] ساختار انتشار پیام را دگرگون کرده است.<br /> <br /> در رسانه‌های سنتی، تعداد محدودی از سازمان‌ها دروازه‌بان اصلی انتشار اطلاعات بودند.<br /> <br /> در شبکه‌های اجتماعی، هر کاربر می‌تواند تولیدکننده و توزیع‌کنندهٔ محتوا باشد.<br /> <br /> این ساختار سرعت انتشار پیام را افزایش داده و امکان شکل‌گیری شبکه‌های گستردهٔ بازنشر را فراهم کرده است.<br /> <br /> پژوهش‌های جدید پروپاگاندا به همین دلیل علاوه بر محتوای پیام، شبکهٔ انتشار، الگوریتم‌ها، هویت حساب‌ها و رفتار هماهنگ کاربران را نیز بررسی می‌کنند.<br /> <br /> == پروپاگاندای محاسباتی ==<br /> <br /> اصطلاح «پروپاگاندای محاسباتی» برای توصیف استفاده از الگوریتم‌ها، داده‌ها، حساب‌های خودکار و شبکه‌های دیجیتال در دستکاری ارتباطات سیاسی به کار رفته است.<br /> <br /> ربات‌ها می‌توانند یک پیام را به تعداد زیاد بازنشر کنند یا تصویری اغراق‌شده از محبوبیت یک دیدگاه ایجاد کنند.<br /> <br /> شبکه‌های هماهنگ نیز می‌توانند یک موضوع را به‌طور مصنوعی برجسته کنند.<br /> <br /> در این محیط، تشخیص اینکه حمایت مشاهده‌شده ناشی از کاربران مستقل است یا فعالیت سازمان‌یافته اهمیت پیدا می‌کند.<br /> <br /> == ربات‌ها و حساب‌های جعلی ==<br /> <br /> حساب‌های جعلی و [[بات اینترنتی|ربات‌ها]] می‌توانند در کارزارهای نفوذ آنلاین به کار گرفته شوند.<br /> <br /> این حساب‌ها ممکن است محتوای واقعی کاربران را تقویت کنند، پیام‌های مشخصی را تکرار کنند یا خود را به‌عنوان افراد مستقل معرفی کنند.<br /> <br /> با این حال، همهٔ ربات‌ها مخرب نیستند؛ بسیاری از حساب‌های خودکار برای خدمات خبری، اطلاع‌رسانی یا کاربردهای فنی استفاده می‌شوند.<br /> <br /> رفتار، هدف و میزان هماهنگی شبکه برای ارزیابی نقش آنها اهمیت دارد.<br /> <br /> == میکروهدف‌گیری ==<br /> <br /> فناوری دیجیتال امکان هدف‌گیری پیام برای گروه‌های بسیار مشخص را فراهم کرده است.<br /> <br /> اطلاعات مربوط به سن، محل، علایق یا رفتار آنلاین می‌تواند برای انتخاب مخاطب پیام استفاده شود.<br /> <br /> این شیوه در تبلیغات تجاری و سیاسی کاربرد دارد.<br /> <br /> میکروهدف‌گیری می‌تواند موجب شود گروه‌های مختلف پیام‌های متفاوتی دریافت کنند و بررسی عمومی وعده‌ها و ادعاهای سیاسی دشوارتر شود.<br /> <br /> == هوش مصنوعی و پروپاگاندا ==<br /> <br /> [[هوش مصنوعی]] ابزارهای تازه‌ای برای تولید و انتشار محتوای اقناعی فراهم کرده است.<br /> <br /> متن، تصویر، صدا و ویدئو می‌توانند با هزینه و سرعت بسیار کمتری تولید شوند.<br /> <br /> این فناوری همچنین امکان شخصی‌سازی پیام در مقیاس بزرگ را افزایش می‌دهد.<br /> <br /> در مقابل، هوش مصنوعی می‌تواند برای شناسایی شبکه‌های هماهنگ، بررسی محتوا و کمک به راستی‌آزمایی نیز به کار رود.<br /> <br /> بنابراین اثر آن بر محیط اطلاعاتی به نحوهٔ استفاده و ساختارهای نظارتی وابسته است.<br /> <br /> == جعل عمیق ==<br /> <br /> [[جعل عمیق]] یا ''Deepfake'' به محتوای صوتی یا تصویری مصنوعی گفته می‌شود که می‌تواند ظاهر یا صدای فرد واقعی را بازسازی کند.<br /> <br /> چنین فناوری‌ای می‌تواند در عملیات فریب و پروپاگاندا استفاده شود.<br /> <br /> اما اثر سیاسی جعل عمیق فقط تولید محتوای جعلی نیست؛ امکان وجود آن می‌تواند اعتماد عمومی به تصاویر واقعی را نیز کاهش دهد.<br /> <br /> در نتیجه، اعتبارسنجی منبع و زنجیرهٔ انتشار محتوا اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.<br /> <br /> == الگوریتم‌ها و تقویت پیام ==<br /> <br /> سامانه‌های پیشنهاد محتوا تصمیم می‌گیرند کاربران چه مطالبی را بیشتر مشاهده کنند.<br /> <br /> این الگوریتم‌ها معمولاً برای افزایش ارتباط محتوا با علایق کاربر یا تعامل طراحی می‌شوند.<br /> <br /> اگر محتوای هیجانی یا قطبی تعامل بیشتری ایجاد کند، ممکن است بیشتر دیده شود.<br /> <br /> این فرایند الزاماً پروپاگاندا نیست، اما می‌تواند بر محیطی که عملیات پروپاگاندایی در آن انجام می‌شود تأثیر بگذارد.<br /> <br /> == اتاق پژواک ==<br /> <br /> اصطلاح «[[اتاق پژواک]]» به محیطی ارتباطی اشاره دارد که در آن افراد عمدتاً با دیدگاه‌های مشابه خود مواجه می‌شوند.<br /> <br /> در چنین فضایی، باورهای موجود ممکن است دائماً تأیید شوند و دسترسی به دیدگاه‌های متفاوت کاهش یابد.<br /> <br /> شبکه‌های اجتماعی می‌توانند در برخی شرایط چنین الگوهایی را تقویت کنند، هرچند میزان و اثر آنها موضوع پژوهش و بحث علمی است.<br /> <br /> پروپاگاندا می‌تواند از چنین محیط‌هایی برای هدف‌گیری گروه‌هایی با باورهای مشخص استفاده کند.<br /> <br /> == پروپاگاندا و قطبی‌سازی ==<br /> <br /> پیام‌های سیاسی می‌توانند بر اختلاف‌های موجود در جامعه تکیه کنند.<br /> <br /> در برخی کارزارها، هدف الزاماً متقاعدکردن مخاطب به یک ایدئولوژی جدید نیست؛ ممکن است افزایش بی‌اعتمادی، خشم یا اختلاف میان گروه‌های اجتماعی هدف اصلی باشد.<br /> <br /> این شیوه در مطالعهٔ عملیات نفوذ دیجیتال اهمیت یافته است.<br /> <br /> بنابراین تحلیل پروپاگاندا باید علاوه بر محتوای پیام، اثر احتمالی آن بر روابط میان گروه‌ها را نیز بررسی کند.<br /> <br /> == مخاطب پروپاگاندا ==<br /> <br /> پروپاگاندا بدون مخاطب معنا ندارد.<br /> <br /> طراح پیام معمولاً تلاش می‌کند ویژگی‌های مخاطب، نگرانی‌ها، باورها و هویت او را بشناسد.<br /> <br /> یک پیام ممکن است برای گروهی مؤثر و برای گروه دیگر بی‌اثر یا حتی نتیجهٔ معکوس داشته باشد.<br /> <br /> از این رو، تحلیل پروپاگاندا مستلزم بررسی این پرسش است که پیام برای چه کسانی طراحی شده است.<br /> <br /> == زمینهٔ اجتماعی ==<br /> <br /> اثر یک پیام به شرایط اجتماعی وابسته است.<br /> <br /> بحران اقتصادی، جنگ، بی‌ثباتی، ترس یا بی‌اعتمادی می‌توانند پذیرش برخی روایت‌ها را افزایش دهند.<br /> <br /> همچنین تجربهٔ تاریخی و فرهنگ سیاسی بر معنای نمادها تأثیر می‌گذارند.<br /> <br /> بنابراین نمی‌توان قدرت یک تکنیک تبلیغاتی را مستقل از زمینهٔ اجتماعی آن ارزیابی کرد.<br /> <br /> == چرا مردم پروپاگاندا را می‌پذیرند؟ ==<br /> <br /> پذیرش پیام تبلیغاتی را نمی‌توان صرفاً نتیجهٔ ناآگاهی مخاطبان دانست.<br /> <br /> افراد اطلاعات را در چارچوب باورهای قبلی، هویت گروهی، اعتماد به منبع و تجربهٔ شخصی خود تفسیر می‌کنند.<br /> <br /> پیامی که با هویت یا نگرانی‌های موجود هماهنگ باشد ممکن است پذیرش بیشتری پیدا کند.<br /> <br /> پروپاگاندا اغلب به‌جای ایجاد باور کاملاً جدید، بر نگرش‌ها و ترس‌هایی که از پیش وجود دارند تکیه می‌کند.<br /> <br /> == آیا پروپاگاندا همیشه مؤثر است؟ ==<br /> <br /> پروپاگاندا قدرت نامحدود ندارد.<br /> <br /> مخاطبان می‌توانند پیام را رد کنند، به آن بی‌اعتماد باشند یا معنایی متفاوت از منظور فرستنده برداشت کنند.<br /> <br /> تناقض پیام با تجربهٔ روزمره نیز می‌تواند اعتبار آن را کاهش دهد.<br /> <br /> همچنین مواجهه با منابع مستقل و پیام‌های رقیب ممکن است اثر پروپاگاندا را محدود کند.<br /> <br /> از این رو، پژوهش معاصر معمولاً از تصور مخاطب کاملاً منفعل فاصله گرفته است.<br /> <br /> == پروپاگاندا و سواد رسانه‌ای ==<br /> <br /> [[سواد رسانه‌ای]] یکی از ابزارهای مهم برای ارزیابی انتقادی پیام‌ها است.<br /> <br /> مخاطب می‌تواند بپرسد چه کسی پیام را تولید کرده، هدف آن چیست، چه شواهدی ارائه شده، چه اطلاعاتی حذف شده و آیا منابع مستقل ادعا را تأیید می‌کنند.<br /> <br /> بررسی تاریخ انتشار، منبع اولیه، تصویر، آمار و زمینهٔ نقل‌قول نیز اهمیت دارد.<br /> <br /> هدف سواد رسانه‌ای این نیست که همهٔ پیام‌ها را دروغ فرض کند، بلکه ایجاد توانایی ارزیابی شواهد و تشخیص روش‌های اقناعی است.<br /> <br /> == راستی‌آزمایی ==<br /> <br /> [[راستی‌آزمایی]] یکی از روش‌های مقابله با ادعاهای نادرست یا گمراه‌کننده است.<br /> <br /> در این فرایند باید تا حد امکان به منبع اولیهٔ ادعا مراجعه کرد.<br /> <br /> برای آمار، روش گردآوری داده و جامعهٔ آماری اهمیت دارد؛ برای تصویر، زمان و مکان ثبت؛ و برای نقل‌قول، متن کامل سخنرانی یا سند اصلی.<br /> <br /> مقایسهٔ چند منبع مستقل نیز احتمال گرفتارشدن در روایت یک‌جانبه را کاهش می‌دهد.<br /> <br /> == بررسی منبع ==<br /> <br /> شناخت منبع یکی از نخستین مراحل تحلیل پیام است.<br /> <br /> باید پرسید چه فرد یا نهادی محتوا را منتشر کرده و چه رابطه‌ای با موضوع دارد.<br /> <br /> ناشناس‌بودن منبع لزوماً نشان‌دهندهٔ نادرستی نیست، اما ارزیابی اعتبار را دشوارتر می‌کند.<br /> <br /> همچنین ممکن است منبع ظاهری با منبع واقعی متفاوت باشد؛ مسئله‌ای که در پروپاگاندای سیاه و عملیات نفوذ اهمیت دارد.<br /> <br /> == بررسی زبان ==<br /> <br /> زبان پیام می‌تواند نشانه‌هایی دربارهٔ شیوهٔ اقناع ارائه دهد.<br /> <br /> استفادهٔ مداوم از واژه‌های شدیداً عاطفی، برچسب‌های کلی، تعمیم دربارهٔ گروه‌های بزرگ یا ادعاهای مطلق می‌تواند نیاز به بررسی بیشتر را نشان دهد.<br /> <br /> این ویژگی‌ها به‌تنهایی اثبات‌کنندهٔ پروپاگاندا نیستند.<br /> <br /> تحلیل باید بر محتوا، هدف، منبع و زمینهٔ پیام در کنار یکدیگر استوار باشد.<br /> <br /> == بررسی آمار ==<br /> <br /> آمار می‌تواند هم برای اطلاع‌رسانی و هم برای اقناع گزینشی استفاده شود.<br /> <br /> در ارزیابی آمار باید پرسید منبع داده چیست، بازهٔ زمانی چگونه انتخاب شده، آیا مقدار مطلق یا درصد ارائه شده و آیا مقایسهٔ مناسبی وجود دارد.<br /> <br /> نمودار نیز می‌تواند با انتخاب مقیاس یا نقطهٔ آغاز خاص، برداشت متفاوتی ایجاد کند.<br /> <br /> بنابراین وجود عدد در یک پیام به‌خودی‌خود نشانهٔ بی‌طرفی آن نیست.<br /> <br /> == بررسی تصویر ==<br /> <br /> برای بررسی یک تصویر باید منبع اولیه، تاریخ، مکان و توضیح اصلی آن پیدا شود.<br /> <br /> تصویر قدیمی ممکن است به‌عنوان رویدادی جدید بازنشر شود.<br /> <br /> عکس یک کشور ممکن است به کشوری دیگر نسبت داده شود.<br /> <br /> همچنین برش تصویر می‌تواند عناصر مهم زمینه را حذف کند.<br /> <br /> با گسترش تصاویر مصنوعی، بررسی منشأ فایل اهمیت بیشتری یافته است.<br /> <br /> == پروپاگاندا و آزادی بیان ==<br /> <br /> مقابله با پروپاگاندا مسئله‌ای پیچیده برای [[آزادی بیان]] ایجاد می‌کند.<br /> <br /> اگر دولت اختیار گسترده‌ای برای تعیین اینکه چه چیزی «پروپاگاندا» است داشته باشد، ممکن است از این عنوان برای محدودکردن انتقاد و دیدگاه مخالف استفاده کند.<br /> <br /> از سوی دیگر، برخی انواع عملیات فریب، تحریک به خشونت یا مداخلهٔ پنهانی می‌توانند آسیب‌های واقعی ایجاد کنند.<br /> <br /> از این رو، جوامع مختلف میان آزادی بیان، شفافیت منابع، تنظیم رسانه و مقابله با عملیات نفوذ تعادل‌های متفاوتی ایجاد کرده‌اند.<br /> <br /> == پروپاگاندا و سانسور متقابل ==<br /> <br /> سانسور همیشه راه مؤثری برای مقابله با پروپاگاندا نیست.<br /> <br /> ممنوع‌کردن یک پیام ممکن است در برخی شرایط اعتبار آن را نزد بخشی از مخاطبان افزایش دهد.<br /> <br /> همچنین قدرت سانسور می‌تواند علیه رسانه‌ها و منتقدان مستقل استفاده شود.<br /> <br /> به همین دلیل، آموزش سواد رسانه‌ای، شفافیت، دسترسی به اطلاعات معتبر و وجود رسانه‌های مستقل از ابزارهای مهم‌تر برای افزایش مقاومت جامعه در برابر دستکاری اطلاعاتی به شمار می‌روند.<br /> <br /> == رسانهٔ آزاد و پروپاگاندا ==<br /> <br /> وجود رسانه‌های متعدد و مستقل امکان مقایسهٔ روایت‌ها را افزایش می‌دهد.<br /> <br /> اگر یک نهاد انحصار اطلاعات را در اختیار داشته باشد، مخاطب امکان کمتری برای بررسی ادعاها دارد.<br /> <br /> رسانهٔ آزاد به‌تنهایی مانع انتشار پروپاگاندا نمی‌شود، اما رقابت اطلاعاتی می‌تواند امکان نقد و راستی‌آزمایی را افزایش دهد.<br /> <br /> استقلال تحریریه، شفافیت مالکیت و استانداردهای حرفه‌ای روزنامه‌نگاری در این زمینه اهمیت دارند.<br /> <br /> == پروپاگاندا و دموکراسی ==<br /> <br /> رابطهٔ پروپاگاندا و [[دموکراسی]] پیچیده است.<br /> <br /> دموکراسی به ارتباط سیاسی و تلاش برای متقاعدکردن شهروندان نیاز دارد. احزاب باید برنامه‌های خود را معرفی کنند و شهروندان باید بتوانند دربارهٔ سیاست‌ها بحث کنند.<br /> <br /> اما اگر ارتباط سیاسی بر فریب، انحصار اطلاعات یا دستکاری پنهان استوار شود، کیفیت تصمیم‌گیری دموکراتیک آسیب می‌بیند.<br /> <br /> از این منظر، مرز میان اقناع مشروع و پروپاگاندای دستکاری‌کننده یکی از مسائل اساسی اخلاق ارتباطات سیاسی است.<br /> <br /> == پروپاگاندا و تمامیت‌خواهی در اندیشهٔ هانا آرنت ==<br /> <br /> [[هانا آرنت]] در ''خاستگاه‌های تمامیت‌خواهی'' به نقش تبلیغات در جنبش‌های تمامیت‌خواه پرداخت.<br /> <br /> از نظر او، تبلیغات به‌ویژه در مرحله‌ای اهمیت دارد که جنبش هنوز با جهان بیرونی و بخش‌هایی از جامعه روبه‌رو است که کاملاً تحت کنترل آن قرار نگرفته‌اند.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', new ed. (New York: Harcourt Brace Jovanovich, 1973), 341–388.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پس از تثبیت سلطه، ترور و اجبار می‌توانند بخشی از نقش اقناع را جایگزین کنند.<br /> <br /> آرنت همچنین بر رابطهٔ میان ایدئولوژی، دروغ سیاسی و نابودی فضای مشترک واقعیت تأکید داشت.<br /> <br /> == پروپاگاندا و حقیقت ==<br /> <br /> مسئلهٔ حقیقت در مرکز بحث اخلاقی دربارهٔ پروپاگاندا قرار دارد.<br /> <br /> جامعهٔ سیاسی برای تصمیم‌گیری به مجموعه‌ای از واقعیت‌های قابل بررسی نیاز دارد.<br /> <br /> اگر هر گروه بتواند واقعیت‌های نامطلوب را صرفاً «دروغ دشمن» اعلام کند، امکان بحث عقلانی کاهش می‌یابد.<br /> <br /> از سوی دیگر، ادعای مالکیت انحصاری حقیقت نیز می‌تواند به ابزار قدرت تبدیل شود.<br /> <br /> از این رو، روش‌های شفاف تحقیق، دسترسی به اسناد و امکان نقد عمومی در حفظ فضای مشترک واقعیت اهمیت دارند.<br /> <br /> == پروپاگاندا در ایران ==<br /> <br /> پروپاگاندا در تاریخ معاصر [[ایران]] نیز مانند بسیاری از کشورهای دیگر با تحول رسانه‌ها و ساختار دولت تغییر کرده است.<br /> <br /> مطبوعات، اعلامیه‌ها، رادیو، تلویزیون، پوستر، مراسم سیاسی و در دهه‌های اخیر اینترنت و شبکه‌های اجتماعی از ابزارهای ارتباط سیاسی بوده‌اند.<br /> <br /> در دوره‌های مختلف، دولت‌ها، احزاب، گروه‌های مخالف و دیگر نیروهای اجتماعی هر یک برای ارائهٔ روایت خود از تحولات سیاسی از رسانه‌های در دسترس استفاده کرده‌اند.<br /> <br /> برای بررسی دانشنامه‌ای هر نمونه باید میان اطلاع‌رسانی، تبلیغات سیاسی، ادعاهای حزبی، اطلاعات نادرست و پروپاگاندا تمایز گذاشت و هر مورد را بر اساس شواهد مستقل بررسی کرد.<br /> <br /> == پروپاگاندا در جمهوری اسلامی ایران ==<br /> <br /> در پژوهش دربارهٔ [[جمهوری اسلامی ایران]]، نقش رسانه‌های دولتی، آموزش رسمی، مراسم حکومتی، تبلیغات ایدئولوژیک و محدودیت رسانه‌های مستقل از موضوعات مورد مطالعه بوده است.<br /> <br /> قانون اساسی جمهوری اسلامی، صداوسیما را در چارچوب ساختار رسمی نظام قرار داده و اصل ۱۷۵ به اداره و نظارت بر این سازمان می‌پردازد.&lt;ref&gt;قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصل ۱۷۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در تحلیل پروپاگاندا در ایران باید میان محتوای رسمی حکومت، رسانه‌های وابسته، رسانه‌های مستقل، رسانه‌های مخالف حکومت و شبکه‌های اجتماعی تمایز گذاشت. هر یک از این منابع دارای اهداف، مخاطبان و ساختارهای متفاوت‌اند و انتساب «پروپاگاندا» به یک پیام مشخص نیازمند تحلیل روش، منبع و هدف آن است.<br /> <br /> == پروپاگاندا و اعتراضات سیاسی ==<br /> <br /> در دوره‌های بحران و اعتراض، رقابت بر سر روایت رویدادها افزایش می‌یابد.<br /> <br /> حکومت، مخالفان، رسانه‌های داخلی و خارجی و کاربران شبکه‌های اجتماعی ممکن است تصاویر و تفسیرهای متفاوتی از یک رویداد ارائه کنند.<br /> <br /> در چنین شرایطی، سرعت انتشار اطلاعات می‌تواند از امکان راستی‌آزمایی پیشی بگیرد.<br /> <br /> به همین دلیل، استفاده از چند منبع مستقل، بررسی زمان و مکان تصاویر و تفکیک گزارش شاهدان از ادعاهای تأییدنشده اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.<br /> <br /> == پروپاگاندا و اپوزیسیون ==<br /> <br /> گروه‌های مخالف حکومت نیز مانند دولت‌ها می‌توانند از روش‌های اقناعی و تبلیغاتی استفاده کنند.<br /> <br /> قرارداشتن یک گروه در موضع مخالف یا تحت سرکوب به‌خودی‌خود پیام‌های آن را از نیاز به راستی‌آزمایی بی‌نیاز نمی‌کند.<br /> <br /> در یک دانشنامه، ادعاهای حکومت و مخالفان باید بر اساس شواهد، منابع مستقل و امکان بررسی آنها ارزیابی شوند.<br /> <br /> این اصل به‌ویژه در موضوعات مناقشه‌برانگیز سیاسی اهمیت دارد.<br /> <br /> == تشخیص پروپاگاندا ==<br /> <br /> هیچ آزمون ساده‌ای وجود ندارد که بتوان با آن هر پیام پروپاگاندایی را فوراً شناسایی کرد.<br /> <br /> تحلیل باید چند پرسش را هم‌زمان در نظر گیرد: منبع پیام کیست؟ مخاطب چه کسی است؟ هدف چیست؟ چه اطلاعاتی برجسته شده؟ چه اطلاعاتی حذف شده؟ چه احساساتی تحریک می‌شوند؟ آیا ادعاها قابل راستی‌آزمایی‌اند؟ آیا منابع مستقل آنها را تأیید می‌کنند؟<br /> <br /> همچنین باید بررسی کرد آیا فرستنده هویت واقعی خود را آشکار کرده است یا نه.<br /> <br /> پاسخ به این پرسش‌ها تصویری دقیق‌تر از ماهیت پیام فراهم می‌کند.<br /> <br /> == تفاوت تحلیل پروپاگاندا با مخالفت سیاسی ==<br /> <br /> یک پیام صرفاً به این دلیل که تحلیل‌گر با آن مخالف است، پروپاگاندا محسوب نمی‌شود.<br /> <br /> همچنین موافقت با نتیجهٔ یک پیام دلیل بی‌طرف‌بودن آن نیست.<br /> <br /> تحلیل علمی پروپاگاندا باید تا حد امکان مستقل از موافقت یا مخالفت سیاسی پژوهشگر انجام شود.<br /> <br /> تمرکز اصلی باید بر ساختار پیام، قصد ارتباطی، منابع، روش انتشار و رابطهٔ آن با شواهد باشد.<br /> <br /> == اخلاق پروپاگاندا ==<br /> <br /> مسئلهٔ اخلاقی پروپاگاندا تا حد زیادی به رابطهٔ میان فرستنده و مخاطب مربوط است.<br /> <br /> اگر اطلاعات اساسی عمداً پنهان شوند، منبع جعل شود یا از فریب برای جلوگیری از تصمیم آگاهانهٔ مخاطب استفاده شود، استقلال او آسیب می‌بیند.<br /> <br /> از سوی دیگر، همهٔ تلاش‌ها برای اقناع غیراخلاقی نیستند.<br /> <br /> آموزش عمومی دربارهٔ سلامت، ایمنی یا حقوق شهروندی نیز ممکن است برای تغییر رفتار طراحی شود.<br /> <br /> بنابراین قصد، شفافیت، صحت اطلاعات و امکان انتخاب آگاهانه در ارزیابی اخلاقی ارتباط اهمیت دارند.<br /> <br /> == پروپاگاندا و آموزش ==<br /> <br /> آموزش و پروپاگاندا هر دو می‌توانند نگرش افراد را تغییر دهند، اما هدف و روش آنها متفاوت است.<br /> <br /> آموزش در معنای آرمانی باید توانایی پرسش، بررسی شواهد و تفکر مستقل را افزایش دهد.<br /> <br /> پروپاگاندا معمولاً در پی هدایت مخاطب به نتیجه‌ای از پیش تعیین‌شده است.<br /> <br /> اگر نظام آموزشی دیدگاه‌های رقیب را حذف کند، پرسشگری را مجازات کند و تنها یک روایت را مجاز بداند، مرز میان آموزش و تلقین ایدئولوژیک کاهش می‌یابد.<br /> <br /> == پروپاگاندا و تلقین ==<br /> <br /> [[تلقین]] یا ''indoctrination'' با آموزش باورهایی همراه است که امکان نقد آنها محدود شده است.<br /> <br /> این مفهوم با پروپاگاندا هم‌پوشانی دارد، اما بیشتر بر فرایند بلندمدت شکل‌دادن به نظام اعتقادی تأکید می‌کند.<br /> <br /> پروپاگاندا ممکن است یک کارزار کوتاه برای تغییر رفتار باشد؛ تلقین می‌تواند سال‌ها از طریق آموزش و سازمان‌های اجتماعی ادامه یابد.<br /> <br /> در نظام‌های ایدئولوژیک، این دو فرایند ممکن است هم‌زمان عمل کنند.<br /> <br /> == محدودیت مفهوم پروپاگاندا ==<br /> <br /> یکی از مشکلات این مفهوم بار منفی شدید آن در زبان روزمره است.<br /> <br /> افراد معمولاً پیام طرف مقابل را «پروپاگاندا» می‌نامند و پیام گروه خود را «اطلاع‌رسانی».<br /> <br /> این کاربرد می‌تواند مفهوم را به برچسب سیاسی تبدیل کند.<br /> <br /> به همین دلیل، پژوهش علمی نیازمند تعریف مشخص است.<br /> <br /> به جای پرسش سادهٔ «آیا این پروپاگانداست؟» می‌توان پرسید پیام چه هدفی دارد، چگونه ساخته شده، چه اطلاعاتی را انتخاب کرده و چه روش‌هایی برای اثرگذاری بر مخاطب به کار برده است.<br /> <br /> == تحول پروپاگاندا در عصر دیجیتال ==<br /> <br /> پروپاگاندای سدهٔ بیستم عمدتاً بر رسانه‌های متمرکز مانند روزنامه، رادیو و تلویزیون استوار بود.<br /> <br /> در عصر دیجیتال، ساختار شبکه‌ای شده است.<br /> <br /> یک پیام می‌تواند از حساب ناشناس آغاز شود، توسط هزاران کاربر بازنشر شود، وارد رسانه‌های خبری شود و دوباره به شبکهٔ اجتماعی بازگردد.<br /> <br /> در نتیجه، تعیین منشأ واقعی پیام دشوارتر شده است.<br /> <br /> همچنین امکان تحلیل رفتار کاربران به فرستندگان اجازه می‌دهد پیام‌های متفاوتی برای گروه‌های مختلف طراحی کنند.<br /> <br /> == از اقناع توده‌ای تا اقناع شخصی‌سازی‌شده ==<br /> <br /> یکی از تغییرات مهم ارتباطات دیجیتال حرکت از پیام واحد برای میلیون‌ها نفر به پیام‌های هدفمند برای گروه‌های کوچک است.<br /> <br /> پروپاگاندای سنتی معمولاً می‌کوشید شعار یا روایتی مشترک را به مخاطبان گسترده منتقل کند.<br /> <br /> داده‌های دیجیتال امکان می‌دهند علایق و نگرانی‌های گروه‌های خاص شناسایی شوند.<br /> <br /> در نتیجه، دو شهروند ممکن است در یک کارزار سیاسی پیام‌هایی کاملاً متفاوت دریافت کنند.<br /> <br /> این تحول مسائل تازه‌ای دربارهٔ شفافیت و امکان نظارت عمومی بر ارتباطات سیاسی ایجاد کرده است.<br /> <br /> == مقاومت در برابر پروپاگاندا ==<br /> <br /> مقاومت در برابر پروپاگاندا صرفاً با حفظ فهرستی از تکنیک‌ها ممکن نیست.<br /> <br /> توانایی بررسی منابع، تحمل ابهام، مقایسهٔ روایت‌ها و اصلاح باور در برابر شواهد جدید اهمیت بیشتری دارد.<br /> <br /> دسترسی آزاد به اطلاعات، روزنامه‌نگاری حرفه‌ای، آموزش تفکر انتقادی و نهادهای مستقل پژوهشی می‌توانند امکان ارزیابی پیام‌ها را افزایش دهند.<br /> <br /> در مقابل، محیطی که در آن اعتماد عمومی کاملاً فروپاشیده باشد نیز می‌تواند آسیب‌پذیر باشد؛ زیرا مخاطب ممکن است دیگر هیچ منبعی را معتبر نداند.<br /> <br /> == اهمیت مطالعهٔ پروپاگاندا ==<br /> <br /> پروپاگاندا یکی از مفاهیم اساسی برای فهم سیاست و ارتباطات در جهان مدرن است.<br /> <br /> اهمیت آن فقط به حکومت‌های [[تمامیت‌خواهی|تمامیت‌خواه]] یا زمان جنگ محدود نمی‌شود. هر جا که سازمانی تلاش کند به‌طور هدفمند ادراک و رفتار جمعی را شکل دهد، امکان بررسی روش‌های پروپاگاندایی مطرح می‌شود.<br /> <br /> تحولات تاریخی از پوسترهای جنگ جهانی اول تا رادیوی دههٔ ۱۹۳۰، تلویزیون و سپس شبکه‌های اجتماعی نشان داده‌اند که ابزارهای پروپاگاندا همراه با فناوری ارتباطی تغییر می‌کنند، اما برخی عناصر آن—مانند انتخاب گزینشی اطلاعات، تکرار، استفاده از نماد و برانگیختن احساسات—استمرار دارند.&lt;ref&gt;Philip M. Taylor, ''Munitions of the Mind''; Garth S. Jowett and Victoria O’Donnell, ''Propaganda &amp; Persuasion''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> هم‌زمان، مخاطب نباید موجودی کاملاً منفعل تصور شود. انسان‌ها پیام‌ها را در چارچوب تجربه، هویت، اعتماد و اطلاعات قبلی خود تفسیر می‌کنند و می‌توانند در برابر آنها مقاومت کنند.<br /> <br /> از این منظر، مطالعهٔ پروپاگاندا فقط مطالعهٔ روش‌های تأثیرگذاری بر مردم نیست؛ مطالعهٔ شرایطی است که در آن جامعه می‌تواند میان اطلاع‌رسانی، اقناع، فریب و دستکاری تمایز بگذارد.<br /> <br /> در محیط رسانه‌ای معاصر که حجم عظیمی از اطلاعات، تصویر و ادعا در زمانی کوتاه منتشر می‌شود، توانایی تشخیص منبع، بررسی شواهد و مقایسهٔ روایت‌ها به بخشی از مهارت‌های اساسی شهروندی تبدیل شده است. مفهوم پروپاگاندا از این جهت همچنان در نقطهٔ تلاقی [[علوم سیاسی]]، ارتباطات، روان‌شناسی اجتماعی، تاریخ، مطالعات رسانه و نظریهٔ [[دموکراسی]] قرار دارد.<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> <br /> * [[اطلاعات نادرست]]<br /> * [[دروغ‌پراکنی]]<br /> * [[سانسور]]<br /> * [[جنگ روانی]]<br /> * [[افکار عمومی]]<br /> * [[اقناع]]<br /> * [[رسانه]]<br /> * [[سواد رسانه‌ای]]<br /> * [[شبکه‌های اجتماعی]]<br /> * [[هوش مصنوعی]]<br /> * [[جعل عمیق]]<br /> * [[شایعه]]<br /> * [[نظریه توطئه]]<br /> * [[کیش شخصیت]]<br /> * [[ایدئولوژی]]<br /> * [[ملی‌گرایی]]<br /> * [[تمامیت‌خواهی]]<br /> * [[اقتدارگرایی]]<br /> * [[دموکراسی]]<br /> * [[فاشیسم]]<br /> * [[نازیسم]]<br /> * [[هولوکاست]]<br /> * [[جنگ جهانی اول]]<br /> * [[جنگ جهانی دوم]]<br /> * [[جنگ سرد]]<br /> * [[هانا آرنت]]<br /> * [[ادوارد برنیز]]<br /> * [[والتر لیپمن]]<br /> * [[هارولد لاسول]]<br /> * [[ژاک الول]]<br /> * [[یوزف گوبلز]]<br /> <br /> == منابع == <br /> &lt;references /&gt;<br /> <br /> [[رده:پروپاگاندا]]<br /> [[رده:علوم سیاسی]]<br /> [[رده:ارتباطات]]<br /> [[رده:ارتباطات سیاسی]]<br /> [[رده:جامعه‌شناسی سیاسی]]<br /> [[رده:روان‌شناسی اجتماعی]]<br /> [[رده:رسانه]]<br /> [[رده:افکار عمومی]]<br /> [[رده:جنگ روانی]]<br /> [[رده:تبلیغات]]<br /> [[رده:مفاهیم سیاسی]]<br /> {{DEFAULTSORT:پروپاگاندا}}</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%AA%DB%8C&diff=93106 2026-09-20T20:14:29Z

<p>Alireza k h: /* جامعه‌شناسی، ایدئولوژی و اندیشهٔ سیاسی */</p> <hr /> <div>این صفحه، نقشهٔ موضوعی مقاله‌های پایه و حیاتی [[ایران‌پدیا]] است. مقاله‌ها بر اساس موضوع غالب، رابطهٔ معنایی و نقش آن‌ها در معماری محتوای دانشنامه طبقه‌بندی شده‌اند. این ساختار به کاربران و موتورهای جست‌وجو کمک می‌کند مسیر میان مقاله‌های مادر، زیرموضوع‌ها و مقاله‌های تخصصی را بهتر بشناسند.<br /> <br /> * پیوندهای قرمز، مقاله‌هایی هستند که هنوز ایجاد نشده‌اند؛ پیوندهای آبی به مقاله‌های موجود یا در حال تکمیل می‌رسند.<br /> * [[ایران‌پدیا:نوشتارهای برگزیده|نوشتارهای برگزیده]] با ({{FA-star}})، نوشتارهای عالی با ({{A-Class-icon}})، [[ایران‌پدیا:نوشتار خوب|نوشتارهای خوب]] با ({{GAicon}}) و نوشتارهای متوسط با ({{B-icon}}) مشخص شده‌اند.<br /> * برخی مقاله‌های چندموضوعی یا تکرارشده در فهرست مبدأ، برای حفظ تمام مدخل‌ها در این نسخه نیز نگه داشته شده‌اند.<br /> <br /> __TOC__<br /> <br /> == انقلاب‌ها، اعتراضات و جنبش‌های اعتراضی ==<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ مقاله‌های اصلی و رویدادها ===<br /> # [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]<br /> # [[خیزش دانشگاه‌ها در اسفند ۱۴۰۴]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ فهرست‌های استانی ===<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]<br /> # [[گالری شهیدان قیام ۱۴۰۴]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان تهران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کرمانشاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان لرستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان خوزستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان فارس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان گیلان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان مازندران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان سیستان و بلوچستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان البرز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان ایلام]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان قزوین]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان همدان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان مرکزی]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان آذربایجان شرقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان آذربایجان غربی]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان گلستان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان زنجان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان هرمزگان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کرمان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان یزد]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان قم]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان بوشهر]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان‌های خراسان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان اردبیل]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان چهارمحال و بختیاری]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در ٰاستان کهگیلویه و بویراحمد]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان سمنان]]<br /> # [[شهیدانی که محل شهادت آنها نامشخص است]]<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ (شماره۲)]]<br /> # [[کشتار در ملکشاهی ۱۴۰۴]]<br /> # [[حمله به بیمارستان خمینی ایلام]]<br /> # [[قطع اینترنت ایران در دی ۱۴۰۴]]<br /> # [[آتش‌نشان‌های شهید در اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ جان‌باختگان ===<br /> # [[داریوش انصاری بختیاروند]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسام خدایاری‌فرد]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[شایان اسدالهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا عظیم‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خداداد شیروانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وهاب موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی فلاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سجاد والامنش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد جلیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور مختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین بیاتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سروش سلیمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رسول کدیوریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا قنبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان بزرگی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرمحمد کوهکن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد نوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا امانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاها صفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احد ابراهیم‌پور عبدلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فارص (محسن) آقامحمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مقدسی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[لطیف کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مبین یعقوب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسیح جلیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد عیوضی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین مونسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل خالدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهمن فتاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکرم پیرگزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روبینا امینیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود ذات‌پرور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی امامی‌پور]]<br /> # [[منصوره حیدری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز منصوری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قاسم روستا]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین ربیعی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا مرادی‌عبدالوند]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مرادی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ولی‌دوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیاکو محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خالد ملایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی عزیزی جعفرآبادی]]<br /> # [[ابراهیم یوسفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روح‌الله ستاره مشتری]]<br /> # [[سامان نظری]]<br /> # [[محمدرضا گروهی]]<br /> # [[رضا رحمتی]]<br /> # [[مجتبی قربانی]]<br /> # [[فرهاد عیوضی دودرایی]]<br /> # [[مهدی سلحشور]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود موسوی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا کرمی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[علی کریمی باولکی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا صیدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بیات سبحانی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی قرباندوست]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی جهانبخش]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد غلامزاده نوشری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سونیا صالحی راد]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آرزو عابدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان علیزاده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم احمدپوریان]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسین میرزایی قلعه‌زنجیری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[برهان اسدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید صالحی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آرنیکا دباغ]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مرادی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین محمدزاده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل حیدری موصلو]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بهرامی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[نعیم عبداللهی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدین دولت‌خواه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی پرویزی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد گنجی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[یزدان افروغ]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزاد خیردار]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر فلاح]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سامان فتاحی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[شعله ستوده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا لشکری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا سمیع‌پور]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی لواسانی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بهنام درویش]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر شکری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر فرد]]<br /> # [[ابوالفضل طاووسی]]<br /> # [[ستایش شفیعی]]<br /> # [[دانیال سبزیکار]]<br /> # [[دیار پورچهریق]]<br /> # [[سیامک راشد]]<br /> # [[هولاکو ایوانی]]<br /> # [[ریبین مرادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[افسانه رضویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا حاجی مرادیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید ابراهیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدا حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ملینا اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نگین قدیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران رفیعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سمانه میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سورنا گلگون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سینا اشکبوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا بهلولی پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسین میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه علی‌محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[متین منتظرالظهور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مبین فیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نازلی جان‌پرور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا بنی‌عامریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال مصطفوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن مصطفوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پویا رستمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرنیا شاد بجارکناری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهره فاضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبنم فردوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمیله شفیعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[معین رنجبر (همایون)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد صالح ظریف‌مقدم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گل‌محمد شاهوزایی (شاهوزهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صنم پوربابایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زیبا دستجردی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسیح شاهوردی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ضیایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال دیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صالح محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌عباس زورقچیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه عباسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صالحه اکبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جعفر جاویدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد بیرانوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الهام طغیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهنام ایزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرش طلوع شیخ‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید مهدوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی میرجعفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین امام‌جمعه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهاران طاهرخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمهدی روستا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پارسا رحمتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی آرمند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن سماکوش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان شکورزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین عشقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مژگان عرفانی‌فر]]<br /> # [[مریم لقمانی]]<br /> # [[محمدحسین کیمیایی]]<br /> # [[گلاله محمودی‌آذر]]<br /> # [[مجتبی باباخانی]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ مقاله‌های اصلی و رویدادها ===<br /> # [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ ایران]]<br /> # [[جمعه خونین زاهدان]]<br /> # [[خیزش ایذه]]<br /> # [[چهلم حدیث نجفی]]<br /> # [[کوکتل مولوتف]]<br /> # [[انقلاب مخملی]]<br /> # [[نسل Z]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ جان‌باختگان ===<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۱]]<br /> # [[مهسا امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حدیث نجفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیکا شاکرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش محمودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قائمی‌فر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خدانور لجعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مونا نقیب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غزاله چلاوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کومار درافتاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان زمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیان پیرفلک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرنیکا قائم‌مقامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی عراقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حنانه کیاکجوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارینا اسماعیل‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیلار حقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاروان قادر شوکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرشاد شهیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما شفیق‌دوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسرا پناهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حسن‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرتین رحمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا سروری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسیم صدقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرین علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مینو مجیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سینا نادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا بهمنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سالار مجاوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هیمن حمزه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا شهپرنیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرشیا امام‌ قلی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عاطفه نعامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران سماک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمیدرضا روحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورش نیک‌نام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حامد سلحشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماهک هاشمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یلدا آقافضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدا رستمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هومن عبداللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین بساطی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نگین عبدالملکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید بادپا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید جواد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[برهان الیاسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امید زارع مؤیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی روزبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال پابندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزین معروفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما نوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهریار عادلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران بصیر توانا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شمال خدیری پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فایق مام قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمومن زندکریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سامان قادرپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل مولودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مختار فتحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان منبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید احمد شکراللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل امیرعطایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصوره سگوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد روحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرمیتا گراوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم رحیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمداقبال نایب‌زهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی احمدپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران شیخه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد میرموسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کمیل ابوالحسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیدجواد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عماد حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آریان مریدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسر شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل آدینه‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدف موحدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل شنبدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارینا ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کبری شیخه سقا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر بیرانوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن محمدپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر اعظمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شادمان احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دنیا فرهادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم اسماعیل‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حاجی رسول‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی زارع اشکذری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم آروین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق فولادی‌وندا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرزاد احمدی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران اکرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[متین نادرخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید مهدی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ اعدام‌شدگان ===<br /> # [[قاسم آبسته]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایوب کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[داوود عبداللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد زهره‌وند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر شیرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قبادلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمهدی کرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حسینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن شکاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال کاظمی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجیدرضا رهنورد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد سلیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید حسین‌نژاد حیدرانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجاهد کورکور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجید کاووسی‌فر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهلا و نسرین کعبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمیدرضا درخشنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران بهرامیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مونا محمودنژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عامر رامش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ساسان آزادوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محراب عبدالله‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالجلیل شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد عباسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عباس اکبری فیض‌آبادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشکان مالکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد محمدی‌نیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین حاتمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاهین واحدپرست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی فهیم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حامد ولیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان کیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم دولت‌آبادی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا میری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی رسولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدامین بیگلری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عارف خوشکار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد امینی دهاقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد زمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان اسفندیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گل‌محمد محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی خانکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین صفری حسین‌آبادی]]<br /> # [[ابوالفضل سپاهی بادجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آروین خیرخواهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهرام صادقی]]<br /> # [[قائم حسینی]]<br /> # [[مجید آدینه]]<br /> <br /> === دیگر اعتراضات، اعتصاب‌ها و جنبش‌ها ===<br /> # [[تظاهرات در ایران]]<br /> # [[تظاهرات قزوین ۱۳۷۳]]<br /> # [[حمله به کوی دانشگاه تهران (۱۸-۲۳ تیر ۱۳۷۸)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات ۱۳۸۸]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات کازرون]]<br /> # [[اعتراضات دی‌‌ماه ۱۳۹۶]]<br /> # [[اعتراضات دی‌‌ماه ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات لردگان ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات عراق ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات ۱۳۹۸ ایران]]<br /> # [[قیام تشنگان]]<br /> # [[مادران آبان]]<br /> # [[اعتصاب غذای زندانیان سیاسی - سه‌شنبه‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === جان‌باختگان دیگر اعتراضات ===<br /> # [[نیکتا اسفندانی]]<br /> # [[رامین پوراندرجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارو قهرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت ابراهیم‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید زینالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی صالحی]]<br /> # [[نوید افکاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید بهبودی]]<br /> # [[عبدالله لرستانی]]<br /> # [[مهدی نیکویی]]<br /> # [[حمزه بریهی]]<br /> # [[فرزاد انصاری‌فر]]<br /> # [[محسن محمدپور]]<br /> # [[آرشام ابراهیمی]]<br /> # [[پویا بختیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدجواد عابدی]]<br /> # [[پژمان قلی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد معین‌فر]]<br /> # [[مهدی دائمی]]<br /> # [[رضا معظمی گودرزی]]<br /> # [[فرهاد مجدم]]<br /> # [[پدرام جعفری]]<br /> # [[سجاد رضایی]]<br /> # [[صدف موحدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد طاهری]]<br /> # [[مینا شیخی]]<br /> # [[میلاد محققی]]<br /> # [[آذر میرزاپور زهابی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا انجوی]]<br /> # [[صانع ژاله]]<br /> # [[محمد مختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر هارون رشیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == مقاومت و اپوزیسیون ایران ==<br /> <br /> === سازمان‌ها، شوراها و ساختارهای مقاومت ایران ===<br /> # [[اپوزیسیون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رهبری ذی‌صلاح]]<br /> # [[پیام‌های مسعود رجوی]]<br /> # [[سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[شورای ملی مقاومت ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جبهه همبستگی ملی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سخنرانی مسعود رجوی در ۴ بهمن ۱۳۵۷]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طرح شورای ملی مقاومت درباره آزادی‌ها و حقوق زنان]]<br /> # [[طرح شورای ملی مقاومت ایران برای خودمختاری کردستان ایران]]<br /> # [[طرح صلح شورای ملی مقاومت]]<br /> # [[۳۰ مهر ۱۳۷۲ سالروز انتخاب مریم رجوی به عنوان رئیس جمهور دوران انتقال]]<br /> # [[طرح ده ماده‌ای مریم رجوی برای ایران فردا]]<br /> # [[نهضت عیاران]]<br /> # [[میلیشیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ترور زهرا رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[۵ مهر ۱۳۶۰]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جریان اپورتونیستی چپ نما در سازمان مجاهدین خلق (۱۳۵۴)]]<br /> # [[فراخوان به مسلح شدن جوانان توسط مسعود رجوی]]<br /> # [[کانون‌های شورشی]]<br /> # [[کمیسیون‌های شورای ملی مقاومت ایران]]<br /> # [[کتاب تشدید تروریسم و جنگ‌افروزی رژیم ایران]]<br /> # [[حمله تروریستی پشت آشان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار قرارگاه حبیب]]<br /> # [[عملکرد ۴۰ ساله‌ی مجاهدین خلق پس از انقلاب ضدسلطنتی]]<br /> # [[شورشگران]]<br /> # [[جبهه خلق و ضدخلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خط قرمز]]<br /> # [[افشای طرح کویر]]<br /> # [[راه‌حل سوم]]<br /> # [[فراخوان کمیته دوستان ایران آزاد در کشورهای نوردیک]]<br /> # [[قطعه‌ی ۴۱ بهشت زهرا]]<br /> # [[گزارش تحقیقات سایبری تردستون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تهاجم کانون‌های شورشی به بیت خامنه‌ای]]<br /> # [[اعلام دولت موقت توسط شورای ملی مقاومت ایران]]<br /> <br /> === رهبری، مسئولان و تشکیلات مجاهدین خلق ===<br /> # [[مسئول اول سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[تشکیلات مجاهدین خلق ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورای رهبری مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[شورای مرکزی مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[مسئول اول سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[هژمونی زنان در سازمان مجاهدین خلق ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تاریخچه و رویدادهای سازمان مجاهدین خلق ===<br /> # [[فاز سیاسی فاز نظامی]]<br /> # [[عاشورای مجاهدین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[۴ خرداد ۱۳۵۱ شهادت بنیانگذاران سازمان مجاهدین خلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ضربه اول شهریور ۵۰ به مجاهدین]]<br /> # [[ضربه ۱۲ اردیبهشت ۱۳۶۱]]<br /> # [[فاز سیاسی فاز نظامی]]<br /> # [[کودتای ۱۷ ژوئن ۲۰۰۳]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب ایدئولوژیک درونی مجاهدین]]<br /> # [[عملیات جاری]]<br /> # [[کاندیداتوری مسعود رجوی]]<br /> # [[خروج نام سازمان مجاهدین خلق ایران از لیست تروریستی انگلستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خروج نام مجاهدین از فهرست تروریستی اتحادیه اروپا]]<br /> # [[خروج نام سازمان مجاهدین از لیست تروریستی آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حکم شورای حکومتی عراق علیه مجاهدین خلق]]<br /> # [[قرارداد آتش‌بس بین مجاهدین و آمریکا]]<br /> # [[پرواز مسعود رجوی از تهران به پاریس]]<br /> # [[عزیمت مسعود رجوی از پاریس به عراق]]<br /> <br /> === عملیات و فعالیت‌های ارتش آزادی‌بخش ملی ایران ===<br /> # [[ارتش آزادی‌بخش ملی ایران]]<br /> # [[عملیات آفتاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عملیات چلچراغ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عملیات فروغ جاویدان]]<br /> # [[عملیات مروارید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مؤسسان پنجم ارتش آزادی‌بخش]]<br /> # [[بمباران قرارگاه‌های مجاهدین در کوت و جلولا]]<br /> # [[رژه ارتش آزادیبخش ملی ایران]]<br /> # [[جنگ آلان]]<br /> <br /> === قرارگاه اشرف، لیبرتی و انتقال به آلبانی ===<br /> # [[قرارگاه لیبرتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف ۳]]<br /> # [[قرارگاه اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله نیروهای ارتش عراق به قرارگاه اشرف ۶ و ۷ مرداد ۱۳۸۸]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله نیروهای ارتش عراق به قرارگاه اشرف ۱۹ فروردین ۱۳۹۰]]<br /> # [[قتل عام ۱۰ شهریور ۱۳۹۲ اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انتقال اعضای سازمان مجاهدین خلق به آلبانی]]<br /> <br /> === گردهمایی‌ها، تظاهرات و کنفرانس‌های مقاومت ===<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در استادیوم امجدیه ۲۲ خرداد ۱۳۵۹]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی آزادی، فلسفه‌ی انقلاب]]<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در تبریز]]<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در رشت]]<br /> # [[گردهمایی آینده انقلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات ۳۰ خرداد ۱۳۶۰]]<br /> # [[تظاهرات مادران ۱۳۶۰]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی جهانی ایران آزاد ۱۴۰۰]]<br /> # [[گردهمایی سالانه مجاهدین]]<br /> # [[تظاهرات استکهلم ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات لندن ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات واشنگتن]]<br /> # [[تظاهرات بروکسل]]<br /> # [[تظاهرات برلین ۱۳۹۸]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد آبان ۱۴۰۰ - واشینگتن]]<br /> # [[تظاهرات پاریس ۱۴۰۱]]<br /> # [[سفر مریم رجوی به ایتالیا ۱۴۰۲]]<br /> # [[کنفرانس درباره نسل کشی در قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[کنفرانس سیاست جدید]]<br /> # [[کنفرانس مقاومت ایران در پارلمان اروپا (۱۴۰۴)]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد در پارلمان ایتالیا]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد ۱۴۰۴ ایتالیا (رم)]]<br /> # [[کنفرانس «ایران به‌پاخاسته در مقابل رژیم اعدام‌ها»]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در بروکسل (۱۴۰۴)]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در نیویورک (۱‍۴۰۴)]]<br /> # [[کنفرانس برلین (۲۰۲۵)]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان انگلستان- آبان ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس برلین آبان ۱۴۰۴]]<br /> # [[اجلاس پارلمان اروپا در ۱۹ آذر ۱۴۰۴ (۱۰ دسامبر ۲۰۲۵)]]<br /> # [[دومین اجلاس پارلمان اروپا در روز جهانی حقوق بشر]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان فرانسه آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس کنگره آمریکا آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس دوحزبی سنای آمریکا آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات بزرگ برلین - ۱۸ بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس ایران: چشم‌انداز تغییر - ۱۹ بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات مونیخ در ۲۴ بهمن ۱۴۰۴ (۱۳ فوریه ۲۰۲۶)]]<br /> # [[کنفرانس بین‌المللی زنان در آستانه ۸ مارس ۲۰۲۶]]<br /> # [[کنفرانس آنلاین مریم رجوی با شخصیت‌های سیاسی- ۱۴اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در واشنگتن- ۱۶اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در پاریس- ۱۶اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس حقوق بشر در ژنو-۲۱ اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس در پارلمان انگلستان]]<br /> # [[تظاهرات پاریس؛ اعتراض جهانی به اعدام]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان انگلستان، ۸اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات واشنگتن ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی جهانی ایران آزاد ۲۰۲۶]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کنفرانس بین‌المللی دادخواهی قتل‌عام ۱۳۶۷ ـ ۱۴ شهریور]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در پاریس ـ ۲۱ شهریور ۱۴۰۵]]<br /> <br /> === حمایت‌های بین‌المللی، بیانیه‌ها و قطعنامه‌ها ===<br /> # [[بیانیه ملی ایرانیان]]<br /> # [[بیانیه ملی ایرانیان]]<br /> # [[جایزه خدمات بشردوستانه بین‌المللی هندوستان]]<br /> # [[قطعنامه ۱۰۰ کنگره آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گروه پارلمانی دفاع از حقوق و حفاظت اشرف ۳ در کنگره آمریکا]]<br /> # [[قطعنامه ۱۱۴۸ کنگره آمریکا]]<br /> # [[قطعنامه ۱۶۶ کنگره آمریکا]]<br /> # [[نامه سرگشاده «کمیته آلمانی همبستگی برای ایران آزاد»]]<br /> # [[بیانیه اکثریت سنای ایتالیا]]<br /> # [[نامه‌ی ۴۵ شخصیت‌ بین‌المللی به رهبران جهان و رؤسای پارلمان‌]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۳۰۰ گروه پارلمانی، اتحادیه کارگری، شخصیت سیاسی، حقوقی و مدنی]]<br /> # [[نامه مشترک ۱۰۲ برنده جایزه نوبل به دبیرکل سازمان ملل متحد]]<br /> # [[هفتاد‌ودومین قطعنامه سازمان ملل متحد]]<br /> # [[بیانیه حمایت برندگان نوبل از قیام ۱۴۰۴]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قطعنامه پارلمان اروپا- ۲۳بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[بیانیه حمایت شخصیت‌های جهانی از دولت موقت]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۵۷ برنده جایزه نوبل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نامه ۳۰۹شخصیت به دبیر کل سازمان ملل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قطعنامه پارلمان اروپا - ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیانیه جوانان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیانیه ۳۰۰۰ شخصیت بین‌المللی]]<br /> <br /> === رسانه‌ها، منابع مالی و پایگاه اجتماعی مقاومت ===<br /> # [[نشریه مجاهد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منابع مالی مجاهدین خلق]]<br /> # [[پایگاه اجتماعی مجاهدین خلق]]<br /> # [[شیطان سازی علیه مجاهدین خلق]]<br /> # [[گلریزان همیاری]]<br /> # [[رادیو صدای مجاهد]]<br /> <br /> === احزاب و سازمان‌های اپوزیسیون ایران ===<br /> # [[جبهه ملی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حزب دموکرات کردستان ایران]]<br /> # [[حزب کومله]]<br /> # [[حزب توده ایران]]<br /> # [[سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر]]<br /> # [[کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی-اتحادیه ملی]]<br /> # [[سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران]]<br /> # [[انشعابات سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران]]<br /> # [[سازمان خبات انقلابی کردستان ایران]]<br /> # [[حزب آزادی کردستان]]<br /> # [[حزب دموکرات کردستان (لاده‌ران)]]<br /> # [[حزب کمونیست ایران]]<br /> # [[حزب کمونیست ایران (مارکسیست-لنینیست-مائوئیست)]]<br /> # [[حزب کمونیست کارگری ایران]]<br /> # [[حزب کمونیست کارگری ایران - حکمتیست]]<br /> # [[حزب کار ایران (توفان)]]<br /> # [[پژاک]]<br /> # [[جنبش دانشجویی]]<br /> # [[کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی-اتحادیه ملی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حزب رستاخیز]]<br /> # [[نهضت آزادی]]<br /> # [[جیش العدل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جبهه آزادیبخش ملی الجزایر]]<br /> # [[ارتش آزادیبخش ملی الجزایر]]<br /> # [[اخوان‌المسلمین]]<br /> <br /> === نظامیان و پرسنل ارتش هوادار مجاهدین ===<br /> # [[پرسنل ارتش هوادار مجاهدین]]<br /> # [[سرهنگ خلبان بهزاد معزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سروان خلبان مصطفی وجدانی طباطبایی]]<br /> <br /> == حقوق بشر، سرکوب و زندان ==<br /> <br /> === اعدام، کشتار و شکنجه ===<br /> # [[سرکوب کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محاکمه اسدالله اسدی]]<br /> # [[قتل‌های زنجیره‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشتار در نیزار ماهشهر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرونده خانه اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل داریوش مهرجویی و همسرش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشتار حجاج در مکه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل زیر شکنجه]]<br /> # [[سرکوب در ایران]]<br /> <br /> === قتل‌عام زندانیان سیاسی و جنبش دادخواهی ===<br /> # [[هیئت مرگ]]<br /> # [[قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[گورستان خاوران]]<br /> # [[قتل‌عام در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[هیئت مرگ]]<br /> # [[راهرو مرگ]]<br /> # [[گزارش جاوید رحمان درباره قتل عام۱۳۶۰ و ۱۳۶۷]]<br /> <br /> === حقوق بشر و حقوق بین‌الملل ===<br /> # [[نقض حقوق بشر در ایران]]<br /> # [[قطعنامه‌های حقوق‌بشر علیه رژیم ایران]]<br /> # [[نسل‌کشی]]<br /> # [[شکنجه]]<br /> # [[اعدام در ایران]]<br /> # [[زندانیان سیاسی در حکومت شاه]]<br /> # [[روز جهانی کارگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصل عدم توسل به زور]]<br /> # [[انجمن حقوق بین‌الملل]]<br /> # [[حق تعیین سرنوشت]]<br /> # [[تمامیت ارضی]]<br /> # [[حقوق بین‌الملل]]<br /> # [[حقوق بین‌المللی بشردوستانه]]<br /> # [[روز جهانی آزادی مطبوعات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قانون پناهندگی]]<br /> # [[قرارداد وین درباره روابط سیاسی]]<br /> # [[کنوانسیون برن برای حمایت از آثار ادبی و هنری]]<br /> # [[کنوانسیون ژنو]]<br /> # [[مداخله بشردوستانه]]<br /> # [[مصونیت دیپلماتیک]]<br /> # [[اعلامیه جهانی حقوق بشر]]<br /> # [[آزادی]]<br /> # [[آزادی بیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی رسانه]]<br /> # [[آزادی از ترس]]<br /> # [[بازداشت موقت]]<br /> # [[برابری در برابر قانون]]<br /> # [[حریم شخصی]]<br /> # [[حق درخواست]]<br /> # [[حقوق بشر (انسان)]]<br /> # [[خانه امن]]<br /> # [[دفاع مشروع]]<br /> # [[روز حقوق بشر]]<br /> # [[روز جهانی ناپدیدشدگان]]<br /> # [[سازمان مردم‌نهاد]]<br /> # [[شورای حقوق‌بشر سازمان ملل متحد]]<br /> # [[فعال حقوق بشر]]<br /> # [[گزارشگر ویژه حقوق بشر]]<br /> # [[فصل هفتم منشور سازمان ملل متحد]]<br /> # [[مهاجرت آزاد]]<br /> # [[میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی]]<br /> # [[میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی]]<br /> # [[حقوق طبیعی]]<br /> # [[حق انقلاب]]<br /> # [[احکام دینی]]<br /> # [[تفتیش عقاید]]<br /> # [[جنایت علیه بشریت]]<br /> # [[فتوا]]<br /> # [[فتوای قتل عام زندانیان سیاسی]]<br /> # [[بغی]]<br /> # [[محاربه]]<br /> # [[حاکم شرع]]<br /> # [[استرداد]]<br /> # [[شکنجه دولتی]]<br /> # [[استقلال قضایی]]<br /> # [[دادگاه قانون اساسی]]<br /> # [[قطعنامه ۲۰۲۵ شورای حکام آژانس]]<br /> # [[دفاعیات کنت لوئیس]]<br /> # [[بیانیه گروه هفت و همکاران آن در محکومیت سرکوب فرامرزی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[شکایت کیفری علیه کاظم غریب‌آبادی]]<br /> <br /> === زندان‌ها و بازداشتگاه‌ها ===<br /> # [[زندان اوین]]<br /> # [[زندان قصر]]<br /> # [[زندان قزلحصار]]<br /> # [[زندان گوهردشت]]<br /> # [[زندان کهریزک]]<br /> # [[زندان دیزل‌آباد]]<br /> # [[زندان یونسکو]]<br /> # [[زندان قزل‌قلعه]]<br /> # [[زندان فشافویه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زندان قرچک]]<br /> # [[زندان تهران بزرگ]]<br /> # [[زندان حشمتیه]]<br /> # [[زندان سراوان]]<br /> # [[زندان زابل]]<br /> # [[زندان مرکزی مشهد]]<br /> # [[زندان عادل‌آباد شیراز]]<br /> # [[زندان خورین]]<br /> # [[زندان تبریز]]<br /> # [[زندان مرکزی اورمیه]]<br /> # [[زندان فجر دزفول]]<br /> # [[زندان دستگرد اصفهان]]<br /> # [[زندان شیبان اهواز]]<br /> # [[زندان صیدنایا]]<br /> # [[زندان لاکان رشت]]<br /> # [[زندان قرچک ورامین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == اشخاص و زندگی‌نامه‌ها ==<br /> <br /> === کنشگران، زندانیان سیاسی و چهره‌های اجتماعی ===<br /> # [[کاظم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین نقدی]]<br /> # [[محسن دگمه‌چی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزاد کمانگر]]<br /> # [[شیرین علم‌هولی]]<br /> # [[ستار بهشتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم رسولی]]<br /> # [[سید ابراهیم رسولی]]<br /> # [[مجید اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی حاج‌آقایی]]<br /> # [[حاج خلیل رضایی]]<br /> # [[احسان فتاحیان]]<br /> # [[ارژنگ داوودی]]<br /> # [[زهرا صفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد کرد زنگنه]]<br /> # [[فاطمه مثنی]]<br /> # [[کیانوش زندی]]<br /> # [[زهرا کاظمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروغ تقی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرستو معینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گلرخ ایرایی]]<br /> # [[سهیل عربی]]<br /> # [[آرش صادقی]]<br /> # [[مریم اکبری منفرد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیره جلالی]]<br /> # [[آتنا دائمی]]<br /> # [[هاشم خواستار]]<br /> # [[حسین سودمند]]<br /> # [[ناصر فهیمی]]<br /> # [[داریوش فروهر]]<br /> # [[پروانه مجد اسکندری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یحیی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هدی صابر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه فارسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زینب جلالیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انورخضری]]<br /> # [[ادریس جمشیدزهی]]<br /> # [[شریفه محمدی]]<br /> # [[وریشه مرادی]]<br /> # [[پخشان عزیزی]]<br /> # [[حاج خلیل رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی یونسی]]<br /> # [[امیرحسین مرادی]]<br /> # [[منوچهر فلاح]]<br /> # [[احسان فریدی]]<br /> # [[علیرضا شریعت‌پناهی]]<br /> # [[مسعود جامعی]]<br /> # [[فرشاد اعتمادی‌فر]]<br /> # [[آرمین (احسان) خدایاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا مرداسی (حمیداوی)]]<br /> # [[حافظ فروحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرمان صادقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن بیت عبدالله]]<br /> # [[سعید عباسی]]<br /> # [[الهه فولادی]]<br /> # [[یعقوب درخشان]]<br /> # [[زینب همرنگ سیدبگلو]]<br /> # [[ارغوان فلاحی]]<br /> # [[معصومه (شیوا) اسماعیلی]]<br /> # [[پژمان توبره‌ریزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سمیه رشیدی]]<br /> # [[غلامحسین کلبی]]<br /> # [[محمدجواد وفایی ثانی]]<br /> # [[محمد معصوم شاهی]]<br /> # [[زهرا شهباز طبری]]<br /> # [[رضا عبدالی]]<br /> # [[کریم خجسته]]<br /> # [[خسرو علیکردی]]<br /> # [[شاهین ذوقی‌تبار]]<br /> # [[خسرو رهنما]]<br /> # [[احسان رستمی]]<br /> # [[ربابه ماسوری]]<br /> # [[علی معزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور جمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود مسجودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا کمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فتح‌الله آوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عیسی چاری]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انقلابیون و اعضای مقاومت ایران ===<br /> # [[محمدعلی جابرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرپرویز پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی میهندوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کریم(محراب)رشیدی]]<br /> # [[ناصر صادق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف ربیعی]]<br /> # [[موسی خیابانی]]<br /> # [[آذر رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر مقدم]]<br /> # [[احمد (عبدالله) کلاهدوز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش سیفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهناز کلانتری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سوسن میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فضل‌الله تدین چهارسوقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بازرگانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم ذوالانوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی جوان خوشدل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شکرالله مشکین فام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجید شریف واقفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی صمدیه لباف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهر احمدزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود احمدزاده]]<br /> # [[احمد رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود عسگری‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی باکری]]<br /> # [[محمود قائمشهر]]<br /> # [[بهجت تیفتکچی]]<br /> # [[رسول مشکین‌فام]]<br /> # [[محمود شامخی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا سعادتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ضابطی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین رضایی]]<br /> # [[طاهره طلوع]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا خسروی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گوهر ادب‌آواز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سکینه چاقوساز]]<br /> # [[معصومه کبیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صارمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جعفر کاظمی]]<br /> # [[منیره رجوی]]<br /> # [[حجت زمانی]]<br /> # [[ثریا ابوالفتحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[معصومه عضدانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالرضا رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف احمدی]]<br /> # [[سیاوش سیفی]]<br /> # [[ابراهیم ذاکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ندا حسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدیقه مجاوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولی‌الله فیض مهدوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه مصباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی شفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر اکبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلیل گادانی]]<br /> # [[زهره قائمی]]<br /> # [[گیتی گیوه‌چینیان زاده]]<br /> # [[ابراهیم ذاکری]]<br /> # [[محمد سیدی کاشانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین مدنی]]<br /> # [[مسعود رجوی]]<br /> # [[مریم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مریخی]]<br /> # [[مهدی ابریشمچی]]<br /> # [[محمد سید المحدثین]]<br /> # [[محمد علی توحیدی]]<br /> # [[فهیمه اروانی]]<br /> # [[مژگان پارسایی]]<br /> # [[زهره اخیانی]]<br /> # [[صدیقه حسینی]]<br /> # [[مهوش سپهری]]<br /> # [[بهشته شادرو]]<br /> # [[شهرزاد حاج‌سیدجوادی]]<br /> # [[گیتی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حیاتی]]<br /> # [[محمود عطایی]]<br /> # [[محمود عضدانلو]]<br /> # [[محمد حنیف نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید محسن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اصغر بدیع زادگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین پارسیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن جزنی]]<br /> # [[اسماعیل شریف‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز دهقانی]]<br /> # [[ابوالحسن خانعلی]]<br /> # [[شکرالله پاکنژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خسرو روزبه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرپرویز پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر صفایی فراهانی]]<br /> # [[خسرو گلسرخی]]<br /> # [[میرزا کوچک‌ خان جنگلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ستارخان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مادر ذاکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آراسته قلی‌وند]]<br /> # [[عالیه بازرگان]]<br /> # [[محترم ایجه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود بنی‌هاشمی]]<br /> # [[عباس عمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد رئوف بشردوست]]<br /> # [[داریوش سلحشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه احمدی اسکویی]]<br /> # [[محمدحسین جنتی لادانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کرامت‌الله دانشیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزیز رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود فرشچی]]<br /> # [[مجید کاووسی‌فر]]<br /> # [[سعید سنگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رامین حسین‌پناهی]]<br /> # [[عباس مدرسی‌فر]]<br /> # [[عبدالرحمان قاسملو]]<br /> # [[حمیرا اشراق]]<br /> # [[فضیلت علامه حائری]]<br /> # [[حیدر قربانی]]<br /> # [[محسن محمدباقر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته اسفندیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عفت حداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم گلزاده غفوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[راضیه کرمانشاهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عذرا علوی طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد زیبرم]]<br /> # [[بتول رجایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسترن عظیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گداعلی صابر مطلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسین سیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود بریسمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن نگهبان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید ماسوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن معصومی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی قره‌اوغلانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر باباعلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کریم جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالرحیم احراری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حسن‌ کاویار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی یونسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شکرالله ربیعی]]<br /> # [[امیرحسین مرادی]]<br /> # [[سید علی نبوی چاشمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم باقرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین حبیبی]]<br /> # [[عباس مفتاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گیتی‌السادات جوزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن ضیاظریفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرنوش ابراهیمی روشن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا گلی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پروانه پیوستگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود شکیبانژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یحیی شجاعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حمزه لوئیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی نجاتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حوا برزگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهرزاد مرشدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نصرت رمضانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی حسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز احسانی اسلاملو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صبا هفت‌ برادران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صمد بهرنگی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ اعظمی لرستانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الله‌قلی خان جهانگیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین جهانگیری]]<br /> # [[شهلا حریری مطلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا معدنچی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین نقدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم هژبریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمالک علوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا خالقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا مسعودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد رضا شادبختی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاهپور علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وحید بنی عامریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پویا قبادی بیستونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک علیپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکبر (شاهرخ) دانشورکار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد تقوی سنگدهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن منتظر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن عضدانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صاحب (مهدی) ذبیحیان لنگرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد بگلری (نوشین)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صمیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایرج ماسوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا (عبدالله) راتبی]]<br /> # [[خانواده مصباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته شبانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عطیه محررخوانساری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اصغر اکبرنیا منصور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حسن‌ کاویار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرح اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیومرث سیدخلخال]]<br /> # [[حسن سرخوش]]<br /> # [[مریم قدسی‌مآب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم سیفان بابایی]]<br /> # [[حفیظ الله شمس]]<br /> # [[زهره بنی‌جمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سلطنت رمیم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قادر ویسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شایان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود فرد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد درودیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشید اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم افجه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور رادپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته ازهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید خادمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین خیابانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صغری داوودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یزدان تیموریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین شهرابی فراهانی]]<br /> # [[مژگان مهدوی]]<br /> # [[مهناز میمنت]]<br /> # [[اختر مولوی]]<br /> # [[محمود میمنت]]<br /> <br /> === سیاست‌مداران ایرانی ===<br /> # [[رضاشاه پهلوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا پهلوی]]<br /> # [[اشرف پهلوی]]<br /> # [[علی امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اقبال لاهوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالحسین تیمورتاش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دکتر محمد مصدق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیّدحسن تقی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیدحسین فاطمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعباس هویدا]]<br /> # [[بی‌بی مریم بختیاری]]<br /> # [[جمشید آموزگار]]<br /> # [[جعفر شریف‌امامی]]<br /> # [[عبدالرحمن قاسملو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق شرفکندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق قطب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی بازرگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[داریوش فروهر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت‌الله سحابی]]<br /> # [[یدالله سحابی]]<br /> # [[محمدتقی شریعتی مزینانی]]<br /> # [[یحیی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ملکی]]<br /> # [[ابراهیم یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن بنی‌صدر]]<br /> # [[محمود افشارطوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا آقاخان کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاپور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ترور شاپور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دکتر حشمت طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تیمور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسن رشدیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی فروغی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهر احمدزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مظفر بقایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد قوام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید ضیاءالدین طباطبایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سردار اسعد بختیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمجید میرزا عین‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم سامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نورالدین کیانوری]]<br /> <br /> === مقام‌ها و مسئولان جمهوری اسلامی ===<br /> # [[روح‌الله خمینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صیاد شیرازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی رازینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجتبی خامنه‌ای]]<br /> # [[مرتضی مطهری]]<br /> # [[احمد خمینی]]<br /> # [[علی فلاحیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید علی خامنه ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم سلیمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی کروبی]]<br /> # [[ابوالحسن بنی‌صدر]]<br /> # [[میرحسین موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدتقی مصباح یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد خاتمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود احمدی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن روحانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسینعلی نیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم رئیسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین باقری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی اشراقی]]<br /> # [[مصطفی پورمحمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله لاجوردی]]<br /> # [[علی لاریجانی]]<br /> # [[صادق لاریجانی]]<br /> # [[محمود هاشمی شاهرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ری شهری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قربانعلی دری نجف‌آبادی]]<br /> # [[حسین اشتری]]<br /> # [[ابوالقاسم صلواتی]]<br /> # [[محمدباقر قالیباف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن شاهوارپور]]<br /> # [[علی باقری‌ کنی]]<br /> # [[صادق قطب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا پناهیان]]<br /> # [[عطاءالله اشرفی اصفهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین محسنی اژه‌ای]]<br /> # [[حمید نوری]]<br /> # [[داوود رحمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکبر هاشمی رفسنجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسینعلی منتظری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا رادان]]<br /> # [[حسین سلامی]]<br /> # [[سید رضی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایمان افشاری]]<br /> # [[محمدرضا زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی عموزاد]]<br /> # [[قاضی محمدرضا عموزاد خلیلی]]<br /> # [[محسن فخری‌زاده مهابادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بهشتی]]<br /> # [[قاضی محمدرضا توکلی]]<br /> # [[مهدی نصیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا عسگری]]<br /> # [[مصطفی تاجزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین امیرعبداللهیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی آل هاشم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مخبر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین احمدی شاهرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مالک رحمتی]]<br /> # [[حسین طائب]]<br /> # [[سعید جلیلی]]<br /> # [[مسعود پزشکیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اصغر حجازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامعلی حداد عادل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین قاضی‌زاده هاشمی]]<br /> # [[علیرضا زاکانی]]<br /> # [[محمد محمدی گلپایگانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا عارف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مقیسه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک زنجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید امامی]]<br /> # [[حسین همدانی]]<br /> # [[صادق خلخالی]]<br /> # [[حسین موسوی تبریزی]]<br /> # [[محمود هاشمی شاهرودی]]<br /> # [[امیرعلی حاجی‌زاده]]<br /> # [[روح‌الله حسینیان]]<br /> # [[علی قدوسی]]<br /> # [[تریتا پارسی]]<br /> # [[علی شمخانی]]<br /> # [[احمد علم‌الهدی]]<br /> # [[احمد خاتمی]]<br /> # [[کاظم صدیقی]]<br /> # [[احمد توکلی]]<br /> # [[سید محمد حسین‌زاده حجازی]]<br /> # [[محمدباقر ذوالقدر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسین مجید موسوی افتخاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن تهرانی مقدم]]<br /> # [[اسدالله اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر ولایتی]]<br /> # [[وحید حقانیان]]<br /> # [[غفور درجزی]]<br /> # [[احمد وحیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد پاکپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا اعرافی]]<br /> # [[امیر حاتمی]]<br /> # [[اسماعیل خطیب]]<br /> # [[علی‌رضا تنگسیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کمال خرازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین دهقان]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === آمران و عاملان سرکوب و کشتار ===<br /> # [[امجد یوسف]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === شخصیت‌های تاریخی ایران ===<br /> # [[کوروش بزرگ]]<br /> # [[یپرم خان]]<br /> # [[یعقوب لیث]]<br /> # [[کیخسرو]]<br /> # [[محمدتقی‌ پسیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرکبیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رئیس‌علی دلواری]]<br /> # [[شاه نعمت‌ الله ولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروغ‌السلطنه آذرخشی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی محمد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوارد باسکرویل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آستفیک داویدیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابومسلم خراسانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزارضا کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ملک‌المتکلمین]]<br /> # [[جهانگیرخان صوراسرافیل]]<br /> # [[محمود محمود]]<br /> # [[میرزا ملکم‌خان]]<br /> # [[صادق رضازاده شفق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهره قره‌العین]]<br /> # [[ناظم‌الاسلام کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد اسماعیل امیرخیزی]]<br /> # [[میرزا محمدصادق آقا مجتهد تبریزی]]<br /> # [[کریم طاهرزاده بهزاد]]<br /> # [[میرزا جواد سعدالدوله]]<br /> # [[سید محمد طباطبایی]]<br /> # [[سید عبدالله بهبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آخوند ملا محمدکاظم خراسانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم صفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ملک‌زاده]]<br /> # [[سید جمال‌الدین اسدآبادی]]<br /> # [[ستارخان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسن‌خان مشیرالدوله]]<br /> # [[نجفقلی خان صمصام‌السلطنه بختیاری]]<br /> # [[میرزا محمدعلی خان تربیت]]<br /> # [[میرزا علی‌اصغر خان اتابک اعظم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزاحسن خان وثوق‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حیدرخان عمواوغلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا محمدحسین نائینی]]<br /> # [[شیخ احمد تربتی]]<br /> # [[سید جمال‌الدین واعظ اصفهانی]]<br /> # [[مهدی قلی‌خان هدایت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی ارداقی]]<br /> # [[عبدالرحیم طالبوف تبریزی]]<br /> # [[یحیی دولت‌آبادی]]<br /> # [[سید محمدرضا مساوات]]<br /> # [[سلیمان خان میکده]]<br /> # [[میرزا حسین خلیلی تهرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدیقه دولت‌آبادی]]<br /> # [[عبدالمجید میرزا عین‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسین خان سپهسالار]]<br /> # [[میرزای شیرازی]]<br /> # [[مریم عمید سمنانی]]<br /> # [[زین‌العابدین مراغه‌ای]]<br /> # [[محمدولی خان تنکابنی]]<br /> # [[میرزا حسن مستوفی‌الممالک آشتیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران میرزا]]<br /> # [[عباسقلی آدمیت]]<br /> # [[الله‌یار خان آصف‌الدوله]]<br /> # [[حسین پاشا خان]]<br /> # [[علی موسیو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک خرمدین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === رهبران و سیاست‌مداران جهان ===<br /> # [[امه سه‌زر]]<br /> # [[الی ویزل]]<br /> # [[لرد راسل جانسون]]<br /> # [[مولود آئونیت]]<br /> # [[محمود شریف بسیونی]]<br /> # [[آلبرتو نیسمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لرد رابین کوربت]]<br /> # [[لرد اسلین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد سوکارنو]]<br /> # [[محمد سوهارتو]]<br /> # [[ایندیرا گاندی]]<br /> # [[احمد بن بلا]]<br /> # [[ژاندارک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهاتما گاندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نلسون ماندلا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آبراهام لینکلن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جو لیبرمن]]<br /> # [[جورج واشنگتن]]<br /> # [[وینستون چرچیل]]<br /> # [[ژوزف استالین]]<br /> # [[پینوشه]]<br /> # [[جمال عبدالناصر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد انور السادات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدولف هیتلر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولیویه ونده کاستیل]]<br /> # [[اریک داوید]]<br /> # [[آلخو ویدال کوادراس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آبه پیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بنیتو موسولینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرانسیسکو فرانکو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اورسولا گرترود فون در لاین]]<br /> # [[اسماعیل هنیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هانری لکلرک]]<br /> # [[ناپلئون بناپارت]]<br /> # [[نیکلای چائوشسکو]]<br /> # [[سون یات سن]]<br /> # [[سید احمد غزالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جاوید رحمان]]<br /> # [[مارتین لوتر کینگ جونیور]]<br /> # [[ژان زیگلر]]<br /> # [[لخ والسا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژرژ-هنری بوته‌یه]]<br /> # [[رینالدو گالیندو پل]]<br /> # [[موریس دنبی کاپیتورن]]<br /> # [[احمد شهید]]<br /> # [[عاصمه جهانگیر]]<br /> # [[مای ساتو]]<br /> # [[بشار اسد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسن نصرالله]]<br /> # [[احمد چلبی]]<br /> <br /> === انقلابیون و کنشگران بین‌المللی ===<br /> # [[رزا لوگزامبورگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[چه گوارا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نلسون ماندلا]]<br /> # [[سیمون بولیوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولادیمیر لنین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشی‌مین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آنی ازبرت]]<br /> # [[سوفان چان]]<br /> # [[هارون هاشمی]]<br /> # [[سمینا اقبال]]<br /> # [[یاسر عرفات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوجهاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سالوادور آلنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پاتریس لومومبا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویکتور خارا]]<br /> # [[وو نگوین جیاپ]]<br /> # [[بابی ساندز]]<br /> <br /> === روحانیون ===<br /> # [[سید محمود طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی گلزاده غفوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد امامی کاشانی]]<br /> # [[حبیب‌الله آشوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلال گنجه‌ای]]<br /> # [[حسینعلی منتظری]]<br /> # [[عبدالغفار نقشبندی]]<br /> # [[حسن لاهوتی اشکوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید ابوالقاسم کاشانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیخ عبدالله مازندرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسین خلیلی تهرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسن مدرس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیخ محمد خیابانی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تاریخ‌نگاران ===<br /> # [[یرواند آبراهامیان]]<br /> # [[فریدون آدمیت]]<br /> # [[حسین مکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژانت آفاری]]<br /> # [[عبدالهادی حائری]]<br /> <br /> === دانشمندان و استادان دانشگاه ===<br /> # [[زرتشت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم میرزاخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد تفضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابیندرانات تاگور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد اشرف]]<br /> # [[محمدعلی شیخی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین صدیقی]]<br /> # [[ابوعلی سینا]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === برندگان جایزهٔ نوبل و حامیان مقاومت ایران ===<br /> # [[مِیرید کوریگان مگوایر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدولفو پرز اسکیول]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسکار آریاس سانچز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژوزه مانوئل راموس-هورتا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کارلوس فیلیپه شیمنش بلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جودی ویلیامز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توکل کرمان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لیما گبوئی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کایلاش ساتیارتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خوان مانوئل سانتوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیمیتری موراتوف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولکساندرا ماتویچوک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وُله سوینکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جی.ام. کوتسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الفریده یلینک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اورهان پاموک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هرتا مولر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماریو بارگاس یوسا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پاتریک مودیانو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سوتلانا الکسیویچ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کازوئو ایشی‌گورو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولگا توکارچوک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پتر هانتکه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[برایان جوزفسون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابرت ویلسون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوهان گئورگ بدنورتس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کلاوس فون کلیتزینگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جروم آیزاک فریدمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جوزف هوتون تیلور جونیور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویلیام دنیل فیلیپس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولفگانگ کترله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خراردوس تهوفت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آنتونی جیمز لگت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان لوئیس هال]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان کرامول ماتر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیوید جاناتان گراس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کنستانتین سرگیویچ نووسلوف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدام گای ریس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرژ اروش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرانسوا انگلر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیوید جفری واینلند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تاکاآکی کاجیتا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرتور بروس مک‌دونالد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیپ استفن تورن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دونا تِئو استریکلند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بری کلارک بریش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فیلیپ جیمز ادوین پیبلز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[راینهارد گنتسل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میشل گوستاو ادوار مایور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیر آگوستینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آلن اسپه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آن لویلیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جفری اورت هینتون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روآلد هافمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان جوزف هاپفیلد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرنتس کراوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان چارلز پولانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوان تسه لی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دادلی رابرت هرشباخ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روبرت هوبر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوهان دایزنهوفر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژان-ماری لن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توماس رابرت چک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آلن جی. هیگر]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> # [[سر جان ارنست واکر]]<br /> # [[الیاس جیمز کوری]]<br /> # [[رودلف آرتور مارکوس]]<br /> <br /> === دیگر چهره‌های شناخته‌شده ===<br /> # [[فاطمه سلطانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دلارا دارابی]]<br /> # [[حمیدالله اربابی]]<br /> # [[رومینا اشرفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر خدایاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عاطفه رجبی]]<br /> # [[سید محمد حسینی]]<br /> # [[مسیح علی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روح‌الله زم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمالک ریگی]]<br /> # [[دادشاه]]<br /> # [[سکینه سلیمان‌زاده]]<br /> # [[مهسا امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسر شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدجواد وفایی ثانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بلال نصرویی]]<br /> # [[سارا دلدار]]<br /> # [[ریحانه جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیر محمد خالقی]]<br /> # [[اصغر نحوی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ریحانه جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد بالدی]]<br /> # [[سارو قهرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هاله سحابی]]<br /> # [[ابوالحسن خانعلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نهال آهوقلندری]]<br /> # [[امیرحسین و احمدرضا فیضی]]<br /> # [[غزال مولان]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == تاریخ معاصر ایران ==<br /> <br /> === انقلاب مشروطه؛ رخدادها و نهادها ===<br /> # [[واقعۀ پارک اتابک]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انقلاب مشروطه؛ مفاهیم، مطبوعات و نمادها ===<br /> # [[منوّرالفکر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شب‌نامه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بست‌نشینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فراموشخانه]]<br /> # [[عدالت‌خانه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی‌خواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مشروطه و مشروعه]]<br /> # [[قانون اساسی مشروطیت]]<br /> # [[عدالت]]<br /> # [[مشروطه‌خواه]]<br /> # [[انجمن]]<br /> # [[قانون]]<br /> # [[ملت]]<br /> # [[تکفیر]]<br /> # [[آزادیستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فداییان (در انقلاب مشروطه)]]<br /> # [[جراید حُرّه (مطبوعات آزاد)]]<br /> # [[مستبدین]]<br /> # [[استبداد]]<br /> # [[آزادی]]<br /> # [[استبداد صغیر]]<br /> # [[مرکز غیبی تبریز]]<br /> # [[انجمن ایالتی تبریز]]<br /> # [[امیرخیز]]<br /> # [[روزنامه قانون]]<br /> # [[روزنامه حبل‌المتین]]<br /> <br /> === اواخر قاجار و دورهٔ پهلوی ===<br /> # [[انقلاب ضد سلطنتی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دارالفنون]]<br /> # [[اشغال ایران در جنگ جهانی اول]]<br /> # [[قرارداد ۱۹۱۹]]<br /> # [[کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹]]<br /> # [[نهضت جنگل]]<br /> # [[جمهوری گیلان]]<br /> # [[تظاهرات ۱۷ شهریور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشف حجاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بلوای نان]]<br /> # [[اشغال ایران در جنگ جهانی دوم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خودمختاری آذربایجان]]<br /> # [[قرارداد گس گلشائیان]]<br /> # [[قرارداد دارسی]]<br /> # [[کمیته زرگنده]]<br /> # [[نهضت ملی‌شدن نفت]]<br /> # [[قیام ۳۰ تیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قیام ۱۵ خرداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کودتای ۲۸ مرداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فدائیان اسلام]]<br /> # [[قرارداد نفتی کنسرسیوم]]<br /> # [[پیمان سنتو]]<br /> # [[ساواک]]<br /> # [[اصلاحات ارضی]]<br /> # [[قائم‌مقام فراهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مظفرالدین شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصرالدین شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد علی شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قیام سیاهکل]]<br /> # [[زلزله بوئین زهرا]]<br /> # [[جشن‌های ۲۵۰۰ ساله]]<br /> # [[جنگ ظفار]]<br /> # [[حزب رستاخیز]]<br /> # [[گاهشماری شاهنشاهی]]<br /> # [[گارد جاویدان شاهنشاهی]]<br /> # [[آتش‌سوزی سینما رکس آبادان]]<br /> # [[کنفرانس گوادلوپ]]<br /> # [[سیاست حقوق‌‌ بشر کارتر]]<br /> # [[آزادی آخرین دسته از زندانیان سیاسی زمان شاه در ۳۰ دی ۱۳۵۷]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نهضت تنباکو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قرارداد کنسرسیوم]]<br /> # [[عهدنامه گلستان]]<br /> # [[عهدنامه ترکمانچای]]<br /> # [[انقلاب سفید]]<br /> # [[پرویز ثابتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین فردوست]]<br /> # [[اردشیر زاهدی]]<br /> # [[پرویز نیکخواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فضل‌الله زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نعمت‌الله نصیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله علم]]<br /> # [[حزب زحمتکشان ملت ایران]]<br /> # [[شعبان جعفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرار شاه از ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرکوب عشایر در دوره رضاشاه]]<br /> <br /> === جمهوری اسلامی؛ رویدادها و تحولات تاریخی ===<br /> # [[درگیری درترکمن صحرا ۱۳۵۸]]<br /> # [[ماجرای نوار آیت]]<br /> # [[ایران گیت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب فرهنگی]]<br /> # [[هک مجلس جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سقوط هواپیمای اوکراینی]]<br /> # [[انفجارها و آتش‌سوزی‌های زنجیره‌ای در ایران]]<br /> # [[انفجار حرم امام رضا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله سایبری علیه جمهوری اسلامی]]<br /> # [[هک نهاد ریاست جمهوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاست النصر بالرعب]]<br /> # [[هک وزارت علوم، تحقیقات و فناوری]]<br /> # [[شوراهای مردمی]]<br /> # [[طرح نور و حجاب اجباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سقوط بالگرد ابراهیم رئیسی]]<br /> # [[متروپل آبادان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار مهیب بندرعباس]]<br /> <br /> === جنگ ایران و عراق و رویدادهای نظامی ===<br /> # [[جنگ ایران و عراق]]<br /> # [[عملیات کربلای ۴]]<br /> # [[کودتای نوژه]]<br /> <br /> == حکومت، سیاست و روابط بین‌الملل ایران ==<br /> <br /> === ساختار حکومت و نهادهای جمهوری اسلامی ===<br /> # [[رژیم ولایت فقیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انتخابات مجلس شورای اسلامی (۱۳۹۹–۱۳۹۸)]]<br /> # [[انحلال سپاه پاسداران]]<br /> # [[انتخابات ریاست جمهوری ۱۴۰۳]]<br /> # [[بیت خامنه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجلس خبرگان]]<br /> # [[گشت ارشاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بحران مشروعیت جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[ارتش سایبری جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمعیت مؤتلفه اسلامی]]<br /> # [[حزب جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[بسیج]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصلاح‌طلبی در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[تفکیک جنسیتی]]<br /> # [[نوشیدن جام زهر]]<br /> # [[لیست تروریستی وزارت خارجه آمریکا(FTO)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دارایی‌های خامنه‌ای]]<br /> # [[تروریسم جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا]]<br /> # [[بنیادهای تعاونی نیروهای مسلح]]<br /> # [[ستاد اجرایی فرمان امام]]<br /> # [[بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل کشیش‌های مسیحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۱۴کشور غربی علیه رژیم ایران]]<br /> # [[قرارگاه رمضان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توقیف ۴ سایت وزارت اطلاعات رژیم ایران]]<br /> # [[استفاده از کودکان ۱۲ساله در گشت و ایست بازرسی]]<br /> # [[انتقال کودکان در جنگ‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مدرسه حقانی]]<br /> <br /> === سپاه پاسداران، نیروهای نظامی و امنیتی ===<br /> # [[لباس شخصی]]<br /> # [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> # [[نیروی قدس سپاه پاسداران]]<br /> # [[سازمان اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> # [[نیروی انتظامی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[قرارگاه ثارالله]]<br /> # [[نیروی هوا فضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیروی هوایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> <br /> === سیاست خارجی، تحریم‌ها و روابط بین‌الملل ایران ===<br /> # [[گروگان گیری در سفارت آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرکز اسلامی هامبورگ]]<br /> # [[قرارداد ۲۵ ساله ایران و چین]]<br /> # [[نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله رژیم ایران به اسرائیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لایحه صلح از طریق قدرت در قرن بیست و یکم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبکه لابی نفوذ جمهوری اسلامی]]<br /> # [[لیست‌گذاری سپاه توسط دولت کانادا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله ۱۳ژوئن اسرائیل به ایران]]<br /> # [[حمله مشترک اسرائیل و ایالات متحده به ایران - ۹اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[فرماندهان و مقامات کشته‌ شده رژیم ایران در جنگ ۴۰روزه]]<br /> # [[محاصره دریایی آمریکا علیه ایران]]<br /> # [[بحران‌های بین‌المللی جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[سیاست گروگانگیری رژیم ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گروه ویژه اقدام مالی FATF]]<br /> # [[کنفرانس لهستان]]<br /> # [[تحریم صنایع پتروشیمی ایران]]<br /> # [[معافیت تحریم‌های نفتی ایران]]<br /> # [[تحریم علی خامنه‌ای]]<br /> # [[ائتلاف بین‌المللی برای آزادی دریانوردی در خلیج فارس]]<br /> # [[تحریم‌های اقتصادی وزارت خزانه‌داری آمریکا علیه رژیم ایران]]<br /> <br /> === برنامهٔ هسته‌ای و موشکی جمهوری اسلامی ===<br /> # [[حمله‌ آمریکا به سایت‌های هسته‌ای ایران]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای فردو]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای نطنز]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای اصفهان]]<br /> # [[نیروگاه اتمی بوشهر]]<br /> # [[برنامه هسته‌ای ایران]]<br /> # [[برجام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مکانیزم ماشه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پهباد]]<br /> # [[برنامه هسته‌ای ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای]]<br /> # [[برنامه موشکی نظام ولایت فقیه]]<br /> # [[هزینه‌های برنامه موشکی و پهپادی نظام ولایت‌ فقیه]]<br /> <br /> === مفاهیم سیاسی، انقلاب و دموکراسی ===<br /> # [[فدرالیسم]]<br /> # [[موقعیت انقلابی]]<br /> # [[جمهوری دموکراتیک]]<br /> # [[فدرالیسم]]<br /> # [[انقلاب]]<br /> # [[مبارزه مدنی]]<br /> # [[استراتژی قیام و سرنگونی]]<br /> # [[سیاست موازنه منفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فراماسونری در ایران]]<br /> # [[موقعیت انقلابی|شرایط عینی و ذهنی]]<br /> # [[قیام]]<br /> # [[توازن قوا]]<br /> # [[انقلاب]]<br /> # [[شعار]]<br /> # [[مبارزه مسلحانه]]<br /> # [[مبارزه]]<br /> # [[نیروی پیشتاز]]<br /> # [[عمق استراتژیک]]<br /> # [[دموکراسی]]<br /> <br /> == جامعه و اقتصاد ایران ==<br /> <br /> === اقتصاد، فساد و نابرابری ===<br /> # [[پول‌شویی]]<br /> # [[اختلاس در ایران]]<br /> # [[حذف چهار صفر از پول ایران]]<br /> # [[مالباختگان]]<br /> # [[خصوصی سازی]]<br /> # [[بازار بورس ایران]]<br /> # [[آقازاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آستان قدس رضوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاچاق کالا در ایران]]<br /> # [[بیت کوین]]<br /> # [[چاپ اسکناس]]<br /> # [[چای دبش]]<br /> # [[اختلاف طبقاتی در ایران]]<br /> # [[فساد سیستماتیک در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[فساد مالی در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[بحران اقتصاد در ایران]]<br /> # [[رانت‌خواری در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[سامانه تخصیص سهمیه سوخت پیمایشی]]<br /> <br /> === زنان، آموزش و مسائل فرهنگی‌ـ‌اجتماعی ===<br /> # [[زنان پیشگام در قیام‌های ایران]]<br /> # [[زنان در نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران]]<br /> # [[دانشگاه آزاد - واحد علوم و تحقیقات]]<br /> # [[خالص‌سازی دانشگاه‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روز جهانی زن]]<br /> # [[روز دانشجو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روز جهانی معلم]]<br /> # [[روز جهانی منع خشونت علیه زنان]]<br /> # [[دستگیری دانشجویان نخبه ایرانی]]<br /> # [[بهائیان ایران]]<br /> # [[مسمومیت سریالی دانش‌آموزان مدارس دخترانه در ایران]]<br /> # [[سرکوب زنان در ایران]]<br /> # [[بحران آموزش در ایران]]<br /> <br /> === کار، بیکاری، فقر و آسیب‌های اجتماعی ===<br /> # [[کارگران کشت و صنعت نیشکر هفت‌تپه]]<br /> # [[کارتن خوابی]]<br /> # [[گورخوابی]]<br /> # [[کودکان کار در ایران]]<br /> # [[فروش اعضای بدن]]<br /> # [[اعتیاد در ایران]]<br /> # [[فقر در ایران]]<br /> # [[بحران بیکاری در ایران]]<br /> # [[خودکشی]]<br /> # [[کارخانه ماشین سازی تبریز]]<br /> # [[گروه ملی صنعتی فولاد اهواز]]<br /> # [[کولبر]]<br /> # [[سوخت‌بری]]<br /> # [[بحران مسکن در ایران]]<br /> # [[بحران سلامت و روان در ایران]]<br /> # [[سندیکا در ایران]]<br /> <br /> === مهاجرت، جمعیت و فرار مغزها ===<br /> # [[مهاجرت در ایران]]<br /> # [[فرار مغزها]]<br /> # [[فرار مغزها|فرار مغزها از ایران]]<br /> <br /> === رسانه، فناوری و مسائل روز جامعه ===<br /> # [[سامانه مدیریت هوشمند نان (نانینو)]]<br /> # [[تلویزیون من و تو]]<br /> # [[سانسور اینترنت در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سانسور در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اول مهر]]<br /> # [[معدوم سازی جوجه یک روزه]]<br /> <br /> == جغرافیا، محیط زیست و منابع ایران ==<br /> <br /> === ایران، استان‌ها و شهرها ===<br /> # [[ایران]]<br /> # [[تهران]]<br /> # [[استان البرز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان فارس]]<br /> # [[استان آذربایجان شرقی]]<br /> # [[استان خراسان رضوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان خوزستان]]<br /> # [[استان گیلان]]<br /> # [[استان آذربایجان غربی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان مازندران]]<br /> # [[استان سیستان و بلوچستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان کرمانشاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان هرمزگان]]<br /> # [[استان لرستان]]<br /> # [[استان همدان]]<br /> # [[استان کرمان]]<br /> # [[استان قزوین]]<br /> # [[استان یزد]]<br /> # [[استان زنجان]]<br /> <br /> === محیط زیست و بحران‌های زیست‌محیطی ===<br /> # [[آلودگی هوا در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنگل‌های ایران]]<br /> # [[انرژی در ایران]]<br /> # [[محیط زیست ایران]]<br /> # [[تالاب‌های ایران]]<br /> # [[آبشارهای ایران]]<br /> # [[سیل در ایران]]<br /> # [[سیل هرمزگان]]<br /> # [[جنگل‌های هیرکانی]]<br /> # [[بحران آب در ایران]]<br /> # [[ابرچالش آب]]<br /> # [[سیل هرمزگان]]<br /> # [[بحران آب در ایران]]<br /> # [[بحران محیط زیست در ایران]]<br /> <br /> === دریاها، دریاچه‌ها، رودها و تالاب‌ها ===<br /> # [[قنات]]<br /> # [[دریای خزر]]<br /> # [[خلیج فارس]]<br /> # [[دریای عمان]]<br /> # [[دریاچه هامون]]<br /> # [[رود کارون]]<br /> # [[رود کرخه]]<br /> # [[رود دز]]<br /> # [[رود ارس]]<br /> # [[هور العظیم]]<br /> # [[هور شادگان]]<br /> # [[زاینده‌رود]]<br /> # [[دریاچه ارومیه]]<br /> # [[تالاب انزلی]]<br /> # [[تالاب گاوخونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تالاب پریشان]]<br /> # [[هیرمند]]<br /> <br /> === سدها و منابع آب ===<br /> # [[سد دز]]<br /> # [[سد کارون]]<br /> # [[سد امیرکبیر]]<br /> # [[سد ارس]]<br /> <br /> === کوه‌ها، دره‌ها، غارها و بیابان‌ها ===<br /> # [[کویر لوت]]<br /> # [[غار علی صدر]]<br /> # [[بیستون]]<br /> # [[دماوند]]<br /> # [[سبلان]]<br /> # [[زاگرس]]<br /> # [[الوند]]<br /> # [[کرکس]]<br /> # [[تفتان]]<br /> <br /> === جزیره‌ها و تنگه‌ها ===<br /> # [[تنگه هرمز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جزیره خارگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جزیره کیش]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انرژی، نفت و گاز ===<br /> # [[نیروی برق در ایران]]<br /> # [[نیروگاه‌های ایران]]<br /> # [[انرژی بادی در ایران]]<br /> # [[میدان‌های نفتی ایران]]<br /> # [[میدان‌های گازی ایران]]<br /> # [[سوخت‌های فسیلی در ایران]]<br /> # [[بحران انرژی در ایران]]<br /> # [[بحران برق در ایران]]<br /> <br /> === زمین‌شناسی، گسل‌ها، معادن و زمین‌لرزه‌ها ===<br /> # [[زلزله خوی]]<br /> # [[زمین‌شناسی ایران]]<br /> # [[گسل‌های ایران]]<br /> # [[معادن ایران]]<br /> # [[زلزله بم]]<br /> # [[زلزله ۱۳۹۶ ازگله]]<br /> # [[زلزله خوی]]<br /> # [[حادثه معدن طبس]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == فرهنگ، هنر، ادبیات و میراث ایران ==<br /> <br /> === فرهنگ، آیین‌ها و هنرهای ایرانی ===<br /> # [[فرهنگ ایران]]<br /> # [[گاه‌شماری ایرانی]]<br /> # [[جشن‌های ایرانی]]<br /> # [[سفره هفت‌سین]]<br /> # [[نوروز]]<br /> # [[حاجی فیروز]]<br /> # [[مهرگان]]<br /> # [[چهارشنبه‌سوری]]<br /> # [[شب یلدا]]<br /> # [[جشن سده]]<br /> # [[سیزده‌به‌در]]<br /> # [[خوشنویسی ایرانی]]<br /> # [[سینمای ایران]]<br /> # [[موسیقی ایران]]<br /> # [[غذاهای ایران]]<br /> # [[مجسمه‌سازی در ایران]]<br /> # [[قلم‌زنی در ایران]]<br /> # [[میناکاری در ایران]]<br /> # [[مینیاتور در ایران]]<br /> # [[آموزش و پرورش در ایران]]<br /> # [[شیر و خورشید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرود ملی ایران]]<br /> # [[کریسمس]]<br /> <br /> === هنرمندان ایرانی و غیرایرانی ===<br /> # [[مرضیه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی حنانه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[حبیب‌الله بدیعی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شجریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آندرانیک آساطوریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا اولیا]]<br /> # [[حمیدرضا طاهرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منوچهر سخایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عماد رام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور قدرخواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرویز یاحقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام عالیوندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناهید همت‌آبادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیر آرام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون ژورک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرجان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گیسو شاکری]]<br /> # [[روزبه عمادزاده]]<br /> # [[منوچهر طاهرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا شوریده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سهراب شهیدثالث]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد مهراد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[واروژان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ام کلثوم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون فروغی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن کسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهیار قنبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویگن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید خلیل عالی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن محمدباقر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت‌الله مقبلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله ملک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین گل‌گلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن صبا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین بنان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توماج صالحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد شمس]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[دلکش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی تجویدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نصرالله زرین‌پنجه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن مفید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام بیضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تورج نگهبان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اردلان سرفراز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهمن رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصر تقوایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن ترقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرجان ساتراپی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا اولیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یهودی منوهین]]<br /> # [[رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === ادبیات و گونه‌های ادبی ===<br /> # [[زبان فارسی]]<br /> # [[تاریخ ادبیات فارسی]]<br /> # [[مقاله]]<br /> # [[رمان]]<br /> # [[قصه]]<br /> # [[داستان کوتاه]]<br /> # [[روزنامه‌نگاری در ایران]]<br /> # [[شعر]]<br /> <br /> === نویسندگان و شاعران ایرانی ===<br /> # [[منوچهر هزارخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیمین بهبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد فرخی یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزاده عشقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی شایگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالعلی معصومی]]<br /> # [[غزاله علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحمان کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمشید پیمان]]<br /> # [[فروغ فرخزاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایرج جنتی عطایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون مشیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما یوشیج]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منوچهر آتشی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرخی یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد معین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق چوبک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق هدایت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حافظ]]<br /> # [[رهی معیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مولوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن صباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عطار نیشابوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرکو بیکس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلال آل احمد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین منزوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد کسروی]]<br /> # [[حمید مصدق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سهراب سپهری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شفیعی کدکنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بزرگ علوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش کسرایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیمین دانشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل خویی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید پورحاجی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید اسدیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناظم حکمت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بکتاش آبتین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحیم معینی کرمانشاهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نادر نادرپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا براهنی]]<br /> # [[ادیب‌الممالک فراهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پروین اعتصامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فردوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوذر ورداسبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عارف قزوینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماشاءالله آجودانی]]<br /> # [[رومن رولان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زری اصفهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مختاری، شاعر و نویسنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اشرف درویشیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد جعفر پوینده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید نفیسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یدالله رؤیایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید سلطان‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالحسین ناهیدی آذر]]<br /> # [[امین (پیمان) فرح‌آور]]<br /> # [[مرتضی کیوان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالقاسم لاهوتی کرمانشاهی]]<br /> # [[جبار باغچه‌بان]]<br /> # [[حسین پژمان بختیاری]]<br /> # [[شهرنوش پارسی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ گلشیری]]<br /> # [[بیژن نجدی]]<br /> # [[شاهرخ مسکوب]]<br /> # [[عباس میلانی]]<br /> # [[ابراهیم یونسی]]<br /> # [[محمود اعتمادزاده (م.ا.به آذین)]]<br /> # [[عاطفه گرگین]]<br /> # [[محمدعلی سپانلو]]<br /> # [[عباس یمینی شریف]]<br /> # [[محمود کیانوش]]<br /> # [[پروین دولت‌آبادی]]<br /> # [[هوشنگ ایرانی]]<br /> <br /> === نویسندگان و شاعران جهان ===<br /> # [[برتولت برشت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پابلو نرودا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فدریکو گارسیا لورکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابیندرانات تاگور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جرجی زیدان]]<br /> # [[دیل کارنگی]]<br /> # [[جک لندن]]<br /> # [[آندره مالرو]]<br /> # [[ژان پل سارتر]]<br /> # [[هانس کریستیان آندرسن]]<br /> <br /> === آثار ادبی فارسی ===<br /> # [[شاهنامه]]<br /> # [[دیوان حافظ]]<br /> # [[مثنوی معنوی]]<br /> # [[گلستان سعدی]]<br /> # [[بوستان سعدی]]<br /> # [[رباعیات خیام]]<br /> # [[ساقی‌نامه]]<br /> # [[گنج‌نامه]]<br /> # [[کلیله و دمنه]]<br /> # [[سمک عیار]]<br /> <br /> === اساطیر و حماسه‌های ایرانی ===<br /> # [[رستم]]<br /> # [[سهراب]]<br /> # [[سیاوش]]<br /> # [[گردآفرید]]<br /> # [[رودابه]]<br /> # [[آرش کمانگیر]]<br /> # [[پهلوانان شاهنامه]]<br /> <br /> === ورزش، ورزشکاران و سرگرمی ===<br /> # [[پوریای ولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا تختی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حبیب خبیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ منتظرالظهور]]<br /> # [[محمدقربانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسلم اسکندر فیلابی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن نایب‌آقا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروزان عبدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد خادم حقیقت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصر حجازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صمد منتظری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهلا فردوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهشید رزاقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علاءالدین عترتی کوشالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالله موحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرویز قلیچ‌خانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ورزش در ایران]]<br /> # [[فوتبال در ایران]]<br /> <br /> == فلسفه، اندیشه و علوم انسانی ==<br /> <br /> === فیلسوفان و نظریه‌پردازان ===<br /> # [[فریدریش انگلس]]<br /> # [[سیمون دو بووار]]<br /> # [[فرانتس فانون]]<br /> # [[لئون تروتسکی]]<br /> # [[دکتر علی شریعتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کارل مارکس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هانا آرنت]]<br /> # [[آنتونیو گرامشی]]<br /> # [[لویی آلتوسر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین آریان‌پور]]<br /> # [[باروخ اسپینوزا]]<br /> # [[ادموند گوستاو آلبرشت هوسرل]]<br /> # [[ایمانوئل کانت]]<br /> # [[راجنیش چاندرا موهان جین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === مکاتب و مفاهیم فلسفی ===<br /> # [[مارکسیسم]]<br /> # [[آتئیسم]]<br /> # [[پراگماتیسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لیبرالیسم]]<br /> # [[پدیدارشناسی]]<br /> # [[مدرنیسم]]<br /> # [[پست‌مدرنیسم]]<br /> # [[پراگماتیسم]]<br /> # [[اگزیستانسیالیسم]]<br /> <br /> === جامعه‌شناسی، ایدئولوژی و اندیشهٔ سیاسی ===<br /> # [[استثمار]]<br /> # [[لائیسیته]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اپورتونیسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توتالیتاریسم]]<br /> # [[توتالیتاریسم دینی]]<br /> # [[سکولاریسم]]<br /> # [[سکولاریزاسیون]]<br /> # [[خودمختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرمایه‌داری ملی]]<br /> # [[بنیادگرایی اسلامی]]<br /> # [[سانترالیزم دموکراتیک]]<br /> # [[دو اسلام سراپا متضاد]]<br /> # [[تکامل اجتماعی]]<br /> # [[تکامل]]<br /> # [[دینامیزم قرآن]]<br /> # [[طلسم اختناق]]<br /> # [[تبیین جهان]]<br /> # [[دیالکتیک]]<br /> # [[عصر روشنگری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمهوری‌خواهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رنسانس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تفکیک قوا]]<br /> # [[نظام پارلمانی]]<br /> # [[پساسکولاریسم]]<br /> # [[الیگارشی]]<br /> # [[تمامیت‌خواهی]]<br /> # [[پروپاگاندا]]<br /> <br /> == جهان؛ تاریخ، جنگ‌ها و سیاست بین‌الملل ==<br /> <br /> === انقلاب‌ها و جنبش‌های جهان ===<br /> # [[انقلاب ویتنام]]<br /> # [[انقلاب چین]]<br /> # [[انقلاب کوبا]]<br /> # [[انقلاب شوروی]]<br /> # [[انقلاب الجزایر]]<br /> # [[انقلاب مصر ۲۰۱۱]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب لیبی]]<br /> # [[انقلاب تونس]]<br /> # [[انقلاب سوریه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیروزی انقلاب سوریه]]<br /> # [[انقلاب کبیر فرانسه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهار عربی]]<br /> <br /> === جنگ‌های جهانی و منطقه‌ای ===<br /> # [[جنگ جهانی اول]]<br /> # [[جنگ جهانی دوم]]<br /> # [[هولوکاست]]<br /> # [[حمله شیمیایی به حلبچه]]<br /> <br /> === خاورمیانه، فلسطین و تحولات منطقه ===<br /> # [[دولت فلسطین]]<br /> # [[انفجار بیروت ۲۰۲۰]]<br /> # [[جنگ اسرائیل و حماس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان اسلو]]<br /> # [[غزه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبه نظامیان حوثی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار حرم سامرا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الحشد الشعبی]]<br /> # [[حزب‌الله لبنان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لشکر فاطمیون]]<br /> # [[لشکر زینبیون]]<br /> # [[سازمان آزادی‌بخش فلسطین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنبش فتح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنبش حماس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ارتش آزاد سوریه]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تروریسم و پرونده‌های بین‌المللی ===<br /> # [[ترور رفیق حریری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار آمیا]]<br /> # [[کشتی ربایی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[تروریسم جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[ترور میکونوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله به تأسیسات نفتی آرامکو ۲۰۱۹]]<br /> # [[کشتار مسلمانان]]<br /> <br /> === سازمان‌ها و حقوق بین‌الملل ===<br /> # [[سازمان ملل متحد]]<br /> # [[نهضت بین‌المللی صلیب سرخ و هلال احمر]]<br /> # [[شورای امنیت سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجمع عمومی سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == کتاب‌شناسی و معرفی کتاب ==<br /> <br /> === کتاب‌های مقاومت ایران ===<br /> # [[بنیانگذاران]]<br /> # [[قهرمانان در زنجیر]]<br /> # [[استراتژی قیام و سرنگونی]]<br /> # [[پرواز همزنجیران]]<br /> # [[ایران، بازی اتمی رژیم]]<br /> # [[ایران: سپاه پاسداران، ماشین تروریسم]]<br /> # [[رمز ماندگاری نسل سرفراز در آزمایش قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[کاپوها و هاپوها درباره قارقارها و عربده‌های یک باند منحط وزارتی]]<br /> # [[ابراهیم رئیسی، عامل قتل‌عام، نسل‌کشی و جنایت علیه بشریت]]<br /> # [[مصدق و رضاخان: یک گواهی تاریخی]]<br /> # [[قتل‌عام و بازشناسی الیگارشی قدرت]]<br /> # [[سمفونی مقاومت، ترانه سرودهای مجاهدین]]<br /> # [[زنان،‌ پیشتازان آزادی]]<br /> # [[جنایات رضاشاه به روایت تاریخ]]<br /> # [[کتاب راه حسین]]<br /> # [[زنان در رهبری سیاسی]]<br /> # [[کودتای نافرجام؛ آزمایش بزرگ مجاهدین و مقاومت ایران]]<br /> # [[به‌سوی ایران آزاد]]<br /> # [[به‌سوی جمهوری دموکراتیک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایران در آستانه انقلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی، دمکراسی و برابری]]<br /> # [[تعهد ما]]<br /> # [[راهپیمایی بزرگ به‌سوی آزادی]]<br /> # [[ایران فردا؛ دیدگاه‌های مریم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی گوهر حقیقی اسلام]]<br /> # [[ایران بدون اعدام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رژیم آخوندها در ایران کانون بنیادگرایی و تروریسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[همه برای آزادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زنان نیروی تغییر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[به‌سوی آزادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسلام، زنان و برابری]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === کتاب‌های تاریخ و سیاست ===<br /> # [[مرگ کسب و کار من است]]<br /> # [[شمارش معکوس برای سقوط: رژیم ایران در آستانه سرنگونی]]<br /> # [[ایران در شرف دگرگونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تاریخ تمدن]]<br /> # [[تاریخ بیست ساله ایران]]<br /> # [[دو رساله درباره حکومت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهریار]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === کتاب‌های فلسفه و علوم اجتماعی ===<br /> # [[زمینه جامعه‌شناسی]]<br /> # [[جامعه‌شناسی هنر]]<br /> # [[چرا ملت‌ها شکست می‌خورند: خاستگاه‌های قدرت، کامیابی و ناکامی]]<br /> # [[ریشه‌های توتالیتاریسم]]<br /> # [[لویاتان]]<br /> # [[بی‌دولتی، دولت، آرمان‌شهر]]<br /> # [[قرارداد اجتماعی]]<br /> <br /> === رمان‌ها و آثار ادبی ===<br /> # [[بوف کور]]<br /> <br /> [[رده:مقاله‌های ایران‌پدیا]]</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C&diff=93103 2026-09-20T20:09:25Z

<p>Alireza k h: نوشتن یک مقاله جدید</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات مفهوم<br /> | نام = تمامیت‌خواهی<br /> | نام اصلی = Totalitarianism<br /> | نام‌های دیگر = توتالیتاریسم، حکومت تمامیت‌خواه، تمامیت‌گرایی<br /> | تصویر =<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =<br /> | حوزه = [[علوم سیاسی]]، [[فلسفه سیاسی]]، [[جامعه‌شناسی سیاسی]]، تاریخ سیاسی، مطالعات رژیم‌های سیاسی<br /> | دوره = عمدتاً سدهٔ بیستم؛ با استمرار بحث نظری در سدهٔ بیست‌ویکم<br /> | خاستگاه = اروپا؛ اصطلاح در فضای سیاسی ایتالیا در دههٔ ۱۹۲۰ رواج یافت و سپس در نظریهٔ سیاسی توسعه پیدا کرد<br /> | تاریخ شکل‌گیری = دههٔ ۱۹۲۰؛ گسترش نظری آن پس از [[جنگ جهانی دوم]]<br /> | بنیان‌گذاران = فاقد بنیان‌گذار واحد<br /> | چهره‌های شاخص = [[هانا آرنت]]، کارل یواخیم فریدریش، زبیگنیو برژینسکی، [[ریمون آرون]]، خوان لینز<br /> | پیشگامان فکری = تحلیل‌گران فاشیسم، نازیسم، استالینیسم و رژیم‌های تک‌حزبی سدهٔ بیستم<br /> | جریان‌های مرتبط = [[اقتدارگرایی]]، [[فاشیسم]]، [[نازیسم]]، استالینیسم، [[دیکتاتوری]]، نظام تک‌حزبی، کیش شخصیت<br /> | در واکنش به = ظهور رژیم‌هایی در سدهٔ بیستم که در پی کنترل فراگیر دولت، جامعه و زندگی فردی بودند<br /> | مفاهیم کلیدی = ایدئولوژی رسمی، حزب واحد، رهبر، ترور، پلیس مخفی، تبلیغات، کنترل اطلاعات، بسیج توده‌ای، دشمن‌سازی، کیش شخصیت، سلطهٔ تمام‌عیار<br /> | دیدگاه معرفت‌شناختی = تحمیل دستگاه ایدئولوژیک رسمی و ادعای تبیین جامع تاریخ و جامعه؛ محدودکردن تکثر فکری و استقلال حوزهٔ عمومی<br /> | دیدگاه اجتماعی = تلاش برای نفوذ سازمان‌یافتهٔ قدرت سیاسی در حوزه‌های مختلف جامعه و از میان بردن یا تابع‌کردن نهادهای مستقل اجتماعی<br /> | تأثیرپذیرفته از = تجربهٔ [[فاشیسم ایتالیا]]، [[آلمان نازی]]، [[اتحاد جماهیر شوروی]] در دورهٔ [[ژوزف استالین]] و تحولات سیاسی سدهٔ بیستم<br /> | تأثیرگذار بر = نظریهٔ رژیم‌های سیاسی، مطالعات اقتدارگرایی، فلسفهٔ سیاسی، مطالعات تبلیغات، جامعه‌شناسی قدرت و پژوهش‌های مربوط به حقوق بشر<br /> | منتقدان شاخص = منتقدان نظریهٔ کلاسیک توتالیتاریسم، تاریخ‌نگاران تجدیدنظرطلب شوروی و پژوهشگرانی که بر تفاوت‌های بنیادی میان رژیم‌های موسوم به تمامیت‌خواه تأکید کرده‌اند<br /> | آثار شاخص = ''خاستگاه‌های تمامیت‌خواهی''؛ ''دیکتاتوری تمامیت‌خواه و خودکامگی''؛ ''دموکراسی و تمامیت‌خواهی''<br /> }}<br /> <br /> '''تمامیت‌خواهی''' یا '''توتالیتاریسم''' (به انگلیسی: ''Totalitarianism'') مفهومی در [[علوم سیاسی]]، [[فلسفه سیاسی]] و تاریخ معاصر است که برای تحلیل نوعی از حکومت به کار می‌رود که در آن قدرت سیاسی در پی کنترل فراگیر جامعه است و می‌کوشد استقلال نهادها، گروه‌ها و حوزه‌های زندگی را در برابر دولت یا جنبش حاکم از میان ببرد. ایدئولوژی رسمی، رهبری متمرکز، حزب مسلط یا واحد، تبلیغات سازمان‌یافته، سرکوب مخالفان، کنترل گستردهٔ اطلاعات و کوشش برای بسیج و دگرگون‌کردن جامعه از ویژگی‌هایی هستند که در نظریه‌های کلاسیک تمامیت‌خواهی مورد توجه قرار گرفته‌اند.&lt;ref&gt;Carl J. Friedrich and Zbigniew K. Brzezinski, ''Totalitarian Dictatorship and Autocracy'', 2nd ed. (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1965), 15–27.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مفهوم تمامیت‌خواهی بیش از همه در پی تجربهٔ رژیم‌های سیاسی سدهٔ بیستم توسعه یافت. [[هانا آرنت]] در کتاب ''خاستگاه‌های تمامیت‌خواهی''، [[نازیسم|نازیسم آلمان]] و حکومت [[ژوزف استالین]] در [[اتحاد جماهیر شوروی]] را دو نمونهٔ اصلی پدیده‌ای دانست که به اعتقاد او با استبدادها و دیکتاتوری‌های پیشین تفاوت بنیادی داشت. در تحلیل آرنت، ترکیب ایدئولوژی، ترور، جنبش توده‌ای و تلاش برای «سلطهٔ تمام‌عیار» از عناصر تعیین‌کنندهٔ این نوع حکومت بود.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', new ed. (New York: Harcourt Brace Jovanovich, 1973), 305–479.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> با این حال، تعریف تمامیت‌خواهی و تعیین مصادیق آن از موضوعات مورد مناقشه در علوم سیاسی و تاریخ‌نگاری است. همهٔ حکومت‌های اقتدارگرا، دیکتاتوری‌ها یا نظام‌های تک‌حزبی را نمی‌توان بدون معیارهای مشخص «تمامیت‌خواه» نامید. نظریه‌پردازان مختلف بر عناصر متفاوتی تأکید کرده‌اند و دربارهٔ اینکه چه حکومت‌هایی در چه دوره‌هایی با این مفهوم مطابقت دارند اختلاف نظر وجود دارد. از همین رو، در کاربرد دانشنامه‌ای این اصطلاح باید میان مفهوم نظری تمامیت‌خواهی و استفادهٔ سیاسی یا تبلیغاتی از واژهٔ «توتالیتر» تمایز گذاشت.<br /> <br /> == ریشهٔ اصطلاح ==<br /> <br /> اصطلاح «تمامیت‌خواه» از واژهٔ ایتالیایی ''totalitario'' گرفته شده است و در فضای سیاسی ایتالیا در دههٔ ۱۹۲۰ رواج یافت.<br /> <br /> در آغاز، منتقدان [[فاشیسم]] از این اصطلاح برای توصیف تمایل حکومت فاشیستی به گسترش سلطهٔ سیاسی بر همهٔ عرصه‌های جامعه استفاده کردند. سپس خود فاشیست‌ها نیز در برخی زمینه‌ها مفهوم «دولت تمامیت‌خواه» را با معنایی مثبت به کار بردند.<br /> <br /> [[بنیتو موسولینی]] و نظریه‌پردازان فاشیست بر برتری دولت نسبت به فرد و نهادهای مستقل تأکید می‌کردند.<br /> <br /> اما مفهوم «تمامیت‌خواهی» به معنای یک مقولهٔ تطبیقی در علوم سیاسی، به‌ویژه پس از ظهور آلمان نازی، استالینیسم و سپس [[جنگ جهانی دوم]] توسعه یافت.<br /> <br /> == پیدایش تاریخی مفهوم ==<br /> <br /> دیکتاتوری و استبداد پدیده‌هایی بسیار قدیمی‌تر از تمامیت‌خواهی‌اند.<br /> <br /> آنچه موجب شد برخی متفکران سدهٔ بیستم از اصطلاح جدیدی استفاده کنند، ظهور حکومت‌هایی بود که صرفاً به اطاعت سیاسی مردم رضایت نمی‌دادند و مدعی سازمان‌دهی و دگرگون‌کردن کل جامعه بودند.<br /> <br /> گسترش دولت بوروکراتیک، حزب توده‌ای، رادیو، سینما، مطبوعات انبوه، نظام‌های جدید ثبت جمعیت و دستگاه‌های مدرن پلیسی امکاناتی فراهم کردند که حکومت‌های پیشین در اختیار نداشتند.<br /> <br /> از این منظر، تمامیت‌خواهی معمولاً پدیده‌ای وابسته به شرایط سیاسی و فناوری سدهٔ بیستم دانسته شده است.&lt;ref&gt;Leonard Schapiro, ''Totalitarianism'' (London: Pall Mall Press, 1972), 15–32.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و دولت مدرن ==<br /> <br /> یکی از پرسش‌های مهم در مطالعهٔ تمامیت‌خواهی این است که چرا این پدیده در دوران دولت مدرن ظهور کرد.<br /> <br /> دولت مدرن از توانایی اداری، نظامی و اطلاعاتی بسیار بیشتری نسبت به حکومت‌های پیشامدرن برخوردار شد.<br /> <br /> ثبت جمعیت، آموزش عمومی، رسانه‌های جمعی، دستگاه‌های بوروکراتیک، پلیس مدرن و فناوری ارتباطی امکان دسترسی حکومت به بخش‌های گسترده‌تری از زندگی اجتماعی را افزایش دادند.<br /> <br /> این ابزارها می‌توانند در دولت‌های دموکراتیک نیز وجود داشته باشند، اما در یک نظام تمامیت‌خواه در خدمت پروژه‌ای برای کنترل سیاسی و ایدئولوژیک جامعه قرار می‌گیرند.<br /> <br /> == ویژگی بنیادی تمامیت‌خواهی ==<br /> <br /> تعریف واحدی که همهٔ پژوهشگران دربارهٔ تمامیت‌خواهی پذیرفته باشند وجود ندارد.<br /> <br /> با این حال، یکی از ویژگی‌های مشترک بیشتر تعریف‌ها، کوشش حکومت برای گسترش قدرت خود فراتر از کنترل معمول سیاسی است.<br /> <br /> حکومت تمامیت‌خواه در شکل آرمانی خود می‌کوشد سیاست، آموزش، رسانه، فرهنگ، سازمان‌های اجتماعی و حتی بخشی از زندگی خصوصی را با ایدئولوژی و اهداف حکومت هماهنگ کند.<br /> <br /> از این جهت، هدف آن فقط جلوگیری از شورش نیست؛ بلکه شکل‌دادن به جامعه و انسان مطابق یک طرح ایدئولوژیک است.<br /> <br /> == هانا آرنت و نظریهٔ تمامیت‌خواهی ==<br /> <br /> [[هانا آرنت]] از مهم‌ترین نظریه‌پردازان تمامیت‌خواهی در سدهٔ بیستم است.<br /> <br /> کتاب ''خاستگاه‌های تمامیت‌خواهی'' او نخستین بار در سال ۱۹۵۱ منتشر شد و تأثیر گسترده‌ای بر فلسفهٔ سیاسی و مطالعات توتالیتاریسم گذاشت.<br /> <br /> آرنت تمامیت‌خواهی را شکل تازه‌ای از حکومت می‌دانست که نمی‌توان آن را صرفاً ادامهٔ استبداد، خودکامگی یا دیکتاتوری‌های گذشته تلقی کرد.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', 460–479.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در تحلیل او، [[آلمان نازی]] و اتحاد جماهیر شوروی در دوران استالین نمونه‌های اصلی تحقق تمامیت‌خواهی بودند. او کوشید عناصر تاریخی و سیاسی‌ای را بررسی کند که در پیدایش این رژیم‌ها به یکدیگر پیوستند.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', 305–459.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == خاستگاه‌های تمامیت‌خواهی ==<br /> <br /> کتاب آرنت از سه بخش اصلی تشکیل شده است: یهودستیزی، امپریالیسم و تمامیت‌خواهی.<br /> <br /> آرنت قصد نداشت یهودستیزی یا امپریالیسم را «علت» مستقیم تمامیت‌خواهی معرفی کند. تحلیل او بیشتر به بررسی عناصری می‌پرداخت که در شرایط تاریخی مشخص با یکدیگر ترکیب شدند و امکان ظهور پدیده‌ای جدید را فراهم کردند.<br /> <br /> او از جمله به بحران دولت ـ ملت، بی‌تابعیتی، نژادپرستی، امپریالیسم، فروپاشی ساختارهای طبقاتی و پیدایش توده‌های منزوی توجه داشت.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', 3–302.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از نظر آرنت، این عناصر هنگامی اهمیت پیدا کردند که در جنبش‌های تمامیت‌خواه به ساختاری تازه تبدیل شدند.<br /> <br /> == ایدئولوژی ==<br /> <br /> [[ایدئولوژی]] یکی از عناصر مرکزی نظریهٔ تمامیت‌خواهی است.<br /> <br /> در نظام تمامیت‌خواه، ایدئولوژی صرفاً مجموعه‌ای از عقاید سیاسی نیست؛ بلکه ادعا می‌کند قانونی بنیادی دربارهٔ تاریخ، جامعه یا طبیعت را کشف کرده است.<br /> <br /> ایدئولوژی می‌کوشد رویدادهای پیچیده را در قالب یک منطق واحد توضیح دهد و آینده را نیز بر اساس همان منطق پیش‌بینی کند.<br /> <br /> در تحلیل آرنت، نازیسم با برداشت نژادی خود از تاریخ و استالینیسم با تفسیر خاص خود از قوانین تاریخ، واقعیت را تابع یک دستگاه ایدئولوژیک می‌کردند.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', 468–474.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ایدئولوژی و واقعیت ==<br /> <br /> یکی از ویژگی‌های مهم تمامیت‌خواهی در نظریهٔ آرنت، تلاش برای وادارکردن واقعیت به انطباق با ایدئولوژی است.<br /> <br /> اگر واقعیت با ادعای ایدئولوژیک ناسازگار باشد، حکومت ممکن است به جای اصلاح نظریه، اطلاعات و حتی انسان‌هایی را که این ناسازگاری را آشکار می‌کنند حذف یا سرکوب کند.<br /> <br /> در چنین ساختاری، مرز میان حقیقت و دروغ سیاسی آسیب می‌بیند.<br /> <br /> آرنت بر این نکته تأکید داشت که سلطهٔ تمامیت‌خواه با نابودی معیارهای مشترک تشخیص واقعیت پیوند پیدا می‌کند.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', 350–388, 460–479.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ترور ==<br /> <br /> '''ترور''' یکی دیگر از مفاهیم اساسی در تحلیل تمامیت‌خواهی است.<br /> <br /> سرکوب در بسیاری از حکومت‌های استبدادی وجود داشته است، اما در نظریهٔ آرنت ترور تمامیت‌خواه کارکردی فراتر از مجازات مخالفان دارد.<br /> <br /> افراد ممکن است صرف‌نظر از رفتار شخصی خود، صرفاً به دلیل قرارگرفتن در یک گروه نژادی، اجتماعی یا سیاسی هدف قرار گیرند.<br /> <br /> ترور از این طریق می‌تواند احساس امنیت و پیش‌بینی‌پذیری را در جامعه از میان ببرد و افراد را منزوی کند.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', 419–459.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پلیس مخفی ==<br /> <br /> دستگاه پلیس مخفی در بسیاری از تحلیل‌های کلاسیک تمامیت‌خواهی نقش مرکزی دارد.<br /> <br /> این دستگاه فقط مخالفان شناخته‌شده را تعقیب نمی‌کند؛ بلکه ممکن است شبکهٔ گسترده‌ای از نظارت، خبرچینی و پرونده‌سازی ایجاد کند.<br /> <br /> در چنین شرایطی، شهروندان نمی‌دانند چه کسی گزارشگر حکومت است یا چه رفتاری ممکن است موجب بازداشت شود.<br /> <br /> این عدم اطمینان می‌تواند روابط اجتماعی و اعتماد میان افراد را تضعیف کند.<br /> <br /> پلیس مخفی در رژیم‌های مختلف تمامیت‌خواه ساختارها و اختیارات متفاوتی داشته است و نباید همهٔ آنها را یکسان فرض کرد.<br /> <br /> == اردوگاه‌ها و سلطهٔ تمام‌عیار ==<br /> <br /> اردوگاه‌های کار اجباری و اردوگاه‌های مرگ جایگاه ویژه‌ای در تحلیل آرنت دارند.<br /> <br /> او اردوگاه‌ها را آزمایشگاه‌هایی برای تحقق «سلطهٔ تمام‌عیار» می‌دانست؛ فضایی که در آن انسان از حقوق، هویت اجتماعی، آزادی عمل و در نهایت فردیت خود محروم می‌شود.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', 437–459.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> آرنت تجربهٔ اردوگاه‌های نازی و نظام اردوگاه‌های شوروی را در فهم ماهیت ترور تمامیت‌خواه اساسی می‌دانست، هرچند اهداف، مقیاس، ساختار و کارکرد این نظام‌ها یکسان نبود.<br /> <br /> در اندیشهٔ آرنت، مسئلهٔ بنیادی تلاش برای از میان بردن خودانگیختگی و آزادی انسان است.<br /> <br /> == انسان زائد ==<br /> <br /> یکی از مفاهیم مهم در ''خاستگاه‌های تمامیت‌خواهی'' تبدیل انسان به موجودی «زائد» است.<br /> <br /> آرنت معتقد بود سلطهٔ تمامیت‌خواه فقط آزادی سیاسی را از انسان نمی‌گیرد، بلکه می‌کوشد قابلیت آغازکردن، انتخاب و عمل مستقل را نیز نابود کند.<br /> <br /> در این چارچوب، انسان دیگر شهروندی دارای حقوق و شخصیت سیاسی نیست، بلکه می‌تواند به واحدی قابل جایگزینی در دستگاه حکومت تبدیل شود.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', 437–459.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این تحلیل با مفهوم گسترده‌تر آزادی در فلسفهٔ سیاسی آرنت ارتباط دارد.<br /> <br /> == توده‌ها ==<br /> <br /> مفهوم «توده‌ها» در نظریهٔ آرنت اهمیت زیادی دارد.<br /> <br /> از نظر او، جنبش‌های تمامیت‌خواه تنها بر گروه‌های سنتی سیاسی تکیه نمی‌کنند، بلکه می‌توانند افراد منزوی و از نظر اجتماعی گسسته را بسیج کنند.<br /> <br /> فروپاشی ساختارهای طبقاتی، احزاب و پیوندهای اجتماعی می‌تواند شمار زیادی از افراد را از شبکه‌های پایدار اجتماعی جدا کند.<br /> <br /> جنبش تمامیت‌خواه می‌تواند برای چنین افرادی هویت، تعلق و تبیینی ساده و جامع از جهان فراهم کند.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', 305–340.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تنهایی و انزوا ==<br /> <br /> آرنت میان تنهایی، انزوا و شرایط مناسب برای سلطهٔ تمامیت‌خواه رابطه برقرار می‌کند.<br /> <br /> فردی که پیوندهای اجتماعی و سیاسی خود را از دست داده است، توان کمتری برای اقدام مشترک با دیگران دارد.<br /> <br /> از این منظر، نابودی انجمن‌های مستقل، احزاب آزاد، اتحادیه‌ها و شبکه‌های اعتماد فقط اقدامی اداری نیست؛ بلکه می‌تواند زمینهٔ سلطهٔ عمیق‌تر حکومت را فراهم کند.<br /> <br /> جامعه‌ای از افراد منزوی در برابر سازمان سیاسی متمرکز آسیب‌پذیرتر است.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', 474–479.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == جنبش تمامیت‌خواه ==<br /> <br /> آرنت میان «جنبش تمامیت‌خواه» و «دولت تمامیت‌خواه» تمایز قائل بود.<br /> <br /> جنبش پیش از تصرف کامل حکومت شکل می‌گیرد و از سازمان‌دهی توده‌ها، تبلیغات و ایدئولوژی برای گسترش قدرت استفاده می‌کند.<br /> <br /> پس از به‌دست‌گرفتن قدرت نیز منطق جنبش الزاماً متوقف نمی‌شود.<br /> <br /> ساختار تمامیت‌خواه از نظر آرنت می‌تواند عمداً بی‌ثبات، متداخل و متغیر باقی بماند؛ سازمان‌های مختلف وظایف مشابه داشته باشند و سلسله‌مراتب قدرت دائماً تغییر کند.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', 364–388.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این ویژگی تحلیل آرنت را از تصور سادهٔ یک دولت بوروکراتیک کاملاً منظم متمایز می‌کند.<br /> <br /> == رهبر ==<br /> <br /> رهبر در بسیاری از نظام‌های تمامیت‌خواه جایگاهی مرکزی دارد.<br /> <br /> در چنین نظام‌هایی، رهبر ممکن است به‌عنوان مفسر نهایی ایدئولوژی، تجسم ملت، طبقه یا نژاد و سرچشمهٔ مشروعیت سیاسی معرفی شود.<br /> <br /> تصمیم‌های او می‌توانند بالاتر از رویه‌های عادی اداری یا حتی قواعد رسمی قرار گیرند.<br /> <br /> با این حال، میزان قدرت شخصی رهبر و رابطهٔ او با حزب و بوروکراسی در رژیم‌های مختلف متفاوت بوده است.<br /> <br /> == کیش شخصیت ==<br /> <br /> '''کیش شخصیت''' به ساختن تصویری آرمانی و استثنایی از رهبر سیاسی اشاره دارد.<br /> <br /> رسانه‌ها، آموزش، هنر رسمی، مراسم عمومی و تبلیغات ممکن است رهبر را دارای ویژگی‌های فوق‌العاده، خطاناپذیر یا تاریخی معرفی کنند.<br /> <br /> کیش شخصیت در رژیم‌های گوناگون اقتدارگرا نیز دیده شده و به‌تنهایی برای تعریف تمامیت‌خواهی کافی نیست.<br /> <br /> اما هنگامی که با ایدئولوژی رسمی، حزب واحد، سرکوب و بسیج سازمان‌یافته ترکیب شود، می‌تواند یکی از عناصر مهم ساختار تمامیت‌خواه باشد.<br /> <br /> == حزب واحد ==<br /> <br /> حزب سیاسی در بسیاری از نظریه‌های کلاسیک تمامیت‌خواهی نقشی اساسی دارد.<br /> <br /> برخلاف حزب در نظام رقابتی، حزب تمامیت‌خواه صرفاً برای پیروزی در انتخابات فعالیت نمی‌کند؛ بلکه می‌تواند با دولت درآمیزد و به ابزار سازمان‌دهی و کنترل جامعه تبدیل شود.<br /> <br /> عضویت حزبی ممکن است بر دسترسی به مشاغل، آموزش، موقعیت اجتماعی و فرصت‌های اقتصادی تأثیر بگذارد.<br /> <br /> سازمان‌های جوانان، زنان، کارگران و گروه‌های حرفه‌ای نیز ممکن است تحت کنترل حزب قرار گیرند.<br /> <br /> == فریدریش و برژینسکی ==<br /> <br /> کارل یواخیم فریدریش و [[زبیگنیو برژینسکی]] در کتاب ''Totalitarian Dictatorship and Autocracy'' یکی از مشهورترین مدل‌های نهادی تمامیت‌خواهی را ارائه کردند.<br /> <br /> آنان شش ویژگی مرتبط را برای «سندرم تمامیت‌خواه» مطرح کردند: ایدئولوژی رسمی فراگیر؛ حزب توده‌ای واحد که معمولاً یک رهبر در رأس آن است؛ نظام ترور پلیسی؛ کنترل تقریباً انحصاری ارتباطات جمعی؛ کنترل تقریباً انحصاری ابزارهای مبارزهٔ مسلحانه؛ و کنترل و هدایت متمرکز اقتصاد.&lt;ref&gt;Carl J. Friedrich and Zbigniew K. Brzezinski, ''Totalitarian Dictatorship and Autocracy'', 2nd ed., 21–22.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این مدل در مطالعات کلاسیک تمامیت‌خواهی بسیار تأثیرگذار شد، هرچند بعدها دربارهٔ برخی مؤلفه‌های آن و میزان انطباقش با تحولات رژیم‌های مختلف بحث شد.<br /> <br /> == ایدئولوژی فراگیر ==<br /> <br /> در مدل فریدریش و برژینسکی، رژیم تمامیت‌خواه دارای ایدئولوژی‌ای است که تنها دربارهٔ شیوهٔ حکومت سخن نمی‌گوید، بلکه ادعای توضیح گذشته، حال و آیندهٔ جامعه را دارد.<br /> <br /> این ایدئولوژی معمولاً تصویری از جامعهٔ مطلوب آینده ارائه می‌کند.<br /> <br /> بنابراین حکومت صرفاً مدعی ادارهٔ کشور نیست؛ خود را مجری مأموریتی تاریخی معرفی می‌کند.<br /> <br /> مخالف ایدئولوژی در چنین شرایطی ممکن است صرفاً رقیب سیاسی تلقی نشود، بلکه دشمن تحقق آیندهٔ مطلوب معرفی شود.<br /> <br /> == کنترل ارتباطات ==<br /> <br /> کنترل اطلاعات یکی از عناصر مهم مدل کلاسیک تمامیت‌خواهی است.<br /> <br /> رادیو، مطبوعات، سینما و دیگر رسانه‌های جمعی در رژیم‌های سدهٔ بیستم ابزارهای مهم تبلیغات سیاسی بودند.<br /> <br /> کنترل رسانه به حکومت امکان می‌داد روایت رسمی را تکرار کند و دسترسی مردم به اطلاعات مستقل را محدود سازد.<br /> <br /> در کنار سانسور، تولید فعال اطلاعات و روایت‌های حکومتی نیز اهمیت داشت.<br /> <br /> از این رو، تبلیغات و سانسور دو بخش مکمل سیاست اطلاعاتی تمامیت‌خواه بودند.<br /> <br /> == تبلیغات ==<br /> <br /> '''تبلیغات سیاسی''' یا پروپاگاندا در رژیم‌های تمامیت‌خواه فقط برای معرفی سیاست‌های دولت استفاده نمی‌شود؛ بلکه می‌تواند برای ساختن جهان‌بینی سیاسی و هویت جمعی به کار رود.<br /> <br /> تکرار شعارها، بازنویسی تاریخ، ساخت دشمن، تجلیل از رهبر و ارائهٔ تصویری آرمانی از آینده از روش‌های متداول تبلیغات ایدئولوژیک بوده‌اند.<br /> <br /> آرنت میان تبلیغات جنبش تمامیت‌خواه و ترور پس از تثبیت قدرت رابطه‌ای پیچیده می‌دید.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', 341–363.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> هنگامی که حکومت قدرت بیشتری پیدا می‌کند، اجبار می‌تواند جای بخشی از اقناع تبلیغاتی را بگیرد، اما تبلیغات همچنان برای سازمان‌دهی جامعه و بازتولید روایت رسمی اهمیت دارد.<br /> <br /> == سانسور ==<br /> <br /> [[سانسور]] در نظام تمامیت‌خواه وسیله‌ای برای جلوگیری از شکل‌گیری روایت‌های مستقل است.<br /> <br /> روزنامه‌ها، کتاب‌ها، فیلم‌ها، آثار هنری و پژوهش‌های دانشگاهی ممکن است تحت کنترل قرار گیرند.<br /> <br /> اما تمامیت‌خواهی صرفاً اطلاعات مخالف را حذف نمی‌کند؛ می‌کوشد فضای اطلاعاتی را با روایت خود پر کند.<br /> <br /> به همین دلیل، انحصار اطلاعات در تحلیل تمامیت‌خواهی اهمیت بیشتری از سانسور منفرد دارد.<br /> <br /> == بازنویسی تاریخ ==<br /> <br /> کنترل گذشته می‌تواند بخشی از سیاست ایدئولوژیک باشد.<br /> <br /> اشخاصی که از حلقهٔ قدرت حذف می‌شوند ممکن است از تصاویر رسمی، کتاب‌های درسی یا روایت‌های تاریخی کنار گذاشته شوند.<br /> <br /> رویدادهای تاریخی نیز ممکن است بر اساس نیازهای سیاسی زمان حال بازتفسیر شوند.<br /> <br /> این شیوه به حکومت امکان می‌دهد خود را نقطهٔ ضروری یا اجتناب‌ناپذیر یک فرایند تاریخی معرفی کند.<br /> <br /> حفظ آرشیوهای مستقل و پژوهش تاریخی آزاد از این جهت با امکان بررسی روایت رسمی ارتباط دارد.<br /> <br /> == دشمن‌سازی ==<br /> <br /> بسیاری از جنبش‌های تمامیت‌خواه جامعه را حول مفهوم دشمن سازمان‌دهی کرده‌اند.<br /> <br /> دشمن ممکن است قومی، نژادی، طبقاتی، سیاسی یا ایدئولوژیک تعریف شود.<br /> <br /> در نازیسم، یهودیان در مرکز دستگاه نژادپرستانه و یهودستیز رژیم قرار گرفتند و این سیاست سرانجام به [[هولوکاست]] انجامید.<br /> <br /> در دوران استالین نیز گروه‌های مختلفی در دوره‌های متفاوت به‌عنوان «دشمن مردم»، خرابکار یا دشمن طبقاتی معرفی شدند و هدف تصفیه، تبعید، زندان یا اعدام قرار گرفتند.<br /> <br /> دشمن‌سازی امکان می‌دهد مشکلات جامعه به گروهی مشخص نسبت داده شود و سرکوب به‌عنوان دفاع از جامعه یا اجرای ضرورت تاریخی توجیه شود.<br /> <br /> == بسیج توده‌ای ==<br /> <br /> یکی از تفاوت‌های مهم تمامیت‌خواهی با برخی دیکتاتوری‌های سنتی، تأکید آن بر '''بسیج''' است.<br /> <br /> یک دیکتاتوری ممکن است از شهروندان بخواهد از سیاست دور بمانند و فقط فرمان‌بردار باشند.<br /> <br /> اما جنبش تمامیت‌خواه می‌تواند خواهان مشارکت دائمی مردم در راهپیمایی‌ها، سازمان‌های حزبی، مراسم سیاسی، فعالیت‌های جمعی و کارزارهای ایدئولوژیک باشد.<br /> <br /> این مشارکت الزاماً داوطلبانه نیست و مرز میان مشارکت واقعی، فشار اجتماعی و اجبار می‌تواند از میان برود.<br /> <br /> == سازمان‌های توده‌ای ==<br /> <br /> حزب حاکم می‌تواند شبکه‌ای از سازمان‌های وابسته برای گروه‌های مختلف جامعه ایجاد کند.<br /> <br /> کودکان، نوجوانان، دانشجویان، زنان، کارگران و گروه‌های حرفه‌ای ممکن است در سازمان‌هایی قرار گیرند که فعالیت اجتماعی آنان را با اهداف حکومت پیوند می‌دهند.<br /> <br /> این ساختار می‌تواند جایگزین انجمن‌های مستقل شود.<br /> <br /> به این ترتیب، فرد برای فعالیت اجتماعی، حرفه‌ای و حتی تفریحی به شبکه‌هایی وارد می‌شود که با دولت یا حزب حاکم ارتباط دارند.<br /> <br /> == کنترل آموزش ==<br /> <br /> آموزش یکی از حوزه‌های مهم در پروژهٔ تمامیت‌خواهانه است.<br /> <br /> کتاب‌های درسی، برنامه‌های آموزشی، دانشگاه‌ها و سازمان‌های جوانان می‌توانند برای انتقال ایدئولوژی رسمی به نسل جدید به کار روند.<br /> <br /> هدف فقط آموزش وفاداری سیاسی نیست؛ حکومت ممکن است بخواهد برداشت کودکان و جوانان از تاریخ، اخلاق، جامعه و هویت را نیز شکل دهد.<br /> <br /> استقلال دانشگاه و آزادی پژوهش در چنین ساختاری محدود می‌شود، زیرا دانش نیز باید با چارچوب ایدئولوژیک سازگار باشد.<br /> <br /> == کنترل فرهنگ و هنر ==<br /> <br /> هنر در حکومت‌های تمامیت‌خواه می‌تواند به حوزه‌ای برای تبلیغات و مهندسی فرهنگی تبدیل شود.<br /> <br /> دولت ممکن است برخی سبک‌ها و موضوعات را تشویق و برخی دیگر را منحط، بورژوایی، ضدانقلابی یا دشمن فرهنگ ملی معرفی کند.<br /> <br /> در آلمان نازی، مفهوم «هنر منحط» برای طرد بخش‌هایی از هنر مدرن به کار رفت.<br /> <br /> در اتحاد شوروی نیز [[رئالیسم سوسیالیستی]] به الگوی رسمی هنر تبدیل شد.<br /> <br /> با وجود این فشارها، سیاست فرهنگی در این رژیم‌ها در همهٔ دوره‌ها ثابت نبود و میان کشورها تفاوت‌های مهمی وجود داشت.<br /> <br /> == کنترل اقتصاد ==<br /> <br /> فریدریش و برژینسکی کنترل متمرکز اقتصاد را یکی از شش ویژگی مدل کلاسیک تمامیت‌خواهی می‌دانستند.&lt;ref&gt;Carl J. Friedrich and Zbigniew K. Brzezinski, ''Totalitarian Dictatorship and Autocracy'', 21–22.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این ویژگی بیش از همه با اقتصاد برنامه‌ریزی‌شدهٔ شوروی انطباق داشت.<br /> <br /> در آلمان نازی، مالکیت خصوصی به‌طور کامل از میان نرفت، اما دولت بر جهت‌گیری اقتصاد، تولید نظامی، نیروی کار و تخصیص بسیاری از منابع مداخلهٔ گسترده داشت.<br /> <br /> این تفاوت نشان می‌دهد که «کنترل اقتصاد» در رژیم‌های مورد مطالعهٔ نظریهٔ تمامیت‌خواهی به شکل یکسان تحقق پیدا نکرد.<br /> <br /> == کنترل ابزارهای خشونت ==<br /> <br /> انحصار ابزارهای اجبار یکی از عناصر مدل فریدریش و برژینسکی است.<br /> <br /> ارتش، پلیس و دیگر نهادهای مسلح تحت کنترل حکومت قرار می‌گیرند و امکان شکل‌گیری نیروی مسلح مستقل از بین می‌رود.<br /> <br /> اما انحصار قانونی خشونت به‌تنهایی ویژگی تمامیت‌خواهی نیست؛ دولت‌های مدرن دموکراتیک نیز معمولاً انحصار قانونی استفاده از زور را در اختیار دارند.<br /> <br /> آنچه در مدل تمامیت‌خواهی اهمیت دارد، ترکیب این انحصار با حزب واحد، ترور، ایدئولوژی و کنترل دیگر حوزه‌های اجتماعی است.<br /> <br /> == نازیسم ==<br /> <br /> [[آلمان نازی]] از ۱۹۳۳ تا ۱۹۴۵ یکی از اصلی‌ترین نمونه‌ها در نظریه‌های کلاسیک تمامیت‌خواهی است.<br /> <br /> پس از رسیدن [[آدولف هیتلر]] به صدراعظمی، رژیم نازی به‌تدریج احزاب رقیب را از میان برد، سازمان‌های اجتماعی را تحت کنترل قرار داد و دستگاه گسترده‌ای از پلیس سیاسی، تبلیغات و سرکوب ایجاد کرد.<br /> <br /> ایدئولوژی نازی بر نژادپرستی، یهودستیزی، ملی‌گرایی افراطی و اصل رهبری استوار بود.<br /> <br /> پیگرد سازمان‌یافتهٔ یهودیان اروپا در جریان جنگ جهانی دوم به نسل‌کشی و [[هولوکاست]] انجامید.<br /> <br /> آرنت نازیسم را یکی از دو نمونهٔ اصلی سلطهٔ تمامیت‌خواه در تحلیل خود می‌دانست.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', 305–459.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == اصل رهبری در نازیسم ==<br /> <br /> یکی از عناصر ساختار نازی اصل ''Führerprinzip'' یا «اصل رهبری» بود.<br /> <br /> بر اساس این اصل، اقتدار از رأس هرم سیاسی به سطوح پایین منتقل می‌شد و وفاداری به رهبر جایگاه محوری داشت.<br /> <br /> اما پژوهش‌های تاریخی نشان داده‌اند که حکومت نازی در عمل همیشه یک بوروکراسی منظم و یکپارچه نبود.<br /> <br /> نهادهای دولتی، حزبی و امنیتی گاه دارای وظایف متداخل و رقابت‌های درونی بودند.<br /> <br /> این وضعیت با تحلیل آرنت دربارهٔ ساختار متداخل و سیال سازمان تمامیت‌خواه نیز ارتباط دارد.<br /> <br /> == استالینیسم ==<br /> <br /> [[استالینیسم]] به ساختار سیاسی و سیاست‌هایی گفته می‌شود که به‌ویژه در دوران رهبری [[ژوزف استالین]] در اتحاد شوروی شکل گرفتند.<br /> <br /> تمرکز قدرت در حزب کمونیست، برنامه‌ریزی اقتصادی متمرکز، جمعی‌سازی کشاورزی، تصفیه‌های سیاسی، نظام اردوگاه‌های کار اجباری و کیش شخصیت استالین از ویژگی‌های این دوره بودند.<br /> <br /> [[پاکسازی بزرگ]] در دههٔ ۱۹۳۰ موجب بازداشت، اعدام و زندانی‌شدن شمار بزرگی از مقام‌های حزبی، نظامیان و شهروندان شد.<br /> <br /> آرنت حکومت استالین را در کنار نازیسم نمونهٔ اصلی تمامیت‌خواهی می‌دانست.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', 305–479.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == گولاگ ==<br /> <br /> [[گولاگ]] نام شبکهٔ گستردهٔ اردوگاه‌ها و مستعمرات کار اجباری شوروی بود.<br /> <br /> زندانیان سیاسی و کیفری در این نظام نگهداری می‌شدند و در بخش‌های مختلف اقتصاد به کار گرفته می‌شدند.<br /> <br /> اردوگاه‌های شوروی و اردوگاه‌های نازی از نظر اهداف، ساختار و فرایندهای کشتار تفاوت‌های اساسی داشتند و نباید بدون تمایز تاریخی یکسان تلقی شوند.<br /> <br /> با این حال، اردوگاه در تحلیل آرنت از سلطهٔ تمامیت‌خواه جایگاهی مرکزی داشت، زیرا آن را فضایی برای نابودی حقوق، شخصیت حقوقی و خودانگیختگی انسان می‌دانست.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', 437–459.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == فاشیسم ایتالیا ==<br /> <br /> [[فاشیسم ایتالیا]] در شکل‌گیری خود اصطلاح «تمامیت‌خواه» نقش مهمی داشت.<br /> <br /> حکومت [[بنیتو موسولینی]] احزاب مخالف را محدود و سپس حذف کرد، آزادی مطبوعات را کاهش داد و ساختار تک‌حزبی ایجاد کرد.<br /> <br /> با این حال، دربارهٔ اینکه ایتالیای فاشیستی تا چه اندازه به «تمامیت‌خواهی کامل» در معنای آرنت یا مدل فریدریش و برژینسکی رسید، میان پژوهشگران اختلاف وجود دارد.<br /> <br /> نهادهایی مانند سلطنت، کلیسای کاتولیک و بخش‌هایی از ساختار اجتماعی استقلال نسبی خود را حفظ کردند.<br /> <br /> از این رو، برخی پژوهشگران میان آرمان یا ادعای تمامیت‌خواهانهٔ فاشیسم و میزان تحقق واقعی آن تمایز می‌گذارند.<br /> <br /> == چین مائوئیستی ==<br /> <br /> دربارهٔ [[چین]] در دوران [[مائو تسه‌تونگ]] نیز مفهوم تمامیت‌خواهی در ادبیات تطبیقی به کار رفته است.<br /> <br /> حزب کمونیست، ایدئولوژی مائوئیستی، بسیج گستردهٔ اجتماعی، کنترل رسانه‌ها و کارزارهایی مانند [[جهش بزرگ به جلو]] و [[انقلاب فرهنگی چین]] از عواملی هستند که موجب شده‌اند برخی پژوهشگران این دوره را با نظریهٔ تمامیت‌خواهی بررسی کنند.<br /> <br /> با این حال، دربارهٔ میزان انطباق تجربهٔ چین با مدل‌های کلاسیک اختلاف نظر وجود دارد.<br /> <br /> آرنت نیز در نوشته‌های خود دربارهٔ امکان کاربرد مفهوم تمامیت‌خواهی دربارهٔ چین مائوئیستی محتاط بود.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', rev. ed. (New York: Harcourt, Brace &amp; World, 1966), preface.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و اقتدارگرایی ==<br /> <br /> [[اقتدارگرایی]] و تمامیت‌خواهی مترادف نیستند.<br /> <br /> حکومت اقتدارگرا معمولاً رقابت سیاسی را محدود می‌کند و قدرت در آن در اختیار فرد یا گروهی محدود قرار دارد، اما ممکن است به حوزه‌هایی از زندگی خصوصی، اقتصادی یا اجتماعی استقلال نسبی بدهد.<br /> <br /> در مقابل، حکومت تمامیت‌خواه در تعریف کلاسیک دارای جاه‌طلبی بسیار گسترده‌تری برای سازمان‌دهی و تغییر جامعه است.<br /> <br /> خوان لینز در مطالعات رژیم‌های غیردموکراتیک، میان نظام‌های تمامیت‌خواه و اقتدارگرا تمایز گذاشت و محدودبودن تکثر، نوع ایدئولوژی، میزان بسیج سیاسی و ساختار رهبری را از عناصر مهم این تمایز دانست.&lt;ref&gt;Juan J. Linz, ''Totalitarian and Authoritarian Regimes'' (Boulder, CO: Lynne Rienner Publishers, 2000), 49–261.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == اقتدارگرایی و تکثر محدود ==<br /> <br /> در تحلیل لینز، رژیم‌های اقتدارگرا ممکن است نوعی «تکثر محدود» داشته باشند.<br /> <br /> برای نمونه، نهادهای مذهبی، بخش خصوصی، ارتش یا گروه‌های اجتماعی ممکن است استقلال محدودی حفظ کنند، مشروط بر آنکه سلطهٔ سیاسی حکومت را به چالش نکشند.<br /> <br /> در نظام تمامیت‌خواه کلاسیک، حکومت در پی محدودکردن شدیدتر چنین حوزه‌های مستقلی است.<br /> <br /> این تفاوت نشان می‌دهد که شدت سرکوب به‌تنهایی معیار کافی برای تمایز این دو نوع رژیم نیست.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و دیکتاتوری ==<br /> <br /> [[دیکتاتوری]] مفهومی گسترده‌تر از تمامیت‌خواهی است.<br /> <br /> هر نظام تمامیت‌خواه را می‌توان نوعی دیکتاتوری دانست، اما هر دیکتاتوری تمامیت‌خواه نیست.<br /> <br /> یک دیکتاتور ممکن است خواهان انحصار قدرت سیاسی باشد، اما در اقتصاد، مذهب، خانواده یا فرهنگ دخالت نسبتاً محدودی داشته باشد.<br /> <br /> در مقابل، پروژهٔ تمامیت‌خواهانه در تعریف کلاسیک در پی بازسازی این حوزه‌ها مطابق ایدئولوژی حکومت است.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و استبداد سنتی ==<br /> <br /> در استبداد سنتی، حاکم معمولاً خواهان اطاعت، مالیات و جلوگیری از شورش است.<br /> <br /> او ممکن است به اجتماعات مذهبی، خانواده‌ها، اصناف و رسوم محلی اجازه دهد در محدوده‌ای مستقل فعالیت کنند.<br /> <br /> تمامیت‌خواهی مدرن در نظریهٔ آرنت متفاوت است، زیرا می‌کوشد چنین حوزه‌های مستقل اجتماعی را نیز درون ساختار سیاسی خود جذب کند.<br /> <br /> از این رو، آرنت تمامیت‌خواهی را صرفاً شکل شدیدتری از استبداد نمی‌دانست، بلکه آن را پدیده‌ای کیفی و تاریخی جدید تلقی می‌کرد.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', 460–479.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و الیگارشی ==<br /> <br /> [[الیگارشی]] به تمرکز قدرت در دست گروهی محدود اشاره دارد.<br /> <br /> یک حکومت تمامیت‌خواه می‌تواند در رأس خود ساختاری الیگارشیک داشته باشد، اما دو مفهوم یکسان نیستند.<br /> <br /> الیگارشی دربارهٔ این پرسش است که «چه تعداد و چه گروهی قدرت را در اختیار دارند»، در حالی که تمامیت‌خواهی بیشتر به شیوه و دامنهٔ اعمال قدرت مربوط می‌شود.<br /> <br /> ممکن است یک الیگارشی علاقه‌ای به کنترل فرهنگ، عقاید و زندگی خصوصی مردم نداشته باشد؛ در حالی که نظام تمامیت‌خواه در شکل آرمانی خود چنین مرزی را به رسمیت نمی‌شناسد.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و نظام تک‌حزبی ==<br /> <br /> وجود [[نظام تک‌حزبی]] یکی از ویژگی‌های رایج رژیم‌های تمامیت‌خواه بوده است، اما هر نظام تک‌حزبی را نمی‌توان تمامیت‌خواه نامید.<br /> <br /> برای طبقه‌بندی یک نظام به‌عنوان تمامیت‌خواه باید مجموعه‌ای از ویژگی‌ها مانند ایدئولوژی فراگیر، بسیج، سرکوب، کنترل اطلاعات و میزان نفوذ حکومت در جامعه بررسی شود.<br /> <br /> همین تمایز یکی از دلایلی است که پژوهشگران در استفاده از اصطلاح تمامیت‌خواهی دربارهٔ حکومت‌های مختلف احتیاط می‌کنند.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و فاشیسم ==<br /> <br /> [[فاشیسم]] یک خانوادهٔ ایدئولوژیک و جنبش سیاسی تاریخی است، در حالی که تمامیت‌خواهی یک مفهوم برای طبقه‌بندی و تحلیل نوع حکومت است.<br /> <br /> برخی رژیم‌های فاشیستی دارای آرمان‌های تمامیت‌خواهانه بودند، اما میزان تحقق آنها متفاوت بود.<br /> <br /> همچنین رژیم‌هایی که فاشیستی نبودند، مانند اتحاد شوروی استالینی، در نظریه‌های کلاسیک در زمرهٔ حکومت‌های تمامیت‌خواه قرار گرفته‌اند.<br /> <br /> بنابراین «فاشیسم» و «تمامیت‌خواهی» دو مفهوم هم‌پوشان اما متمایزند.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و نازیسم ==<br /> <br /> [[نازیسم]] گونهٔ خاصی از فاشیسم آلمانی بود که نژادپرستی زیست‌شناختی، یهودستیزی، ملی‌گرایی افراطی، اصل رهبری و توسعه‌طلبی سرزمینی در آن نقش مرکزی داشتند.<br /> <br /> تمامیت‌خواهی مفهومی گسترده‌تر است و برای توضیح ساختار حکومت نازی در کنار دیگر نمونه‌های تاریخی مورد استفاده قرار گرفته است.<br /> <br /> از این رو، همهٔ ویژگی‌های نازیسم را نباید ویژگی ضروری هر نظام تمامیت‌خواه دانست.<br /> <br /> برای نمونه، نظریهٔ نژادی نازیسم ویژگی خاص آن رژیم بود، نه جزء ضروری تعریف عام تمامیت‌خواهی.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و کمونیسم ==<br /> <br /> رابطهٔ مفهوم تمامیت‌خواهی با [[کمونیسم]] از موضوعات مناقشه‌برانگیز تاریخ سیاسی سدهٔ بیستم بوده است.<br /> <br /> نظریه‌های کلاسیک تمامیت‌خواهی به‌ویژه اتحاد شوروی در دوران استالین را موضوع تحلیل قرار دادند.<br /> <br /> اما کمونیسم مجموعه‌ای گسترده از نظریه‌ها، جنبش‌ها و حکومت‌های تاریخی را شامل می‌شود و نمی‌توان مفهوم ایدئولوژیک کمونیسم را بدون تمایز با همهٔ رژیم‌هایی که خود را کمونیستی نامیده‌اند یکسان دانست.<br /> <br /> همچنین ساختار اتحاد شوروی پس از مرگ استالین دچار تغییراتی شد و همین مسئله بحث‌هایی دربارهٔ مفهوم «پس‌تمامیت‌خواهی» ایجاد کرد.<br /> <br /> == پس‌تمامیت‌خواهی ==<br /> <br /> برخی پژوهشگران برای توصیف رژیم‌هایی که از مرحلهٔ بسیج و ترور گستردهٔ تمامیت‌خواهانه فاصله گرفته‌اند اما همچنان ساختار تک‌حزبی و ایدئولوژیک خود را حفظ کرده‌اند از مفهوم «پس‌تمامیت‌خواهی» استفاده کرده‌اند.<br /> <br /> خوان لینز و آلفرد استپان این مفهوم را در مطالعات تطبیقی رژیم‌ها به کار بردند.&lt;ref&gt;Juan J. Linz and Alfred Stepan, ''Problems of Democratic Transition and Consolidation'' (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1996), 38–54.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در چنین نظام‌هایی ممکن است ایدئولوژی رسمی همچنان وجود داشته باشد، اما باور واقعی به آن کاهش یافته باشد؛ بسیج سیاسی کمتر شود و بوروکراسی جای ترور فراگیر را بگیرد.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و جامعهٔ مدنی ==<br /> <br /> [[جامعه مدنی]] مستقل یکی از حوزه‌هایی است که حکومت تمامیت‌خواه در پی محدودکردن آن است.<br /> <br /> انجمن‌ها، اتحادیه‌ها، رسانه‌ها، سازمان‌های مذهبی و گروه‌های حرفه‌ای مستقل می‌توانند میان فرد و دولت قرار گیرند و امکان کنش جمعی مستقل ایجاد کنند.<br /> <br /> از این رو، حکومت تمامیت‌خواه ممکن است چنین نهادهایی را منحل، ممنوع یا در سازمان‌های وابسته به حکومت ادغام کند.<br /> <br /> نابودی این فضای میانی، افراد را بیش از پیش مستقیماً در برابر دولت و حزب قرار می‌دهد.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و خانواده ==<br /> <br /> جاه‌طلبی تمامیت‌خواهانه می‌تواند حتی به حوزهٔ خانواده نیز گسترش یابد.<br /> <br /> سازمان‌های جوانان و آموزش ایدئولوژیک ممکن است وفاداری به حزب یا رهبر را بر پیوندهای خانوادگی مقدم نشان دهند.<br /> <br /> تشویق خبرچینی دربارهٔ اعضای خانواده یکی از افراطی‌ترین صورت‌های چنین سیاستی است.<br /> <br /> با این حال، پژوهش‌های تاریخی نشان می‌دهند که حتی حکومت‌های بسیار سرکوبگر نتوانسته‌اند زندگی خصوصی را به‌طور کامل کنترل کنند.<br /> <br /> فاصله میان آرمان «کنترل تمام‌عیار» و توان واقعی حکومت یکی از موضوعات مهم نقد نظریهٔ کلاسیک تمامیت‌خواهی است.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و زبان ==<br /> <br /> کنترل زبان می‌تواند بخشی از کنترل سیاسی باشد.<br /> <br /> اصطلاحات رسمی، شعارها و دسته‌بندی‌های ایدئولوژیک می‌توانند نحوهٔ توصیف واقعیت سیاسی را تحت تأثیر قرار دهند.<br /> <br /> برخی واژه‌ها ممنوع یا از معنای پیشین خود تهی می‌شوند و اصطلاحات جدیدی برای دشمنان، گروه‌های اجتماعی یا اهداف حکومت ساخته می‌شود.<br /> <br /> این مسئله در ادبیات نیز بازتاب گسترده‌ای داشته است؛ رمان ''۱۹۸۴'' اثر [[جورج اورول]] با مفهوم «نوگفتار» تصویری ادبی از پیوند زبان و سلطهٔ سیاسی ارائه می‌کند.&lt;ref&gt;George Orwell, ''Nineteen Eighty-Four'' (London: Secker &amp; Warburg, 1949).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی در ادبیات ==<br /> <br /> تجربهٔ حکومت‌های تمامیت‌خواه تأثیر عمیقی بر ادبیات سدهٔ بیستم گذاشت.<br /> <br /> ''۱۹۸۴'' جورج اورول، ''ظلمت در نیمروز'' اثر [[آرتور کوستلر]] و آثار نویسندگانی که تجربهٔ زندان، تبعید و سرکوب را روایت کرده‌اند از نمونه‌های مهم این حوزه‌اند.<br /> <br /> این آثار منابع نظری علوم سیاسی نیستند، اما در شکل‌دادن به تصور عمومی از نظارت، اعتراف اجباری، بازنویسی تاریخ و کنترل اندیشه تأثیر فراوان داشته‌اند.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و حقیقت ==<br /> <br /> رابطهٔ میان حقیقت و سیاست یکی از موضوعات مهم در اندیشهٔ آرنت است.<br /> <br /> حکومت‌های تمامیت‌خواه می‌توانند با تولید روایت‌های رسمی، حذف اطلاعات ناسازگار و تغییر مداوم گذشته، فضای مشترک واقعیت را تضعیف کنند.<br /> <br /> اگر شهروندان نتوانند بر مجموعه‌ای از واقعیت‌های مشترک توافق کنند، امکان داوری مستقل و گفت‌وگوی سیاسی دشوارتر می‌شود.<br /> <br /> از این منظر، آزادی رسانه، دسترسی به اطلاعات و امکان پژوهش مستقل فقط مسائل فرهنگی نیستند، بلکه با ساختار قدرت سیاسی ارتباط دارند.<br /> <br /> == ترس و خودسانسوری ==<br /> <br /> سرکوب همیشه نیازمند مداخلهٔ مستقیم پلیس نیست.<br /> <br /> اگر شهروندان تصور کنند سخنان یا رفتار آنان دائماً زیر نظر است، ممکن است خود پیشاپیش رفتار خود را محدود کنند.<br /> <br /> این پدیده به خودسانسوری منجر می‌شود.<br /> <br /> ترس همچنین می‌تواند روابط اجتماعی را تغییر دهد؛ افراد از گفت‌وگوی آزاد حتی با دوستان یا همکاران خودداری کنند و اعتماد عمومی کاهش یابد.<br /> <br /> به این ترتیب، اثر دستگاه سرکوب می‌تواند بسیار فراتر از شمار افرادی باشد که مستقیماً بازداشت یا مجازات می‌شوند.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و حقوق بشر ==<br /> <br /> تمامیت‌خواهی با نقض گستردهٔ بسیاری از حقوق بنیادین انسان ارتباط داشته است.<br /> <br /> آزادی بیان، آزادی انجمن، آزادی مذهب، حق مشارکت سیاسی، حق برخورداری از محاکمهٔ عادلانه و مصونیت از بازداشت خودسرانه از جمله حقوقی هستند که در حکومت‌های تاریخی مورد مطالعهٔ نظریهٔ تمامیت‌خواهی به‌شدت محدود شده‌اند.<br /> <br /> در مواردی مانند آلمان نازی، سیاست‌های حکومتی به نسل‌کشی و نابودی سازمان‌یافتهٔ گروه‌هایی از انسان‌ها انجامید.<br /> <br /> از این رو، مطالعهٔ تمامیت‌خواهی با تاریخ شکل‌گیری نظام بین‌المللی حقوق بشر پس از جنگ جهانی دوم نیز ارتباط دارد.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و تفکیک قوا ==<br /> <br /> [[تفکیک قوا]] با منطق تمرکز قدرت در نظام تمامیت‌خواه تعارض دارد.<br /> <br /> در یک نظام دارای تفکیک مؤثر قوا، نهادهای مقننه، اجرایی و قضایی می‌توانند تا اندازه‌ای یکدیگر را محدود کنند.<br /> <br /> در نظام تمامیت‌خواه، چنین استقلالی یا از میان می‌رود یا به‌شدت محدود می‌شود.<br /> <br /> دادگاه، پارلمان و دیگر نهادها ممکن است به ابزار اجرای سیاست حزب و رهبر تبدیل شوند.<br /> <br /> بنابراین وجود صوری چند نهاد دولتی به معنای وجود تفکیک واقعی قدرت نیست.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و حاکمیت قانون ==<br /> <br /> [[حاکمیت قانون]] مستلزم آن است که قدرت سیاسی در چارچوب قواعد عمومی و قابل پیش‌بینی اعمال شود.<br /> <br /> در حکومت تمامیت‌خواه، ارادهٔ سیاسی رهبر یا حزب می‌تواند بر قواعد حقوقی غلبه کند.<br /> <br /> حتی هنگامی که قوانین رسمی وجود دارند، دستگاه امنیتی ممکن است خارج از رویه‌های عادی قضایی عمل کند.<br /> <br /> در نتیجه، فرد نمی‌تواند مطمئن باشد که رعایت قانون برای مصون‌ماندن از مجازات کافی است.<br /> <br /> ترور تمامیت‌خواه در تحلیل آرنت دقیقاً از این جهت فراتر از استبداد قانونی یا سرکوب معمول سیاسی می‌رود.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و آزادی فردی ==<br /> <br /> پروژهٔ تمامیت‌خواهانه با استقلال فرد تعارض بنیادی دارد.<br /> <br /> آزادی در این زمینه فقط به معنای حق رأی نیست؛ آزادی اندیشه، وجدان، بیان، تشکل، انتخاب سبک زندگی و ایجاد روابط اجتماعی مستقل را نیز شامل می‌شود.<br /> <br /> اگر دولت مدعی تعیین حقیقت سیاسی، اخلاقی و تاریخی باشد، فضای تصمیم‌گیری مستقل فرد کاهش می‌یابد.<br /> <br /> در اندیشهٔ آرنت، نابودی خودانگیختگی انسان یکی از شدیدترین پیامدهای سلطهٔ تمامیت‌خواه است.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', 437–479.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و انقلاب ==<br /> <br /> برخی حکومت‌هایی که بعدها تمامیت‌خواه توصیف شدند از دل انقلاب‌ها یا بحران‌های عمیق سیاسی پدید آمدند.<br /> <br /> اما [[انقلاب]] به‌خودی‌خود به تمامیت‌خواهی منجر نمی‌شود.<br /> <br /> برای توضیح پیدایش چنین رژیم‌هایی باید عواملی مانند فروپاشی نهادهای پیشین، جنگ، ایدئولوژی، سازمان حزبی، خشونت سیاسی و ساختار اجتماعی بررسی شوند.<br /> <br /> آرنت نیز با توضیح تک‌علتی پیدایش تمامیت‌خواهی مخالف بود و از «تبلور» مجموعه‌ای از عناصر تاریخی سخن می‌گفت.<br /> <br /> == جنگ و تمامیت‌خواهی ==<br /> <br /> [[جنگ جهانی اول]] و پیامدهای آن در شکل‌گیری شرایط سیاسی اروپا در فاصلهٔ دو جنگ نقش مهمی داشتند.<br /> <br /> فروپاشی امپراتوری‌ها، بحران اقتصادی، بی‌ثباتی سیاسی، خشونت و جابه‌جایی جمعیت‌ها زمینه‌ای ایجاد کردند که جنبش‌های افراطی در آن رشد کردند.<br /> <br /> جنگ همچنین به گسترش ظرفیت دولت‌ها برای بسیج اقتصادی، کنترل اطلاعات و سازمان‌دهی جمعیت کمک کرد.<br /> <br /> با این حال، جنگ به‌تنهایی توضیح‌دهندهٔ پیدایش تمامیت‌خواهی نیست و بسیاری از کشورهایی که جنگ را تجربه کردند به نظام تمامیت‌خواه تبدیل نشدند.<br /> <br /> == فناوری و تمامیت‌خواهی ==<br /> <br /> فناوری در نظریهٔ کلاسیک تمامیت‌خواهی جایگاه مهمی دارد.<br /> <br /> رادیو، سینما، چاپ انبوه، سیستم‌های ثبت جمعیت و فناوری‌های نظامی و ارتباطی امکان کنترل و بسیج در مقیاسی بی‌سابقه را فراهم کردند.<br /> <br /> اما فناوری ذاتاً تمامیت‌خواه نیست.<br /> <br /> همان فناوری می‌تواند برای ارتباط آزاد، آموزش و نظارت عمومی بر حکومت نیز استفاده شود.<br /> <br /> مسئلهٔ اصلی ساختار سیاسی و نهادی‌ای است که فناوری در آن به کار گرفته می‌شود.<br /> <br /> == نظارت دیجیتال و بحث‌های جدید ==<br /> <br /> گسترش فناوری دیجیتال، هوش مصنوعی، پایگاه‌های دادهٔ عظیم و سامانه‌های تشخیص چهره بحث‌های تازه‌ای دربارهٔ ظرفیت دولت‌ها برای نظارت بر شهروندان ایجاد کرده است.<br /> <br /> این فناوری‌ها می‌توانند توانایی جمع‌آوری و تحلیل اطلاعات را بسیار فراتر از امکانات حکومت‌های سدهٔ بیستم افزایش دهند.<br /> <br /> با این حال، وجود فناوری نظارتی به‌تنهایی یک نظام را تمامیت‌خواه نمی‌کند.<br /> <br /> برای کاربرد مفهوم تمامیت‌خواهی باید ساختار سیاسی، میزان رقابت، آزادی‌های مدنی، استقلال نهادها، ایدئولوژی، سرکوب و شیوهٔ استفاده از فناوری در کنار یکدیگر بررسی شوند.<br /> <br /> == تفاوت تمامیت‌خواهی و نظارت گسترده ==<br /> <br /> نظارت گسترده می‌تواند در انواع مختلف حکومت وجود داشته باشد.<br /> <br /> در یک نظام دارای [[حاکمیت قانون]]، استفاده از ابزارهای نظارتی ممکن است تحت نظارت دادگاه، پارلمان و قوانین حفاظت از داده قرار گیرد.<br /> <br /> در نظام‌های سرکوبگر، همان ابزارها می‌توانند برای شناسایی مخالفان و کنترل سیاسی استفاده شوند.<br /> <br /> بنابراین فناوری ابزار است و ماهیت سیاسی آن به ساختار قدرت و محدودیت‌های قانونی وابسته است.<br /> <br /> == مقاومت در برابر تمامیت‌خواهی ==<br /> <br /> هیچ حکومت تاریخی نتوانسته است کنترل مطلق و کامل بر همهٔ افراد و روابط اجتماعی ایجاد کند.<br /> <br /> حتی در شدیدترین نظام‌های سرکوبگر، شکل‌هایی از مقاومت، فرار، حفظ فرهنگ مستقل، شبکه‌های خصوصی و نافرمانی وجود داشته است.<br /> <br /> مقاومت می‌تواند از فعالیت سازمان‌یافتهٔ سیاسی تا حفظ اطلاعات ممنوع، نوشتن مخفیانه، کمک به قربانیان یا خودداری از همکاری با دستگاه سرکوب گسترده باشد.<br /> <br /> همین فاصله میان آرمان کنترل کامل و واقعیت اجتماعی یکی از موضوعاتی است که در نقد مدل کلاسیک تمامیت‌خواهی مورد توجه قرار گرفته است.<br /> <br /> == نقد نظریهٔ کلاسیک تمامیت‌خواهی ==<br /> <br /> نظریهٔ کلاسیک تمامیت‌خواهی از دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ با انتقادهای متعددی روبه‌رو شد.<br /> <br /> برخی تاریخ‌نگاران استدلال کردند که این مدل بیش از حد بر ساختار حکومت مرکزی تمرکز می‌کند و تنوع، تعارض و بی‌نظمی درون رژیم‌ها را نادیده می‌گیرد.<br /> <br /> برخی دیگر معتقد بودند قرار دادن نازیسم و استالینیسم در یک مقوله ممکن است تفاوت‌های بنیادی ایدئولوژیک، اجتماعی و اقتصادی آنها را کم‌رنگ کند.<br /> <br /> همچنین استفادهٔ گسترده از اصطلاح «تمامیت‌خواه» در فضای [[جنگ سرد]] موجب شد منتقدان دربارهٔ آمیخته‌شدن مفهوم علمی با کاربردهای سیاسی هشدار دهند.&lt;ref&gt;Ian Kershaw and Moshe Lewin, eds., ''Stalinism and Nazism: Dictatorships in Comparison'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1997).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نقد مقایسهٔ نازیسم و استالینیسم ==<br /> <br /> مقایسهٔ نازیسم و استالینیسم یکی از بحث‌برانگیزترین بخش‌های نظریهٔ تمامیت‌خواهی بوده است.<br /> <br /> شباهت‌هایی مانند حکومت تک‌حزبی، رهبر قدرتمند، پلیس سیاسی، سانسور، تبلیغات و سرکوب گسترده امکان مقایسه را فراهم می‌کنند.<br /> <br /> اما تفاوت‌های بنیادی نیز وجود دارند.<br /> <br /> ایدئولوژی نازی بر سلسله‌مراتب نژادی و حذف زیستی گروه‌های تعریف‌شده بر اساس نژاد استوار بود؛ ایدئولوژی شوروی خود را بر مفاهیم طبقه و انقلاب اجتماعی بنا می‌کرد.<br /> <br /> ساختار اقتصادی، اهداف سیاست خارجی، نظام مالکیت و شیوه‌های سرکوب نیز تفاوت‌های مهمی داشتند.<br /> <br /> بنابراین مقایسهٔ این دو نظام به معنای یکسان‌دانستن آنها نیست.&lt;ref&gt;Ian Kershaw and Moshe Lewin, eds., ''Stalinism and Nazism: Dictatorships in Comparison''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == رویکرد تجدیدنظرطلب در تاریخ شوروی ==<br /> <br /> از دههٔ ۱۹۷۰، برخی تاریخ‌نگاران شوروی‌شناس مدل تمامیت‌خواهی را برای توضیح همهٔ جنبه‌های جامعهٔ شوروی ناکافی دانستند.<br /> <br /> آنان توجه بیشتری به تاریخ اجتماعی، روابط محلی، تعارض‌های درون بوروکراسی و نقش گروه‌های اجتماعی نشان دادند.<br /> <br /> این پژوهش‌ها نشان دادند که حتی حکومت استالین نیز نمی‌توانست همهٔ فرایندهای اجتماعی را از بالا و بدون اصطکاک کنترل کند.<br /> <br /> این نقد موجب شد مفهوم تمامیت‌خواهی از یک مدل جامع توضیح همهٔ جنبه‌های جامعه به یکی از چند چارچوب ممکن برای تحلیل قدرت تبدیل شود.<br /> <br /> == ریمون آرون ==<br /> <br /> [[ریمون آرون]]، فیلسوف و جامعه‌شناس سیاسی فرانسوی، از نظریه‌پردازانی بود که دربارهٔ دموکراسی و تمامیت‌خواهی بحث کرد.<br /> <br /> او بر نقش حزب انحصاری، ایدئولوژی رسمی، انحصار ابزارهای ارتباطی و اجبار، کنترل فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی و سیاسی‌شدن خطاهای فردی تأکید داشت.&lt;ref&gt;Raymond Aron, ''Democracy and Totalitarianism'', trans. Valence Ionescu (London: Weidenfeld and Nicolson, 1968).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> آرون نیز مانند دیگر نظریه‌پردازان کلاسیک می‌کوشید ویژگی‌هایی را مشخص کند که حکومت تمامیت‌خواه را از دیکتاتوری‌های محدودتر متمایز می‌سازند.<br /> <br /> == خوان لینز ==<br /> <br /> [[خوان لینز]] نقش مهمی در اصلاح طبقه‌بندی رژیم‌های غیردموکراتیک داشت.<br /> <br /> او میان تمامیت‌خواهی، اقتدارگرایی و گونه‌های دیگری از رژیم‌های سیاسی تمایز گذاشت.<br /> <br /> در چارچوب او، تمامیت‌خواهی با ایدئولوژی گسترده، بسیج سیاسی وسیع، حزب یا گروه حاکم سازمان‌یافته و محدودیت شدید تکثر مشخص می‌شود.&lt;ref&gt;Juan J. Linz, ''Totalitarian and Authoritarian Regimes'', 65–142.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این رویکرد کمک کرد که اصطلاح «تمامیت‌خواهی» به‌طور دقیق‌تر و محدودتر از واژهٔ عمومی «دیکتاتوری» به کار رود.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و دموکراسی ==<br /> <br /> [[دموکراسی]] و تمامیت‌خواهی در اصول بنیادی تفاوت دارند.<br /> <br /> دموکراسی بر رقابت سیاسی، امکان تغییر حکومت، آزادی بیان و تشکل، حقوق مخالفان و مشارکت شهروندان استوار است.<br /> <br /> تمامیت‌خواهی در تعریف کلاسیک در پی حذف رقابت مستقل و سازمان‌دهی جامعه در چارچوب یک ایدئولوژی و مرکز قدرت است.<br /> <br /> با این حال، نهادهای دموکراتیک صرفاً با وجود انتخابات تعریف نمی‌شوند. انتخابات بدون رقابت واقعی، رسانهٔ آزاد، حق تشکل و امکان انتقال قدرت نمی‌تواند همان کارکرد انتخابات در یک دموکراسی رقابتی را داشته باشد.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و تکثر ==<br /> <br /> [[پلورالیسم]] یا کثرت‌گرایی یکی از مفاهیمی است که با منطق تمامیت‌خواهی در تعارض قرار دارد.<br /> <br /> جامعهٔ متکثر دارای مراکز مختلف قدرت، انجمن‌ها، عقاید و سبک‌های زندگی است.<br /> <br /> نظام تمامیت‌خواه در شکل آرمانی خود می‌کوشد این استقلال را از میان ببرد و گروه‌های اجتماعی را درون ساختار سیاسی واحدی ادغام کند.<br /> <br /> از این منظر، آزادی انجمن‌ها و وجود مراکز مستقل قدرت اجتماعی مانعی در برابر تمامیت‌خواهی محسوب می‌شوند.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و فردیت ==<br /> <br /> تمامیت‌خواهی تنها مسئله‌ای دربارهٔ نهادهای سیاسی نیست؛ با مفهوم فردیت نیز ارتباط دارد.<br /> <br /> فرد مستقل قادر است دربارهٔ واقعیت داوری کند، با دیگران ارتباط برقرار کند و تصمیم‌هایی متفاوت از حکومت بگیرد.<br /> <br /> سلطهٔ تمامیت‌خواهانه در تحلیل آرنت می‌کوشد این استقلال را تضعیف کند.<br /> <br /> از این رو، دفاع از حریم خصوصی، آزادی وجدان و امکان ایجاد روابط مستقل اجتماعی بخشی از مسئلهٔ مقابله با تمرکز فراگیر قدرت است.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و سکولاریسم ==<br /> <br /> تمامیت‌خواهی را نمی‌توان بر اساس دینی یا [[سکولاریسم|سکولار]] بودن ایدئولوژی حکومت تعریف کرد.<br /> <br /> برخی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های مورد مطالعهٔ نظریهٔ تمامیت‌خواهی دارای ایدئولوژی‌های سکولار بوده‌اند.<br /> <br /> در مقابل، یک دولت سکولار لزوماً دموکراتیک نیست و یک جامعهٔ دارای حضور گستردهٔ دین نیز لزوماً تمامیت‌خواه نیست.<br /> <br /> معیار اصلی در نظریهٔ تمامیت‌خواهی ساختار و دامنهٔ قدرت سیاسی است، نه صرفاً محتوای دینی یا غیردینی ایدئولوژی.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و پساسکولاریسم ==<br /> <br /> [[پساسکولاریسم]] نیز نباید با بازگشت حکومت تمامیت‌خواه دینی یکسان دانسته شود.<br /> <br /> پساسکولاریسم، به‌ویژه در اندیشهٔ [[یورگن هابرماس]]، دربارهٔ چگونگی همزیستی شهروندان دینی و غیردینی در جامعه‌ای متکثر و دموکراتیک بحث می‌کند.<br /> <br /> در مقابل، تمامیت‌خواهی با حذف یا تابع‌کردن تکثر مستقل ارتباط دارد.<br /> <br /> از این رو، به‌رسمیت‌شناختن حضور دین در حوزهٔ عمومی با تحمیل یک جهان‌بینی واحد توسط حکومت تفاوت بنیادی دارد.<br /> <br /> == آیا کنترل کامل ممکن است؟ ==<br /> <br /> اصطلاح «تمامیت‌خواهی» ممکن است این تصور را ایجاد کند که حکومت واقعاً قادر است تمام زندگی اجتماعی را کنترل کند.<br /> <br /> اما هیچ رژیم تاریخی به چنین کنترل کاملی دست نیافته است.<br /> <br /> حتی در آلمان نازی و اتحاد شوروی استالینی، تعارض‌های نهادی، رفتارهای مستقل، مقاومت، بازارهای غیررسمی و روابط خصوصی وجود داشتند.<br /> <br /> به همین دلیل، برخی پژوهشگران تمامیت‌خواهی را بیشتر به‌عنوان «پروژه» یا «جاه‌طلبی سلطهٔ فراگیر» می‌فهمند تا وضعیتی که در آن کنترل مطلق واقعاً تحقق یافته باشد.<br /> <br /> این تمایز امکان می‌دهد میان هدف حکومت و توان واقعی آن فرق گذاشته شود.<br /> <br /> == نشانه‌های تحلیلی تمامیت‌خواهی ==<br /> <br /> برای بررسی اینکه یک نظام تا چه اندازه ویژگی‌های تمامیت‌خواهانه دارد، پژوهشگران معمولاً مجموعه‌ای از پرسش‌ها را مطرح می‌کنند.<br /> <br /> آیا یک ایدئولوژی رسمی مدعی حقیقت انحصاری است؟ آیا رقابت سیاسی مستقل امکان‌پذیر است؟ آیا رسانه‌ها و انجمن‌ها می‌توانند خارج از کنترل حکومت فعالیت کنند؟ آیا دستگاه امنیتی از محدودیت‌های حقوقی مؤثر برخوردار است؟ آیا حکومت در پی بسیج دائمی جامعه است؟ آیا نظام آموزشی و فرهنگی باید تابع ایدئولوژی رسمی باشد؟ آیا شهروندان می‌توانند بدون مجازات از عقاید رسمی فاصله بگیرند؟<br /> <br /> پاسخ به مجموعهٔ این پرسش‌ها برای تحلیل مفیدتر از آن است که تنها بر وجود یک رهبر قدرتمند یا سانسور تمرکز شود.<br /> <br /> == خطر کاربرد گستردهٔ اصطلاح ==<br /> <br /> یکی از مشکلات کاربرد عمومی «تمامیت‌خواهی» این است که گاه برای هر حکومت سرکوبگر یا هر سیاست محدودکننده‌ای استفاده می‌شود.<br /> <br /> چنین کاربردی می‌تواند تفاوت میان انواع رژیم‌های سیاسی را از بین ببرد.<br /> <br /> اگر هر سانسور، هر محدودیت سیاسی یا هر دولت قدرتمند «تمامیت‌خواه» نامیده شود، مفهوم توان توضیحی خود را از دست می‌دهد.<br /> <br /> به همین دلیل، علوم سیاسی میان دموکراسی، اقتدارگرایی، دیکتاتوری نظامی، سلطانیسم، نظام تک‌حزبی، پس‌تمامیت‌خواهی و تمامیت‌خواهی تمایز قائل می‌شود.<br /> <br /> == میراث نظری تمامیت‌خواهی ==<br /> <br /> نظریهٔ تمامیت‌خواهی یکی از مهم‌ترین مباحث علوم سیاسی سدهٔ بیستم بوده است.<br /> <br /> آثار آرنت، فریدریش، برژینسکی، آرون و لینز چارچوب‌های متفاوتی برای فهم رژیم‌هایی فراهم کردند که در پی کنترل گستردهٔ جامعه بودند.<br /> <br /> این نظریه همچنین بر مطالعهٔ تبلیغات، پلیس سیاسی، ایدئولوژی، حزب، جامعهٔ مدنی و رابطهٔ فرد و دولت تأثیر گذاشت.<br /> <br /> با وجود نقدهای فراوان، مفهوم تمامیت‌خواهی همچنان در پژوهش سیاسی و تاریخی استفاده می‌شود، اما کاربرد دقیق آن مستلزم تعریف روشن و توجه به تفاوت‌های تاریخی است.<br /> <br /> == اهمیت مفهوم تمامیت‌خواهی ==<br /> <br /> اهمیت مفهوم تمامیت‌خواهی در این است که توجه را از صرف تمرکز قدرت سیاسی به '''دامنه و هدف قدرت''' معطوف می‌کند.<br /> <br /> دیکتاتوری ممکن است خواهان اطاعت باشد؛ اما تمامیت‌خواهی در تعریف کلاسیک می‌کوشد جامعه را بر اساس یک طرح ایدئولوژیک بازسازی کند. به همین دلیل، رسانه، آموزش، فرهنگ، سازمان اجتماعی، اقتصاد و حتی هویت فردی می‌توانند به موضوع سیاست حکومت تبدیل شوند.<br /> <br /> [[هانا آرنت]] این پدیده را نوعی تازه از حکومت می‌دانست که در نازیسم و استالینیسم به صورت تاریخی ویژه‌ای ظهور کرد. فریدریش و برژینسکی کوشیدند آن را از طریق مجموعه‌ای از ویژگی‌های نهادی تعریف کنند و پژوهشگرانی مانند خوان لینز مرز میان تمامیت‌خواهی و دیگر انواع حکومت غیردموکراتیک را دقیق‌تر ساختند.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism''; Carl J. Friedrich and Zbigniew K. Brzezinski, ''Totalitarian Dictatorship and Autocracy''; Juan J. Linz, ''Totalitarian and Authoritarian Regimes''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در عین حال، پژوهش‌های تاریخی نشان داده‌اند که هیچ حکومت تمامیت‌خواهی نتوانسته است جامعه را به‌طور کامل کنترل کند و تفاوت میان رژیم‌های قرارگرفته در این مقوله بسیار مهم است.<br /> <br /> از این منظر، تمامیت‌خواهی بیش از آنکه صرفاً نامی برای «حکومت بسیار بد یا سرکوبگر» باشد، مفهومی تحلیلی برای بررسی ترکیب ایدئولوژی، سازمان سیاسی، ترور، بسیج، کنترل اطلاعات و تلاش برای نابودی مراکز مستقل قدرت در جامعه است.<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> <br /> * [[اقتدارگرایی]]<br /> * [[دیکتاتوری]]<br /> * [[استبداد]]<br /> * [[الیگارشی]]<br /> * [[فاشیسم]]<br /> * [[نازیسم]]<br /> * [[استالینیسم]]<br /> * [[کمونیسم]]<br /> * [[دموکراسی]]<br /> * [[ایدئولوژی]]<br /> * [[پروپاگاندا]]<br /> * [[سانسور]]<br /> * [[کیش شخصیت]]<br /> * [[نظام تک‌حزبی]]<br /> * [[پلیس مخفی]]<br /> * [[جامعه مدنی]]<br /> * [[تفکیک قوا]]<br /> * [[حاکمیت قانون]]<br /> * [[حقوق بشر]]<br /> * [[پلورالیسم]]<br /> * [[هانا آرنت]]<br /> * [[ژوزف استالین]]<br /> * [[آدولف هیتلر]]<br /> * [[بنیتو موسولینی]]<br /> * [[هولوکاست]]<br /> * [[جنگ جهانی دوم]]<br /> * [[پساسکولاریسم]]<br /> <br /> == منابع == <br /> &lt;references /&gt;<br /> <br /> [[رده:تمامیت‌خواهی]]<br /> [[رده:علوم سیاسی]]<br /> [[رده:فلسفه سیاسی]]<br /> [[رده:جامعه‌شناسی سیاسی]]<br /> [[رده:نظام‌های سیاسی]]<br /> [[رده:اقتدارگرایی]]<br /> [[رده:دیکتاتوری]]<br /> [[رده:ایدئولوژی]]<br /> [[رده:مفاهیم سیاسی]]<br /> [[رده:تاریخ سیاسی سده بیستم]]<br /> {{DEFAULTSORT:تمامیت‌خواهی}}</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C&diff=93102 2026-09-20T20:04:04Z

<p>Alireza k h: صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات مفهوم | نام = تمامیت‌خواهی | نام اصلی = Totalitarianism | نام‌های دیگر = توتالیتاریسم، حکومت تمامیت‌خواه، تمامیت‌گرایی | تصویر = | اندازه تصویر = | توضیح تصویر = | حوزه = علوم سیاسی، [[فلسفه سیاسی]...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات مفهوم<br /> | نام = تمامیت‌خواهی<br /> | نام اصلی = Totalitarianism<br /> | نام‌های دیگر = توتالیتاریسم، حکومت تمامیت‌خواه، تمامیت‌گرایی<br /> | تصویر =<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =<br /> | حوزه = [[علوم سیاسی]]، [[فلسفه سیاسی]]، [[جامعه‌شناسی سیاسی]]، تاریخ سیاسی، مطالعات رژیم‌های سیاسی<br /> | دوره = عمدتاً سدهٔ بیستم؛ با استمرار بحث نظری در سدهٔ بیست‌ویکم<br /> | خاستگاه = اروپا؛ اصطلاح در فضای سیاسی ایتالیا در دههٔ ۱۹۲۰ رواج یافت و سپس در نظریهٔ سیاسی توسعه پیدا کرد<br /> | تاریخ شکل‌گیری = دههٔ ۱۹۲۰؛ گسترش نظری آن پس از [[جنگ جهانی دوم]]<br /> | بنیان‌گذاران = فاقد بنیان‌گذار واحد<br /> | چهره‌های شاخص = [[هانا آرنت]]، کارل یواخیم فریدریش، زبیگنیو برژینسکی، [[ریمون آرون]]، خوان لینز<br /> | پیشگامان فکری = تحلیل‌گران فاشیسم، نازیسم، استالینیسم و رژیم‌های تک‌حزبی سدهٔ بیستم<br /> | جریان‌های مرتبط = [[اقتدارگرایی]]، [[فاشیسم]]، [[نازیسم]]، استالینیسم، [[دیکتاتوری]]، نظام تک‌حزبی، کیش شخصیت<br /> | در واکنش به = ظهور رژیم‌هایی در سدهٔ بیستم که در پی کنترل فراگیر دولت، جامعه و زندگی فردی بودند<br /> | مفاهیم کلیدی = ایدئولوژی رسمی، حزب واحد، رهبر، ترور، پلیس مخفی، تبلیغات، کنترل اطلاعات، بسیج توده‌ای، دشمن‌سازی، کیش شخصیت، سلطهٔ تمام‌عیار<br /> | دیدگاه معرفت‌شناختی = تحمیل دستگاه ایدئولوژیک رسمی و ادعای تبیین جامع تاریخ و جامعه؛ محدودکردن تکثر فکری و استقلال حوزهٔ عمومی<br /> | دیدگاه اجتماعی = تلاش برای نفوذ سازمان‌یافتهٔ قدرت سیاسی در حوزه‌های مختلف جامعه و از میان بردن یا تابع‌کردن نهادهای مستقل اجتماعی<br /> | تأثیرپذیرفته از = تجربهٔ [[فاشیسم ایتالیا]]، [[آلمان نازی]]، [[اتحاد جماهیر شوروی]] در دورهٔ [[ژوزف استالین]] و تحولات سیاسی سدهٔ بیستم<br /> | تأثیرگذار بر = نظریهٔ رژیم‌های سیاسی، مطالعات اقتدارگرایی، فلسفهٔ سیاسی، مطالعات تبلیغات، جامعه‌شناسی قدرت و پژوهش‌های مربوط به حقوق بشر<br /> | منتقدان شاخص = منتقدان نظریهٔ کلاسیک توتالیتاریسم، تاریخ‌نگاران تجدیدنظرطلب شوروی و پژوهشگرانی که بر تفاوت‌های بنیادی میان رژیم‌های موسوم به تمامیت‌خواه تأکید کرده‌اند<br /> | آثار شاخص = ''خاستگاه‌های تمامیت‌خواهی''؛ ''دیکتاتوری تمامیت‌خواه و خودکامگی''؛ ''دموکراسی و تمامیت‌خواهی''<br /> }}<br /> <br /> '''تمامیت‌خواهی''' یا '''توتالیتاریسم''' (به انگلیسی: ''Totalitarianism'') مفهومی در [[علوم سیاسی]]، [[فلسفه سیاسی]] و تاریخ معاصر است که برای تحلیل نوعی از حکومت به کار می‌رود که در آن قدرت سیاسی در پی کنترل فراگیر جامعه است و می‌کوشد استقلال نهادها، گروه‌ها و حوزه‌های زندگی را در برابر دولت یا جنبش حاکم از میان ببرد. ایدئولوژی رسمی، رهبری متمرکز، حزب مسلط یا واحد، تبلیغات سازمان‌یافته، سرکوب مخالفان، کنترل گستردهٔ اطلاعات و کوشش برای بسیج و دگرگون‌کردن جامعه از ویژگی‌هایی هستند که در نظریه‌های کلاسیک تمامیت‌خواهی مورد توجه قرار گرفته‌اند.&lt;ref&gt;Carl J. Friedrich and Zbigniew K. Brzezinski, ''Totalitarian Dictatorship and Autocracy'', 2nd ed. (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1965), 15–27.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مفهوم تمامیت‌خواهی بیش از همه در پی تجربهٔ رژیم‌های سیاسی سدهٔ بیستم توسعه یافت. [[هانا آرنت]] در کتاب ''خاستگاه‌های تمامیت‌خواهی''، [[نازیسم|نازیسم آلمان]] و حکومت [[ژوزف استالین]] در [[اتحاد جماهیر شوروی]] را دو نمونهٔ اصلی پدیده‌ای دانست که به اعتقاد او با استبدادها و دیکتاتوری‌های پیشین تفاوت بنیادی داشت. در تحلیل آرنت، ترکیب ایدئولوژی، ترور، جنبش توده‌ای و تلاش برای «سلطهٔ تمام‌عیار» از عناصر تعیین‌کنندهٔ این نوع حکومت بود.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', new ed. (New York: Harcourt Brace Jovanovich, 1973), 305–479.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> با این حال، تعریف تمامیت‌خواهی و تعیین مصادیق آن از موضوعات مورد مناقشه در علوم سیاسی و تاریخ‌نگاری است. همهٔ حکومت‌های اقتدارگرا، دیکتاتوری‌ها یا نظام‌های تک‌حزبی را نمی‌توان بدون معیارهای مشخص «تمامیت‌خواه» نامید. نظریه‌پردازان مختلف بر عناصر متفاوتی تأکید کرده‌اند و دربارهٔ اینکه چه حکومت‌هایی در چه دوره‌هایی با این مفهوم مطابقت دارند اختلاف نظر وجود دارد. از همین رو، در کاربرد دانشنامه‌ای این اصطلاح باید میان مفهوم نظری تمامیت‌خواهی و استفادهٔ سیاسی یا تبلیغاتی از واژهٔ «توتالیتر» تمایز گذاشت.<br /> <br /> == ریشهٔ اصطلاح ==<br /> <br /> اصطلاح «تمامیت‌خواه» از واژهٔ ایتالیایی ''totalitario'' گرفته شده است و در فضای سیاسی ایتالیا در دههٔ ۱۹۲۰ رواج یافت.<br /> <br /> در آغاز، منتقدان [[فاشیسم]] از این اصطلاح برای توصیف تمایل حکومت فاشیستی به گسترش سلطهٔ سیاسی بر همهٔ عرصه‌های جامعه استفاده کردند. سپس خود فاشیست‌ها نیز در برخی زمینه‌ها مفهوم «دولت تمامیت‌خواه» را با معنایی مثبت به کار بردند.<br /> <br /> [[بنیتو موسولینی]] و نظریه‌پردازان فاشیست بر برتری دولت نسبت به فرد و نهادهای مستقل تأکید می‌کردند.<br /> <br /> اما مفهوم «تمامیت‌خواهی» به معنای یک مقولهٔ تطبیقی در علوم سیاسی، به‌ویژه پس از ظهور آلمان نازی، استالینیسم و سپس [[جنگ جهانی دوم]] توسعه یافت.<br /> <br /> == پیدایش تاریخی مفهوم ==<br /> <br /> دیکتاتوری و استبداد پدیده‌هایی بسیار قدیمی‌تر از تمامیت‌خواهی‌اند.<br /> <br /> آنچه موجب شد برخی متفکران سدهٔ بیستم از اصطلاح جدیدی استفاده کنند، ظهور حکومت‌هایی بود که صرفاً به اطاعت سیاسی مردم رضایت نمی‌دادند و مدعی سازمان‌دهی و دگرگون‌کردن کل جامعه بودند.<br /> <br /> گسترش دولت بوروکراتیک، حزب توده‌ای، رادیو، سینما، مطبوعات انبوه، نظام‌های جدید ثبت جمعیت و دستگاه‌های مدرن پلیسی امکاناتی فراهم کردند که حکومت‌های پیشین در اختیار نداشتند.<br /> <br /> از این منظر، تمامیت‌خواهی معمولاً پدیده‌ای وابسته به شرایط سیاسی و فناوری سدهٔ بیستم دانسته شده است.&lt;ref&gt;Leonard Schapiro, ''Totalitarianism'' (London: Pall Mall Press, 1972), 15–32.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و دولت مدرن ==<br /> <br /> یکی از پرسش‌های مهم در مطالعهٔ تمامیت‌خواهی این است که چرا این پدیده در دوران دولت مدرن ظهور کرد.<br /> <br /> دولت مدرن از توانایی اداری، نظامی و اطلاعاتی بسیار بیشتری نسبت به حکومت‌های پیشامدرن برخوردار شد.<br /> <br /> ثبت جمعیت، آموزش عمومی، رسانه‌های جمعی، دستگاه‌های بوروکراتیک، پلیس مدرن و فناوری ارتباطی امکان دسترسی حکومت به بخش‌های گسترده‌تری از زندگی اجتماعی را افزایش دادند.<br /> <br /> این ابزارها می‌توانند در دولت‌های دموکراتیک نیز وجود داشته باشند، اما در یک نظام تمامیت‌خواه در خدمت پروژه‌ای برای کنترل سیاسی و ایدئولوژیک جامعه قرار می‌گیرند.<br /> <br /> == ویژگی بنیادی تمامیت‌خواهی ==<br /> <br /> تعریف واحدی که همهٔ پژوهشگران دربارهٔ تمامیت‌خواهی پذیرفته باشند وجود ندارد.<br /> <br /> با این حال، یکی از ویژگی‌های مشترک بیشتر تعریف‌ها، کوشش حکومت برای گسترش قدرت خود فراتر از کنترل معمول سیاسی است.<br /> <br /> حکومت تمامیت‌خواه در شکل آرمانی خود می‌کوشد سیاست، آموزش، رسانه، فرهنگ، سازمان‌های اجتماعی و حتی بخشی از زندگی خصوصی را با ایدئولوژی و اهداف حکومت هماهنگ کند.<br /> <br /> از این جهت، هدف آن فقط جلوگیری از شورش نیست؛ بلکه شکل‌دادن به جامعه و انسان مطابق یک طرح ایدئولوژیک است.<br /> <br /> == هانا آرنت و نظریهٔ تمامیت‌خواهی ==<br /> <br /> [[هانا آرنت]] از مهم‌ترین نظریه‌پردازان تمامیت‌خواهی در سدهٔ بیستم است.<br /> <br /> کتاب ''خاستگاه‌های تمامیت‌خواهی'' او نخستین بار در سال ۱۹۵۱ منتشر شد و تأثیر گسترده‌ای بر فلسفهٔ سیاسی و مطالعات توتالیتاریسم گذاشت.<br /> <br /> آرنت تمامیت‌خواهی را شکل تازه‌ای از حکومت می‌دانست که نمی‌توان آن را صرفاً ادامهٔ استبداد، خودکامگی یا دیکتاتوری‌های گذشته تلقی کرد.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', 460–479.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در تحلیل او، [[آلمان نازی]] و اتحاد جماهیر شوروی در دوران استالین نمونه‌های اصلی تحقق تمامیت‌خواهی بودند. او کوشید عناصر تاریخی و سیاسی‌ای را بررسی کند که در پیدایش این رژیم‌ها به یکدیگر پیوستند.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', 305–459.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == خاستگاه‌های تمامیت‌خواهی ==<br /> <br /> کتاب آرنت از سه بخش اصلی تشکیل شده است: یهودستیزی، امپریالیسم و تمامیت‌خواهی.<br /> <br /> آرنت قصد نداشت یهودستیزی یا امپریالیسم را «علت» مستقیم تمامیت‌خواهی معرفی کند. تحلیل او بیشتر به بررسی عناصری می‌پرداخت که در شرایط تاریخی مشخص با یکدیگر ترکیب شدند و امکان ظهور پدیده‌ای جدید را فراهم کردند.<br /> <br /> او از جمله به بحران دولت ـ ملت، بی‌تابعیتی، نژادپرستی، امپریالیسم، فروپاشی ساختارهای طبقاتی و پیدایش توده‌های منزوی توجه داشت.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', 3–302.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از نظر آرنت، این عناصر هنگامی اهمیت پیدا کردند که در جنبش‌های تمامیت‌خواه به ساختاری تازه تبدیل شدند.<br /> <br /> == ایدئولوژی ==<br /> <br /> [[ایدئولوژی]] یکی از عناصر مرکزی نظریهٔ تمامیت‌خواهی است.<br /> <br /> در نظام تمامیت‌خواه، ایدئولوژی صرفاً مجموعه‌ای از عقاید سیاسی نیست؛ بلکه ادعا می‌کند قانونی بنیادی دربارهٔ تاریخ، جامعه یا طبیعت را کشف کرده است.<br /> <br /> ایدئولوژی می‌کوشد رویدادهای پیچیده را در قالب یک منطق واحد توضیح دهد و آینده را نیز بر اساس همان منطق پیش‌بینی کند.<br /> <br /> در تحلیل آرنت، نازیسم با برداشت نژادی خود از تاریخ و استالینیسم با تفسیر خاص خود از قوانین تاریخ، واقعیت را تابع یک دستگاه ایدئولوژیک می‌کردند.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', 468–474.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ایدئولوژی و واقعیت ==<br /> <br /> یکی از ویژگی‌های مهم تمامیت‌خواهی در نظریهٔ آرنت، تلاش برای وادارکردن واقعیت به انطباق با ایدئولوژی است.<br /> <br /> اگر واقعیت با ادعای ایدئولوژیک ناسازگار باشد، حکومت ممکن است به جای اصلاح نظریه، اطلاعات و حتی انسان‌هایی را که این ناسازگاری را آشکار می‌کنند حذف یا سرکوب کند.<br /> <br /> در چنین ساختاری، مرز میان حقیقت و دروغ سیاسی آسیب می‌بیند.<br /> <br /> آرنت بر این نکته تأکید داشت که سلطهٔ تمامیت‌خواه با نابودی معیارهای مشترک تشخیص واقعیت پیوند پیدا می‌کند.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', 350–388, 460–479.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ترور ==<br /> <br /> '''ترور''' یکی دیگر از مفاهیم اساسی در تحلیل تمامیت‌خواهی است.<br /> <br /> سرکوب در بسیاری از حکومت‌های استبدادی وجود داشته است، اما در نظریهٔ آرنت ترور تمامیت‌خواه کارکردی فراتر از مجازات مخالفان دارد.<br /> <br /> افراد ممکن است صرف‌نظر از رفتار شخصی خود، صرفاً به دلیل قرارگرفتن در یک گروه نژادی، اجتماعی یا سیاسی هدف قرار گیرند.<br /> <br /> ترور از این طریق می‌تواند احساس امنیت و پیش‌بینی‌پذیری را در جامعه از میان ببرد و افراد را منزوی کند.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', 419–459.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پلیس مخفی ==<br /> <br /> دستگاه پلیس مخفی در بسیاری از تحلیل‌های کلاسیک تمامیت‌خواهی نقش مرکزی دارد.<br /> <br /> این دستگاه فقط مخالفان شناخته‌شده را تعقیب نمی‌کند؛ بلکه ممکن است شبکهٔ گسترده‌ای از نظارت، خبرچینی و پرونده‌سازی ایجاد کند.<br /> <br /> در چنین شرایطی، شهروندان نمی‌دانند چه کسی گزارشگر حکومت است یا چه رفتاری ممکن است موجب بازداشت شود.<br /> <br /> این عدم اطمینان می‌تواند روابط اجتماعی و اعتماد میان افراد را تضعیف کند.<br /> <br /> پلیس مخفی در رژیم‌های مختلف تمامیت‌خواه ساختارها و اختیارات متفاوتی داشته است و نباید همهٔ آنها را یکسان فرض کرد.<br /> <br /> == اردوگاه‌ها و سلطهٔ تمام‌عیار ==<br /> <br /> اردوگاه‌های کار اجباری و اردوگاه‌های مرگ جایگاه ویژه‌ای در تحلیل آرنت دارند.<br /> <br /> او اردوگاه‌ها را آزمایشگاه‌هایی برای تحقق «سلطهٔ تمام‌عیار» می‌دانست؛ فضایی که در آن انسان از حقوق، هویت اجتماعی، آزادی عمل و در نهایت فردیت خود محروم می‌شود.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', 437–459.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> آرنت تجربهٔ اردوگاه‌های نازی و نظام اردوگاه‌های شوروی را در فهم ماهیت ترور تمامیت‌خواه اساسی می‌دانست، هرچند اهداف، مقیاس، ساختار و کارکرد این نظام‌ها یکسان نبود.<br /> <br /> در اندیشهٔ آرنت، مسئلهٔ بنیادی تلاش برای از میان بردن خودانگیختگی و آزادی انسان است.<br /> <br /> == انسان زائد ==<br /> <br /> یکی از مفاهیم مهم در ''خاستگاه‌های تمامیت‌خواهی'' تبدیل انسان به موجودی «زائد» است.<br /> <br /> آرنت معتقد بود سلطهٔ تمامیت‌خواه فقط آزادی سیاسی را از انسان نمی‌گیرد، بلکه می‌کوشد قابلیت آغازکردن، انتخاب و عمل مستقل را نیز نابود کند.<br /> <br /> در این چارچوب، انسان دیگر شهروندی دارای حقوق و شخصیت سیاسی نیست، بلکه می‌تواند به واحدی قابل جایگزینی در دستگاه حکومت تبدیل شود.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', 437–459.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این تحلیل با مفهوم گسترده‌تر آزادی در فلسفهٔ سیاسی آرنت ارتباط دارد.<br /> <br /> == توده‌ها ==<br /> <br /> مفهوم «توده‌ها» در نظریهٔ آرنت اهمیت زیادی دارد.<br /> <br /> از نظر او، جنبش‌های تمامیت‌خواه تنها بر گروه‌های سنتی سیاسی تکیه نمی‌کنند، بلکه می‌توانند افراد منزوی و از نظر اجتماعی گسسته را بسیج کنند.<br /> <br /> فروپاشی ساختارهای طبقاتی، احزاب و پیوندهای اجتماعی می‌تواند شمار زیادی از افراد را از شبکه‌های پایدار اجتماعی جدا کند.<br /> <br /> جنبش تمامیت‌خواه می‌تواند برای چنین افرادی هویت، تعلق و تبیینی ساده و جامع از جهان فراهم کند.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', 305–340.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تنهایی و انزوا ==<br /> <br /> آرنت میان تنهایی، انزوا و شرایط مناسب برای سلطهٔ تمامیت‌خواه رابطه برقرار می‌کند.<br /> <br /> فردی که پیوندهای اجتماعی و سیاسی خود را از دست داده است، توان کمتری برای اقدام مشترک با دیگران دارد.<br /> <br /> از این منظر، نابودی انجمن‌های مستقل، احزاب آزاد، اتحادیه‌ها و شبکه‌های اعتماد فقط اقدامی اداری نیست؛ بلکه می‌تواند زمینهٔ سلطهٔ عمیق‌تر حکومت را فراهم کند.<br /> <br /> جامعه‌ای از افراد منزوی در برابر سازمان سیاسی متمرکز آسیب‌پذیرتر است.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', 474–479.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == جنبش تمامیت‌خواه ==<br /> <br /> آرنت میان «جنبش تمامیت‌خواه» و «دولت تمامیت‌خواه» تمایز قائل بود.<br /> <br /> جنبش پیش از تصرف کامل حکومت شکل می‌گیرد و از سازمان‌دهی توده‌ها، تبلیغات و ایدئولوژی برای گسترش قدرت استفاده می‌کند.<br /> <br /> پس از به‌دست‌گرفتن قدرت نیز منطق جنبش الزاماً متوقف نمی‌شود.<br /> <br /> ساختار تمامیت‌خواه از نظر آرنت می‌تواند عمداً بی‌ثبات، متداخل و متغیر باقی بماند؛ سازمان‌های مختلف وظایف مشابه داشته باشند و سلسله‌مراتب قدرت دائماً تغییر کند.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', 364–388.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این ویژگی تحلیل آرنت را از تصور سادهٔ یک دولت بوروکراتیک کاملاً منظم متمایز می‌کند.<br /> <br /> == رهبر ==<br /> <br /> رهبر در بسیاری از نظام‌های تمامیت‌خواه جایگاهی مرکزی دارد.<br /> <br /> در چنین نظام‌هایی، رهبر ممکن است به‌عنوان مفسر نهایی ایدئولوژی، تجسم ملت، طبقه یا نژاد و سرچشمهٔ مشروعیت سیاسی معرفی شود.<br /> <br /> تصمیم‌های او می‌توانند بالاتر از رویه‌های عادی اداری یا حتی قواعد رسمی قرار گیرند.<br /> <br /> با این حال، میزان قدرت شخصی رهبر و رابطهٔ او با حزب و بوروکراسی در رژیم‌های مختلف متفاوت بوده است.<br /> <br /> == کیش شخصیت ==<br /> <br /> '''کیش شخصیت''' به ساختن تصویری آرمانی و استثنایی از رهبر سیاسی اشاره دارد.<br /> <br /> رسانه‌ها، آموزش، هنر رسمی، مراسم عمومی و تبلیغات ممکن است رهبر را دارای ویژگی‌های فوق‌العاده، خطاناپذیر یا تاریخی معرفی کنند.<br /> <br /> کیش شخصیت در رژیم‌های گوناگون اقتدارگرا نیز دیده شده و به‌تنهایی برای تعریف تمامیت‌خواهی کافی نیست.<br /> <br /> اما هنگامی که با ایدئولوژی رسمی، حزب واحد، سرکوب و بسیج سازمان‌یافته ترکیب شود، می‌تواند یکی از عناصر مهم ساختار تمامیت‌خواه باشد.<br /> <br /> == حزب واحد ==<br /> <br /> حزب سیاسی در بسیاری از نظریه‌های کلاسیک تمامیت‌خواهی نقشی اساسی دارد.<br /> <br /> برخلاف حزب در نظام رقابتی، حزب تمامیت‌خواه صرفاً برای پیروزی در انتخابات فعالیت نمی‌کند؛ بلکه می‌تواند با دولت درآمیزد و به ابزار سازمان‌دهی و کنترل جامعه تبدیل شود.<br /> <br /> عضویت حزبی ممکن است بر دسترسی به مشاغل، آموزش، موقعیت اجتماعی و فرصت‌های اقتصادی تأثیر بگذارد.<br /> <br /> سازمان‌های جوانان، زنان، کارگران و گروه‌های حرفه‌ای نیز ممکن است تحت کنترل حزب قرار گیرند.<br /> <br /> == فریدریش و برژینسکی ==<br /> <br /> کارل یواخیم فریدریش و [[زبیگنیو برژینسکی]] در کتاب ''Totalitarian Dictatorship and Autocracy'' یکی از مشهورترین مدل‌های نهادی تمامیت‌خواهی را ارائه کردند.<br /> <br /> آنان شش ویژگی مرتبط را برای «سندرم تمامیت‌خواه» مطرح کردند: ایدئولوژی رسمی فراگیر؛ حزب توده‌ای واحد که معمولاً یک رهبر در رأس آن است؛ نظام ترور پلیسی؛ کنترل تقریباً انحصاری ارتباطات جمعی؛ کنترل تقریباً انحصاری ابزارهای مبارزهٔ مسلحانه؛ و کنترل و هدایت متمرکز اقتصاد.&lt;ref&gt;Carl J. Friedrich and Zbigniew K. Brzezinski, ''Totalitarian Dictatorship and Autocracy'', 2nd ed., 21–22.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این مدل در مطالعات کلاسیک تمامیت‌خواهی بسیار تأثیرگذار شد، هرچند بعدها دربارهٔ برخی مؤلفه‌های آن و میزان انطباقش با تحولات رژیم‌های مختلف بحث شد.<br /> <br /> == ایدئولوژی فراگیر ==<br /> <br /> در مدل فریدریش و برژینسکی، رژیم تمامیت‌خواه دارای ایدئولوژی‌ای است که تنها دربارهٔ شیوهٔ حکومت سخن نمی‌گوید، بلکه ادعای توضیح گذشته، حال و آیندهٔ جامعه را دارد.<br /> <br /> این ایدئولوژی معمولاً تصویری از جامعهٔ مطلوب آینده ارائه می‌کند.<br /> <br /> بنابراین حکومت صرفاً مدعی ادارهٔ کشور نیست؛ خود را مجری مأموریتی تاریخی معرفی می‌کند.<br /> <br /> مخالف ایدئولوژی در چنین شرایطی ممکن است صرفاً رقیب سیاسی تلقی نشود، بلکه دشمن تحقق آیندهٔ مطلوب معرفی شود.<br /> <br /> == کنترل ارتباطات ==<br /> <br /> کنترل اطلاعات یکی از عناصر مهم مدل کلاسیک تمامیت‌خواهی است.<br /> <br /> رادیو، مطبوعات، سینما و دیگر رسانه‌های جمعی در رژیم‌های سدهٔ بیستم ابزارهای مهم تبلیغات سیاسی بودند.<br /> <br /> کنترل رسانه به حکومت امکان می‌داد روایت رسمی را تکرار کند و دسترسی مردم به اطلاعات مستقل را محدود سازد.<br /> <br /> در کنار سانسور، تولید فعال اطلاعات و روایت‌های حکومتی نیز اهمیت داشت.<br /> <br /> از این رو، تبلیغات و سانسور دو بخش مکمل سیاست اطلاعاتی تمامیت‌خواه بودند.<br /> <br /> == تبلیغات ==<br /> <br /> '''تبلیغات سیاسی''' یا پروپاگاندا در رژیم‌های تمامیت‌خواه فقط برای معرفی سیاست‌های دولت استفاده نمی‌شود؛ بلکه می‌تواند برای ساختن جهان‌بینی سیاسی و هویت جمعی به کار رود.<br /> <br /> تکرار شعارها، بازنویسی تاریخ، ساخت دشمن، تجلیل از رهبر و ارائهٔ تصویری آرمانی از آینده از روش‌های متداول تبلیغات ایدئولوژیک بوده‌اند.<br /> <br /> آرنت میان تبلیغات جنبش تمامیت‌خواه و ترور پس از تثبیت قدرت رابطه‌ای پیچیده می‌دید.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', 341–363.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> هنگامی که حکومت قدرت بیشتری پیدا می‌کند، اجبار می‌تواند جای بخشی از اقناع تبلیغاتی را بگیرد، اما تبلیغات همچنان برای سازمان‌دهی جامعه و بازتولید روایت رسمی اهمیت دارد.<br /> <br /> == سانسور ==<br /> <br /> [[سانسور]] در نظام تمامیت‌خواه وسیله‌ای برای جلوگیری از شکل‌گیری روایت‌های مستقل است.<br /> <br /> روزنامه‌ها، کتاب‌ها، فیلم‌ها، آثار هنری و پژوهش‌های دانشگاهی ممکن است تحت کنترل قرار گیرند.<br /> <br /> اما تمامیت‌خواهی صرفاً اطلاعات مخالف را حذف نمی‌کند؛ می‌کوشد فضای اطلاعاتی را با روایت خود پر کند.<br /> <br /> به همین دلیل، انحصار اطلاعات در تحلیل تمامیت‌خواهی اهمیت بیشتری از سانسور منفرد دارد.<br /> <br /> == بازنویسی تاریخ ==<br /> <br /> کنترل گذشته می‌تواند بخشی از سیاست ایدئولوژیک باشد.<br /> <br /> اشخاصی که از حلقهٔ قدرت حذف می‌شوند ممکن است از تصاویر رسمی، کتاب‌های درسی یا روایت‌های تاریخی کنار گذاشته شوند.<br /> <br /> رویدادهای تاریخی نیز ممکن است بر اساس نیازهای سیاسی زمان حال بازتفسیر شوند.<br /> <br /> این شیوه به حکومت امکان می‌دهد خود را نقطهٔ ضروری یا اجتناب‌ناپذیر یک فرایند تاریخی معرفی کند.<br /> <br /> حفظ آرشیوهای مستقل و پژوهش تاریخی آزاد از این جهت با امکان بررسی روایت رسمی ارتباط دارد.<br /> <br /> == دشمن‌سازی ==<br /> <br /> بسیاری از جنبش‌های تمامیت‌خواه جامعه را حول مفهوم دشمن سازمان‌دهی کرده‌اند.<br /> <br /> دشمن ممکن است قومی، نژادی، طبقاتی، سیاسی یا ایدئولوژیک تعریف شود.<br /> <br /> در نازیسم، یهودیان در مرکز دستگاه نژادپرستانه و یهودستیز رژیم قرار گرفتند و این سیاست سرانجام به [[هولوکاست]] انجامید.<br /> <br /> در دوران استالین نیز گروه‌های مختلفی در دوره‌های متفاوت به‌عنوان «دشمن مردم»، خرابکار یا دشمن طبقاتی معرفی شدند و هدف تصفیه، تبعید، زندان یا اعدام قرار گرفتند.<br /> <br /> دشمن‌سازی امکان می‌دهد مشکلات جامعه به گروهی مشخص نسبت داده شود و سرکوب به‌عنوان دفاع از جامعه یا اجرای ضرورت تاریخی توجیه شود.<br /> <br /> == بسیج توده‌ای ==<br /> <br /> یکی از تفاوت‌های مهم تمامیت‌خواهی با برخی دیکتاتوری‌های سنتی، تأکید آن بر '''بسیج''' است.<br /> <br /> یک دیکتاتوری ممکن است از شهروندان بخواهد از سیاست دور بمانند و فقط فرمان‌بردار باشند.<br /> <br /> اما جنبش تمامیت‌خواه می‌تواند خواهان مشارکت دائمی مردم در راهپیمایی‌ها، سازمان‌های حزبی، مراسم سیاسی، فعالیت‌های جمعی و کارزارهای ایدئولوژیک باشد.<br /> <br /> این مشارکت الزاماً داوطلبانه نیست و مرز میان مشارکت واقعی، فشار اجتماعی و اجبار می‌تواند از میان برود.<br /> <br /> == سازمان‌های توده‌ای ==<br /> <br /> حزب حاکم می‌تواند شبکه‌ای از سازمان‌های وابسته برای گروه‌های مختلف جامعه ایجاد کند.<br /> <br /> کودکان، نوجوانان، دانشجویان، زنان، کارگران و گروه‌های حرفه‌ای ممکن است در سازمان‌هایی قرار گیرند که فعالیت اجتماعی آنان را با اهداف حکومت پیوند می‌دهند.<br /> <br /> این ساختار می‌تواند جایگزین انجمن‌های مستقل شود.<br /> <br /> به این ترتیب، فرد برای فعالیت اجتماعی، حرفه‌ای و حتی تفریحی به شبکه‌هایی وارد می‌شود که با دولت یا حزب حاکم ارتباط دارند.<br /> <br /> == کنترل آموزش ==<br /> <br /> آموزش یکی از حوزه‌های مهم در پروژهٔ تمامیت‌خواهانه است.<br /> <br /> کتاب‌های درسی، برنامه‌های آموزشی، دانشگاه‌ها و سازمان‌های جوانان می‌توانند برای انتقال ایدئولوژی رسمی به نسل جدید به کار روند.<br /> <br /> هدف فقط آموزش وفاداری سیاسی نیست؛ حکومت ممکن است بخواهد برداشت کودکان و جوانان از تاریخ، اخلاق، جامعه و هویت را نیز شکل دهد.<br /> <br /> استقلال دانشگاه و آزادی پژوهش در چنین ساختاری محدود می‌شود، زیرا دانش نیز باید با چارچوب ایدئولوژیک سازگار باشد.<br /> <br /> == کنترل فرهنگ و هنر ==<br /> <br /> هنر در حکومت‌های تمامیت‌خواه می‌تواند به حوزه‌ای برای تبلیغات و مهندسی فرهنگی تبدیل شود.<br /> <br /> دولت ممکن است برخی سبک‌ها و موضوعات را تشویق و برخی دیگر را منحط، بورژوایی، ضدانقلابی یا دشمن فرهنگ ملی معرفی کند.<br /> <br /> در آلمان نازی، مفهوم «هنر منحط» برای طرد بخش‌هایی از هنر مدرن به کار رفت.<br /> <br /> در اتحاد شوروی نیز [[رئالیسم سوسیالیستی]] به الگوی رسمی هنر تبدیل شد.<br /> <br /> با وجود این فشارها، سیاست فرهنگی در این رژیم‌ها در همهٔ دوره‌ها ثابت نبود و میان کشورها تفاوت‌های مهمی وجود داشت.<br /> <br /> == کنترل اقتصاد ==<br /> <br /> فریدریش و برژینسکی کنترل متمرکز اقتصاد را یکی از شش ویژگی مدل کلاسیک تمامیت‌خواهی می‌دانستند.&lt;ref&gt;Carl J. Friedrich and Zbigniew K. Brzezinski, ''Totalitarian Dictatorship and Autocracy'', 21–22.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این ویژگی بیش از همه با اقتصاد برنامه‌ریزی‌شدهٔ شوروی انطباق داشت.<br /> <br /> در آلمان نازی، مالکیت خصوصی به‌طور کامل از میان نرفت، اما دولت بر جهت‌گیری اقتصاد، تولید نظامی، نیروی کار و تخصیص بسیاری از منابع مداخلهٔ گسترده داشت.<br /> <br /> این تفاوت نشان می‌دهد که «کنترل اقتصاد» در رژیم‌های مورد مطالعهٔ نظریهٔ تمامیت‌خواهی به شکل یکسان تحقق پیدا نکرد.<br /> <br /> == کنترل ابزارهای خشونت ==<br /> <br /> انحصار ابزارهای اجبار یکی از عناصر مدل فریدریش و برژینسکی است.<br /> <br /> ارتش، پلیس و دیگر نهادهای مسلح تحت کنترل حکومت قرار می‌گیرند و امکان شکل‌گیری نیروی مسلح مستقل از بین می‌رود.<br /> <br /> اما انحصار قانونی خشونت به‌تنهایی ویژگی تمامیت‌خواهی نیست؛ دولت‌های مدرن دموکراتیک نیز معمولاً انحصار قانونی استفاده از زور را در اختیار دارند.<br /> <br /> آنچه در مدل تمامیت‌خواهی اهمیت دارد، ترکیب این انحصار با حزب واحد، ترور، ایدئولوژی و کنترل دیگر حوزه‌های اجتماعی است.<br /> <br /> == نازیسم ==<br /> <br /> [[آلمان نازی]] از ۱۹۳۳ تا ۱۹۴۵ یکی از اصلی‌ترین نمونه‌ها در نظریه‌های کلاسیک تمامیت‌خواهی است.<br /> <br /> پس از رسیدن [[آدولف هیتلر]] به صدراعظمی، رژیم نازی به‌تدریج احزاب رقیب را از میان برد، سازمان‌های اجتماعی را تحت کنترل قرار داد و دستگاه گسترده‌ای از پلیس سیاسی، تبلیغات و سرکوب ایجاد کرد.<br /> <br /> ایدئولوژی نازی بر نژادپرستی، یهودستیزی، ملی‌گرایی افراطی و اصل رهبری استوار بود.<br /> <br /> پیگرد سازمان‌یافتهٔ یهودیان اروپا در جریان جنگ جهانی دوم به نسل‌کشی و [[هولوکاست]] انجامید.<br /> <br /> آرنت نازیسم را یکی از دو نمونهٔ اصلی سلطهٔ تمامیت‌خواه در تحلیل خود می‌دانست.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', 305–459.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == اصل رهبری در نازیسم ==<br /> <br /> یکی از عناصر ساختار نازی اصل ''Führerprinzip'' یا «اصل رهبری» بود.<br /> <br /> بر اساس این اصل، اقتدار از رأس هرم سیاسی به سطوح پایین منتقل می‌شد و وفاداری به رهبر جایگاه محوری داشت.<br /> <br /> اما پژوهش‌های تاریخی نشان داده‌اند که حکومت نازی در عمل همیشه یک بوروکراسی منظم و یکپارچه نبود.<br /> <br /> نهادهای دولتی، حزبی و امنیتی گاه دارای وظایف متداخل و رقابت‌های درونی بودند.<br /> <br /> این وضعیت با تحلیل آرنت دربارهٔ ساختار متداخل و سیال سازمان تمامیت‌خواه نیز ارتباط دارد.<br /> <br /> == استالینیسم ==<br /> <br /> [[استالینیسم]] به ساختار سیاسی و سیاست‌هایی گفته می‌شود که به‌ویژه در دوران رهبری [[ژوزف استالین]] در اتحاد شوروی شکل گرفتند.<br /> <br /> تمرکز قدرت در حزب کمونیست، برنامه‌ریزی اقتصادی متمرکز، جمعی‌سازی کشاورزی، تصفیه‌های سیاسی، نظام اردوگاه‌های کار اجباری و کیش شخصیت استالین از ویژگی‌های این دوره بودند.<br /> <br /> [[پاکسازی بزرگ]] در دههٔ ۱۹۳۰ موجب بازداشت، اعدام و زندانی‌شدن شمار بزرگی از مقام‌های حزبی، نظامیان و شهروندان شد.<br /> <br /> آرنت حکومت استالین را در کنار نازیسم نمونهٔ اصلی تمامیت‌خواهی می‌دانست.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', 305–479.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == گولاگ ==<br /> <br /> [[گولاگ]] نام شبکهٔ گستردهٔ اردوگاه‌ها و مستعمرات کار اجباری شوروی بود.<br /> <br /> زندانیان سیاسی و کیفری در این نظام نگهداری می‌شدند و در بخش‌های مختلف اقتصاد به کار گرفته می‌شدند.<br /> <br /> اردوگاه‌های شوروی و اردوگاه‌های نازی از نظر اهداف، ساختار و فرایندهای کشتار تفاوت‌های اساسی داشتند و نباید بدون تمایز تاریخی یکسان تلقی شوند.<br /> <br /> با این حال، اردوگاه در تحلیل آرنت از سلطهٔ تمامیت‌خواه جایگاهی مرکزی داشت، زیرا آن را فضایی برای نابودی حقوق، شخصیت حقوقی و خودانگیختگی انسان می‌دانست.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', 437–459.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == فاشیسم ایتالیا ==<br /> <br /> [[فاشیسم ایتالیا]] در شکل‌گیری خود اصطلاح «تمامیت‌خواه» نقش مهمی داشت.<br /> <br /> حکومت [[بنیتو موسولینی]] احزاب مخالف را محدود و سپس حذف کرد، آزادی مطبوعات را کاهش داد و ساختار تک‌حزبی ایجاد کرد.<br /> <br /> با این حال، دربارهٔ اینکه ایتالیای فاشیستی تا چه اندازه به «تمامیت‌خواهی کامل» در معنای آرنت یا مدل فریدریش و برژینسکی رسید، میان پژوهشگران اختلاف وجود دارد.<br /> <br /> نهادهایی مانند سلطنت، کلیسای کاتولیک و بخش‌هایی از ساختار اجتماعی استقلال نسبی خود را حفظ کردند.<br /> <br /> از این رو، برخی پژوهشگران میان آرمان یا ادعای تمامیت‌خواهانهٔ فاشیسم و میزان تحقق واقعی آن تمایز می‌گذارند.<br /> <br /> == چین مائوئیستی ==<br /> <br /> دربارهٔ [[چین]] در دوران [[مائو تسه‌تونگ]] نیز مفهوم تمامیت‌خواهی در ادبیات تطبیقی به کار رفته است.<br /> <br /> حزب کمونیست، ایدئولوژی مائوئیستی، بسیج گستردهٔ اجتماعی، کنترل رسانه‌ها و کارزارهایی مانند [[جهش بزرگ به جلو]] و [[انقلاب فرهنگی چین]] از عواملی هستند که موجب شده‌اند برخی پژوهشگران این دوره را با نظریهٔ تمامیت‌خواهی بررسی کنند.<br /> <br /> با این حال، دربارهٔ میزان انطباق تجربهٔ چین با مدل‌های کلاسیک اختلاف نظر وجود دارد.<br /> <br /> آرنت نیز در نوشته‌های خود دربارهٔ امکان کاربرد مفهوم تمامیت‌خواهی دربارهٔ چین مائوئیستی محتاط بود.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', rev. ed. (New York: Harcourt, Brace &amp; World, 1966), preface.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و اقتدارگرایی ==<br /> <br /> [[اقتدارگرایی]] و تمامیت‌خواهی مترادف نیستند.<br /> <br /> حکومت اقتدارگرا معمولاً رقابت سیاسی را محدود می‌کند و قدرت در آن در اختیار فرد یا گروهی محدود قرار دارد، اما ممکن است به حوزه‌هایی از زندگی خصوصی، اقتصادی یا اجتماعی استقلال نسبی بدهد.<br /> <br /> در مقابل، حکومت تمامیت‌خواه در تعریف کلاسیک دارای جاه‌طلبی بسیار گسترده‌تری برای سازمان‌دهی و تغییر جامعه است.<br /> <br /> خوان لینز در مطالعات رژیم‌های غیردموکراتیک، میان نظام‌های تمامیت‌خواه و اقتدارگرا تمایز گذاشت و محدودبودن تکثر، نوع ایدئولوژی، میزان بسیج سیاسی و ساختار رهبری را از عناصر مهم این تمایز دانست.&lt;ref&gt;Juan J. Linz, ''Totalitarian and Authoritarian Regimes'' (Boulder, CO: Lynne Rienner Publishers, 2000), 49–261.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == اقتدارگرایی و تکثر محدود ==<br /> <br /> در تحلیل لینز، رژیم‌های اقتدارگرا ممکن است نوعی «تکثر محدود» داشته باشند.<br /> <br /> برای نمونه، نهادهای مذهبی، بخش خصوصی، ارتش یا گروه‌های اجتماعی ممکن است استقلال محدودی حفظ کنند، مشروط بر آنکه سلطهٔ سیاسی حکومت را به چالش نکشند.<br /> <br /> در نظام تمامیت‌خواه کلاسیک، حکومت در پی محدودکردن شدیدتر چنین حوزه‌های مستقلی است.<br /> <br /> این تفاوت نشان می‌دهد که شدت سرکوب به‌تنهایی معیار کافی برای تمایز این دو نوع رژیم نیست.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و دیکتاتوری ==<br /> <br /> [[دیکتاتوری]] مفهومی گسترده‌تر از تمامیت‌خواهی است.<br /> <br /> هر نظام تمامیت‌خواه را می‌توان نوعی دیکتاتوری دانست، اما هر دیکتاتوری تمامیت‌خواه نیست.<br /> <br /> یک دیکتاتور ممکن است خواهان انحصار قدرت سیاسی باشد، اما در اقتصاد، مذهب، خانواده یا فرهنگ دخالت نسبتاً محدودی داشته باشد.<br /> <br /> در مقابل، پروژهٔ تمامیت‌خواهانه در تعریف کلاسیک در پی بازسازی این حوزه‌ها مطابق ایدئولوژی حکومت است.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و استبداد سنتی ==<br /> <br /> در استبداد سنتی، حاکم معمولاً خواهان اطاعت، مالیات و جلوگیری از شورش است.<br /> <br /> او ممکن است به اجتماعات مذهبی، خانواده‌ها، اصناف و رسوم محلی اجازه دهد در محدوده‌ای مستقل فعالیت کنند.<br /> <br /> تمامیت‌خواهی مدرن در نظریهٔ آرنت متفاوت است، زیرا می‌کوشد چنین حوزه‌های مستقل اجتماعی را نیز درون ساختار سیاسی خود جذب کند.<br /> <br /> از این رو، آرنت تمامیت‌خواهی را صرفاً شکل شدیدتری از استبداد نمی‌دانست، بلکه آن را پدیده‌ای کیفی و تاریخی جدید تلقی می‌کرد.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', 460–479.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و الیگارشی ==<br /> <br /> [[الیگارشی]] به تمرکز قدرت در دست گروهی محدود اشاره دارد.<br /> <br /> یک حکومت تمامیت‌خواه می‌تواند در رأس خود ساختاری الیگارشیک داشته باشد، اما دو مفهوم یکسان نیستند.<br /> <br /> الیگارشی دربارهٔ این پرسش است که «چه تعداد و چه گروهی قدرت را در اختیار دارند»، در حالی که تمامیت‌خواهی بیشتر به شیوه و دامنهٔ اعمال قدرت مربوط می‌شود.<br /> <br /> ممکن است یک الیگارشی علاقه‌ای به کنترل فرهنگ، عقاید و زندگی خصوصی مردم نداشته باشد؛ در حالی که نظام تمامیت‌خواه در شکل آرمانی خود چنین مرزی را به رسمیت نمی‌شناسد.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و نظام تک‌حزبی ==<br /> <br /> وجود [[نظام تک‌حزبی]] یکی از ویژگی‌های رایج رژیم‌های تمامیت‌خواه بوده است، اما هر نظام تک‌حزبی را نمی‌توان تمامیت‌خواه نامید.<br /> <br /> برای طبقه‌بندی یک نظام به‌عنوان تمامیت‌خواه باید مجموعه‌ای از ویژگی‌ها مانند ایدئولوژی فراگیر، بسیج، سرکوب، کنترل اطلاعات و میزان نفوذ حکومت در جامعه بررسی شود.<br /> <br /> همین تمایز یکی از دلایلی است که پژوهشگران در استفاده از اصطلاح تمامیت‌خواهی دربارهٔ حکومت‌های مختلف احتیاط می‌کنند.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و فاشیسم ==<br /> <br /> [[فاشیسم]] یک خانوادهٔ ایدئولوژیک و جنبش سیاسی تاریخی است، در حالی که تمامیت‌خواهی یک مفهوم برای طبقه‌بندی و تحلیل نوع حکومت است.<br /> <br /> برخی رژیم‌های فاشیستی دارای آرمان‌های تمامیت‌خواهانه بودند، اما میزان تحقق آنها متفاوت بود.<br /> <br /> همچنین رژیم‌هایی که فاشیستی نبودند، مانند اتحاد شوروی استالینی، در نظریه‌های کلاسیک در زمرهٔ حکومت‌های تمامیت‌خواه قرار گرفته‌اند.<br /> <br /> بنابراین «فاشیسم» و «تمامیت‌خواهی» دو مفهوم هم‌پوشان اما متمایزند.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و نازیسم ==<br /> <br /> [[نازیسم]] گونهٔ خاصی از فاشیسم آلمانی بود که نژادپرستی زیست‌شناختی، یهودستیزی، ملی‌گرایی افراطی، اصل رهبری و توسعه‌طلبی سرزمینی در آن نقش مرکزی داشتند.<br /> <br /> تمامیت‌خواهی مفهومی گسترده‌تر است و برای توضیح ساختار حکومت نازی در کنار دیگر نمونه‌های تاریخی مورد استفاده قرار گرفته است.<br /> <br /> از این رو، همهٔ ویژگی‌های نازیسم را نباید ویژگی ضروری هر نظام تمامیت‌خواه دانست.<br /> <br /> برای نمونه، نظریهٔ نژادی نازیسم ویژگی خاص آن رژیم بود، نه جزء ضروری تعریف عام تمامیت‌خواهی.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و کمونیسم ==<br /> <br /> رابطهٔ مفهوم تمامیت‌خواهی با [[کمونیسم]] از موضوعات مناقشه‌برانگیز تاریخ سیاسی سدهٔ بیستم بوده است.<br /> <br /> نظریه‌های کلاسیک تمامیت‌خواهی به‌ویژه اتحاد شوروی در دوران استالین را موضوع تحلیل قرار دادند.<br /> <br /> اما کمونیسم مجموعه‌ای گسترده از نظریه‌ها، جنبش‌ها و حکومت‌های تاریخی را شامل می‌شود و نمی‌توان مفهوم ایدئولوژیک کمونیسم را بدون تمایز با همهٔ رژیم‌هایی که خود را کمونیستی نامیده‌اند یکسان دانست.<br /> <br /> همچنین ساختار اتحاد شوروی پس از مرگ استالین دچار تغییراتی شد و همین مسئله بحث‌هایی دربارهٔ مفهوم «پس‌تمامیت‌خواهی» ایجاد کرد.<br /> <br /> == پس‌تمامیت‌خواهی ==<br /> <br /> برخی پژوهشگران برای توصیف رژیم‌هایی که از مرحلهٔ بسیج و ترور گستردهٔ تمامیت‌خواهانه فاصله گرفته‌اند اما همچنان ساختار تک‌حزبی و ایدئولوژیک خود را حفظ کرده‌اند از مفهوم «پس‌تمامیت‌خواهی» استفاده کرده‌اند.<br /> <br /> خوان لینز و آلفرد استپان این مفهوم را در مطالعات تطبیقی رژیم‌ها به کار بردند.&lt;ref&gt;Juan J. Linz and Alfred Stepan, ''Problems of Democratic Transition and Consolidation'' (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1996), 38–54.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در چنین نظام‌هایی ممکن است ایدئولوژی رسمی همچنان وجود داشته باشد، اما باور واقعی به آن کاهش یافته باشد؛ بسیج سیاسی کمتر شود و بوروکراسی جای ترور فراگیر را بگیرد.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و جامعهٔ مدنی ==<br /> <br /> [[جامعه مدنی]] مستقل یکی از حوزه‌هایی است که حکومت تمامیت‌خواه در پی محدودکردن آن است.<br /> <br /> انجمن‌ها، اتحادیه‌ها، رسانه‌ها، سازمان‌های مذهبی و گروه‌های حرفه‌ای مستقل می‌توانند میان فرد و دولت قرار گیرند و امکان کنش جمعی مستقل ایجاد کنند.<br /> <br /> از این رو، حکومت تمامیت‌خواه ممکن است چنین نهادهایی را منحل، ممنوع یا در سازمان‌های وابسته به حکومت ادغام کند.<br /> <br /> نابودی این فضای میانی، افراد را بیش از پیش مستقیماً در برابر دولت و حزب قرار می‌دهد.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و خانواده ==<br /> <br /> جاه‌طلبی تمامیت‌خواهانه می‌تواند حتی به حوزهٔ خانواده نیز گسترش یابد.<br /> <br /> سازمان‌های جوانان و آموزش ایدئولوژیک ممکن است وفاداری به حزب یا رهبر را بر پیوندهای خانوادگی مقدم نشان دهند.<br /> <br /> تشویق خبرچینی دربارهٔ اعضای خانواده یکی از افراطی‌ترین صورت‌های چنین سیاستی است.<br /> <br /> با این حال، پژوهش‌های تاریخی نشان می‌دهند که حتی حکومت‌های بسیار سرکوبگر نتوانسته‌اند زندگی خصوصی را به‌طور کامل کنترل کنند.<br /> <br /> فاصله میان آرمان «کنترل تمام‌عیار» و توان واقعی حکومت یکی از موضوعات مهم نقد نظریهٔ کلاسیک تمامیت‌خواهی است.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و زبان ==<br /> <br /> کنترل زبان می‌تواند بخشی از کنترل سیاسی باشد.<br /> <br /> اصطلاحات رسمی، شعارها و دسته‌بندی‌های ایدئولوژیک می‌توانند نحوهٔ توصیف واقعیت سیاسی را تحت تأثیر قرار دهند.<br /> <br /> برخی واژه‌ها ممنوع یا از معنای پیشین خود تهی می‌شوند و اصطلاحات جدیدی برای دشمنان، گروه‌های اجتماعی یا اهداف حکومت ساخته می‌شود.<br /> <br /> این مسئله در ادبیات نیز بازتاب گسترده‌ای داشته است؛ رمان ''۱۹۸۴'' اثر [[جورج اورول]] با مفهوم «نوگفتار» تصویری ادبی از پیوند زبان و سلطهٔ سیاسی ارائه می‌کند.&lt;ref&gt;George Orwell, ''Nineteen Eighty-Four'' (London: Secker &amp; Warburg, 1949).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی در ادبیات ==<br /> <br /> تجربهٔ حکومت‌های تمامیت‌خواه تأثیر عمیقی بر ادبیات سدهٔ بیستم گذاشت.<br /> <br /> ''۱۹۸۴'' جورج اورول، ''ظلمت در نیمروز'' اثر [[آرتور کوستلر]] و آثار نویسندگانی که تجربهٔ زندان، تبعید و سرکوب را روایت کرده‌اند از نمونه‌های مهم این حوزه‌اند.<br /> <br /> این آثار منابع نظری علوم سیاسی نیستند، اما در شکل‌دادن به تصور عمومی از نظارت، اعتراف اجباری، بازنویسی تاریخ و کنترل اندیشه تأثیر فراوان داشته‌اند.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و حقیقت ==<br /> <br /> رابطهٔ میان حقیقت و سیاست یکی از موضوعات مهم در اندیشهٔ آرنت است.<br /> <br /> حکومت‌های تمامیت‌خواه می‌توانند با تولید روایت‌های رسمی، حذف اطلاعات ناسازگار و تغییر مداوم گذشته، فضای مشترک واقعیت را تضعیف کنند.<br /> <br /> اگر شهروندان نتوانند بر مجموعه‌ای از واقعیت‌های مشترک توافق کنند، امکان داوری مستقل و گفت‌وگوی سیاسی دشوارتر می‌شود.<br /> <br /> از این منظر، آزادی رسانه، دسترسی به اطلاعات و امکان پژوهش مستقل فقط مسائل فرهنگی نیستند، بلکه با ساختار قدرت سیاسی ارتباط دارند.<br /> <br /> == ترس و خودسانسوری ==<br /> <br /> سرکوب همیشه نیازمند مداخلهٔ مستقیم پلیس نیست.<br /> <br /> اگر شهروندان تصور کنند سخنان یا رفتار آنان دائماً زیر نظر است، ممکن است خود پیشاپیش رفتار خود را محدود کنند.<br /> <br /> این پدیده به خودسانسوری منجر می‌شود.<br /> <br /> ترس همچنین می‌تواند روابط اجتماعی را تغییر دهد؛ افراد از گفت‌وگوی آزاد حتی با دوستان یا همکاران خودداری کنند و اعتماد عمومی کاهش یابد.<br /> <br /> به این ترتیب، اثر دستگاه سرکوب می‌تواند بسیار فراتر از شمار افرادی باشد که مستقیماً بازداشت یا مجازات می‌شوند.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و حقوق بشر ==<br /> <br /> تمامیت‌خواهی با نقض گستردهٔ بسیاری از حقوق بنیادین انسان ارتباط داشته است.<br /> <br /> آزادی بیان، آزادی انجمن، آزادی مذهب، حق مشارکت سیاسی، حق برخورداری از محاکمهٔ عادلانه و مصونیت از بازداشت خودسرانه از جمله حقوقی هستند که در حکومت‌های تاریخی مورد مطالعهٔ نظریهٔ تمامیت‌خواهی به‌شدت محدود شده‌اند.<br /> <br /> در مواردی مانند آلمان نازی، سیاست‌های حکومتی به نسل‌کشی و نابودی سازمان‌یافتهٔ گروه‌هایی از انسان‌ها انجامید.<br /> <br /> از این رو، مطالعهٔ تمامیت‌خواهی با تاریخ شکل‌گیری نظام بین‌المللی حقوق بشر پس از جنگ جهانی دوم نیز ارتباط دارد.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و تفکیک قوا ==<br /> <br /> [[تفکیک قوا]] با منطق تمرکز قدرت در نظام تمامیت‌خواه تعارض دارد.<br /> <br /> در یک نظام دارای تفکیک مؤثر قوا، نهادهای مقننه، اجرایی و قضایی می‌توانند تا اندازه‌ای یکدیگر را محدود کنند.<br /> <br /> در نظام تمامیت‌خواه، چنین استقلالی یا از میان می‌رود یا به‌شدت محدود می‌شود.<br /> <br /> دادگاه، پارلمان و دیگر نهادها ممکن است به ابزار اجرای سیاست حزب و رهبر تبدیل شوند.<br /> <br /> بنابراین وجود صوری چند نهاد دولتی به معنای وجود تفکیک واقعی قدرت نیست.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و حاکمیت قانون ==<br /> <br /> [[حاکمیت قانون]] مستلزم آن است که قدرت سیاسی در چارچوب قواعد عمومی و قابل پیش‌بینی اعمال شود.<br /> <br /> در حکومت تمامیت‌خواه، ارادهٔ سیاسی رهبر یا حزب می‌تواند بر قواعد حقوقی غلبه کند.<br /> <br /> حتی هنگامی که قوانین رسمی وجود دارند، دستگاه امنیتی ممکن است خارج از رویه‌های عادی قضایی عمل کند.<br /> <br /> در نتیجه، فرد نمی‌تواند مطمئن باشد که رعایت قانون برای مصون‌ماندن از مجازات کافی است.<br /> <br /> ترور تمامیت‌خواه در تحلیل آرنت دقیقاً از این جهت فراتر از استبداد قانونی یا سرکوب معمول سیاسی می‌رود.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و آزادی فردی ==<br /> <br /> پروژهٔ تمامیت‌خواهانه با استقلال فرد تعارض بنیادی دارد.<br /> <br /> آزادی در این زمینه فقط به معنای حق رأی نیست؛ آزادی اندیشه، وجدان، بیان، تشکل، انتخاب سبک زندگی و ایجاد روابط اجتماعی مستقل را نیز شامل می‌شود.<br /> <br /> اگر دولت مدعی تعیین حقیقت سیاسی، اخلاقی و تاریخی باشد، فضای تصمیم‌گیری مستقل فرد کاهش می‌یابد.<br /> <br /> در اندیشهٔ آرنت، نابودی خودانگیختگی انسان یکی از شدیدترین پیامدهای سلطهٔ تمامیت‌خواه است.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism'', 437–479.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و انقلاب ==<br /> <br /> برخی حکومت‌هایی که بعدها تمامیت‌خواه توصیف شدند از دل انقلاب‌ها یا بحران‌های عمیق سیاسی پدید آمدند.<br /> <br /> اما [[انقلاب]] به‌خودی‌خود به تمامیت‌خواهی منجر نمی‌شود.<br /> <br /> برای توضیح پیدایش چنین رژیم‌هایی باید عواملی مانند فروپاشی نهادهای پیشین، جنگ، ایدئولوژی، سازمان حزبی، خشونت سیاسی و ساختار اجتماعی بررسی شوند.<br /> <br /> آرنت نیز با توضیح تک‌علتی پیدایش تمامیت‌خواهی مخالف بود و از «تبلور» مجموعه‌ای از عناصر تاریخی سخن می‌گفت.<br /> <br /> == جنگ و تمامیت‌خواهی ==<br /> <br /> [[جنگ جهانی اول]] و پیامدهای آن در شکل‌گیری شرایط سیاسی اروپا در فاصلهٔ دو جنگ نقش مهمی داشتند.<br /> <br /> فروپاشی امپراتوری‌ها، بحران اقتصادی، بی‌ثباتی سیاسی، خشونت و جابه‌جایی جمعیت‌ها زمینه‌ای ایجاد کردند که جنبش‌های افراطی در آن رشد کردند.<br /> <br /> جنگ همچنین به گسترش ظرفیت دولت‌ها برای بسیج اقتصادی، کنترل اطلاعات و سازمان‌دهی جمعیت کمک کرد.<br /> <br /> با این حال، جنگ به‌تنهایی توضیح‌دهندهٔ پیدایش تمامیت‌خواهی نیست و بسیاری از کشورهایی که جنگ را تجربه کردند به نظام تمامیت‌خواه تبدیل نشدند.<br /> <br /> == فناوری و تمامیت‌خواهی ==<br /> <br /> فناوری در نظریهٔ کلاسیک تمامیت‌خواهی جایگاه مهمی دارد.<br /> <br /> رادیو، سینما، چاپ انبوه، سیستم‌های ثبت جمعیت و فناوری‌های نظامی و ارتباطی امکان کنترل و بسیج در مقیاسی بی‌سابقه را فراهم کردند.<br /> <br /> اما فناوری ذاتاً تمامیت‌خواه نیست.<br /> <br /> همان فناوری می‌تواند برای ارتباط آزاد، آموزش و نظارت عمومی بر حکومت نیز استفاده شود.<br /> <br /> مسئلهٔ اصلی ساختار سیاسی و نهادی‌ای است که فناوری در آن به کار گرفته می‌شود.<br /> <br /> == نظارت دیجیتال و بحث‌های جدید ==<br /> <br /> گسترش فناوری دیجیتال، هوش مصنوعی، پایگاه‌های دادهٔ عظیم و سامانه‌های تشخیص چهره بحث‌های تازه‌ای دربارهٔ ظرفیت دولت‌ها برای نظارت بر شهروندان ایجاد کرده است.<br /> <br /> این فناوری‌ها می‌توانند توانایی جمع‌آوری و تحلیل اطلاعات را بسیار فراتر از امکانات حکومت‌های سدهٔ بیستم افزایش دهند.<br /> <br /> با این حال، وجود فناوری نظارتی به‌تنهایی یک نظام را تمامیت‌خواه نمی‌کند.<br /> <br /> برای کاربرد مفهوم تمامیت‌خواهی باید ساختار سیاسی، میزان رقابت، آزادی‌های مدنی، استقلال نهادها، ایدئولوژی، سرکوب و شیوهٔ استفاده از فناوری در کنار یکدیگر بررسی شوند.<br /> <br /> == تفاوت تمامیت‌خواهی و نظارت گسترده ==<br /> <br /> نظارت گسترده می‌تواند در انواع مختلف حکومت وجود داشته باشد.<br /> <br /> در یک نظام دارای [[حاکمیت قانون]]، استفاده از ابزارهای نظارتی ممکن است تحت نظارت دادگاه، پارلمان و قوانین حفاظت از داده قرار گیرد.<br /> <br /> در نظام‌های سرکوبگر، همان ابزارها می‌توانند برای شناسایی مخالفان و کنترل سیاسی استفاده شوند.<br /> <br /> بنابراین فناوری ابزار است و ماهیت سیاسی آن به ساختار قدرت و محدودیت‌های قانونی وابسته است.<br /> <br /> == مقاومت در برابر تمامیت‌خواهی ==<br /> <br /> هیچ حکومت تاریخی نتوانسته است کنترل مطلق و کامل بر همهٔ افراد و روابط اجتماعی ایجاد کند.<br /> <br /> حتی در شدیدترین نظام‌های سرکوبگر، شکل‌هایی از مقاومت، فرار، حفظ فرهنگ مستقل، شبکه‌های خصوصی و نافرمانی وجود داشته است.<br /> <br /> مقاومت می‌تواند از فعالیت سازمان‌یافتهٔ سیاسی تا حفظ اطلاعات ممنوع، نوشتن مخفیانه، کمک به قربانیان یا خودداری از همکاری با دستگاه سرکوب گسترده باشد.<br /> <br /> همین فاصله میان آرمان کنترل کامل و واقعیت اجتماعی یکی از موضوعاتی است که در نقد مدل کلاسیک تمامیت‌خواهی مورد توجه قرار گرفته است.<br /> <br /> == نقد نظریهٔ کلاسیک تمامیت‌خواهی ==<br /> <br /> نظریهٔ کلاسیک تمامیت‌خواهی از دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ با انتقادهای متعددی روبه‌رو شد.<br /> <br /> برخی تاریخ‌نگاران استدلال کردند که این مدل بیش از حد بر ساختار حکومت مرکزی تمرکز می‌کند و تنوع، تعارض و بی‌نظمی درون رژیم‌ها را نادیده می‌گیرد.<br /> <br /> برخی دیگر معتقد بودند قرار دادن نازیسم و استالینیسم در یک مقوله ممکن است تفاوت‌های بنیادی ایدئولوژیک، اجتماعی و اقتصادی آنها را کم‌رنگ کند.<br /> <br /> همچنین استفادهٔ گسترده از اصطلاح «تمامیت‌خواه» در فضای [[جنگ سرد]] موجب شد منتقدان دربارهٔ آمیخته‌شدن مفهوم علمی با کاربردهای سیاسی هشدار دهند.&lt;ref&gt;Ian Kershaw and Moshe Lewin, eds., ''Stalinism and Nazism: Dictatorships in Comparison'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1997).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نقد مقایسهٔ نازیسم و استالینیسم ==<br /> <br /> مقایسهٔ نازیسم و استالینیسم یکی از بحث‌برانگیزترین بخش‌های نظریهٔ تمامیت‌خواهی بوده است.<br /> <br /> شباهت‌هایی مانند حکومت تک‌حزبی، رهبر قدرتمند، پلیس سیاسی، سانسور، تبلیغات و سرکوب گسترده امکان مقایسه را فراهم می‌کنند.<br /> <br /> اما تفاوت‌های بنیادی نیز وجود دارند.<br /> <br /> ایدئولوژی نازی بر سلسله‌مراتب نژادی و حذف زیستی گروه‌های تعریف‌شده بر اساس نژاد استوار بود؛ ایدئولوژی شوروی خود را بر مفاهیم طبقه و انقلاب اجتماعی بنا می‌کرد.<br /> <br /> ساختار اقتصادی، اهداف سیاست خارجی، نظام مالکیت و شیوه‌های سرکوب نیز تفاوت‌های مهمی داشتند.<br /> <br /> بنابراین مقایسهٔ این دو نظام به معنای یکسان‌دانستن آنها نیست.&lt;ref&gt;Ian Kershaw and Moshe Lewin, eds., ''Stalinism and Nazism: Dictatorships in Comparison''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == رویکرد تجدیدنظرطلب در تاریخ شوروی ==<br /> <br /> از دههٔ ۱۹۷۰، برخی تاریخ‌نگاران شوروی‌شناس مدل تمامیت‌خواهی را برای توضیح همهٔ جنبه‌های جامعهٔ شوروی ناکافی دانستند.<br /> <br /> آنان توجه بیشتری به تاریخ اجتماعی، روابط محلی، تعارض‌های درون بوروکراسی و نقش گروه‌های اجتماعی نشان دادند.<br /> <br /> این پژوهش‌ها نشان دادند که حتی حکومت استالین نیز نمی‌توانست همهٔ فرایندهای اجتماعی را از بالا و بدون اصطکاک کنترل کند.<br /> <br /> این نقد موجب شد مفهوم تمامیت‌خواهی از یک مدل جامع توضیح همهٔ جنبه‌های جامعه به یکی از چند چارچوب ممکن برای تحلیل قدرت تبدیل شود.<br /> <br /> == ریمون آرون ==<br /> <br /> [[ریمون آرون]]، فیلسوف و جامعه‌شناس سیاسی فرانسوی، از نظریه‌پردازانی بود که دربارهٔ دموکراسی و تمامیت‌خواهی بحث کرد.<br /> <br /> او بر نقش حزب انحصاری، ایدئولوژی رسمی، انحصار ابزارهای ارتباطی و اجبار، کنترل فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی و سیاسی‌شدن خطاهای فردی تأکید داشت.&lt;ref&gt;Raymond Aron, ''Democracy and Totalitarianism'', trans. Valence Ionescu (London: Weidenfeld and Nicolson, 1968).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> آرون نیز مانند دیگر نظریه‌پردازان کلاسیک می‌کوشید ویژگی‌هایی را مشخص کند که حکومت تمامیت‌خواه را از دیکتاتوری‌های محدودتر متمایز می‌سازند.<br /> <br /> == خوان لینز ==<br /> <br /> [[خوان لینز]] نقش مهمی در اصلاح طبقه‌بندی رژیم‌های غیردموکراتیک داشت.<br /> <br /> او میان تمامیت‌خواهی، اقتدارگرایی و گونه‌های دیگری از رژیم‌های سیاسی تمایز گذاشت.<br /> <br /> در چارچوب او، تمامیت‌خواهی با ایدئولوژی گسترده، بسیج سیاسی وسیع، حزب یا گروه حاکم سازمان‌یافته و محدودیت شدید تکثر مشخص می‌شود.&lt;ref&gt;Juan J. Linz, ''Totalitarian and Authoritarian Regimes'', 65–142.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این رویکرد کمک کرد که اصطلاح «تمامیت‌خواهی» به‌طور دقیق‌تر و محدودتر از واژهٔ عمومی «دیکتاتوری» به کار رود.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و دموکراسی ==<br /> <br /> [[دموکراسی]] و تمامیت‌خواهی در اصول بنیادی تفاوت دارند.<br /> <br /> دموکراسی بر رقابت سیاسی، امکان تغییر حکومت، آزادی بیان و تشکل، حقوق مخالفان و مشارکت شهروندان استوار است.<br /> <br /> تمامیت‌خواهی در تعریف کلاسیک در پی حذف رقابت مستقل و سازمان‌دهی جامعه در چارچوب یک ایدئولوژی و مرکز قدرت است.<br /> <br /> با این حال، نهادهای دموکراتیک صرفاً با وجود انتخابات تعریف نمی‌شوند. انتخابات بدون رقابت واقعی، رسانهٔ آزاد، حق تشکل و امکان انتقال قدرت نمی‌تواند همان کارکرد انتخابات در یک دموکراسی رقابتی را داشته باشد.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و تکثر ==<br /> <br /> [[پلورالیسم]] یا کثرت‌گرایی یکی از مفاهیمی است که با منطق تمامیت‌خواهی در تعارض قرار دارد.<br /> <br /> جامعهٔ متکثر دارای مراکز مختلف قدرت، انجمن‌ها، عقاید و سبک‌های زندگی است.<br /> <br /> نظام تمامیت‌خواه در شکل آرمانی خود می‌کوشد این استقلال را از میان ببرد و گروه‌های اجتماعی را درون ساختار سیاسی واحدی ادغام کند.<br /> <br /> از این منظر، آزادی انجمن‌ها و وجود مراکز مستقل قدرت اجتماعی مانعی در برابر تمامیت‌خواهی محسوب می‌شوند.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و فردیت ==<br /> <br /> تمامیت‌خواهی تنها مسئله‌ای دربارهٔ نهادهای سیاسی نیست؛ با مفهوم فردیت نیز ارتباط دارد.<br /> <br /> فرد مستقل قادر است دربارهٔ واقعیت داوری کند، با دیگران ارتباط برقرار کند و تصمیم‌هایی متفاوت از حکومت بگیرد.<br /> <br /> سلطهٔ تمامیت‌خواهانه در تحلیل آرنت می‌کوشد این استقلال را تضعیف کند.<br /> <br /> از این رو، دفاع از حریم خصوصی، آزادی وجدان و امکان ایجاد روابط مستقل اجتماعی بخشی از مسئلهٔ مقابله با تمرکز فراگیر قدرت است.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و ایران ==<br /> <br /> اصطلاح «تمامیت‌خواهی» در تحلیل‌های سیاسی دربارهٔ دوره‌های مختلف تاریخ معاصر ایران نیز به کار رفته است، اما دربارهٔ طبقه‌بندی دقیق نظام‌های سیاسی ایران با این مفهوم اتفاق نظر دانشگاهی وجود ندارد.<br /> <br /> برای استفادهٔ تحلیلی از این اصطلاح دربارهٔ ایران باید معیارهای مشخصی مانند نوع ایدئولوژی رسمی، ساختار رهبری، میزان تکثر سیاسی، نقش نهادهای انتخابی و غیرانتخابی، استقلال جامعهٔ مدنی، میزان کنترل اطلاعات و گسترهٔ سرکوب سیاسی بررسی شود.<br /> <br /> از آنجا که «تمامیت‌خواه» در منازعات سیاسی می‌تواند به‌عنوان برچسب ارزشی نیز استفاده شود، یک مقالهٔ دانشنامه‌ای باید میان کاربرد سیاسی این واژه و طبقه‌بندی نظری رژیم‌ها تمایز بگذارد.<br /> <br /> == جمهوری اسلامی و بحث تمامیت‌خواهی ==<br /> <br /> دربارهٔ ساختار [[جمهوری اسلامی ایران]] مفاهیم متفاوتی در ادبیات دانشگاهی و سیاسی به کار رفته است؛ از اقتدارگرایی و حکومت دینی تا رژیم هیبریدی، اقتدارگرایی انتخاباتی و دیگر صورت‌بندی‌ها. استفاده از مفهوم تمامیت‌خواهی دربارهٔ جمهوری اسلامی نیز وجود داشته، اما یک طبقه‌بندی مورد اجماع در ادبیات علوم سیاسی نیست.<br /> <br /> ساختار جمهوری اسلامی از نهادهای انتخابی مانند ریاست‌جمهوری و مجلس و نهادهای غیرانتخابی مانند [[رهبری جمهوری اسلامی ایران|رهبری]] و [[شورای نگهبان]] تشکیل شده است. قانون اساسی نیز اختیارات مهمی برای رهبری در نظر گرفته است.&lt;ref&gt;قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصول ۵۷، ۹۱، ۹۹ و ۱۱۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در تحلیل تطبیقی، وجود انتخابات محدود یا نهادهای چندگانه به‌تنهایی نه اثبات‌کنندهٔ دموکراسی و نه اثبات‌کنندهٔ تمامیت‌خواهی است. برای طبقه‌بندی باید میزان رقابت واقعی، استقلال نهادها، تکثر اجتماعی و سیاسی و دامنهٔ کنترل حکومت در دورهٔ مورد بررسی ارزیابی شود.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی دینی ==<br /> <br /> اصطلاح «تمامیت‌خواهی دینی» گاه برای توصیف ساختارهایی به کار می‌رود که در آنها یک تفسیر رسمی از دین با قدرت سیاسی انحصاری ترکیب می‌شود و حکومت می‌کوشد قوانین، فرهنگ و رفتار اجتماعی را مطابق آن سامان دهد.<br /> <br /> با این حال، وجود [[دین رسمی]] یا حضور دین در سیاست به‌تنهایی یک حکومت را تمامیت‌خواه نمی‌کند.<br /> <br /> برای استفادهٔ دقیق از این اصطلاح باید همان معیارهای کلی نظریهٔ تمامیت‌خواهی، مانند میزان انحصار قدرت، حذف تکثر، کنترل سازمان‌های مستقل، سرکوب و گسترهٔ مداخلهٔ ایدئولوژیک حکومت بررسی شوند.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و سکولاریسم ==<br /> <br /> تمامیت‌خواهی را نمی‌توان بر اساس دینی یا [[سکولاریسم|سکولار]] بودن ایدئولوژی حکومت تعریف کرد.<br /> <br /> برخی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های مورد مطالعهٔ نظریهٔ تمامیت‌خواهی دارای ایدئولوژی‌های سکولار بوده‌اند.<br /> <br /> در مقابل، یک دولت سکولار لزوماً دموکراتیک نیست و یک جامعهٔ دارای حضور گستردهٔ دین نیز لزوماً تمامیت‌خواه نیست.<br /> <br /> معیار اصلی در نظریهٔ تمامیت‌خواهی ساختار و دامنهٔ قدرت سیاسی است، نه صرفاً محتوای دینی یا غیردینی ایدئولوژی.<br /> <br /> == تمامیت‌خواهی و پساسکولاریسم ==<br /> <br /> [[پساسکولاریسم]] نیز نباید با بازگشت حکومت تمامیت‌خواه دینی یکسان دانسته شود.<br /> <br /> پساسکولاریسم، به‌ویژه در اندیشهٔ [[یورگن هابرماس]]، دربارهٔ چگونگی همزیستی شهروندان دینی و غیردینی در جامعه‌ای متکثر و دموکراتیک بحث می‌کند.<br /> <br /> در مقابل، تمامیت‌خواهی با حذف یا تابع‌کردن تکثر مستقل ارتباط دارد.<br /> <br /> از این رو، به‌رسمیت‌شناختن حضور دین در حوزهٔ عمومی با تحمیل یک جهان‌بینی واحد توسط حکومت تفاوت بنیادی دارد.<br /> <br /> == آیا کنترل کامل ممکن است؟ ==<br /> <br /> اصطلاح «تمامیت‌خواهی» ممکن است این تصور را ایجاد کند که حکومت واقعاً قادر است تمام زندگی اجتماعی را کنترل کند.<br /> <br /> اما هیچ رژیم تاریخی به چنین کنترل کاملی دست نیافته است.<br /> <br /> حتی در آلمان نازی و اتحاد شوروی استالینی، تعارض‌های نهادی، رفتارهای مستقل، مقاومت، بازارهای غیررسمی و روابط خصوصی وجود داشتند.<br /> <br /> به همین دلیل، برخی پژوهشگران تمامیت‌خواهی را بیشتر به‌عنوان «پروژه» یا «جاه‌طلبی سلطهٔ فراگیر» می‌فهمند تا وضعیتی که در آن کنترل مطلق واقعاً تحقق یافته باشد.<br /> <br /> این تمایز امکان می‌دهد میان هدف حکومت و توان واقعی آن فرق گذاشته شود.<br /> <br /> == نشانه‌های تحلیلی تمامیت‌خواهی ==<br /> <br /> برای بررسی اینکه یک نظام تا چه اندازه ویژگی‌های تمامیت‌خواهانه دارد، پژوهشگران معمولاً مجموعه‌ای از پرسش‌ها را مطرح می‌کنند.<br /> <br /> آیا یک ایدئولوژی رسمی مدعی حقیقت انحصاری است؟ آیا رقابت سیاسی مستقل امکان‌پذیر است؟ آیا رسانه‌ها و انجمن‌ها می‌توانند خارج از کنترل حکومت فعالیت کنند؟ آیا دستگاه امنیتی از محدودیت‌های حقوقی مؤثر برخوردار است؟ آیا حکومت در پی بسیج دائمی جامعه است؟ آیا نظام آموزشی و فرهنگی باید تابع ایدئولوژی رسمی باشد؟ آیا شهروندان می‌توانند بدون مجازات از عقاید رسمی فاصله بگیرند؟<br /> <br /> پاسخ به مجموعهٔ این پرسش‌ها برای تحلیل مفیدتر از آن است که تنها بر وجود یک رهبر قدرتمند یا سانسور تمرکز شود.<br /> <br /> == خطر کاربرد گستردهٔ اصطلاح ==<br /> <br /> یکی از مشکلات کاربرد عمومی «تمامیت‌خواهی» این است که گاه برای هر حکومت سرکوبگر یا هر سیاست محدودکننده‌ای استفاده می‌شود.<br /> <br /> چنین کاربردی می‌تواند تفاوت میان انواع رژیم‌های سیاسی را از بین ببرد.<br /> <br /> اگر هر سانسور، هر محدودیت سیاسی یا هر دولت قدرتمند «تمامیت‌خواه» نامیده شود، مفهوم توان توضیحی خود را از دست می‌دهد.<br /> <br /> به همین دلیل، علوم سیاسی میان دموکراسی، اقتدارگرایی، دیکتاتوری نظامی، سلطانیسم، نظام تک‌حزبی، پس‌تمامیت‌خواهی و تمامیت‌خواهی تمایز قائل می‌شود.<br /> <br /> == میراث نظری تمامیت‌خواهی ==<br /> <br /> نظریهٔ تمامیت‌خواهی یکی از مهم‌ترین مباحث علوم سیاسی سدهٔ بیستم بوده است.<br /> <br /> آثار آرنت، فریدریش، برژینسکی، آرون و لینز چارچوب‌های متفاوتی برای فهم رژیم‌هایی فراهم کردند که در پی کنترل گستردهٔ جامعه بودند.<br /> <br /> این نظریه همچنین بر مطالعهٔ تبلیغات، پلیس سیاسی، ایدئولوژی، حزب، جامعهٔ مدنی و رابطهٔ فرد و دولت تأثیر گذاشت.<br /> <br /> با وجود نقدهای فراوان، مفهوم تمامیت‌خواهی همچنان در پژوهش سیاسی و تاریخی استفاده می‌شود، اما کاربرد دقیق آن مستلزم تعریف روشن و توجه به تفاوت‌های تاریخی است.<br /> <br /> == اهمیت مفهوم تمامیت‌خواهی ==<br /> <br /> اهمیت مفهوم تمامیت‌خواهی در این است که توجه را از صرف تمرکز قدرت سیاسی به '''دامنه و هدف قدرت''' معطوف می‌کند.<br /> <br /> دیکتاتوری ممکن است خواهان اطاعت باشد؛ اما تمامیت‌خواهی در تعریف کلاسیک می‌کوشد جامعه را بر اساس یک طرح ایدئولوژیک بازسازی کند. به همین دلیل، رسانه، آموزش، فرهنگ، سازمان اجتماعی، اقتصاد و حتی هویت فردی می‌توانند به موضوع سیاست حکومت تبدیل شوند.<br /> <br /> [[هانا آرنت]] این پدیده را نوعی تازه از حکومت می‌دانست که در نازیسم و استالینیسم به صورت تاریخی ویژه‌ای ظهور کرد. فریدریش و برژینسکی کوشیدند آن را از طریق مجموعه‌ای از ویژگی‌های نهادی تعریف کنند و پژوهشگرانی مانند خوان لینز مرز میان تمامیت‌خواهی و دیگر انواع حکومت غیردموکراتیک را دقیق‌تر ساختند.&lt;ref&gt;Hannah Arendt, ''The Origins of Totalitarianism''; Carl J. Friedrich and Zbigniew K. Brzezinski, ''Totalitarian Dictatorship and Autocracy''; Juan J. Linz, ''Totalitarian and Authoritarian Regimes''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در عین حال، پژوهش‌های تاریخی نشان داده‌اند که هیچ حکومت تمامیت‌خواهی نتوانسته است جامعه را به‌طور کامل کنترل کند و تفاوت میان رژیم‌های قرارگرفته در این مقوله بسیار مهم است.<br /> <br /> از این منظر، تمامیت‌خواهی بیش از آنکه صرفاً نامی برای «حکومت بسیار بد یا سرکوبگر» باشد، مفهومی تحلیلی برای بررسی ترکیب ایدئولوژی، سازمان سیاسی، ترور، بسیج، کنترل اطلاعات و تلاش برای نابودی مراکز مستقل قدرت در جامعه است.<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> <br /> * [[اقتدارگرایی]]<br /> * [[دیکتاتوری]]<br /> * [[استبداد]]<br /> * [[الیگارشی]]<br /> * [[فاشیسم]]<br /> * [[نازیسم]]<br /> * [[استالینیسم]]<br /> * [[کمونیسم]]<br /> * [[دموکراسی]]<br /> * [[ایدئولوژی]]<br /> * [[پروپاگاندا]]<br /> * [[سانسور]]<br /> * [[کیش شخصیت]]<br /> * [[نظام تک‌حزبی]]<br /> * [[پلیس مخفی]]<br /> * [[جامعه مدنی]]<br /> * [[تفکیک قوا]]<br /> * [[حاکمیت قانون]]<br /> * [[حقوق بشر]]<br /> * [[پلورالیسم]]<br /> * [[هانا آرنت]]<br /> * [[ژوزف استالین]]<br /> * [[آدولف هیتلر]]<br /> * [[بنیتو موسولینی]]<br /> * [[هولوکاست]]<br /> * [[جنگ جهانی دوم]]<br /> * [[پساسکولاریسم]]<br /> <br /> == منابع == <br /> &lt;references /&gt;<br /> <br /> [[رده:تمامیت‌خواهی]]<br /> [[رده:علوم سیاسی]]<br /> [[رده:فلسفه سیاسی]]<br /> [[رده:جامعه‌شناسی سیاسی]]<br /> [[رده:نظام‌های سیاسی]]<br /> [[رده:اقتدارگرایی]]<br /> [[رده:دیکتاتوری]]<br /> [[رده:ایدئولوژی]]<br /> [[رده:مفاهیم سیاسی]]<br /> [[رده:تاریخ سیاسی سده بیستم]]<br /> {{DEFAULTSORT:تمامیت‌خواهی}}</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%AA%DB%8C&diff=93101 2026-09-20T20:03:50Z

<p>Alireza k h: /* جامعه‌شناسی، ایدئولوژی و اندیشهٔ سیاسی */</p> <hr /> <div>این صفحه، نقشهٔ موضوعی مقاله‌های پایه و حیاتی [[ایران‌پدیا]] است. مقاله‌ها بر اساس موضوع غالب، رابطهٔ معنایی و نقش آن‌ها در معماری محتوای دانشنامه طبقه‌بندی شده‌اند. این ساختار به کاربران و موتورهای جست‌وجو کمک می‌کند مسیر میان مقاله‌های مادر، زیرموضوع‌ها و مقاله‌های تخصصی را بهتر بشناسند.<br /> <br /> * پیوندهای قرمز، مقاله‌هایی هستند که هنوز ایجاد نشده‌اند؛ پیوندهای آبی به مقاله‌های موجود یا در حال تکمیل می‌رسند.<br /> * [[ایران‌پدیا:نوشتارهای برگزیده|نوشتارهای برگزیده]] با ({{FA-star}})، نوشتارهای عالی با ({{A-Class-icon}})، [[ایران‌پدیا:نوشتار خوب|نوشتارهای خوب]] با ({{GAicon}}) و نوشتارهای متوسط با ({{B-icon}}) مشخص شده‌اند.<br /> * برخی مقاله‌های چندموضوعی یا تکرارشده در فهرست مبدأ، برای حفظ تمام مدخل‌ها در این نسخه نیز نگه داشته شده‌اند.<br /> <br /> __TOC__<br /> <br /> == انقلاب‌ها، اعتراضات و جنبش‌های اعتراضی ==<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ مقاله‌های اصلی و رویدادها ===<br /> # [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]<br /> # [[خیزش دانشگاه‌ها در اسفند ۱۴۰۴]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ فهرست‌های استانی ===<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]<br /> # [[گالری شهیدان قیام ۱۴۰۴]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان تهران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کرمانشاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان لرستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان خوزستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان فارس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان گیلان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان مازندران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان سیستان و بلوچستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان البرز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان ایلام]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان قزوین]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان همدان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان مرکزی]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان آذربایجان شرقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان آذربایجان غربی]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان گلستان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان زنجان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان هرمزگان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کرمان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان یزد]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان قم]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان بوشهر]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان‌های خراسان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان اردبیل]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان چهارمحال و بختیاری]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در ٰاستان کهگیلویه و بویراحمد]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان سمنان]]<br /> # [[شهیدانی که محل شهادت آنها نامشخص است]]<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ (شماره۲)]]<br /> # [[کشتار در ملکشاهی ۱۴۰۴]]<br /> # [[حمله به بیمارستان خمینی ایلام]]<br /> # [[قطع اینترنت ایران در دی ۱۴۰۴]]<br /> # [[آتش‌نشان‌های شهید در اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ جان‌باختگان ===<br /> # [[داریوش انصاری بختیاروند]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسام خدایاری‌فرد]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[شایان اسدالهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا عظیم‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خداداد شیروانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وهاب موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی فلاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سجاد والامنش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد جلیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور مختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین بیاتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سروش سلیمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رسول کدیوریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا قنبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان بزرگی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرمحمد کوهکن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد نوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا امانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاها صفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احد ابراهیم‌پور عبدلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فارص (محسن) آقامحمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مقدسی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[لطیف کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مبین یعقوب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسیح جلیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد عیوضی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین مونسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل خالدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهمن فتاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکرم پیرگزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روبینا امینیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود ذات‌پرور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی امامی‌پور]]<br /> # [[منصوره حیدری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز منصوری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قاسم روستا]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین ربیعی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا مرادی‌عبدالوند]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مرادی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ولی‌دوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیاکو محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خالد ملایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی عزیزی جعفرآبادی]]<br /> # [[ابراهیم یوسفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روح‌الله ستاره مشتری]]<br /> # [[سامان نظری]]<br /> # [[محمدرضا گروهی]]<br /> # [[رضا رحمتی]]<br /> # [[مجتبی قربانی]]<br /> # [[فرهاد عیوضی دودرایی]]<br /> # [[مهدی سلحشور]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود موسوی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا کرمی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[علی کریمی باولکی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا صیدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بیات سبحانی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی قرباندوست]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی جهانبخش]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد غلامزاده نوشری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سونیا صالحی راد]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آرزو عابدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان علیزاده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم احمدپوریان]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسین میرزایی قلعه‌زنجیری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[برهان اسدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید صالحی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آرنیکا دباغ]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مرادی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین محمدزاده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل حیدری موصلو]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بهرامی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[نعیم عبداللهی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدین دولت‌خواه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی پرویزی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد گنجی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[یزدان افروغ]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزاد خیردار]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر فلاح]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سامان فتاحی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[شعله ستوده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا لشکری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا سمیع‌پور]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی لواسانی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بهنام درویش]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر شکری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر فرد]]<br /> # [[ابوالفضل طاووسی]]<br /> # [[ستایش شفیعی]]<br /> # [[دانیال سبزیکار]]<br /> # [[دیار پورچهریق]]<br /> # [[سیامک راشد]]<br /> # [[هولاکو ایوانی]]<br /> # [[ریبین مرادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[افسانه رضویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا حاجی مرادیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید ابراهیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدا حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ملینا اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نگین قدیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران رفیعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سمانه میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سورنا گلگون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سینا اشکبوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا بهلولی پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسین میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه علی‌محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[متین منتظرالظهور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مبین فیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نازلی جان‌پرور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا بنی‌عامریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال مصطفوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن مصطفوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پویا رستمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرنیا شاد بجارکناری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهره فاضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبنم فردوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمیله شفیعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[معین رنجبر (همایون)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد صالح ظریف‌مقدم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گل‌محمد شاهوزایی (شاهوزهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صنم پوربابایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زیبا دستجردی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسیح شاهوردی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ضیایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال دیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صالح محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌عباس زورقچیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه عباسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صالحه اکبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جعفر جاویدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد بیرانوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الهام طغیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهنام ایزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرش طلوع شیخ‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید مهدوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی میرجعفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین امام‌جمعه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهاران طاهرخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمهدی روستا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پارسا رحمتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی آرمند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن سماکوش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان شکورزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین عشقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مژگان عرفانی‌فر]]<br /> # [[مریم لقمانی]]<br /> # [[محمدحسین کیمیایی]]<br /> # [[گلاله محمودی‌آذر]]<br /> # [[مجتبی باباخانی]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ مقاله‌های اصلی و رویدادها ===<br /> # [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ ایران]]<br /> # [[جمعه خونین زاهدان]]<br /> # [[خیزش ایذه]]<br /> # [[چهلم حدیث نجفی]]<br /> # [[کوکتل مولوتف]]<br /> # [[انقلاب مخملی]]<br /> # [[نسل Z]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ جان‌باختگان ===<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۱]]<br /> # [[مهسا امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حدیث نجفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیکا شاکرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش محمودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قائمی‌فر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خدانور لجعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مونا نقیب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غزاله چلاوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کومار درافتاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان زمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیان پیرفلک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرنیکا قائم‌مقامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی عراقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حنانه کیاکجوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارینا اسماعیل‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیلار حقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاروان قادر شوکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرشاد شهیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما شفیق‌دوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسرا پناهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حسن‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرتین رحمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا سروری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسیم صدقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرین علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مینو مجیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سینا نادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا بهمنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سالار مجاوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هیمن حمزه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا شهپرنیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرشیا امام‌ قلی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عاطفه نعامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران سماک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمیدرضا روحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورش نیک‌نام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حامد سلحشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماهک هاشمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یلدا آقافضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدا رستمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هومن عبداللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین بساطی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نگین عبدالملکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید بادپا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید جواد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[برهان الیاسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امید زارع مؤیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی روزبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال پابندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزین معروفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما نوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهریار عادلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران بصیر توانا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شمال خدیری پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فایق مام قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمومن زندکریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سامان قادرپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل مولودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مختار فتحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان منبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید احمد شکراللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل امیرعطایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصوره سگوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد روحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرمیتا گراوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم رحیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمداقبال نایب‌زهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی احمدپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران شیخه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد میرموسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کمیل ابوالحسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیدجواد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عماد حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آریان مریدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسر شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل آدینه‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدف موحدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل شنبدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارینا ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کبری شیخه سقا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر بیرانوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن محمدپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر اعظمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شادمان احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دنیا فرهادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم اسماعیل‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حاجی رسول‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی زارع اشکذری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم آروین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق فولادی‌وندا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرزاد احمدی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران اکرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[متین نادرخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید مهدی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ اعدام‌شدگان ===<br /> # [[قاسم آبسته]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایوب کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[داوود عبداللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد زهره‌وند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر شیرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قبادلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمهدی کرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حسینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن شکاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال کاظمی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجیدرضا رهنورد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد سلیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید حسین‌نژاد حیدرانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجاهد کورکور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجید کاووسی‌فر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهلا و نسرین کعبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمیدرضا درخشنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران بهرامیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مونا محمودنژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عامر رامش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ساسان آزادوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محراب عبدالله‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالجلیل شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد عباسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عباس اکبری فیض‌آبادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشکان مالکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد محمدی‌نیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین حاتمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاهین واحدپرست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی فهیم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حامد ولیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان کیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم دولت‌آبادی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا میری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی رسولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدامین بیگلری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عارف خوشکار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد امینی دهاقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد زمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان اسفندیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گل‌محمد محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی خانکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین صفری حسین‌آبادی]]<br /> # [[ابوالفضل سپاهی بادجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آروین خیرخواهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهرام صادقی]]<br /> # [[قائم حسینی]]<br /> # [[مجید آدینه]]<br /> <br /> === دیگر اعتراضات، اعتصاب‌ها و جنبش‌ها ===<br /> # [[تظاهرات در ایران]]<br /> # [[تظاهرات قزوین ۱۳۷۳]]<br /> # [[حمله به کوی دانشگاه تهران (۱۸-۲۳ تیر ۱۳۷۸)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات ۱۳۸۸]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات کازرون]]<br /> # [[اعتراضات دی‌‌ماه ۱۳۹۶]]<br /> # [[اعتراضات دی‌‌ماه ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات لردگان ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات عراق ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات ۱۳۹۸ ایران]]<br /> # [[قیام تشنگان]]<br /> # [[مادران آبان]]<br /> # [[اعتصاب غذای زندانیان سیاسی - سه‌شنبه‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === جان‌باختگان دیگر اعتراضات ===<br /> # [[نیکتا اسفندانی]]<br /> # [[رامین پوراندرجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارو قهرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت ابراهیم‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید زینالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی صالحی]]<br /> # [[نوید افکاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید بهبودی]]<br /> # [[عبدالله لرستانی]]<br /> # [[مهدی نیکویی]]<br /> # [[حمزه بریهی]]<br /> # [[فرزاد انصاری‌فر]]<br /> # [[محسن محمدپور]]<br /> # [[آرشام ابراهیمی]]<br /> # [[پویا بختیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدجواد عابدی]]<br /> # [[پژمان قلی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد معین‌فر]]<br /> # [[مهدی دائمی]]<br /> # [[رضا معظمی گودرزی]]<br /> # [[فرهاد مجدم]]<br /> # [[پدرام جعفری]]<br /> # [[سجاد رضایی]]<br /> # [[صدف موحدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد طاهری]]<br /> # [[مینا شیخی]]<br /> # [[میلاد محققی]]<br /> # [[آذر میرزاپور زهابی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا انجوی]]<br /> # [[صانع ژاله]]<br /> # [[محمد مختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر هارون رشیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == مقاومت و اپوزیسیون ایران ==<br /> <br /> === سازمان‌ها، شوراها و ساختارهای مقاومت ایران ===<br /> # [[اپوزیسیون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رهبری ذی‌صلاح]]<br /> # [[پیام‌های مسعود رجوی]]<br /> # [[سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[شورای ملی مقاومت ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جبهه همبستگی ملی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سخنرانی مسعود رجوی در ۴ بهمن ۱۳۵۷]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طرح شورای ملی مقاومت درباره آزادی‌ها و حقوق زنان]]<br /> # [[طرح شورای ملی مقاومت ایران برای خودمختاری کردستان ایران]]<br /> # [[طرح صلح شورای ملی مقاومت]]<br /> # [[۳۰ مهر ۱۳۷۲ سالروز انتخاب مریم رجوی به عنوان رئیس جمهور دوران انتقال]]<br /> # [[طرح ده ماده‌ای مریم رجوی برای ایران فردا]]<br /> # [[نهضت عیاران]]<br /> # [[میلیشیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ترور زهرا رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[۵ مهر ۱۳۶۰]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جریان اپورتونیستی چپ نما در سازمان مجاهدین خلق (۱۳۵۴)]]<br /> # [[فراخوان به مسلح شدن جوانان توسط مسعود رجوی]]<br /> # [[کانون‌های شورشی]]<br /> # [[کمیسیون‌های شورای ملی مقاومت ایران]]<br /> # [[کتاب تشدید تروریسم و جنگ‌افروزی رژیم ایران]]<br /> # [[حمله تروریستی پشت آشان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار قرارگاه حبیب]]<br /> # [[عملکرد ۴۰ ساله‌ی مجاهدین خلق پس از انقلاب ضدسلطنتی]]<br /> # [[شورشگران]]<br /> # [[جبهه خلق و ضدخلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خط قرمز]]<br /> # [[افشای طرح کویر]]<br /> # [[راه‌حل سوم]]<br /> # [[فراخوان کمیته دوستان ایران آزاد در کشورهای نوردیک]]<br /> # [[قطعه‌ی ۴۱ بهشت زهرا]]<br /> # [[گزارش تحقیقات سایبری تردستون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تهاجم کانون‌های شورشی به بیت خامنه‌ای]]<br /> # [[اعلام دولت موقت توسط شورای ملی مقاومت ایران]]<br /> <br /> === رهبری، مسئولان و تشکیلات مجاهدین خلق ===<br /> # [[مسئول اول سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[تشکیلات مجاهدین خلق ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورای رهبری مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[شورای مرکزی مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[مسئول اول سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[هژمونی زنان در سازمان مجاهدین خلق ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تاریخچه و رویدادهای سازمان مجاهدین خلق ===<br /> # [[فاز سیاسی فاز نظامی]]<br /> # [[عاشورای مجاهدین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[۴ خرداد ۱۳۵۱ شهادت بنیانگذاران سازمان مجاهدین خلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ضربه اول شهریور ۵۰ به مجاهدین]]<br /> # [[ضربه ۱۲ اردیبهشت ۱۳۶۱]]<br /> # [[فاز سیاسی فاز نظامی]]<br /> # [[کودتای ۱۷ ژوئن ۲۰۰۳]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب ایدئولوژیک درونی مجاهدین]]<br /> # [[عملیات جاری]]<br /> # [[کاندیداتوری مسعود رجوی]]<br /> # [[خروج نام سازمان مجاهدین خلق ایران از لیست تروریستی انگلستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خروج نام مجاهدین از فهرست تروریستی اتحادیه اروپا]]<br /> # [[خروج نام سازمان مجاهدین از لیست تروریستی آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حکم شورای حکومتی عراق علیه مجاهدین خلق]]<br /> # [[قرارداد آتش‌بس بین مجاهدین و آمریکا]]<br /> # [[پرواز مسعود رجوی از تهران به پاریس]]<br /> # [[عزیمت مسعود رجوی از پاریس به عراق]]<br /> <br /> === عملیات و فعالیت‌های ارتش آزادی‌بخش ملی ایران ===<br /> # [[ارتش آزادی‌بخش ملی ایران]]<br /> # [[عملیات آفتاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عملیات چلچراغ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عملیات فروغ جاویدان]]<br /> # [[عملیات مروارید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مؤسسان پنجم ارتش آزادی‌بخش]]<br /> # [[بمباران قرارگاه‌های مجاهدین در کوت و جلولا]]<br /> # [[رژه ارتش آزادیبخش ملی ایران]]<br /> # [[جنگ آلان]]<br /> <br /> === قرارگاه اشرف، لیبرتی و انتقال به آلبانی ===<br /> # [[قرارگاه لیبرتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف ۳]]<br /> # [[قرارگاه اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله نیروهای ارتش عراق به قرارگاه اشرف ۶ و ۷ مرداد ۱۳۸۸]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله نیروهای ارتش عراق به قرارگاه اشرف ۱۹ فروردین ۱۳۹۰]]<br /> # [[قتل عام ۱۰ شهریور ۱۳۹۲ اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انتقال اعضای سازمان مجاهدین خلق به آلبانی]]<br /> <br /> === گردهمایی‌ها، تظاهرات و کنفرانس‌های مقاومت ===<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در استادیوم امجدیه ۲۲ خرداد ۱۳۵۹]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی آزادی، فلسفه‌ی انقلاب]]<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در تبریز]]<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در رشت]]<br /> # [[گردهمایی آینده انقلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات ۳۰ خرداد ۱۳۶۰]]<br /> # [[تظاهرات مادران ۱۳۶۰]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی جهانی ایران آزاد ۱۴۰۰]]<br /> # [[گردهمایی سالانه مجاهدین]]<br /> # [[تظاهرات استکهلم ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات لندن ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات واشنگتن]]<br /> # [[تظاهرات بروکسل]]<br /> # [[تظاهرات برلین ۱۳۹۸]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد آبان ۱۴۰۰ - واشینگتن]]<br /> # [[تظاهرات پاریس ۱۴۰۱]]<br /> # [[سفر مریم رجوی به ایتالیا ۱۴۰۲]]<br /> # [[کنفرانس درباره نسل کشی در قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[کنفرانس سیاست جدید]]<br /> # [[کنفرانس مقاومت ایران در پارلمان اروپا (۱۴۰۴)]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد در پارلمان ایتالیا]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد ۱۴۰۴ ایتالیا (رم)]]<br /> # [[کنفرانس «ایران به‌پاخاسته در مقابل رژیم اعدام‌ها»]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در بروکسل (۱۴۰۴)]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در نیویورک (۱‍۴۰۴)]]<br /> # [[کنفرانس برلین (۲۰۲۵)]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان انگلستان- آبان ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس برلین آبان ۱۴۰۴]]<br /> # [[اجلاس پارلمان اروپا در ۱۹ آذر ۱۴۰۴ (۱۰ دسامبر ۲۰۲۵)]]<br /> # [[دومین اجلاس پارلمان اروپا در روز جهانی حقوق بشر]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان فرانسه آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس کنگره آمریکا آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس دوحزبی سنای آمریکا آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات بزرگ برلین - ۱۸ بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس ایران: چشم‌انداز تغییر - ۱۹ بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات مونیخ در ۲۴ بهمن ۱۴۰۴ (۱۳ فوریه ۲۰۲۶)]]<br /> # [[کنفرانس بین‌المللی زنان در آستانه ۸ مارس ۲۰۲۶]]<br /> # [[کنفرانس آنلاین مریم رجوی با شخصیت‌های سیاسی- ۱۴اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در واشنگتن- ۱۶اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در پاریس- ۱۶اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس حقوق بشر در ژنو-۲۱ اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس در پارلمان انگلستان]]<br /> # [[تظاهرات پاریس؛ اعتراض جهانی به اعدام]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان انگلستان، ۸اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات واشنگتن ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی جهانی ایران آزاد ۲۰۲۶]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کنفرانس بین‌المللی دادخواهی قتل‌عام ۱۳۶۷ ـ ۱۴ شهریور]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در پاریس ـ ۲۱ شهریور ۱۴۰۵]]<br /> <br /> === حمایت‌های بین‌المللی، بیانیه‌ها و قطعنامه‌ها ===<br /> # [[بیانیه ملی ایرانیان]]<br /> # [[بیانیه ملی ایرانیان]]<br /> # [[جایزه خدمات بشردوستانه بین‌المللی هندوستان]]<br /> # [[قطعنامه ۱۰۰ کنگره آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گروه پارلمانی دفاع از حقوق و حفاظت اشرف ۳ در کنگره آمریکا]]<br /> # [[قطعنامه ۱۱۴۸ کنگره آمریکا]]<br /> # [[قطعنامه ۱۶۶ کنگره آمریکا]]<br /> # [[نامه سرگشاده «کمیته آلمانی همبستگی برای ایران آزاد»]]<br /> # [[بیانیه اکثریت سنای ایتالیا]]<br /> # [[نامه‌ی ۴۵ شخصیت‌ بین‌المللی به رهبران جهان و رؤسای پارلمان‌]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۳۰۰ گروه پارلمانی، اتحادیه کارگری، شخصیت سیاسی، حقوقی و مدنی]]<br /> # [[نامه مشترک ۱۰۲ برنده جایزه نوبل به دبیرکل سازمان ملل متحد]]<br /> # [[هفتاد‌ودومین قطعنامه سازمان ملل متحد]]<br /> # [[بیانیه حمایت برندگان نوبل از قیام ۱۴۰۴]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قطعنامه پارلمان اروپا- ۲۳بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[بیانیه حمایت شخصیت‌های جهانی از دولت موقت]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۵۷ برنده جایزه نوبل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نامه ۳۰۹شخصیت به دبیر کل سازمان ملل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قطعنامه پارلمان اروپا - ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیانیه جوانان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیانیه ۳۰۰۰ شخصیت بین‌المللی]]<br /> <br /> === رسانه‌ها، منابع مالی و پایگاه اجتماعی مقاومت ===<br /> # [[نشریه مجاهد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منابع مالی مجاهدین خلق]]<br /> # [[پایگاه اجتماعی مجاهدین خلق]]<br /> # [[شیطان سازی علیه مجاهدین خلق]]<br /> # [[گلریزان همیاری]]<br /> # [[رادیو صدای مجاهد]]<br /> <br /> === احزاب و سازمان‌های اپوزیسیون ایران ===<br /> # [[جبهه ملی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حزب دموکرات کردستان ایران]]<br /> # [[حزب کومله]]<br /> # [[حزب توده ایران]]<br /> # [[سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر]]<br /> # [[کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی-اتحادیه ملی]]<br /> # [[سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران]]<br /> # [[انشعابات سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران]]<br /> # [[سازمان خبات انقلابی کردستان ایران]]<br /> # [[حزب آزادی کردستان]]<br /> # [[حزب دموکرات کردستان (لاده‌ران)]]<br /> # [[حزب کمونیست ایران]]<br /> # [[حزب کمونیست ایران (مارکسیست-لنینیست-مائوئیست)]]<br /> # [[حزب کمونیست کارگری ایران]]<br /> # [[حزب کمونیست کارگری ایران - حکمتیست]]<br /> # [[حزب کار ایران (توفان)]]<br /> # [[پژاک]]<br /> # [[جنبش دانشجویی]]<br /> # [[کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی-اتحادیه ملی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حزب رستاخیز]]<br /> # [[نهضت آزادی]]<br /> # [[جیش العدل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جبهه آزادیبخش ملی الجزایر]]<br /> # [[ارتش آزادیبخش ملی الجزایر]]<br /> # [[اخوان‌المسلمین]]<br /> <br /> === نظامیان و پرسنل ارتش هوادار مجاهدین ===<br /> # [[پرسنل ارتش هوادار مجاهدین]]<br /> # [[سرهنگ خلبان بهزاد معزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سروان خلبان مصطفی وجدانی طباطبایی]]<br /> <br /> == حقوق بشر، سرکوب و زندان ==<br /> <br /> === اعدام، کشتار و شکنجه ===<br /> # [[سرکوب کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محاکمه اسدالله اسدی]]<br /> # [[قتل‌های زنجیره‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشتار در نیزار ماهشهر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرونده خانه اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل داریوش مهرجویی و همسرش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشتار حجاج در مکه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل زیر شکنجه]]<br /> # [[سرکوب در ایران]]<br /> <br /> === قتل‌عام زندانیان سیاسی و جنبش دادخواهی ===<br /> # [[هیئت مرگ]]<br /> # [[قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[گورستان خاوران]]<br /> # [[قتل‌عام در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[هیئت مرگ]]<br /> # [[راهرو مرگ]]<br /> # [[گزارش جاوید رحمان درباره قتل عام۱۳۶۰ و ۱۳۶۷]]<br /> <br /> === حقوق بشر و حقوق بین‌الملل ===<br /> # [[نقض حقوق بشر در ایران]]<br /> # [[قطعنامه‌های حقوق‌بشر علیه رژیم ایران]]<br /> # [[نسل‌کشی]]<br /> # [[شکنجه]]<br /> # [[اعدام در ایران]]<br /> # [[زندانیان سیاسی در حکومت شاه]]<br /> # [[روز جهانی کارگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصل عدم توسل به زور]]<br /> # [[انجمن حقوق بین‌الملل]]<br /> # [[حق تعیین سرنوشت]]<br /> # [[تمامیت ارضی]]<br /> # [[حقوق بین‌الملل]]<br /> # [[حقوق بین‌المللی بشردوستانه]]<br /> # [[روز جهانی آزادی مطبوعات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قانون پناهندگی]]<br /> # [[قرارداد وین درباره روابط سیاسی]]<br /> # [[کنوانسیون برن برای حمایت از آثار ادبی و هنری]]<br /> # [[کنوانسیون ژنو]]<br /> # [[مداخله بشردوستانه]]<br /> # [[مصونیت دیپلماتیک]]<br /> # [[اعلامیه جهانی حقوق بشر]]<br /> # [[آزادی]]<br /> # [[آزادی بیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی رسانه]]<br /> # [[آزادی از ترس]]<br /> # [[بازداشت موقت]]<br /> # [[برابری در برابر قانون]]<br /> # [[حریم شخصی]]<br /> # [[حق درخواست]]<br /> # [[حقوق بشر (انسان)]]<br /> # [[خانه امن]]<br /> # [[دفاع مشروع]]<br /> # [[روز حقوق بشر]]<br /> # [[روز جهانی ناپدیدشدگان]]<br /> # [[سازمان مردم‌نهاد]]<br /> # [[شورای حقوق‌بشر سازمان ملل متحد]]<br /> # [[فعال حقوق بشر]]<br /> # [[گزارشگر ویژه حقوق بشر]]<br /> # [[فصل هفتم منشور سازمان ملل متحد]]<br /> # [[مهاجرت آزاد]]<br /> # [[میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی]]<br /> # [[میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی]]<br /> # [[حقوق طبیعی]]<br /> # [[حق انقلاب]]<br /> # [[احکام دینی]]<br /> # [[تفتیش عقاید]]<br /> # [[جنایت علیه بشریت]]<br /> # [[فتوا]]<br /> # [[فتوای قتل عام زندانیان سیاسی]]<br /> # [[بغی]]<br /> # [[محاربه]]<br /> # [[حاکم شرع]]<br /> # [[استرداد]]<br /> # [[شکنجه دولتی]]<br /> # [[استقلال قضایی]]<br /> # [[دادگاه قانون اساسی]]<br /> # [[قطعنامه ۲۰۲۵ شورای حکام آژانس]]<br /> # [[دفاعیات کنت لوئیس]]<br /> # [[بیانیه گروه هفت و همکاران آن در محکومیت سرکوب فرامرزی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[شکایت کیفری علیه کاظم غریب‌آبادی]]<br /> <br /> === زندان‌ها و بازداشتگاه‌ها ===<br /> # [[زندان اوین]]<br /> # [[زندان قصر]]<br /> # [[زندان قزلحصار]]<br /> # [[زندان گوهردشت]]<br /> # [[زندان کهریزک]]<br /> # [[زندان دیزل‌آباد]]<br /> # [[زندان یونسکو]]<br /> # [[زندان قزل‌قلعه]]<br /> # [[زندان فشافویه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زندان قرچک]]<br /> # [[زندان تهران بزرگ]]<br /> # [[زندان حشمتیه]]<br /> # [[زندان سراوان]]<br /> # [[زندان زابل]]<br /> # [[زندان مرکزی مشهد]]<br /> # [[زندان عادل‌آباد شیراز]]<br /> # [[زندان خورین]]<br /> # [[زندان تبریز]]<br /> # [[زندان مرکزی اورمیه]]<br /> # [[زندان فجر دزفول]]<br /> # [[زندان دستگرد اصفهان]]<br /> # [[زندان شیبان اهواز]]<br /> # [[زندان صیدنایا]]<br /> # [[زندان لاکان رشت]]<br /> # [[زندان قرچک ورامین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == اشخاص و زندگی‌نامه‌ها ==<br /> <br /> === کنشگران، زندانیان سیاسی و چهره‌های اجتماعی ===<br /> # [[کاظم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین نقدی]]<br /> # [[محسن دگمه‌چی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزاد کمانگر]]<br /> # [[شیرین علم‌هولی]]<br /> # [[ستار بهشتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم رسولی]]<br /> # [[سید ابراهیم رسولی]]<br /> # [[مجید اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی حاج‌آقایی]]<br /> # [[حاج خلیل رضایی]]<br /> # [[احسان فتاحیان]]<br /> # [[ارژنگ داوودی]]<br /> # [[زهرا صفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد کرد زنگنه]]<br /> # [[فاطمه مثنی]]<br /> # [[کیانوش زندی]]<br /> # [[زهرا کاظمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروغ تقی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرستو معینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گلرخ ایرایی]]<br /> # [[سهیل عربی]]<br /> # [[آرش صادقی]]<br /> # [[مریم اکبری منفرد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیره جلالی]]<br /> # [[آتنا دائمی]]<br /> # [[هاشم خواستار]]<br /> # [[حسین سودمند]]<br /> # [[ناصر فهیمی]]<br /> # [[داریوش فروهر]]<br /> # [[پروانه مجد اسکندری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یحیی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هدی صابر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه فارسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زینب جلالیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انورخضری]]<br /> # [[ادریس جمشیدزهی]]<br /> # [[شریفه محمدی]]<br /> # [[وریشه مرادی]]<br /> # [[پخشان عزیزی]]<br /> # [[حاج خلیل رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی یونسی]]<br /> # [[امیرحسین مرادی]]<br /> # [[منوچهر فلاح]]<br /> # [[احسان فریدی]]<br /> # [[علیرضا شریعت‌پناهی]]<br /> # [[مسعود جامعی]]<br /> # [[فرشاد اعتمادی‌فر]]<br /> # [[آرمین (احسان) خدایاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا مرداسی (حمیداوی)]]<br /> # [[حافظ فروحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرمان صادقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن بیت عبدالله]]<br /> # [[سعید عباسی]]<br /> # [[الهه فولادی]]<br /> # [[یعقوب درخشان]]<br /> # [[زینب همرنگ سیدبگلو]]<br /> # [[ارغوان فلاحی]]<br /> # [[معصومه (شیوا) اسماعیلی]]<br /> # [[پژمان توبره‌ریزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سمیه رشیدی]]<br /> # [[غلامحسین کلبی]]<br /> # [[محمدجواد وفایی ثانی]]<br /> # [[محمد معصوم شاهی]]<br /> # [[زهرا شهباز طبری]]<br /> # [[رضا عبدالی]]<br /> # [[کریم خجسته]]<br /> # [[خسرو علیکردی]]<br /> # [[شاهین ذوقی‌تبار]]<br /> # [[خسرو رهنما]]<br /> # [[احسان رستمی]]<br /> # [[ربابه ماسوری]]<br /> # [[علی معزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور جمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود مسجودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا کمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فتح‌الله آوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عیسی چاری]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انقلابیون و اعضای مقاومت ایران ===<br /> # [[محمدعلی جابرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرپرویز پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی میهندوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کریم(محراب)رشیدی]]<br /> # [[ناصر صادق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف ربیعی]]<br /> # [[موسی خیابانی]]<br /> # [[آذر رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر مقدم]]<br /> # [[احمد (عبدالله) کلاهدوز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش سیفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهناز کلانتری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سوسن میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فضل‌الله تدین چهارسوقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بازرگانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم ذوالانوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی جوان خوشدل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شکرالله مشکین فام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجید شریف واقفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی صمدیه لباف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهر احمدزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود احمدزاده]]<br /> # [[احمد رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود عسگری‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی باکری]]<br /> # [[محمود قائمشهر]]<br /> # [[بهجت تیفتکچی]]<br /> # [[رسول مشکین‌فام]]<br /> # [[محمود شامخی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا سعادتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ضابطی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین رضایی]]<br /> # [[طاهره طلوع]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا خسروی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گوهر ادب‌آواز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سکینه چاقوساز]]<br /> # [[معصومه کبیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صارمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جعفر کاظمی]]<br /> # [[منیره رجوی]]<br /> # [[حجت زمانی]]<br /> # [[ثریا ابوالفتحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[معصومه عضدانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالرضا رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف احمدی]]<br /> # [[سیاوش سیفی]]<br /> # [[ابراهیم ذاکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ندا حسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدیقه مجاوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولی‌الله فیض مهدوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه مصباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی شفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر اکبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلیل گادانی]]<br /> # [[زهره قائمی]]<br /> # [[گیتی گیوه‌چینیان زاده]]<br /> # [[ابراهیم ذاکری]]<br /> # [[محمد سیدی کاشانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین مدنی]]<br /> # [[مسعود رجوی]]<br /> # [[مریم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مریخی]]<br /> # [[مهدی ابریشمچی]]<br /> # [[محمد سید المحدثین]]<br /> # [[محمد علی توحیدی]]<br /> # [[فهیمه اروانی]]<br /> # [[مژگان پارسایی]]<br /> # [[زهره اخیانی]]<br /> # [[صدیقه حسینی]]<br /> # [[مهوش سپهری]]<br /> # [[بهشته شادرو]]<br /> # [[شهرزاد حاج‌سیدجوادی]]<br /> # [[گیتی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حیاتی]]<br /> # [[محمود عطایی]]<br /> # [[محمود عضدانلو]]<br /> # [[محمد حنیف نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید محسن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اصغر بدیع زادگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین پارسیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن جزنی]]<br /> # [[اسماعیل شریف‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز دهقانی]]<br /> # [[ابوالحسن خانعلی]]<br /> # [[شکرالله پاکنژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خسرو روزبه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرپرویز پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر صفایی فراهانی]]<br /> # [[خسرو گلسرخی]]<br /> # [[میرزا کوچک‌ خان جنگلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ستارخان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مادر ذاکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آراسته قلی‌وند]]<br /> # [[عالیه بازرگان]]<br /> # [[محترم ایجه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود بنی‌هاشمی]]<br /> # [[عباس عمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد رئوف بشردوست]]<br /> # [[داریوش سلحشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه احمدی اسکویی]]<br /> # [[محمدحسین جنتی لادانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کرامت‌الله دانشیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزیز رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود فرشچی]]<br /> # [[مجید کاووسی‌فر]]<br /> # [[سعید سنگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رامین حسین‌پناهی]]<br /> # [[عباس مدرسی‌فر]]<br /> # [[عبدالرحمان قاسملو]]<br /> # [[حمیرا اشراق]]<br /> # [[فضیلت علامه حائری]]<br /> # [[حیدر قربانی]]<br /> # [[محسن محمدباقر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته اسفندیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عفت حداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم گلزاده غفوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[راضیه کرمانشاهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عذرا علوی طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد زیبرم]]<br /> # [[بتول رجایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسترن عظیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گداعلی صابر مطلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسین سیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود بریسمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن نگهبان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید ماسوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن معصومی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی قره‌اوغلانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر باباعلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کریم جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالرحیم احراری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حسن‌ کاویار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی یونسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شکرالله ربیعی]]<br /> # [[امیرحسین مرادی]]<br /> # [[سید علی نبوی چاشمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم باقرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین حبیبی]]<br /> # [[عباس مفتاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گیتی‌السادات جوزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن ضیاظریفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرنوش ابراهیمی روشن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا گلی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پروانه پیوستگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود شکیبانژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یحیی شجاعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حمزه لوئیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی نجاتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حوا برزگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهرزاد مرشدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نصرت رمضانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی حسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز احسانی اسلاملو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صبا هفت‌ برادران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صمد بهرنگی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ اعظمی لرستانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الله‌قلی خان جهانگیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین جهانگیری]]<br /> # [[شهلا حریری مطلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا معدنچی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین نقدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم هژبریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمالک علوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا خالقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا مسعودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد رضا شادبختی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاهپور علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وحید بنی عامریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پویا قبادی بیستونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک علیپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکبر (شاهرخ) دانشورکار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد تقوی سنگدهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن منتظر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن عضدانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صاحب (مهدی) ذبیحیان لنگرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد بگلری (نوشین)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صمیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایرج ماسوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا (عبدالله) راتبی]]<br /> # [[خانواده مصباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته شبانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عطیه محررخوانساری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اصغر اکبرنیا منصور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حسن‌ کاویار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرح اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیومرث سیدخلخال]]<br /> # [[حسن سرخوش]]<br /> # [[مریم قدسی‌مآب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم سیفان بابایی]]<br /> # [[حفیظ الله شمس]]<br /> # [[زهره بنی‌جمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سلطنت رمیم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قادر ویسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شایان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود فرد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد درودیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشید اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم افجه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور رادپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته ازهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید خادمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین خیابانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صغری داوودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یزدان تیموریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین شهرابی فراهانی]]<br /> # [[مژگان مهدوی]]<br /> # [[مهناز میمنت]]<br /> # [[اختر مولوی]]<br /> # [[محمود میمنت]]<br /> <br /> === سیاست‌مداران ایرانی ===<br /> # [[رضاشاه پهلوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا پهلوی]]<br /> # [[اشرف پهلوی]]<br /> # [[علی امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اقبال لاهوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالحسین تیمورتاش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دکتر محمد مصدق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیّدحسن تقی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیدحسین فاطمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعباس هویدا]]<br /> # [[بی‌بی مریم بختیاری]]<br /> # [[جمشید آموزگار]]<br /> # [[جعفر شریف‌امامی]]<br /> # [[عبدالرحمن قاسملو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق شرفکندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق قطب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی بازرگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[داریوش فروهر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت‌الله سحابی]]<br /> # [[یدالله سحابی]]<br /> # [[محمدتقی شریعتی مزینانی]]<br /> # [[یحیی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ملکی]]<br /> # [[ابراهیم یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن بنی‌صدر]]<br /> # [[محمود افشارطوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا آقاخان کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاپور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ترور شاپور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دکتر حشمت طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تیمور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسن رشدیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی فروغی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهر احمدزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مظفر بقایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد قوام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید ضیاءالدین طباطبایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سردار اسعد بختیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمجید میرزا عین‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم سامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نورالدین کیانوری]]<br /> <br /> === مقام‌ها و مسئولان جمهوری اسلامی ===<br /> # [[روح‌الله خمینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صیاد شیرازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی رازینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجتبی خامنه‌ای]]<br /> # [[مرتضی مطهری]]<br /> # [[احمد خمینی]]<br /> # [[علی فلاحیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید علی خامنه ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم سلیمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی کروبی]]<br /> # [[ابوالحسن بنی‌صدر]]<br /> # [[میرحسین موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدتقی مصباح یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد خاتمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود احمدی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن روحانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسینعلی نیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم رئیسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین باقری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی اشراقی]]<br /> # [[مصطفی پورمحمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله لاجوردی]]<br /> # [[علی لاریجانی]]<br /> # [[صادق لاریجانی]]<br /> # [[محمود هاشمی شاهرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ری شهری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قربانعلی دری نجف‌آبادی]]<br /> # [[حسین اشتری]]<br /> # [[ابوالقاسم صلواتی]]<br /> # [[محمدباقر قالیباف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن شاهوارپور]]<br /> # [[علی باقری‌ کنی]]<br /> # [[صادق قطب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا پناهیان]]<br /> # [[عطاءالله اشرفی اصفهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین محسنی اژه‌ای]]<br /> # [[حمید نوری]]<br /> # [[داوود رحمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکبر هاشمی رفسنجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسینعلی منتظری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا رادان]]<br /> # [[حسین سلامی]]<br /> # [[سید رضی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایمان افشاری]]<br /> # [[محمدرضا زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی عموزاد]]<br /> # [[قاضی محمدرضا عموزاد خلیلی]]<br /> # [[محسن فخری‌زاده مهابادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بهشتی]]<br /> # [[قاضی محمدرضا توکلی]]<br /> # [[مهدی نصیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا عسگری]]<br /> # [[مصطفی تاجزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین امیرعبداللهیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی آل هاشم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مخبر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین احمدی شاهرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مالک رحمتی]]<br /> # [[حسین طائب]]<br /> # [[سعید جلیلی]]<br /> # [[مسعود پزشکیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اصغر حجازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامعلی حداد عادل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین قاضی‌زاده هاشمی]]<br /> # [[علیرضا زاکانی]]<br /> # [[محمد محمدی گلپایگانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا عارف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مقیسه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک زنجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید امامی]]<br /> # [[حسین همدانی]]<br /> # [[صادق خلخالی]]<br /> # [[حسین موسوی تبریزی]]<br /> # [[محمود هاشمی شاهرودی]]<br /> # [[امیرعلی حاجی‌زاده]]<br /> # [[روح‌الله حسینیان]]<br /> # [[علی قدوسی]]<br /> # [[تریتا پارسی]]<br /> # [[علی شمخانی]]<br /> # [[احمد علم‌الهدی]]<br /> # [[احمد خاتمی]]<br /> # [[کاظم صدیقی]]<br /> # [[احمد توکلی]]<br /> # [[سید محمد حسین‌زاده حجازی]]<br /> # [[محمدباقر ذوالقدر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسین مجید موسوی افتخاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن تهرانی مقدم]]<br /> # [[اسدالله اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر ولایتی]]<br /> # [[وحید حقانیان]]<br /> # [[غفور درجزی]]<br /> # [[احمد وحیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد پاکپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا اعرافی]]<br /> # [[امیر حاتمی]]<br /> # [[اسماعیل خطیب]]<br /> # [[علی‌رضا تنگسیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کمال خرازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین دهقان]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === آمران و عاملان سرکوب و کشتار ===<br /> # [[امجد یوسف]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === شخصیت‌های تاریخی ایران ===<br /> # [[کوروش بزرگ]]<br /> # [[یپرم خان]]<br /> # [[یعقوب لیث]]<br /> # [[کیخسرو]]<br /> # [[محمدتقی‌ پسیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرکبیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رئیس‌علی دلواری]]<br /> # [[شاه نعمت‌ الله ولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروغ‌السلطنه آذرخشی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی محمد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوارد باسکرویل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آستفیک داویدیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابومسلم خراسانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزارضا کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ملک‌المتکلمین]]<br /> # [[جهانگیرخان صوراسرافیل]]<br /> # [[محمود محمود]]<br /> # [[میرزا ملکم‌خان]]<br /> # [[صادق رضازاده شفق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهره قره‌العین]]<br /> # [[ناظم‌الاسلام کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد اسماعیل امیرخیزی]]<br /> # [[میرزا محمدصادق آقا مجتهد تبریزی]]<br /> # [[کریم طاهرزاده بهزاد]]<br /> # [[میرزا جواد سعدالدوله]]<br /> # [[سید محمد طباطبایی]]<br /> # [[سید عبدالله بهبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آخوند ملا محمدکاظم خراسانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم صفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ملک‌زاده]]<br /> # [[سید جمال‌الدین اسدآبادی]]<br /> # [[ستارخان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسن‌خان مشیرالدوله]]<br /> # [[نجفقلی خان صمصام‌السلطنه بختیاری]]<br /> # [[میرزا محمدعلی خان تربیت]]<br /> # [[میرزا علی‌اصغر خان اتابک اعظم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزاحسن خان وثوق‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حیدرخان عمواوغلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا محمدحسین نائینی]]<br /> # [[شیخ احمد تربتی]]<br /> # [[سید جمال‌الدین واعظ اصفهانی]]<br /> # [[مهدی قلی‌خان هدایت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی ارداقی]]<br /> # [[عبدالرحیم طالبوف تبریزی]]<br /> # [[یحیی دولت‌آبادی]]<br /> # [[سید محمدرضا مساوات]]<br /> # [[سلیمان خان میکده]]<br /> # [[میرزا حسین خلیلی تهرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدیقه دولت‌آبادی]]<br /> # [[عبدالمجید میرزا عین‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسین خان سپهسالار]]<br /> # [[میرزای شیرازی]]<br /> # [[مریم عمید سمنانی]]<br /> # [[زین‌العابدین مراغه‌ای]]<br /> # [[محمدولی خان تنکابنی]]<br /> # [[میرزا حسن مستوفی‌الممالک آشتیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران میرزا]]<br /> # [[عباسقلی آدمیت]]<br /> # [[الله‌یار خان آصف‌الدوله]]<br /> # [[حسین پاشا خان]]<br /> # [[علی موسیو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک خرمدین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === رهبران و سیاست‌مداران جهان ===<br /> # [[امه سه‌زر]]<br /> # [[الی ویزل]]<br /> # [[لرد راسل جانسون]]<br /> # [[مولود آئونیت]]<br /> # [[محمود شریف بسیونی]]<br /> # [[آلبرتو نیسمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لرد رابین کوربت]]<br /> # [[لرد اسلین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد سوکارنو]]<br /> # [[محمد سوهارتو]]<br /> # [[ایندیرا گاندی]]<br /> # [[احمد بن بلا]]<br /> # [[ژاندارک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهاتما گاندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نلسون ماندلا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آبراهام لینکلن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جو لیبرمن]]<br /> # [[جورج واشنگتن]]<br /> # [[وینستون چرچیل]]<br /> # [[ژوزف استالین]]<br /> # [[پینوشه]]<br /> # [[جمال عبدالناصر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد انور السادات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدولف هیتلر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولیویه ونده کاستیل]]<br /> # [[اریک داوید]]<br /> # [[آلخو ویدال کوادراس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آبه پیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بنیتو موسولینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرانسیسکو فرانکو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اورسولا گرترود فون در لاین]]<br /> # [[اسماعیل هنیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هانری لکلرک]]<br /> # [[ناپلئون بناپارت]]<br /> # [[نیکلای چائوشسکو]]<br /> # [[سون یات سن]]<br /> # [[سید احمد غزالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جاوید رحمان]]<br /> # [[مارتین لوتر کینگ جونیور]]<br /> # [[ژان زیگلر]]<br /> # [[لخ والسا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژرژ-هنری بوته‌یه]]<br /> # [[رینالدو گالیندو پل]]<br /> # [[موریس دنبی کاپیتورن]]<br /> # [[احمد شهید]]<br /> # [[عاصمه جهانگیر]]<br /> # [[مای ساتو]]<br /> # [[بشار اسد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسن نصرالله]]<br /> # [[احمد چلبی]]<br /> <br /> === انقلابیون و کنشگران بین‌المللی ===<br /> # [[رزا لوگزامبورگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[چه گوارا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نلسون ماندلا]]<br /> # [[سیمون بولیوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولادیمیر لنین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشی‌مین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آنی ازبرت]]<br /> # [[سوفان چان]]<br /> # [[هارون هاشمی]]<br /> # [[سمینا اقبال]]<br /> # [[یاسر عرفات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوجهاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سالوادور آلنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پاتریس لومومبا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویکتور خارا]]<br /> # [[وو نگوین جیاپ]]<br /> # [[بابی ساندز]]<br /> <br /> === روحانیون ===<br /> # [[سید محمود طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی گلزاده غفوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد امامی کاشانی]]<br /> # [[حبیب‌الله آشوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلال گنجه‌ای]]<br /> # [[حسینعلی منتظری]]<br /> # [[عبدالغفار نقشبندی]]<br /> # [[حسن لاهوتی اشکوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید ابوالقاسم کاشانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیخ عبدالله مازندرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسین خلیلی تهرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسن مدرس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیخ محمد خیابانی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تاریخ‌نگاران ===<br /> # [[یرواند آبراهامیان]]<br /> # [[فریدون آدمیت]]<br /> # [[حسین مکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژانت آفاری]]<br /> # [[عبدالهادی حائری]]<br /> <br /> === دانشمندان و استادان دانشگاه ===<br /> # [[زرتشت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم میرزاخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد تفضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابیندرانات تاگور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد اشرف]]<br /> # [[محمدعلی شیخی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین صدیقی]]<br /> # [[ابوعلی سینا]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === برندگان جایزهٔ نوبل و حامیان مقاومت ایران ===<br /> # [[مِیرید کوریگان مگوایر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدولفو پرز اسکیول]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسکار آریاس سانچز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژوزه مانوئل راموس-هورتا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کارلوس فیلیپه شیمنش بلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جودی ویلیامز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توکل کرمان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لیما گبوئی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کایلاش ساتیارتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خوان مانوئل سانتوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیمیتری موراتوف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولکساندرا ماتویچوک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وُله سوینکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جی.ام. کوتسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الفریده یلینک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اورهان پاموک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هرتا مولر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماریو بارگاس یوسا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پاتریک مودیانو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سوتلانا الکسیویچ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کازوئو ایشی‌گورو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولگا توکارچوک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پتر هانتکه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[برایان جوزفسون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابرت ویلسون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوهان گئورگ بدنورتس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کلاوس فون کلیتزینگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جروم آیزاک فریدمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جوزف هوتون تیلور جونیور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویلیام دنیل فیلیپس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولفگانگ کترله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خراردوس تهوفت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آنتونی جیمز لگت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان لوئیس هال]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان کرامول ماتر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیوید جاناتان گراس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کنستانتین سرگیویچ نووسلوف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدام گای ریس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرژ اروش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرانسوا انگلر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیوید جفری واینلند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تاکاآکی کاجیتا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرتور بروس مک‌دونالد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیپ استفن تورن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دونا تِئو استریکلند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بری کلارک بریش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فیلیپ جیمز ادوین پیبلز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[راینهارد گنتسل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میشل گوستاو ادوار مایور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیر آگوستینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آلن اسپه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آن لویلیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جفری اورت هینتون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روآلد هافمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان جوزف هاپفیلد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرنتس کراوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان چارلز پولانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوان تسه لی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دادلی رابرت هرشباخ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روبرت هوبر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوهان دایزنهوفر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژان-ماری لن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توماس رابرت چک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آلن جی. هیگر]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> # [[سر جان ارنست واکر]]<br /> # [[الیاس جیمز کوری]]<br /> # [[رودلف آرتور مارکوس]]<br /> <br /> === دیگر چهره‌های شناخته‌شده ===<br /> # [[فاطمه سلطانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دلارا دارابی]]<br /> # [[حمیدالله اربابی]]<br /> # [[رومینا اشرفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر خدایاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عاطفه رجبی]]<br /> # [[سید محمد حسینی]]<br /> # [[مسیح علی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روح‌الله زم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمالک ریگی]]<br /> # [[دادشاه]]<br /> # [[سکینه سلیمان‌زاده]]<br /> # [[مهسا امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسر شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدجواد وفایی ثانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بلال نصرویی]]<br /> # [[سارا دلدار]]<br /> # [[ریحانه جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیر محمد خالقی]]<br /> # [[اصغر نحوی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ریحانه جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد بالدی]]<br /> # [[سارو قهرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هاله سحابی]]<br /> # [[ابوالحسن خانعلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نهال آهوقلندری]]<br /> # [[امیرحسین و احمدرضا فیضی]]<br /> # [[غزال مولان]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == تاریخ معاصر ایران ==<br /> <br /> === انقلاب مشروطه؛ رخدادها و نهادها ===<br /> # [[واقعۀ پارک اتابک]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انقلاب مشروطه؛ مفاهیم، مطبوعات و نمادها ===<br /> # [[منوّرالفکر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شب‌نامه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بست‌نشینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فراموشخانه]]<br /> # [[عدالت‌خانه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی‌خواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مشروطه و مشروعه]]<br /> # [[قانون اساسی مشروطیت]]<br /> # [[عدالت]]<br /> # [[مشروطه‌خواه]]<br /> # [[انجمن]]<br /> # [[قانون]]<br /> # [[ملت]]<br /> # [[تکفیر]]<br /> # [[آزادیستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فداییان (در انقلاب مشروطه)]]<br /> # [[جراید حُرّه (مطبوعات آزاد)]]<br /> # [[مستبدین]]<br /> # [[استبداد]]<br /> # [[آزادی]]<br /> # [[استبداد صغیر]]<br /> # [[مرکز غیبی تبریز]]<br /> # [[انجمن ایالتی تبریز]]<br /> # [[امیرخیز]]<br /> # [[روزنامه قانون]]<br /> # [[روزنامه حبل‌المتین]]<br /> <br /> === اواخر قاجار و دورهٔ پهلوی ===<br /> # [[انقلاب ضد سلطنتی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دارالفنون]]<br /> # [[اشغال ایران در جنگ جهانی اول]]<br /> # [[قرارداد ۱۹۱۹]]<br /> # [[کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹]]<br /> # [[نهضت جنگل]]<br /> # [[جمهوری گیلان]]<br /> # [[تظاهرات ۱۷ شهریور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشف حجاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بلوای نان]]<br /> # [[اشغال ایران در جنگ جهانی دوم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خودمختاری آذربایجان]]<br /> # [[قرارداد گس گلشائیان]]<br /> # [[قرارداد دارسی]]<br /> # [[کمیته زرگنده]]<br /> # [[نهضت ملی‌شدن نفت]]<br /> # [[قیام ۳۰ تیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قیام ۱۵ خرداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کودتای ۲۸ مرداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فدائیان اسلام]]<br /> # [[قرارداد نفتی کنسرسیوم]]<br /> # [[پیمان سنتو]]<br /> # [[ساواک]]<br /> # [[اصلاحات ارضی]]<br /> # [[قائم‌مقام فراهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مظفرالدین شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصرالدین شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد علی شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قیام سیاهکل]]<br /> # [[زلزله بوئین زهرا]]<br /> # [[جشن‌های ۲۵۰۰ ساله]]<br /> # [[جنگ ظفار]]<br /> # [[حزب رستاخیز]]<br /> # [[گاهشماری شاهنشاهی]]<br /> # [[گارد جاویدان شاهنشاهی]]<br /> # [[آتش‌سوزی سینما رکس آبادان]]<br /> # [[کنفرانس گوادلوپ]]<br /> # [[سیاست حقوق‌‌ بشر کارتر]]<br /> # [[آزادی آخرین دسته از زندانیان سیاسی زمان شاه در ۳۰ دی ۱۳۵۷]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نهضت تنباکو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قرارداد کنسرسیوم]]<br /> # [[عهدنامه گلستان]]<br /> # [[عهدنامه ترکمانچای]]<br /> # [[انقلاب سفید]]<br /> # [[پرویز ثابتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین فردوست]]<br /> # [[اردشیر زاهدی]]<br /> # [[پرویز نیکخواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فضل‌الله زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نعمت‌الله نصیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله علم]]<br /> # [[حزب زحمتکشان ملت ایران]]<br /> # [[شعبان جعفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرار شاه از ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرکوب عشایر در دوره رضاشاه]]<br /> <br /> === جمهوری اسلامی؛ رویدادها و تحولات تاریخی ===<br /> # [[درگیری درترکمن صحرا ۱۳۵۸]]<br /> # [[ماجرای نوار آیت]]<br /> # [[ایران گیت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب فرهنگی]]<br /> # [[هک مجلس جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سقوط هواپیمای اوکراینی]]<br /> # [[انفجارها و آتش‌سوزی‌های زنجیره‌ای در ایران]]<br /> # [[انفجار حرم امام رضا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله سایبری علیه جمهوری اسلامی]]<br /> # [[هک نهاد ریاست جمهوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاست النصر بالرعب]]<br /> # [[هک وزارت علوم، تحقیقات و فناوری]]<br /> # [[شوراهای مردمی]]<br /> # [[طرح نور و حجاب اجباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سقوط بالگرد ابراهیم رئیسی]]<br /> # [[متروپل آبادان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار مهیب بندرعباس]]<br /> <br /> === جنگ ایران و عراق و رویدادهای نظامی ===<br /> # [[جنگ ایران و عراق]]<br /> # [[عملیات کربلای ۴]]<br /> # [[کودتای نوژه]]<br /> <br /> == حکومت، سیاست و روابط بین‌الملل ایران ==<br /> <br /> === ساختار حکومت و نهادهای جمهوری اسلامی ===<br /> # [[رژیم ولایت فقیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انتخابات مجلس شورای اسلامی (۱۳۹۹–۱۳۹۸)]]<br /> # [[انحلال سپاه پاسداران]]<br /> # [[انتخابات ریاست جمهوری ۱۴۰۳]]<br /> # [[بیت خامنه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجلس خبرگان]]<br /> # [[گشت ارشاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بحران مشروعیت جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[ارتش سایبری جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمعیت مؤتلفه اسلامی]]<br /> # [[حزب جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[بسیج]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصلاح‌طلبی در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[تفکیک جنسیتی]]<br /> # [[نوشیدن جام زهر]]<br /> # [[لیست تروریستی وزارت خارجه آمریکا(FTO)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دارایی‌های خامنه‌ای]]<br /> # [[تروریسم جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا]]<br /> # [[بنیادهای تعاونی نیروهای مسلح]]<br /> # [[ستاد اجرایی فرمان امام]]<br /> # [[بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل کشیش‌های مسیحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۱۴کشور غربی علیه رژیم ایران]]<br /> # [[قرارگاه رمضان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توقیف ۴ سایت وزارت اطلاعات رژیم ایران]]<br /> # [[استفاده از کودکان ۱۲ساله در گشت و ایست بازرسی]]<br /> # [[انتقال کودکان در جنگ‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مدرسه حقانی]]<br /> <br /> === سپاه پاسداران، نیروهای نظامی و امنیتی ===<br /> # [[لباس شخصی]]<br /> # [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> # [[نیروی قدس سپاه پاسداران]]<br /> # [[سازمان اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> # [[نیروی انتظامی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[قرارگاه ثارالله]]<br /> # [[نیروی هوا فضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیروی هوایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> <br /> === سیاست خارجی، تحریم‌ها و روابط بین‌الملل ایران ===<br /> # [[گروگان گیری در سفارت آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرکز اسلامی هامبورگ]]<br /> # [[قرارداد ۲۵ ساله ایران و چین]]<br /> # [[نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله رژیم ایران به اسرائیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لایحه صلح از طریق قدرت در قرن بیست و یکم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبکه لابی نفوذ جمهوری اسلامی]]<br /> # [[لیست‌گذاری سپاه توسط دولت کانادا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله ۱۳ژوئن اسرائیل به ایران]]<br /> # [[حمله مشترک اسرائیل و ایالات متحده به ایران - ۹اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[فرماندهان و مقامات کشته‌ شده رژیم ایران در جنگ ۴۰روزه]]<br /> # [[محاصره دریایی آمریکا علیه ایران]]<br /> # [[بحران‌های بین‌المللی جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[سیاست گروگانگیری رژیم ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گروه ویژه اقدام مالی FATF]]<br /> # [[کنفرانس لهستان]]<br /> # [[تحریم صنایع پتروشیمی ایران]]<br /> # [[معافیت تحریم‌های نفتی ایران]]<br /> # [[تحریم علی خامنه‌ای]]<br /> # [[ائتلاف بین‌المللی برای آزادی دریانوردی در خلیج فارس]]<br /> # [[تحریم‌های اقتصادی وزارت خزانه‌داری آمریکا علیه رژیم ایران]]<br /> <br /> === برنامهٔ هسته‌ای و موشکی جمهوری اسلامی ===<br /> # [[حمله‌ آمریکا به سایت‌های هسته‌ای ایران]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای فردو]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای نطنز]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای اصفهان]]<br /> # [[نیروگاه اتمی بوشهر]]<br /> # [[برنامه هسته‌ای ایران]]<br /> # [[برجام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مکانیزم ماشه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پهباد]]<br /> # [[برنامه هسته‌ای ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای]]<br /> # [[برنامه موشکی نظام ولایت فقیه]]<br /> # [[هزینه‌های برنامه موشکی و پهپادی نظام ولایت‌ فقیه]]<br /> <br /> === مفاهیم سیاسی، انقلاب و دموکراسی ===<br /> # [[فدرالیسم]]<br /> # [[موقعیت انقلابی]]<br /> # [[جمهوری دموکراتیک]]<br /> # [[فدرالیسم]]<br /> # [[انقلاب]]<br /> # [[مبارزه مدنی]]<br /> # [[استراتژی قیام و سرنگونی]]<br /> # [[سیاست موازنه منفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فراماسونری در ایران]]<br /> # [[موقعیت انقلابی|شرایط عینی و ذهنی]]<br /> # [[قیام]]<br /> # [[توازن قوا]]<br /> # [[انقلاب]]<br /> # [[شعار]]<br /> # [[مبارزه مسلحانه]]<br /> # [[مبارزه]]<br /> # [[نیروی پیشتاز]]<br /> # [[عمق استراتژیک]]<br /> # [[دموکراسی]]<br /> <br /> == جامعه و اقتصاد ایران ==<br /> <br /> === اقتصاد، فساد و نابرابری ===<br /> # [[پول‌شویی]]<br /> # [[اختلاس در ایران]]<br /> # [[حذف چهار صفر از پول ایران]]<br /> # [[مالباختگان]]<br /> # [[خصوصی سازی]]<br /> # [[بازار بورس ایران]]<br /> # [[آقازاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آستان قدس رضوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاچاق کالا در ایران]]<br /> # [[بیت کوین]]<br /> # [[چاپ اسکناس]]<br /> # [[چای دبش]]<br /> # [[اختلاف طبقاتی در ایران]]<br /> # [[فساد سیستماتیک در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[فساد مالی در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[بحران اقتصاد در ایران]]<br /> # [[رانت‌خواری در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[سامانه تخصیص سهمیه سوخت پیمایشی]]<br /> <br /> === زنان، آموزش و مسائل فرهنگی‌ـ‌اجتماعی ===<br /> # [[زنان پیشگام در قیام‌های ایران]]<br /> # [[زنان در نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران]]<br /> # [[دانشگاه آزاد - واحد علوم و تحقیقات]]<br /> # [[خالص‌سازی دانشگاه‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روز جهانی زن]]<br /> # [[روز دانشجو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روز جهانی معلم]]<br /> # [[روز جهانی منع خشونت علیه زنان]]<br /> # [[دستگیری دانشجویان نخبه ایرانی]]<br /> # [[بهائیان ایران]]<br /> # [[مسمومیت سریالی دانش‌آموزان مدارس دخترانه در ایران]]<br /> # [[سرکوب زنان در ایران]]<br /> # [[بحران آموزش در ایران]]<br /> <br /> === کار، بیکاری، فقر و آسیب‌های اجتماعی ===<br /> # [[کارگران کشت و صنعت نیشکر هفت‌تپه]]<br /> # [[کارتن خوابی]]<br /> # [[گورخوابی]]<br /> # [[کودکان کار در ایران]]<br /> # [[فروش اعضای بدن]]<br /> # [[اعتیاد در ایران]]<br /> # [[فقر در ایران]]<br /> # [[بحران بیکاری در ایران]]<br /> # [[خودکشی]]<br /> # [[کارخانه ماشین سازی تبریز]]<br /> # [[گروه ملی صنعتی فولاد اهواز]]<br /> # [[کولبر]]<br /> # [[سوخت‌بری]]<br /> # [[بحران مسکن در ایران]]<br /> # [[بحران سلامت و روان در ایران]]<br /> # [[سندیکا در ایران]]<br /> <br /> === مهاجرت، جمعیت و فرار مغزها ===<br /> # [[مهاجرت در ایران]]<br /> # [[فرار مغزها]]<br /> # [[فرار مغزها|فرار مغزها از ایران]]<br /> <br /> === رسانه، فناوری و مسائل روز جامعه ===<br /> # [[سامانه مدیریت هوشمند نان (نانینو)]]<br /> # [[تلویزیون من و تو]]<br /> # [[سانسور اینترنت در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سانسور در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اول مهر]]<br /> # [[معدوم سازی جوجه یک روزه]]<br /> <br /> == جغرافیا، محیط زیست و منابع ایران ==<br /> <br /> === ایران، استان‌ها و شهرها ===<br /> # [[ایران]]<br /> # [[تهران]]<br /> # [[استان البرز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان فارس]]<br /> # [[استان آذربایجان شرقی]]<br /> # [[استان خراسان رضوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان خوزستان]]<br /> # [[استان گیلان]]<br /> # [[استان آذربایجان غربی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان مازندران]]<br /> # [[استان سیستان و بلوچستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان کرمانشاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان هرمزگان]]<br /> # [[استان لرستان]]<br /> # [[استان همدان]]<br /> # [[استان کرمان]]<br /> # [[استان قزوین]]<br /> # [[استان یزد]]<br /> # [[استان زنجان]]<br /> <br /> === محیط زیست و بحران‌های زیست‌محیطی ===<br /> # [[آلودگی هوا در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنگل‌های ایران]]<br /> # [[انرژی در ایران]]<br /> # [[محیط زیست ایران]]<br /> # [[تالاب‌های ایران]]<br /> # [[آبشارهای ایران]]<br /> # [[سیل در ایران]]<br /> # [[سیل هرمزگان]]<br /> # [[جنگل‌های هیرکانی]]<br /> # [[بحران آب در ایران]]<br /> # [[ابرچالش آب]]<br /> # [[سیل هرمزگان]]<br /> # [[بحران آب در ایران]]<br /> # [[بحران محیط زیست در ایران]]<br /> <br /> === دریاها، دریاچه‌ها، رودها و تالاب‌ها ===<br /> # [[قنات]]<br /> # [[دریای خزر]]<br /> # [[خلیج فارس]]<br /> # [[دریای عمان]]<br /> # [[دریاچه هامون]]<br /> # [[رود کارون]]<br /> # [[رود کرخه]]<br /> # [[رود دز]]<br /> # [[رود ارس]]<br /> # [[هور العظیم]]<br /> # [[هور شادگان]]<br /> # [[زاینده‌رود]]<br /> # [[دریاچه ارومیه]]<br /> # [[تالاب انزلی]]<br /> # [[تالاب گاوخونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تالاب پریشان]]<br /> # [[هیرمند]]<br /> <br /> === سدها و منابع آب ===<br /> # [[سد دز]]<br /> # [[سد کارون]]<br /> # [[سد امیرکبیر]]<br /> # [[سد ارس]]<br /> <br /> === کوه‌ها، دره‌ها، غارها و بیابان‌ها ===<br /> # [[کویر لوت]]<br /> # [[غار علی صدر]]<br /> # [[بیستون]]<br /> # [[دماوند]]<br /> # [[سبلان]]<br /> # [[زاگرس]]<br /> # [[الوند]]<br /> # [[کرکس]]<br /> # [[تفتان]]<br /> <br /> === جزیره‌ها و تنگه‌ها ===<br /> # [[تنگه هرمز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جزیره خارگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جزیره کیش]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انرژی، نفت و گاز ===<br /> # [[نیروی برق در ایران]]<br /> # [[نیروگاه‌های ایران]]<br /> # [[انرژی بادی در ایران]]<br /> # [[میدان‌های نفتی ایران]]<br /> # [[میدان‌های گازی ایران]]<br /> # [[سوخت‌های فسیلی در ایران]]<br /> # [[بحران انرژی در ایران]]<br /> # [[بحران برق در ایران]]<br /> <br /> === زمین‌شناسی، گسل‌ها، معادن و زمین‌لرزه‌ها ===<br /> # [[زلزله خوی]]<br /> # [[زمین‌شناسی ایران]]<br /> # [[گسل‌های ایران]]<br /> # [[معادن ایران]]<br /> # [[زلزله بم]]<br /> # [[زلزله ۱۳۹۶ ازگله]]<br /> # [[زلزله خوی]]<br /> # [[حادثه معدن طبس]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == فرهنگ، هنر، ادبیات و میراث ایران ==<br /> <br /> === فرهنگ، آیین‌ها و هنرهای ایرانی ===<br /> # [[فرهنگ ایران]]<br /> # [[گاه‌شماری ایرانی]]<br /> # [[جشن‌های ایرانی]]<br /> # [[سفره هفت‌سین]]<br /> # [[نوروز]]<br /> # [[حاجی فیروز]]<br /> # [[مهرگان]]<br /> # [[چهارشنبه‌سوری]]<br /> # [[شب یلدا]]<br /> # [[جشن سده]]<br /> # [[سیزده‌به‌در]]<br /> # [[خوشنویسی ایرانی]]<br /> # [[سینمای ایران]]<br /> # [[موسیقی ایران]]<br /> # [[غذاهای ایران]]<br /> # [[مجسمه‌سازی در ایران]]<br /> # [[قلم‌زنی در ایران]]<br /> # [[میناکاری در ایران]]<br /> # [[مینیاتور در ایران]]<br /> # [[آموزش و پرورش در ایران]]<br /> # [[شیر و خورشید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرود ملی ایران]]<br /> # [[کریسمس]]<br /> <br /> === هنرمندان ایرانی و غیرایرانی ===<br /> # [[مرضیه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی حنانه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[حبیب‌الله بدیعی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شجریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آندرانیک آساطوریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا اولیا]]<br /> # [[حمیدرضا طاهرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منوچهر سخایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عماد رام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور قدرخواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرویز یاحقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام عالیوندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناهید همت‌آبادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیر آرام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون ژورک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرجان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گیسو شاکری]]<br /> # [[روزبه عمادزاده]]<br /> # [[منوچهر طاهرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا شوریده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سهراب شهیدثالث]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد مهراد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[واروژان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ام کلثوم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون فروغی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن کسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهیار قنبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویگن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید خلیل عالی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن محمدباقر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت‌الله مقبلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله ملک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین گل‌گلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن صبا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین بنان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توماج صالحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد شمس]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[دلکش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی تجویدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نصرالله زرین‌پنجه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن مفید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام بیضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تورج نگهبان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اردلان سرفراز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهمن رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصر تقوایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن ترقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرجان ساتراپی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا اولیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یهودی منوهین]]<br /> # [[رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === ادبیات و گونه‌های ادبی ===<br /> # [[زبان فارسی]]<br /> # [[تاریخ ادبیات فارسی]]<br /> # [[مقاله]]<br /> # [[رمان]]<br /> # [[قصه]]<br /> # [[داستان کوتاه]]<br /> # [[روزنامه‌نگاری در ایران]]<br /> # [[شعر]]<br /> <br /> === نویسندگان و شاعران ایرانی ===<br /> # [[منوچهر هزارخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیمین بهبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد فرخی یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزاده عشقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی شایگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالعلی معصومی]]<br /> # [[غزاله علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحمان کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمشید پیمان]]<br /> # [[فروغ فرخزاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایرج جنتی عطایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون مشیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما یوشیج]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منوچهر آتشی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرخی یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد معین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق چوبک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق هدایت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حافظ]]<br /> # [[رهی معیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مولوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن صباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عطار نیشابوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرکو بیکس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلال آل احمد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین منزوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد کسروی]]<br /> # [[حمید مصدق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سهراب سپهری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شفیعی کدکنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بزرگ علوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش کسرایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیمین دانشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل خویی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید پورحاجی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید اسدیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناظم حکمت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بکتاش آبتین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحیم معینی کرمانشاهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نادر نادرپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا براهنی]]<br /> # [[ادیب‌الممالک فراهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پروین اعتصامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فردوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوذر ورداسبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عارف قزوینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماشاءالله آجودانی]]<br /> # [[رومن رولان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زری اصفهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مختاری، شاعر و نویسنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اشرف درویشیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد جعفر پوینده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید نفیسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یدالله رؤیایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید سلطان‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالحسین ناهیدی آذر]]<br /> # [[امین (پیمان) فرح‌آور]]<br /> # [[مرتضی کیوان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالقاسم لاهوتی کرمانشاهی]]<br /> # [[جبار باغچه‌بان]]<br /> # [[حسین پژمان بختیاری]]<br /> # [[شهرنوش پارسی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ گلشیری]]<br /> # [[بیژن نجدی]]<br /> # [[شاهرخ مسکوب]]<br /> # [[عباس میلانی]]<br /> # [[ابراهیم یونسی]]<br /> # [[محمود اعتمادزاده (م.ا.به آذین)]]<br /> # [[عاطفه گرگین]]<br /> # [[محمدعلی سپانلو]]<br /> # [[عباس یمینی شریف]]<br /> # [[محمود کیانوش]]<br /> # [[پروین دولت‌آبادی]]<br /> # [[هوشنگ ایرانی]]<br /> <br /> === نویسندگان و شاعران جهان ===<br /> # [[برتولت برشت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پابلو نرودا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فدریکو گارسیا لورکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابیندرانات تاگور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جرجی زیدان]]<br /> # [[دیل کارنگی]]<br /> # [[جک لندن]]<br /> # [[آندره مالرو]]<br /> # [[ژان پل سارتر]]<br /> # [[هانس کریستیان آندرسن]]<br /> <br /> === آثار ادبی فارسی ===<br /> # [[شاهنامه]]<br /> # [[دیوان حافظ]]<br /> # [[مثنوی معنوی]]<br /> # [[گلستان سعدی]]<br /> # [[بوستان سعدی]]<br /> # [[رباعیات خیام]]<br /> # [[ساقی‌نامه]]<br /> # [[گنج‌نامه]]<br /> # [[کلیله و دمنه]]<br /> # [[سمک عیار]]<br /> <br /> === اساطیر و حماسه‌های ایرانی ===<br /> # [[رستم]]<br /> # [[سهراب]]<br /> # [[سیاوش]]<br /> # [[گردآفرید]]<br /> # [[رودابه]]<br /> # [[آرش کمانگیر]]<br /> # [[پهلوانان شاهنامه]]<br /> <br /> === ورزش، ورزشکاران و سرگرمی ===<br /> # [[پوریای ولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا تختی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حبیب خبیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ منتظرالظهور]]<br /> # [[محمدقربانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسلم اسکندر فیلابی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن نایب‌آقا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروزان عبدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد خادم حقیقت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصر حجازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صمد منتظری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهلا فردوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهشید رزاقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علاءالدین عترتی کوشالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالله موحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرویز قلیچ‌خانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ورزش در ایران]]<br /> # [[فوتبال در ایران]]<br /> <br /> == فلسفه، اندیشه و علوم انسانی ==<br /> <br /> === فیلسوفان و نظریه‌پردازان ===<br /> # [[فریدریش انگلس]]<br /> # [[سیمون دو بووار]]<br /> # [[فرانتس فانون]]<br /> # [[لئون تروتسکی]]<br /> # [[دکتر علی شریعتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کارل مارکس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هانا آرنت]]<br /> # [[آنتونیو گرامشی]]<br /> # [[لویی آلتوسر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین آریان‌پور]]<br /> # [[باروخ اسپینوزا]]<br /> # [[ادموند گوستاو آلبرشت هوسرل]]<br /> # [[ایمانوئل کانت]]<br /> # [[راجنیش چاندرا موهان جین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === مکاتب و مفاهیم فلسفی ===<br /> # [[مارکسیسم]]<br /> # [[آتئیسم]]<br /> # [[پراگماتیسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لیبرالیسم]]<br /> # [[پدیدارشناسی]]<br /> # [[مدرنیسم]]<br /> # [[پست‌مدرنیسم]]<br /> # [[پراگماتیسم]]<br /> # [[اگزیستانسیالیسم]]<br /> <br /> === جامعه‌شناسی، ایدئولوژی و اندیشهٔ سیاسی ===<br /> # [[استثمار]]<br /> # [[لائیسیته]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اپورتونیسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توتالیتاریسم]]<br /> # [[توتالیتاریسم دینی]]<br /> # [[سکولاریسم]]<br /> # [[سکولاریزاسیون]]<br /> # [[خودمختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرمایه‌داری ملی]]<br /> # [[بنیادگرایی اسلامی]]<br /> # [[سانترالیزم دموکراتیک]]<br /> # [[دو اسلام سراپا متضاد]]<br /> # [[تکامل اجتماعی]]<br /> # [[تکامل]]<br /> # [[دینامیزم قرآن]]<br /> # [[طلسم اختناق]]<br /> # [[تبیین جهان]]<br /> # [[دیالکتیک]]<br /> # [[عصر روشنگری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمهوری‌خواهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رنسانس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تفکیک قوا]]<br /> # [[نظام پارلمانی]]<br /> # [[پساسکولاریسم]]<br /> # [[الیگارشی]]<br /> # [[تمامیت‌خواهی]]<br /> <br /> == جهان؛ تاریخ، جنگ‌ها و سیاست بین‌الملل ==<br /> <br /> === انقلاب‌ها و جنبش‌های جهان ===<br /> # [[انقلاب ویتنام]]<br /> # [[انقلاب چین]]<br /> # [[انقلاب کوبا]]<br /> # [[انقلاب شوروی]]<br /> # [[انقلاب الجزایر]]<br /> # [[انقلاب مصر ۲۰۱۱]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب لیبی]]<br /> # [[انقلاب تونس]]<br /> # [[انقلاب سوریه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیروزی انقلاب سوریه]]<br /> # [[انقلاب کبیر فرانسه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهار عربی]]<br /> <br /> === جنگ‌های جهانی و منطقه‌ای ===<br /> # [[جنگ جهانی اول]]<br /> # [[جنگ جهانی دوم]]<br /> # [[هولوکاست]]<br /> # [[حمله شیمیایی به حلبچه]]<br /> <br /> === خاورمیانه، فلسطین و تحولات منطقه ===<br /> # [[دولت فلسطین]]<br /> # [[انفجار بیروت ۲۰۲۰]]<br /> # [[جنگ اسرائیل و حماس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان اسلو]]<br /> # [[غزه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبه نظامیان حوثی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار حرم سامرا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الحشد الشعبی]]<br /> # [[حزب‌الله لبنان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لشکر فاطمیون]]<br /> # [[لشکر زینبیون]]<br /> # [[سازمان آزادی‌بخش فلسطین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنبش فتح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنبش حماس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ارتش آزاد سوریه]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تروریسم و پرونده‌های بین‌المللی ===<br /> # [[ترور رفیق حریری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار آمیا]]<br /> # [[کشتی ربایی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[تروریسم جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[ترور میکونوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله به تأسیسات نفتی آرامکو ۲۰۱۹]]<br /> # [[کشتار مسلمانان]]<br /> <br /> === سازمان‌ها و حقوق بین‌الملل ===<br /> # [[سازمان ملل متحد]]<br /> # [[نهضت بین‌المللی صلیب سرخ و هلال احمر]]<br /> # [[شورای امنیت سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجمع عمومی سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == کتاب‌شناسی و معرفی کتاب ==<br /> <br /> === کتاب‌های مقاومت ایران ===<br /> # [[بنیانگذاران]]<br /> # [[قهرمانان در زنجیر]]<br /> # [[استراتژی قیام و سرنگونی]]<br /> # [[پرواز همزنجیران]]<br /> # [[ایران، بازی اتمی رژیم]]<br /> # [[ایران: سپاه پاسداران، ماشین تروریسم]]<br /> # [[رمز ماندگاری نسل سرفراز در آزمایش قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[کاپوها و هاپوها درباره قارقارها و عربده‌های یک باند منحط وزارتی]]<br /> # [[ابراهیم رئیسی، عامل قتل‌عام، نسل‌کشی و جنایت علیه بشریت]]<br /> # [[مصدق و رضاخان: یک گواهی تاریخی]]<br /> # [[قتل‌عام و بازشناسی الیگارشی قدرت]]<br /> # [[سمفونی مقاومت، ترانه سرودهای مجاهدین]]<br /> # [[زنان،‌ پیشتازان آزادی]]<br /> # [[جنایات رضاشاه به روایت تاریخ]]<br /> # [[کتاب راه حسین]]<br /> # [[زنان در رهبری سیاسی]]<br /> # [[کودتای نافرجام؛ آزمایش بزرگ مجاهدین و مقاومت ایران]]<br /> # [[به‌سوی ایران آزاد]]<br /> # [[به‌سوی جمهوری دموکراتیک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایران در آستانه انقلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی، دمکراسی و برابری]]<br /> # [[تعهد ما]]<br /> # [[راهپیمایی بزرگ به‌سوی آزادی]]<br /> # [[ایران فردا؛ دیدگاه‌های مریم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی گوهر حقیقی اسلام]]<br /> # [[ایران بدون اعدام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رژیم آخوندها در ایران کانون بنیادگرایی و تروریسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[همه برای آزادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زنان نیروی تغییر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[به‌سوی آزادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسلام، زنان و برابری]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === کتاب‌های تاریخ و سیاست ===<br /> # [[مرگ کسب و کار من است]]<br /> # [[شمارش معکوس برای سقوط: رژیم ایران در آستانه سرنگونی]]<br /> # [[ایران در شرف دگرگونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تاریخ تمدن]]<br /> # [[تاریخ بیست ساله ایران]]<br /> # [[دو رساله درباره حکومت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهریار]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === کتاب‌های فلسفه و علوم اجتماعی ===<br /> # [[زمینه جامعه‌شناسی]]<br /> # [[جامعه‌شناسی هنر]]<br /> # [[چرا ملت‌ها شکست می‌خورند: خاستگاه‌های قدرت، کامیابی و ناکامی]]<br /> # [[ریشه‌های توتالیتاریسم]]<br /> # [[لویاتان]]<br /> # [[بی‌دولتی، دولت، آرمان‌شهر]]<br /> # [[قرارداد اجتماعی]]<br /> <br /> === رمان‌ها و آثار ادبی ===<br /> # [[بوف کور]]<br /> <br /> [[رده:مقاله‌های ایران‌پدیا]]</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%D9%84%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C&diff=93100 2026-09-20T19:57:30Z

<p>Alireza k h: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات مفهوم<br /> | نام = الیگارشی<br /> | نام اصلی = Oligarchy<br /> | نام‌های دیگر = حکومت اقلیت، حکومت گروه اندک، حکومت گروه معدود<br /> | تصویر =<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =<br /> | حوزه = [[علوم سیاسی]]، [[فلسفه سیاسی]]، [[جامعه‌شناسی سیاسی]]، حکومت تطبیقی<br /> | دوره = از یونان باستان تا دوران معاصر<br /> | خاستگاه = [[یونان باستان]]<br /> | تاریخ شکل‌گیری = کاربرد مفهومی از دوران یونان باستان؛ صورت‌بندی کلاسیک در آثار [[افلاطون]] و [[ارسطو]]<br /> | بنیان‌گذاران = فاقد بنیان‌گذار واحد<br /> | چهره‌های شاخص = [[افلاطون]]، [[ارسطو]]، [[رابرت میخلز]]، [[گائتانو موسکا]]، [[ویلفردو پارتو]]، سی. رایت میلز، جفری وینترز<br /> | پیشگامان فکری = [[افلاطون]] و [[ارسطو]]<br /> | جریان‌های مرتبط = نظریهٔ نخبگان، [[پلوتوکراسی]]، [[اشراف‌سالاری]]، [[اقتدارگرایی]]، نظریهٔ قدرت، جامعه‌شناسی سیاسی<br /> | در واکنش به = مفهوم حکومت عمومی و توزیع گستردهٔ قدرت سیاسی<br /> | مفاهیم کلیدی = حکومت اقلیت، تمرکز قدرت، نخبگان، ثروت، شبکهٔ قدرت، انحصار سیاسی، گردش نخبگان، قانون آهنین الیگارشی<br /> | دیدگاه معرفت‌شناختی = نظریه‌ای معرفت‌شناختی نیست؛ مفهومی در تحلیل ساختار، توزیع و تمرکز قدرت سیاسی و اقتصادی است<br /> | دیدگاه اجتماعی = تمرکز نامتناسب قدرت تصمیم‌گیری در اختیار گروهی محدود از افراد، خاندان‌ها، صاحبان ثروت، رهبران سازمانی یا شبکه‌های سیاسی و اقتصادی<br /> | تأثیرپذیرفته از = تجربهٔ دولت‌شهرهای یونانی، نظریهٔ کلاسیک حکومت، نظریهٔ نخبگان و جامعه‌شناسی قدرت<br /> | تأثیرگذار بر = نظریهٔ نخبگان، مطالعات نابرابری سیاسی، جامعه‌شناسی سازمان‌ها، مطالعات دموکراسی و تحلیل قدرت اقتصادی<br /> | منتقدان شاخص = نظریه‌پردازان [[دموکراسی]]، برابری سیاسی و مشارکت عمومی؛ همچنین منتقدان تعمیم بیش از حد مفهوم الیگارشی<br /> | آثار شاخص = ''سیاست'' ارسطو؛ ''جمهوری'' افلاطون؛ ''احزاب سیاسی'' رابرت میخلز؛ ''نخبگان قدرت'' سی. رایت میلز؛ ''Oligarchy'' جفری وینترز<br /> }}<br /> <br /> '''الیگارشی''' (به انگلیسی: ''Oligarchy'') یا «حکومت گروه اندک»، مفهومی در [[علوم سیاسی]] و [[فلسفه سیاسی]] است که به تمرکز قدرت سیاسی در اختیار شمار محدودی از افراد یا گروه‌ها اشاره دارد. واژهٔ الیگارشی از واژه‌های یونانی ''oligos'' به معنای «اندک» و ''arkhein'' به معنای «حکومت‌کردن» گرفته شده و در معنای تحت‌اللفظی به «حکومت معدود افراد» اشاره دارد. در کاربرد کلاسیک، به‌ویژه نزد [[ارسطو]]، الیگارشی فقط حکومت هر اقلیت کوچکی نبود، بلکه عمدتاً حکومتی بود که در آن ثروتمندان اندک قدرت سیاسی را در جهت منافع خود در اختیار داشتند.&lt;ref&gt;Aristotle, ''Politics'', trans. C. D. C. Reeve (Indianapolis: Hackett Publishing, 1998), bk. III, chs. 6–8.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مفهوم الیگارشی در طول تاریخ گسترش یافته است و امروزه می‌تواند برای تحلیل نظام‌هایی به کار رود که در آنها قدرت مؤثر، فارغ از ساختار رسمی حکومت، در دست شبکه‌ای محدود از صاحبان ثروت، رهبران حزبی، خاندان‌های بانفوذ، فرماندهان نظامی، صاحبان شرکت‌های بزرگ یا دیگر گروه‌های برخوردار از منابع قدرت متمرکز شده باشد. به همین دلیل، الیگارشی الزاماً نام رسمی یک نوع حکومت نیست و حتی ممکن است برخی سازوکارهای آن در کنار نهادهای انتخاباتی و دموکراتیک وجود داشته باشند.&lt;ref&gt;Jeffrey A. Winters and Benjamin I. Page, “Oligarchy in the United States?” ''Perspectives on Politics'' 7, no. 4 (2009): 731–751.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نظریهٔ سیاسی جدید، دربارهٔ تعریف دقیق الیگارشی اتفاق نظر کامل وجود ندارد. برخی پژوهشگران مفهوم را به‌طور کلی به «حکومت گروه اندک» مرتبط می‌کنند؛ نظریهٔ نخبگان بر تمرکز اجتناب‌ناپذیر قدرت سازمانی تأکید می‌کند؛ و پژوهشگرانی مانند جفری وینترز مفهوم الیگارشی را مشخص‌تر به تمرکز شدید منابع مادی و توانایی صاحبان ثروت برای دفاع از دارایی و موقعیت اجتماعی خود مرتبط می‌دانند.&lt;ref&gt;Jeffrey A. Winters, ''Oligarchy'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2011), 1–39.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ریشهٔ واژه ==<br /> <br /> واژهٔ «الیگارشی» از واژهٔ یونانی ''oligarkhia'' گرفته شده است که از ترکیب ''oligos'' به معنای «اندک» و ''arkhein'' به معنای «حکومت‌کردن» ساخته شده است.<br /> <br /> این واژه از آغاز دارای معنایی فراتر از صرفاً کم‌بودن تعداد حاکمان بود. در نظریهٔ سیاسی یونان باستان، پرسش اصلی این بود که چه کسانی حکومت می‌کنند و قدرت خود را در جهت منافع چه کسانی به کار می‌گیرند.<br /> <br /> از همین رو، مفهوم الیگارشی در آثار کلاسیک با مفاهیمی مانند ثروت، طبقه، قدرت و منافع گروه حاکم پیوند پیدا کرد.<br /> <br /> == الیگارشی در یونان باستان ==<br /> <br /> مفهوم الیگارشی نخستین صورت‌بندی‌های منظم خود را در اندیشهٔ سیاسی [[یونان باستان]] پیدا کرد.<br /> <br /> دولت‌شهرهای یونانی دارای ساختارهای حکومتی متفاوتی بودند. برخی تحت سلطهٔ یک فرد، برخی تحت حکومت گروه‌های اشرافی و برخی دارای شکل‌هایی از مشارکت گسترده‌تر شهروندان بودند.<br /> <br /> در این محیط سیاسی، فیلسوفانی مانند [[افلاطون]] و [[ارسطو]] کوشیدند انواع حکومت را طبقه‌بندی و ویژگی‌های آنها را تحلیل کنند.<br /> <br /> الیگارشی در این طبقه‌بندی‌ها یکی از اشکال مهم حکومت اقلیت بود.<br /> <br /> == افلاطون و الیگارشی ==<br /> <br /> [[افلاطون]] در کتاب ''جمهوری'' دربارهٔ تحول و فساد انواع حکومت بحث می‌کند.<br /> <br /> در طرح افلاطون، الیگارشی حکومتی است که در آن ثروت معیار مهم برخورداری از قدرت سیاسی می‌شود و جامعه به دو بخش متعارض ثروتمندان و فقرا تقسیم می‌شود.&lt;ref&gt;Plato, ''Republic'', trans. G. M. A. Grube, rev. C. D. C. Reeve (Indianapolis: Hackett Publishing, 1992), bk. VIII, 550c–555b.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> افلاطون معتقد بود هنگامی که ثروت به معیار اصلی منزلت و قدرت تبدیل شود، فضیلت سیاسی اهمیت خود را از دست می‌دهد و گروه کوچکی از ثروتمندان بر جامعه مسلط می‌شوند.<br /> <br /> در تحلیل او، چنین ساختاری در درون خود تضاد اجتماعی ایجاد می‌کند، زیرا ثروت و فقر به‌طور هم‌زمان افزایش می‌یابند و جامعه به گروه‌های متخاصم تقسیم می‌شود.<br /> <br /> == ارسطو و تعریف کلاسیک الیگارشی ==<br /> <br /> [[ارسطو]] یکی از تأثیرگذارترین تعریف‌های کلاسیک الیگارشی را در کتاب ''سیاست'' ارائه کرد.<br /> <br /> او نظام‌های سیاسی را بر اساس دو معیار بررسی می‌کرد: تعداد کسانی که حکومت می‌کنند و هدفی که حکومت دنبال می‌کند.<br /> <br /> در طبقه‌بندی ارسطو، حکومت می‌تواند در اختیار یک نفر، گروهی اندک یا جمعی گسترده‌تر باشد. هر یک از این صورت‌ها نیز می‌تواند در جهت خیر عمومی یا منافع حاکمان عمل کند.&lt;ref&gt;Aristotle, ''Politics'', bk. III, ch. 7.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در این طبقه‌بندی، ارسطو «[[اشراف‌سالاری]]» را صورت درست حکومت گروه اندک و الیگارشی را صورت منحرف آن می‌دانست.<br /> <br /> اما او در ادامه توضیح می‌دهد که تفاوت مهم‌تر میان الیگارشی و دموکراسی صرفاً تعداد افراد نیست. در الیگارشی، ثروتمندان حکومت می‌کنند، در حالی که در تعریف کلاسیک او از دموکراسی، قدرت در دست تودهٔ کم‌درآمدتر شهروندان قرار می‌گیرد.&lt;ref&gt;Aristotle, ''Politics'', bk. III, ch. 8; bk. IV, ch. 4.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از این منظر، ثروت یکی از عناصر بنیادی تعریف ارسطویی الیگارشی است.<br /> <br /> == الیگارشی و منافع گروه حاکم ==<br /> <br /> در نظریهٔ کلاسیک، تفاوت میان حکومت گروه اندک و الیگارشی تنها به تعداد حاکمان مربوط نمی‌شود.<br /> <br /> اگر گروهی محدود حکومت را با هدف خیر عمومی اداره کند، ارسطو آن را در طبقه‌بندی خود «اشراف‌سالاری» می‌نامد. اما هنگامی که گروه محدود، به‌ویژه صاحبان ثروت، قدرت را در جهت منافع خود به کار گیرد، حکومت به الیگارشی تبدیل می‌شود.&lt;ref&gt;Aristotle, ''Politics'', bk. III, chs. 6–8.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین الیگارشی از همان آغاز مفهومی مرتبط با توزیع نابرابر قدرت و منابع بود.<br /> <br /> == الیگارشی و اشراف‌سالاری ==<br /> <br /> [[اشراف‌سالاری]] یا آریستوکراسی از نظر تاریخی با الیگارشی ارتباط دارد، اما این دو مفهوم یکسان نیستند.<br /> <br /> واژهٔ آریستوکراسی در اصل یونانی به معنای «حکومت بهترین‌ها» بود. ارسطو آن را حکومتی می‌دانست که در آن گروهی اندک با توجه به فضیلت و خیر عمومی حکومت می‌کنند.<br /> <br /> الیگارشی در مقابل، حکومت گروه اندکی بود که قدرت را عمدتاً برای منافع خود اعمال می‌کردند.<br /> <br /> در کاربرد تاریخی بعدی، آریستوکراسی بیشتر به طبقهٔ اشراف موروثی نیز اطلاق شد. از این رو، یک حکومت اشرافی تاریخی ممکن است ویژگی‌های الیگارشیک داشته باشد، اما دو اصطلاح از نظر مفهومی مترادف نیستند.<br /> <br /> == الیگارشی و پلوتوکراسی ==<br /> <br /> [[پلوتوکراسی]] به معنای «حکومت ثروتمندان» است و از این جهت با الیگارشی هم‌پوشانی زیادی دارد.<br /> <br /> اما الیگارشی مفهومی گسترده‌تر است. گروه حاکم در یک ساختار الیگارشیک ممکن است قدرت خود را از ثروت، موقعیت نظامی، روابط خانوادگی، کنترل حزبی یا ترکیبی از منابع مختلف به دست آورد.<br /> <br /> پلوتوکراسی مشخصاً بر ثروت به‌عنوان مبنای قدرت سیاسی تأکید دارد.<br /> <br /> با این حال، در تعریف ارسطویی و همچنین در نظریهٔ جفری وینترز، ثروت چنان جایگاه مهمی دارد که فاصلهٔ مفهومی میان الیگارشی و پلوتوکراسی کاهش می‌یابد.&lt;ref&gt;Jeffrey A. Winters, ''Oligarchy'', 1–39.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == الیگارشی و دموکراسی ==<br /> <br /> [[دموکراسی]] بر اصل مشارکت سیاسی شهروندان و برابری سیاسی آنان استوار است، در حالی که الیگارشی با تمرکز قدرت مؤثر در دست گروهی محدود تعریف می‌شود.<br /> <br /> با وجود این، این دو مفهوم همیشه به‌صورت دو نظام کاملاً جدا از یکدیگر ظاهر نمی‌شوند.<br /> <br /> ممکن است کشوری انتخابات، پارلمان و احزاب سیاسی داشته باشد، اما هم‌زمان گروه‌های بسیار ثروتمند یا شبکه‌های محدود قدرت از نفوذ سیاسی بسیار بیشتری نسبت به شهروندان عادی برخوردار باشند.<br /> <br /> وینترز و بنجامین پیج بر همین اساس استدلال کرده‌اند که وجود سازوکارهای دموکراتیک لزوماً امکان وجود قدرت الیگارشیک را منتفی نمی‌کند.&lt;ref&gt;Jeffrey A. Winters and Benjamin I. Page, “Oligarchy in the United States?” 731–751.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از این رو، در تحلیل سیاسی معاصر میان «دموکراسی به‌عنوان مجموعه‌ای از نهادها» و «توزیع واقعی قدرت سیاسی» تمایز گذاشته می‌شود.<br /> <br /> == الیگارشی و استبداد ==<br /> <br /> [[استبداد]] و الیگارشی نیز مفاهیمی متفاوت‌اند.<br /> <br /> در حکومت استبدادی یا خودکامه ممکن است قدرت نهایی در دست یک فرد متمرکز باشد، در حالی که الیگارشی به تمرکز قدرت در اختیار گروهی محدود اشاره دارد.<br /> <br /> اما این دو ساختار می‌توانند با یکدیگر ترکیب شوند.<br /> <br /> یک حاکم خودکامه ممکن است برای ادارهٔ حکومت به شبکه‌ای از فرماندهان نظامی، صاحبان سرمایه، خاندان‌های بانفوذ یا مقامات حزبی متکی باشد. در چنین شرایطی، قدرت رسمی ممکن است در دست یک فرد باشد، اما شبکه‌ای محدود نیز در حفظ و اعمال قدرت مشارکت داشته باشد.<br /> <br /> == الیگارشی و نخبگان ==<br /> <br /> یکی از مهم‌ترین مباحث نظری دربارهٔ الیگارشی رابطهٔ آن با مفهوم «[[نخبه]]» است.<br /> <br /> هر جامعهٔ پیچیده دارای افرادی است که در حوزه‌های سیاسی، اقتصادی، علمی، فرهنگی یا اداری از موقعیت‌های برجسته برخوردارند. وجود چنین نخبگانی به‌تنهایی به معنای وجود الیگارشی نیست.<br /> <br /> الیگارشی زمانی مطرح می‌شود که قدرت مؤثر به‌طور پایدار و نامتناسب در اختیار گروهی محدود متمرکز شود.<br /> <br /> جفری وینترز بر همین اساس میان «نخبه» و «الیگارش» تمایز می‌گذارد. در نظریهٔ او، الیگارش فردی است که بر حجم بسیار بزرگی از منابع مادی کنترل دارد و می‌تواند این منابع را برای حفظ یا افزایش ثروت و موقعیت اجتماعی خود به کار گیرد.&lt;ref&gt;Jeffrey A. Winters, ''Oligarchy'', 6–12.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نظریهٔ نخبگان ==<br /> <br /> در اواخر سدهٔ نوزدهم و اوایل سدهٔ بیستم، مجموعه‌ای از نظریه‌ها دربارهٔ نقش اقلیت‌های سازمان‌یافته در سیاست شکل گرفت که بعدها با عنوان «نظریهٔ نخبگان» شناخته شد.<br /> <br /> [[گائتانو موسکا]]، [[ویلفردو پارتو]] و [[رابرت میخلز]] از مهم‌ترین نظریه‌پردازان این جریان بودند.<br /> <br /> آنان از مسیرهای متفاوت استدلال کردند که در جوامع بزرگ و سازمان‌های پیچیده، قدرت معمولاً در اختیار اقلیت‌هایی سازمان‌یافته قرار می‌گیرد.<br /> <br /> این نظریه‌ها مفهوم الیگارشی را از طبقه‌بندی کلاسیک حکومت‌ها به مطالعهٔ سازمان، رهبری، بوروکراسی و ساختار واقعی قدرت گسترش دادند.<br /> <br /> == گائتانو موسکا ==<br /> <br /> [[گائتانو موسکا]]، نظریه‌پرداز سیاسی ایتالیایی، میان اقلیت حاکم و اکثریت تحت حکومت تمایز قائل شد.<br /> <br /> او استدلال می‌کرد که در همهٔ جوامع، اقلیتی سازمان‌یافته بر اکثریتی کمتر سازمان‌یافته حکومت می‌کند.&lt;ref&gt;Gaetano Mosca, ''The Ruling Class'', trans. Hannah D. Kahn (New York: McGraw-Hill, 1939).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نظریهٔ موسکا، سازمان‌یافتگی یکی از منابع اصلی برتری اقلیت حاکم است.<br /> <br /> یک گروه کوچک می‌تواند ارتباط، هماهنگی و تقسیم کار مؤثرتری داشته باشد و از این طریق بر جمعیت بسیار بزرگ‌تری اعمال قدرت کند.<br /> <br /> == ویلفردو پارتو ==<br /> <br /> [[ویلفردو پارتو]] نیز مفهوم نخبگان را در تحلیل جامعه و سیاست گسترش داد.<br /> <br /> او میان نخبگان حاکم و غیرحاکم تمایز می‌گذاشت و نظریهٔ «گردش نخبگان» را مطرح کرد.<br /> <br /> از دیدگاه پارتو، گروه‌های نخبه برای همیشه ثابت نمی‌مانند. نخبگان قدیمی ممکن است ضعیف شوند و گروه‌های جدید جای آنان را بگیرند.&lt;ref&gt;Vilfredo Pareto, ''The Mind and Society'', trans. Andrew Bongiorno and Arthur Livingston (New York: Harcourt, Brace, 1935).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این دیدگاه توجه نظریهٔ سیاسی را از شکل رسمی حکومت به فرایند تغییر گروه‌های مسلط در جامعه معطوف کرد.<br /> <br /> == رابرت میخلز و قانون آهنین الیگارشی ==<br /> <br /> [[رابرت میخلز]] در کتاب ''احزاب سیاسی'' که نخستین بار در سال ۱۹۱۱ منتشر شد، نظریه‌ای را مطرح کرد که به «'''قانون آهنین الیگارشی'''» شهرت یافت.<br /> <br /> میخلز با مطالعهٔ احزاب سیاسی و سازمان‌های توده‌ای استدلال کرد که رشد سازمان‌ها به تخصص، مدیریت، بوروکراسی و رهبری حرفه‌ای نیاز دارد. در نتیجه، گروه کوچکی از رهبران به اطلاعات، منابع و مهارت‌هایی دست می‌یابند که اعضای عادی سازمان در اختیار ندارند.&lt;ref&gt;Robert Michels, ''Political Parties: A Sociological Study of the Oligarchical Tendencies of Modern Democracy'', trans. Eden and Cedar Paul (New York: Hearst’s International Library, 1915).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این فرایند می‌تواند موجب شود حتی سازمان‌هایی که با اهداف دموکراتیک ایجاد شده‌اند، به‌تدریج تحت کنترل گروه کوچکی از رهبران قرار گیرند.<br /> <br /> == قانون آهنین الیگارشی ==<br /> <br /> «قانون آهنین الیگارشی» بر این فرض استوار است که نیازهای سازمانی می‌توانند تمرکز قدرت را تقویت کنند.<br /> <br /> رهبران حرفه‌ای معمولاً تجربه، اطلاعات، شبکه‌های ارتباطی و کنترل بیشتری بر ساختار سازمان دارند. اعضای عادی نیز ممکن است زمان یا تخصص لازم برای مشارکت دائمی در همهٔ تصمیم‌ها را نداشته باشند.<br /> <br /> در نتیجه، فاصله‌ای میان رهبران و اعضا شکل می‌گیرد.<br /> <br /> با این حال، ادعای میخلز مبنی بر گرایش تقریباً اجتناب‌ناپذیر همهٔ سازمان‌ها به الیگارشی محل بحث بوده است. پژوهش‌های بعدی نشان داده‌اند که قواعد انتخاباتی داخلی، گردش رهبران، شفافیت، رقابت و مشارکت اعضا می‌توانند شدت تمرکز قدرت را تغییر دهند.<br /> <br /> == الیگارشی و بوروکراسی ==<br /> <br /> رشد [[بوروکراسی]] یکی از عواملی است که در نظریه‌های سازمانی با تمرکز قدرت ارتباط یافته است.<br /> <br /> سازمان‌های بزرگ برای ادارهٔ امور خود به تقسیم کار، تخصص و سلسله‌مراتب نیاز دارند.<br /> <br /> افرادی که در رأس ساختار اداری قرار دارند معمولاً به اطلاعات و امکانات تصمیم‌گیری بیشتری دسترسی دارند.<br /> <br /> این وضعیت به‌خودی‌خود به معنای الیگارشی نیست، اما اگر امکان نظارت، پاسخ‌گویی و گردش قدرت محدود شود، ساختار بوروکراتیک می‌تواند به تثبیت قدرت گروه کوچکی از مدیران کمک کند.<br /> <br /> == سی. رایت میلز و نخبگان قدرت ==<br /> <br /> جامعه‌شناس آمریکایی [[سی. رایت میلز]] در کتاب ''نخبگان قدرت'' در سال ۱۹۵۶ ساختار قدرت در ایالات متحده را بررسی کرد.<br /> <br /> او استدلال کرد که گروه‌هایی در رأس نهادهای سیاسی، اقتصادی و نظامی دارای روابط نزدیک و منافع هم‌پوشان‌اند و تصمیم‌های مهم ملی به‌طور نامتناسب تحت تأثیر آنان قرار می‌گیرد.&lt;ref&gt;C. Wright Mills, ''The Power Elite'' (New York: Oxford University Press, 1956).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مفهوم «نخبگان قدرت» میلز دقیقاً مترادف الیگارشی نیست، اما در گسترش مطالعات مربوط به تمرکز قدرت در جوامع مدرن تأثیرگذار بوده است.<br /> <br /> == جفری وینترز و نظریهٔ جدید الیگارشی ==<br /> <br /> [[جفری وینترز]] در کتاب ''Oligarchy'' که در سال ۲۰۱۱ منتشر شد، کوشید مفهوم الیگارشی را از مفهوم گسترده‌تر «حکومت نخبگان» متمایز کند.<br /> <br /> در نظریهٔ او، ویژگی تعیین‌کنندهٔ الیگارش برخورداری از تمرکز بسیار زیاد منابع مادی است.<br /> <br /> وینترز الیگارش‌ها را افرادی تعریف می‌کند که منابع مادی عظیمی را کنترل می‌کنند و قادرند از این منابع برای دفاع از ثروت و موقعیت انحصاری خود استفاده کنند.&lt;ref&gt;Jeffrey A. Winters, ''Oligarchy'', 6–39.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از این دیدگاه، یک مقام بلندپایهٔ اداری صرفاً به دلیل برخورداری از قدرت سازمانی الزاماً الیگارش نیست؛ همان‌گونه که یک فرد بسیار ثروتمند نیز تنها زمانی از نظر سیاسی موضوع نظریهٔ الیگارشی می‌شود که منابع مادی او به منبع قدرت تبدیل شوند.<br /> <br /> == دفاع از ثروت ==<br /> <br /> مفهوم «دفاع از ثروت» (''wealth defense'') در نظریهٔ وینترز اهمیت اساسی دارد.<br /> <br /> انباشت ثروت بسیار زیاد، علاوه بر ایجاد قدرت، مسئلهٔ حفاظت از دارایی را نیز برای صاحبان آن ایجاد می‌کند.<br /> <br /> این حفاظت می‌تواند شامل امنیت مالکیت، سیاست مالیاتی، انتقال ثروت، قوانین ارث و دیگر سازوکارهایی باشد که بر حفظ دارایی تأثیر می‌گذارند.&lt;ref&gt;Jeffrey A. Winters, ''Oligarchy'', 21–39.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از دیدگاه وینترز، شیوهٔ دفاع الیگارش‌ها از ثروت خود در دوره‌های تاریخی مختلف تغییر کرده است.<br /> <br /> در برخی جوامع، صاحبان ثروت مستقیماً نیروهای مسلح در اختیار داشتند؛ در جوامع مدرن، حفاظت از دارایی بیشتر از طریق دولت، قانون، کارشناسان مالی، وکلا و سازوکارهای نهادی انجام می‌شود.<br /> <br /> == انواع الیگارشی در نظریهٔ وینترز ==<br /> <br /> وینترز بر اساس نحوهٔ حفاظت از ثروت و رابطهٔ الیگارش‌ها با ابزارهای اجبار، چهار الگوی عمده را از یکدیگر متمایز می‌کند: الیگارشی جنگاور، الیگارشی حاکم، الیگارشی سلطانی و الیگارشی مدنی.&lt;ref&gt;Jeffrey A. Winters, ''Oligarchy'', 34–39.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در «الیگارشی جنگاور»، صاحبان ثروت خود دارای قدرت نظامی‌اند و مستقیماً از دارایی‌هایشان دفاع می‌کنند.<br /> <br /> در «الیگارشی حاکم»، الیگارش‌ها به‌طور جمعی در ساختار سیاسی مشارکت دارند و بخشی از ابزارهای اجبار را سازمان‌دهی می‌کنند.<br /> <br /> در «الیگارشی سلطانی»، یک حاکم شخصی قدرتمند بر دیگر الیگارش‌ها مسلط می‌شود و حفاظت از دارایی آنان به رابطه با او وابسته است.<br /> <br /> در «الیگارشی مدنی»، صاحبان ثروت سلاح و حکومت مستقیم را در اختیار ندارند و حفاظت از مالکیت عمدتاً از طریق دولت بوروکراتیک و حاکمیت قانون صورت می‌گیرد.&lt;ref&gt;Jeffrey A. Winters, ''Oligarchy'', 135–274.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == الیگارشی جنگاور ==<br /> <br /> الیگارشی جنگاور یکی از قدیمی‌ترین صورت‌های قدرت الیگارشیک است.<br /> <br /> در این ساختار، صاحبان ثروت علاوه بر منابع اقتصادی، ابزارهای مستقیم خشونت و اجبار را نیز در اختیار دارند.<br /> <br /> زمین‌داران بزرگ، فرماندهان محلی یا خاندان‌های قدرتمند ممکن است نیروهای مسلح خصوصی داشته باشند و از قلمرو و دارایی خود مستقیماً دفاع کنند.<br /> <br /> در چنین شرایطی، مرز میان ثروت، قدرت نظامی و قدرت سیاسی بسیار کم‌رنگ است.<br /> <br /> == الیگارشی حاکم ==<br /> <br /> در الیگارشی حاکم، گروهی از الیگارش‌ها به‌صورت جمعی بر ساختار سیاسی مسلط‌اند.<br /> <br /> برخلاف الیگارشی جنگاور که در آن هر الیگارش ممکن است به‌طور مستقل نیروی نظامی داشته باشد، در الیگارشی حاکم همکاری میان صاحبان قدرت بیشتر است.<br /> <br /> به تعبیر وینترز، افزایش همکاری میان الیگارش‌ها و سازمان‌یافتن مشترک دفاع از دارایی از ویژگی‌های این الگو است.&lt;ref&gt;Jeffrey A. Winters, ''Oligarchy'', 66–134.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برخی جمهوری‌های باستانی و دولت‌شهرهای تاریخی را می‌توان با استفاده از این چارچوب بررسی کرد.<br /> <br /> == الیگارشی سلطانی ==<br /> <br /> «الیگارشی سلطانی» در نظریهٔ وینترز ساختاری است که در آن یک حاکم شخصی بسیار قدرتمند بر سایر صاحبان ثروت مسلط است.<br /> <br /> الیگارش‌ها ممکن است ثروت فراوان داشته باشند، اما امنیت دارایی و موقعیت آنان به رابطه‌شان با حاکم وابسته باشد.<br /> <br /> حاکم می‌تواند از دارایی آنان حفاظت کند و در عین حال قادر باشد بخشی از ثروت یا موقعیت آنان را سلب کند.&lt;ref&gt;Jeffrey A. Winters, ''Oligarchy'', 135–207.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این مفهوم با «سلطانیسم» در مطالعات رژیم‌های شخصی ارتباط دارد، اما در نظریهٔ وینترز مشخصاً از منظر رابطهٔ حاکم با صاحبان ثروت بررسی می‌شود.<br /> <br /> == الیگارشی مدنی ==<br /> <br /> الیگارشی مدنی یکی از بحث‌برانگیزترین بخش‌های نظریهٔ وینترز است.<br /> <br /> در این ساختار، الیگارش‌ها مستقیماً حکومت نمی‌کنند و نیروی نظامی خصوصی نیز در اختیار ندارند. حفاظت از مالکیت آنان از طریق دولت، قانون و دستگاه قضایی انجام می‌شود.<br /> <br /> با این حال، تمرکز شدید ثروت همچنان منابعی ایجاد می‌کند که می‌تواند برای اعمال نفوذ سیاسی مورد استفاده قرار گیرد.&lt;ref&gt;Jeffrey A. Winters, ''Oligarchy'', 208–274.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این نظریه اهمیت دارد، زیرا نشان می‌دهد در برداشت وینترز وجود الیگارشی الزاماً به معنای نبود انتخابات یا نهادهای دموکراتیک نیست.<br /> <br /> == ثروت به‌عنوان منبع قدرت ==<br /> <br /> ثروت می‌تواند به شیوه‌های گوناگون به قدرت سیاسی تبدیل شود.<br /> <br /> صاحبان منابع مالی بزرگ قادرند هزینهٔ کارشناسان، وکلا، رسانه‌ها، سازمان‌های پژوهشی، فعالیت‌های سیاسی یا لابی‌گری را تأمین کنند.<br /> <br /> آنان همچنین ممکن است دسترسی بیشتری به تصمیم‌گیرندگان داشته باشند.<br /> <br /> از این منظر، مسئلهٔ الیگارشی صرفاً «ثروتمندبودن» نیست، بلکه تفاوت شدید میان ظرفیت سیاسی ناشی از منابع اقتصادی افراد است.<br /> <br /> وینترز و پیج در پژوهش خود دربارهٔ ایالات متحده استدلال کردند که تمرکز بسیار زیاد ثروت می‌تواند ظرفیت سیاسی بسیار بیشتری نسبت به شهروندان عادی در اختیار ثروتمندان قرار دهد.&lt;ref&gt;Jeffrey A. Winters and Benjamin I. Page, “Oligarchy in the United States?” 731–751.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == الیگارشی و سرمایه‌داری ==<br /> <br /> رابطهٔ [[سرمایه‌داری]] و الیگارشی یکی از موضوعات مورد بحث در علوم سیاسی است.<br /> <br /> وجود مالکیت خصوصی یا بازار به‌خودی‌خود معادل الیگارشی نیست. با این حال، تمرکز شدید ثروت می‌تواند نابرابری در منابع سیاسی ایجاد کند.<br /> <br /> از سوی دیگر، نهادهایی مانند مالیات تصاعدی، قوانین ضدانحصار، شفافیت مالی، مقررات تأمین مالی انتخابات، اتحادیه‌ها و نظام رفاه اجتماعی می‌توانند بر توزیع منابع و قدرت تأثیر بگذارند.<br /> <br /> بنابراین رابطهٔ میان سرمایه‌داری و الیگارشی به ساختار حقوقی، اقتصادی و سیاسی هر جامعه وابسته است.<br /> <br /> == الیگارشی اقتصادی ==<br /> <br /> اصطلاح «الیگارشی اقتصادی» معمولاً به شرایطی اشاره دارد که گروه محدودی از صاحبان سرمایه یا کنترل‌کنندگان منابع اقتصادی از نفوذ سیاسی گسترده برخوردار باشند.<br /> <br /> این نفوذ ممکن است از طریق مالکیت رسانه، تأمین مالی فعالیت سیاسی، روابط با مقامات، کنترل بخش‌های راهبردی اقتصاد یا شبکه‌های اقتصادی اعمال شود.<br /> <br /> الیگارشی اقتصادی لزوماً به معنای حکومت مستقیم تاجران یا سرمایه‌داران نیست.<br /> <br /> نفوذ می‌تواند غیرمستقیم باشد و از طریق شکل‌دهی به دستور کار سیاسی، قوانین، مقررات یا سیاست‌های اقتصادی صورت گیرد.<br /> <br /> == الیگارشی حزبی ==<br /> <br /> تمرکز قدرت می‌تواند در درون احزاب سیاسی نیز رخ دهد.<br /> <br /> اگر تصمیم‌های اصلی یک حزب، انتخاب نامزدها، منابع مالی و تعیین سیاست‌ها برای مدت طولانی در اختیار گروه کوچکی از رهبران باشد، می‌توان از گرایش‌های الیگارشیک در سازمان حزبی سخن گفت.<br /> <br /> این همان حوزه‌ای است که رابرت میخلز در نظریهٔ «قانون آهنین الیگارشی» بر آن تمرکز داشت.&lt;ref&gt;Robert Michels, ''Political Parties''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> انتخابات داخلی، محدودیت دورهٔ مسئولیت، شفافیت مالی و مشارکت اعضا از سازوکارهایی هستند که می‌توانند تمرکز قدرت در احزاب را محدود کنند.<br /> <br /> == الیگارشی نظامی ==<br /> <br /> در برخی نظام‌ها گروه محدودی از فرماندهان نظامی ممکن است قدرت سیاسی را در اختیار گیرند.<br /> <br /> اگر قدرت در اختیار شورای کوچکی از افسران یا فرماندهان قرار داشته باشد، این ساختار ممکن است ویژگی‌های الیگارشیک داشته باشد.<br /> <br /> با این حال، مفهوم «حکومت نظامی» و «الیگارشی» کاملاً مترادف نیستند.<br /> <br /> حکومت نظامی بر منشأ نظامی قدرت تأکید دارد، در حالی که الیگارشی به محدودبودن و تمرکز گروه حاکم اشاره می‌کند.<br /> <br /> == الیگارشی خانوادگی ==<br /> <br /> در برخی ساختارهای سیاسی و اقتصادی، قدرت در اختیار شمار محدودی از خاندان‌ها قرار می‌گیرد.<br /> <br /> این خانواده‌ها ممکن است مالک زمین، صنایع، بانک‌ها یا رسانه‌ها باشند یا نسل‌های متوالی مناصب سیاسی را در اختیار داشته باشند.<br /> <br /> پیوند ازدواج، مالکیت، شبکه‌های تجاری و روابط سیاسی می‌تواند به بازتولید قدرت آنان کمک کند.<br /> <br /> چنین الگویی را می‌توان «الیگارشی خانوادگی» یا «الیگارشی خاندانی» نامید.<br /> <br /> == الیگارشی و فساد ==<br /> <br /> [[فساد]] می‌تواند یکی از ابزارهای تثبیت قدرت الیگارشیک باشد، اما الیگارشی و فساد مترادف نیستند.<br /> <br /> الیگارشی ممکن است در چارچوب قوانین رسمی نیز شکل بگیرد، در صورتی که قوانین و نهادها امکان تمرکز نامتناسب قدرت را فراهم کنند.<br /> <br /> از سوی دیگر، رشوه، خویشاوندسالاری، تبادل امتیازات و تصرف منابع عمومی می‌توانند به ایجاد یا تقویت شبکه‌های الیگارشیک کمک کنند.<br /> <br /> بنابراین برای مطالعهٔ الیگارشی باید علاوه بر فساد غیرقانونی، سازوکارهای قانونی توزیع قدرت نیز بررسی شوند.<br /> <br /> == الیگارشی و خویشاوندسالاری ==<br /> <br /> [[خویشاوندسالاری]] به اعطای موقعیت‌ها و امتیازات بر اساس روابط خانوادگی اشاره دارد.<br /> <br /> در ساختارهای الیگارشیک، شبکه‌های خانوادگی می‌توانند وسیله‌ای برای انتقال قدرت و ثروت میان نسل‌ها باشند.<br /> <br /> با این حال، همهٔ انواع الیگارشی خانوادگی نیستند.<br /> <br /> در جوامع مدرن ممکن است شبکه‌های الیگارشیک بر اساس روابط اقتصادی، سازمانی، حزبی یا حرفه‌ای شکل بگیرند و ارتباط خویشاوندی نقش محدودی داشته باشد.<br /> <br /> == الیگارشی و رسانه ==<br /> <br /> کنترل رسانه می‌تواند یکی از منابع قدرت سیاسی باشد.<br /> <br /> اگر مالکیت رسانه‌ها در اختیار تعداد محدودی از افراد یا شرکت‌ها متمرکز شود، صاحبان آنها ممکن است توان بیشتری برای تأثیرگذاری بر دستور کار عمومی، برجسته‌کردن موضوعات یا دسترسی به سیاست‌گذاران داشته باشند.<br /> <br /> اما تمرکز مالکیت رسانه به‌تنهایی برای اثبات وجود یک الیگارشی کافی نیست.<br /> <br /> برای چنین نتیجه‌ای باید روابط میان مالکیت، تصمیم‌گیری سیاسی، دسترسی به قدرت و پیامدهای سیاست عمومی به‌طور تجربی بررسی شود.<br /> <br /> == الیگارشی و انتخابات ==<br /> <br /> وجود انتخابات لزوماً تمام اشکال تمرکز قدرت را از میان نمی‌برد.<br /> <br /> در نظام‌های انتخاباتی، منابع مالی می‌توانند در تأمین هزینهٔ مبارزات انتخاباتی، تبلیغات، سازمان‌دهی سیاسی و دسترسی به رسانه‌ها اهمیت داشته باشند.<br /> <br /> اگر رقابت سیاسی به‌شدت به منابع مالی وابسته شود، افراد و گروه‌های ثروتمند ممکن است از ظرفیت بیشتری برای تأثیرگذاری برخوردار شوند.<br /> <br /> با این حال، میزان این تأثیر به قوانین تأمین مالی انتخابات، ساختار رسانه، نظام حزبی و نهادهای نظارتی بستگی دارد.<br /> <br /> == الیگارشی و لابی‌گری ==<br /> <br /> [[لابی‌گری]] در بسیاری از نظام‌های سیاسی فعالیتی قانونی برای ارائهٔ مطالبات گروه‌های اجتماعی و اقتصادی به تصمیم‌گیرندگان است.<br /> <br /> وجود لابی‌گری به‌تنهایی نشانهٔ الیگارشی نیست.<br /> <br /> مسئله زمانی مطرح می‌شود که دسترسی به سیاست‌گذاران و توانایی تأثیرگذاری بر تصمیم‌ها به‌شدت به منابع اقتصادی وابسته باشد و گروه‌های کوچک برخوردار از ثروت نسبت به سایر شهروندان امکان نفوذ نامتناسب پیدا کنند.<br /> <br /> وینترز و پیج لابی‌گری، تأمین مالی سیاسی و شکل‌دهی به افکار عمومی را از سازوکارهای بالقوهٔ تبدیل ثروت به نفوذ سیاسی بررسی کرده‌اند.&lt;ref&gt;Jeffrey A. Winters and Benjamin I. Page, “Oligarchy in the United States?” 731–751.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == الیگارشی در روسیه پس از شوروی ==<br /> <br /> اصطلاح «الیگارش» پس از فروپاشی [[اتحاد جماهیر شوروی]] کاربرد عمومی گسترده‌ای پیدا کرد.<br /> <br /> خصوصی‌سازی سریع دارایی‌های دولتی در دههٔ ۱۹۹۰ موجب شد گروه محدودی از بازرگانان کنترل بخش‌هایی بزرگ از صنایع، منابع طبیعی، بانک‌ها و رسانه‌ها را به دست آورند.<br /> <br /> برخی از این صاحبان ثروت روابط نزدیکی با ساختار سیاسی روسیه برقرار کردند و اصطلاح «الیگارش‌های روس» برای توصیف آنان رایج شد.<br /> <br /> با این حال، رابطهٔ میان دولت روسیه و صاحبان ثروت در دوره‌های مختلف تغییر کرده است و همهٔ افراد ثروتمند روسیه از نفوذ سیاسی یکسان برخوردار نبوده‌اند. از این رو، استفادهٔ دانشنامه‌ای از اصطلاح «الیگارش» دربارهٔ اشخاص مشخص نیازمند بررسی منابع و شواهد مربوط به نفوذ سیاسی آنان است.<br /> <br /> == الیگارشی در ایالات متحده؛ یک بحث دانشگاهی ==<br /> <br /> دربارهٔ میزان نفوذ ثروتمندان در سیاست [[ایالات متحده آمریکا]] بحث دانشگاهی گسترده‌ای وجود دارد.<br /> <br /> جفری وینترز و بنجامین پیج در مقالهٔ «Oligarchy in the United States?» امکان استفاده از مفهوم الیگارشی برای تحلیل بخشی از ساختار قدرت آمریکا را بررسی کردند.<br /> <br /> آنان استدلال کردند که ثروت بسیار زیاد می‌تواند منابع و انگیزه‌هایی برای اعمال نفوذ سیاسی فراهم کند و وجود چنین قدرتی الزاماً با وجود انتخابات دموکراتیک ناسازگار نیست.&lt;ref&gt;Jeffrey A. Winters and Benjamin I. Page, “Oligarchy in the United States?” 731–751.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این دیدگاه یک چارچوب تحلیلی در ادبیات علوم سیاسی است و به معنای اجماع پژوهشگران دربارهٔ طبقه‌بندی کلی ایالات متحده به‌عنوان «الیگارشی» نیست.<br /> <br /> == الیگارشی در سازمان‌ها ==<br /> <br /> مفهوم الیگارشی تنها دربارهٔ دولت‌ها به کار نمی‌رود.<br /> <br /> احزاب، اتحادیه‌ها، انجمن‌ها، شرکت‌ها و دیگر سازمان‌های بزرگ نیز می‌توانند با مسئلهٔ تمرکز قدرت مواجه شوند.<br /> <br /> هرچه سازمان پیچیده‌تر شود، نیاز به مدیران حرفه‌ای، تخصص و دسترسی نامتقارن به اطلاعات افزایش می‌یابد.<br /> <br /> میخلز معتقد بود این ویژگی‌ها گرایش سازمان‌ها به تمرکز قدرت در دست رهبران را تقویت می‌کنند.<br /> <br /> به همین دلیل، مسئلهٔ الیگارشی در جامعه‌شناسی سازمان‌ها نیز اهمیت دارد.<br /> <br /> == بازتولید قدرت الیگارشیک ==<br /> <br /> یکی از مسائل مهم در مطالعهٔ الیگارشی چگونگی بازتولید قدرت در طول زمان است.<br /> <br /> ثروت می‌تواند از طریق ارث منتقل شود. شبکه‌های اجتماعی و آموزشی می‌توانند دسترسی نسل‌های بعدی به موقعیت‌های ممتاز را افزایش دهند. کنترل سازمان‌ها نیز ممکن است امکان انتخاب جانشینان نزدیک به گروه حاکم را فراهم کند.<br /> <br /> به این ترتیب، قدرت ممکن است حتی بدون ساختار رسمی موروثی از نسلی به نسل دیگر منتقل شود.<br /> <br /> مطالعهٔ الیگارشی از این منظر با مطالعات نابرابری اجتماعی، تحرک طبقاتی و تمرکز ثروت ارتباط پیدا می‌کند.<br /> <br /> == گردش الیگارش‌ها ==<br /> <br /> تمرکز قدرت لزوماً به معنای ثابت‌ماندن افراد صاحب قدرت نیست.<br /> <br /> گروه‌های قدیمی ممکن است جای خود را به گروه‌های جدید بدهند، در حالی که ساختار تمرکز قدرت همچنان باقی بماند.<br /> <br /> این موضوع با نظریهٔ «گردش نخبگان» پارتو ارتباط دارد.<br /> <br /> در چنین شرایطی، تغییر افراد حاکم الزاماً به تغییر ساختار قدرت منجر نمی‌شود.<br /> <br /> از این رو، تحلیل الیگارشی باید علاوه بر هویت اشخاص، سازوکارهایی را بررسی کند که امکان تمرکز و بازتولید قدرت را فراهم می‌کنند.<br /> <br /> == عوامل تقویت‌کنندهٔ الیگارشی ==<br /> <br /> عوامل مختلفی می‌توانند زمینهٔ تمرکز قدرت در دست گروهی محدود را تقویت کنند.<br /> <br /> تمرکز شدید ثروت، ضعف نهادهای نظارتی، محدودیت رقابت سیاسی، فقدان شفافیت، انحصار اطلاعات، وابستگی مالی احزاب، ضعف جامعهٔ مدنی، فساد و دسترسی نابرابر به تصمیم‌گیرندگان از جمله عواملی هستند که در مطالعات مختلف با تمرکز قدرت مرتبط دانسته شده‌اند.<br /> <br /> با این حال، هیچ‌یک از این عوامل به‌تنهایی اثبات‌کنندهٔ وجود الیگارشی نیست.<br /> <br /> تحلیل هر جامعه مستلزم بررسی تجربی ساختار واقعی قدرت و روابط میان بازیگران مختلف است.<br /> <br /> == سازوکارهای محدودکنندهٔ قدرت الیگارشیک ==<br /> <br /> در نظریهٔ سیاسی، مجموعه‌ای از نهادها می‌توانند تمرکز قدرت را محدود کنند.<br /> <br /> [[تفکیک قوا]]، [[حاکمیت قانون]]، استقلال دستگاه قضایی، انتخابات رقابتی، آزادی رسانه‌ها، شفافیت مالی، نظارت پارلمانی، قوانین ضدانحصار و آزادی تشکل از جمله این سازوکارها هستند.<br /> <br /> وجود اپوزیسیون قانونی و امکان گردش مسالمت‌آمیز قدرت نیز می‌تواند مانع تثبیت یک گروه محدود در ساختار سیاسی شود.<br /> <br /> کارآمدی این سازوکارها به استقلال واقعی نهادها و امکان اجرای قوانین بستگی دارد.<br /> <br /> == الیگارشی و تفکیک قوا ==<br /> <br /> [[تفکیک قوا]] یکی از سازوکارهای تاریخی برای جلوگیری از تمرکز قدرت است.<br /> <br /> اگر قانون‌گذاری، اجرا و قضاوت در اختیار نهادهای متفاوت قرار گیرند و هر یک بتوانند دیگری را محدود کنند، تصرف تمام ساختار دولت توسط یک گروه دشوارتر می‌شود.<br /> <br /> با این حال، وجود صوری نهادهای جداگانه کافی نیست.<br /> <br /> اگر شبکهٔ واحدی بتواند بر چند نهاد به‌طور هم‌زمان نفوذ تعیین‌کننده داشته باشد، تفکیک حقوقی قوا ممکن است نتواند مانع تمرکز واقعی قدرت شود.<br /> <br /> == الیگارشی و حاکمیت قانون ==<br /> <br /> [[حاکمیت قانون]] می‌تواند قدرت شخصی گروه‌های حاکم را محدود کند.<br /> <br /> قواعد عمومی، دستگاه قضایی مستقل و امکان نظارت قانونی بر صاحبان قدرت از ابزارهای جلوگیری از امتیازات خودسرانه‌اند.<br /> <br /> اما وینترز نشان می‌دهد که رابطهٔ حاکمیت قانون و الیگارشی پیچیده‌تر است. در «الیگارشی مدنی»، قانون می‌تواند هم قدرت خشونت شخصی صاحبان ثروت را محدود کند و هم از حقوق مالکیت آنان حفاظت کند.&lt;ref&gt;Jeffrey A. Winters, ''Oligarchy'', 208–274.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از این رو، حاکمیت قانون شرط مهم محدودکردن قدرت خودسرانه است، اما به‌تنهایی همهٔ اشکال نابرابری سیاسی ناشی از تمرکز ثروت را از میان نمی‌برد.<br /> <br /> == الیگارشی و جامعهٔ مدنی ==<br /> <br /> [[جامعه مدنی]] مستقل می‌تواند یکی از عوامل توزیع قدرت در جامعه باشد.<br /> <br /> اتحادیه‌ها، انجمن‌های حرفه‌ای، سازمان‌های مدنی، رسانه‌های مستقل و گروه‌های داوطلبانه امکان سازمان‌یابی شهروندان را فراهم می‌کنند.<br /> <br /> این نهادها می‌توانند بخشی از عدم توازن میان افراد پراکنده و گروه‌های کوچک دارای منابع گسترده را کاهش دهند.<br /> <br /> این مسئله با یکی از نکات نظری موسکا ارتباط دارد: اقلیت سازمان‌یافته معمولاً بر اکثریت سازمان‌نیافته مزیت دارد.<br /> <br /> بنابراین سازمان‌یابی مستقل شهروندان می‌تواند یکی از راه‌های ایجاد موازنه در برابر تمرکز قدرت باشد.<br /> <br /> == الیگارشی و شفافیت ==<br /> <br /> پنهان‌بودن روابط قدرت یکی از مشکلات مطالعه و کنترل الیگارشی است.<br /> <br /> مالکیت شرکت‌ها، تأمین مالی سیاسی، تضاد منافع، قراردادهای دولتی و روابط میان صاحبان ثروت و مقام‌های سیاسی ممکن است برای عموم آشکار نباشد.<br /> <br /> قوانین شفافیت و افشای منافع می‌توانند امکان بررسی این روابط را افزایش دهند.<br /> <br /> اما شفافیت به‌تنهایی مانع تمرکز قدرت نیست؛ بلکه اطلاعات لازم را برای نظارت عمومی، رسانه‌ای، قضایی و پارلمانی فراهم می‌کند.<br /> <br /> == سنجش الیگارشی ==<br /> <br /> یکی از دشوارترین مسائل پژوهشی، سنجش تجربی قدرت الیگارشیک است.<br /> <br /> صرف شمارش تعداد ثروتمندان یا مقامات بلندپایه کافی نیست.<br /> <br /> پژوهشگران باید بررسی کنند چه کسانی منابع مهم را کنترل می‌کنند، چه کسانی به تصمیم‌گیرندگان دسترسی دارند، ترجیحات چه گروه‌هایی در سیاست عمومی بازتاب پیدا می‌کند و قدرت چگونه در طول زمان بازتولید می‌شود.<br /> <br /> به همین دلیل، مطالعهٔ الیگارشی معمولاً به ترکیبی از داده‌های اقتصادی، تحلیل شبکه‌های قدرت، بررسی سیاست‌گذاری، مالکیت و مطالعهٔ نهادهای سیاسی نیاز دارد.<br /> <br /> == تفاوت الیگارشی با حکومت اقلیت ==<br /> <br /> اگر الیگارشی صرفاً «حکومت اقلیت» تعریف شود، تقریباً هر نظام نمایندگی یا سازمان بزرگی ممکن است الیگارشیک خوانده شود، زیرا تصمیم‌های روزمرهٔ سیاسی معمولاً توسط تعداد محدودی از مقام‌ها اتخاذ می‌شود.<br /> <br /> به همین دلیل، بسیاری از پژوهشگران تعریف دقیق‌تری را ضروری می‌دانند.<br /> <br /> در تعریف کلاسیک ارسطو، ثروت و منفعت طبقهٔ حاکم اهمیت دارد؛ در نظریهٔ میخلز، تمرکز سازمانی رهبری برجسته است؛ و در نظریهٔ وینترز، تمرکز منابع مادی و دفاع از ثروت معیار اصلی است.&lt;ref&gt;Aristotle, ''Politics'', bk. III, ch. 8; Robert Michels, ''Political Parties''; Jeffrey A. Winters, ''Oligarchy''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین هنگام استفاده از اصطلاح الیگارشی باید مشخص شود کدام تعریف مورد نظر است.<br /> <br /> == کاربرد سیاسی واژهٔ الیگارشی ==<br /> <br /> «الیگارشی» در زبان سیاسی روزمره گاه به‌عنوان برچسبی انتقادی برای حکومت‌ها، احزاب یا گروه‌های اقتصادی به کار می‌رود.<br /> <br /> این کاربرد با استفادهٔ تحلیلی آن در علوم سیاسی متفاوت است.<br /> <br /> در یک مقالهٔ دانشنامه‌ای، صرف تمرکز برخی مناصب یا وجود افراد ثروتمند برای الیگارشیک‌نامیدن یک نظام کافی نیست. چنین طبقه‌بندی‌ای نیازمند تعریف مشخص، شواهد دربارهٔ توزیع واقعی قدرت و منابع معتبر است.<br /> <br /> همچنین ممکن است پژوهشگران دربارهٔ الیگارشیک‌بودن یک نظام اختلاف نظر داشته باشند. در این موارد، دیدگاه‌ها باید به صاحبان آنها نسبت داده شوند.<br /> <br /> == الیگارشی و جمهوری ==<br /> <br /> از نظر تاریخی، جمهوری‌ها نیز می‌توانند با مسئلهٔ الیگارشی مواجه شوند.<br /> <br /> وجود نهادهای جمهوری به معنای توزیع برابر قدرت نیست.<br /> <br /> در برخی جمهوری‌های تاریخی، تنها گروه محدودی از خانواده‌ها یا مالکان حق مشارکت مؤثر در حکومت داشتند.<br /> <br /> به همین دلیل، نظریه‌پردازان جمهوری‌خواه از دوران باستان تا دورهٔ جدید دربارهٔ خطر تصرف حکومت توسط گروه‌های صاحب ثروت یا قدرت بحث کرده‌اند.<br /> <br /> ایجاد نهادهای نظارتی و توزیع قدرت میان بخش‌های مختلف حکومت بخشی از پاسخ تاریخی به این مسئله بوده است.<br /> <br /> == الیگارشی و نظام پارلمانی ==<br /> <br /> [[نظام پارلمانی]] نیز ذاتاً از گرایش‌های الیگارشیک مصون نیست.<br /> <br /> اگر احزاب سیاسی به‌شدت متمرکز باشند، گروه کوچکی از رهبران ممکن است کنترل تعیین نامزدها، منابع مالی و سیاست‌گذاری حزبی را در اختیار داشته باشند.<br /> <br /> در مقابل، رقابت حزبی، انتخابات آزاد، نظارت پارلمان، آزادی رسانه و امکان تغییر دولت می‌توانند از تثبیت طولانی‌مدت گروه‌های محدود قدرت جلوگیری کنند.<br /> <br /> بنابراین الیگارشی و پارلمانتاریسم در دو سطح متفاوت قرار دارند: اولی دربارهٔ توزیع واقعی قدرت است و دومی دربارهٔ رابطهٔ نهادی دولت و پارلمان.<br /> <br /> == الیگارشی و اقتدارگرایی ==<br /> <br /> [[اقتدارگرایی]] به نظام‌هایی اشاره دارد که در آنها رقابت سیاسی و آزادی‌های مدنی محدود است و سازوکارهای پاسخ‌گویی دموکراتیک ضعیف‌اند.<br /> <br /> یک نظام اقتدارگرا می‌تواند الیگارشیک باشد، اما همهٔ نظام‌های اقتدارگرا الزاماً الیگارشی نیستند.<br /> <br /> برخی حکومت‌های اقتدارگرا حول یک رهبر شخصی شکل می‌گیرند؛ برخی تحت کنترل حزب واحد یا ارتش‌اند؛ و برخی بر ائتلافی محدود از گروه‌های قدرتمند استوارند.<br /> <br /> برای تشخیص الیگارشی باید علاوه بر میزان آزادی سیاسی، توزیع قدرت در درون ساختار حاکم نیز بررسی شود.<br /> <br /> == الیگارشی و تمامیت‌خواهی ==<br /> <br /> [[تمامیت‌خواهی]] و الیگارشی نیز مفاهیم متفاوتی هستند.<br /> <br /> تمامیت‌خواهی به نوعی نظام سیاسی اشاره دارد که در آن حکومت می‌کوشد بخش گسترده‌ای از زندگی سیاسی و اجتماعی را تحت کنترل ایدئولوژیک و سازمانی قرار دهد.<br /> <br /> الیگارشی در درجهٔ نخست به این پرسش می‌پردازد که قدرت در دست چه تعداد و چه گروه‌هایی متمرکز شده است.<br /> <br /> یک نظام ممکن است ویژگی‌های تمامیت‌خواهانه داشته باشد و در عین حال در رأس آن گروه محدودی از رهبران حزبی قدرت را در اختیار داشته باشند، اما دو مفهوم نباید مترادف تلقی شوند.<br /> <br /> == الیگارشی و انقلاب ==<br /> <br /> تمرکز شدید قدرت و ثروت می‌تواند یکی از زمینه‌های نارضایتی اجتماعی باشد، اما رابطهٔ الیگارشی و [[انقلاب]] مستقیم و قطعی نیست.<br /> <br /> ارسطو در ''سیاست'' به تعارض میان ثروتمندان و فقرا و نقش نابرابری در بی‌ثباتی نظام‌های سیاسی توجه داشت.&lt;ref&gt;Aristotle, ''Politics'', bk. V.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در دوران جدید نیز انقلاب‌ها ممکن است علیه گروه‌های ممتاز اقتصادی یا سیاسی شکل بگیرند.<br /> <br /> با این حال، سقوط یک الیگارشی لزوماً به توزیع پایدار قدرت منجر نمی‌شود. ممکن است گروه حاکم قدیمی جای خود را به اقلیت جدیدی بدهد.<br /> <br /> == پارادوکس سازمان و الیگارشی ==<br /> <br /> یکی از مسائل بنیادی مطرح‌شده توسط میخلز این است که مشارکت سیاسی برای مؤثرشدن نیازمند سازمان است، اما سازمان خود می‌تواند قدرت را در دست مدیران و رهبران متمرکز کند.<br /> <br /> بدون سازمان، گروه‌های بزرگ قادر به هماهنگی مؤثر نیستند؛ با گسترش سازمان نیز نیاز به مدیریت تخصصی افزایش می‌یابد.<br /> <br /> این مسئله نوعی پارادوکس ایجاد می‌کند: ابزار لازم برای مشارکت جمعی می‌تواند زمینهٔ تمرکز قدرت را نیز فراهم کند.<br /> <br /> دموکراتیزه‌کردن سازمان‌ها از این منظر مستلزم ایجاد سازوکارهایی برای پاسخ‌گویی رهبران و گردش قدرت است.<br /> <br /> == آیا الیگارشی اجتناب‌ناپذیر است؟ ==<br /> <br /> این پرسش از زمان میخلز یکی از موضوعات مهم جامعه‌شناسی سیاسی بوده است.<br /> <br /> اگر «قانون آهنین الیگارشی» به معنای دقیق کلمه پذیرفته شود، همهٔ سازمان‌های بزرگ سرانجام در اختیار اقلیت کوچکی قرار خواهند گرفت.<br /> <br /> اما پژوهشگران بسیاری این نتیجه‌گیری قطعی را نپذیرفته‌اند.<br /> <br /> درجهٔ تمرکز قدرت می‌تواند میان سازمان‌ها و نظام‌های سیاسی بسیار متفاوت باشد. انتخابات داخلی، رقابت، محدودیت دورهٔ مسئولیت، شفافیت، تمرکززدایی و مشارکت اعضا می‌توانند بر ساختار قدرت تأثیر بگذارند.<br /> <br /> از این رو، مفهوم الیگارشی بیشتر به‌عنوان ابزاری برای بررسی میزان و سازوکارهای تمرکز قدرت سودمند است تا قانونی که نتیجهٔ همهٔ سازمان‌ها را از پیش تعیین کند.<br /> <br /> == نقد نظریهٔ الیگارشی ==<br /> <br /> یکی از انتقادهای واردشده به کاربرد گستردهٔ مفهوم الیگارشی این است که اگر هر نوع نابرابری در قدرت «الیگارشی» نامیده شود، مفهوم قدرت تحلیلی خود را از دست می‌دهد.<br /> <br /> تقریباً در همهٔ جوامع و سازمان‌ها افراد از میزان یکسانی از نفوذ برخوردار نیستند.<br /> <br /> بنابراین لازم است میان تفاوت معمول در نفوذ، وجود نخبگان و تمرکز ساختاری قدرت تمایز گذاشته شود.<br /> <br /> وینترز از همین زاویه استدلال کرده است که مفهوم الیگارشی باید مشخصاً به قدرت ناشی از تمرکز شدید ثروت مربوط شود و نباید آن را مترادف هر نوع حکومت نخبگان دانست.&lt;ref&gt;Jeffrey A. Winters, ''Oligarchy'', 1–39.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == الیگارشی در جهان معاصر ==<br /> <br /> در جهان معاصر، اصطلاح الیگارشی برای تحلیل طیف متنوعی از ساختارهای سیاسی و اقتصادی به کار می‌رود.<br /> <br /> در برخی کشورها، این مفهوم برای توصیف پیوند میان ثروتمندان بزرگ و قدرت سیاسی استفاده می‌شود. در برخی دیگر، شبکه‌های خانوادگی، نظامی یا حزبی موضوع مطالعه‌اند.<br /> <br /> اما به دلیل بار سیاسی این واژه، استفادهٔ دقیق از آن نیازمند مشخص‌کردن معیارها است.<br /> <br /> وجود چند میلیاردر، یک طبقهٔ سیاسی حرفه‌ای یا تعدادی خانوادهٔ بانفوذ به‌تنهایی برای اثبات ساختار الیگارشیک کافی نیست.<br /> <br /> پرسش اصلی این است که منابع قدرت چگونه توزیع شده‌اند، چه کسانی بر تصمیم‌های عمومی تأثیر تعیین‌کننده دارند و چه سازوکارهایی امکان پاسخ‌گویی یا تغییر صاحبان قدرت را فراهم می‌کنند.<br /> <br /> == الیگارشی، نابرابری و آزادی سیاسی ==<br /> <br /> الیگارشی در نهایت با مسئلهٔ رابطهٔ میان نابرابری منابع و برابری سیاسی ارتباط دارد.<br /> <br /> در یک نظام دموکراتیک، شهروندان از نظر حقوق سیاسی باید جایگاهی برابر داشته باشند، اما تفاوت شدید در منابع اقتصادی، سازمانی و اطلاعاتی می‌تواند ظرفیت آنان برای اثرگذاری بر سیاست را متفاوت کند.<br /> <br /> از این منظر، مسئلهٔ الیگارشی تنها این نیست که چه کسی رسماً حکومت می‌کند؛ بلکه این است که چه کسانی منابع لازم برای تأثیرگذاری پایدار بر تصمیم‌های عمومی را در اختیار دارند.<br /> <br /> این پرسش موجب شده است مطالعهٔ الیگارشی همچنان یکی از موضوعات مهم در نظریهٔ دموکراسی، اقتصاد سیاسی و جامعه‌شناسی قدرت باقی بماند.<br /> <br /> == اهمیت مفهوم الیگارشی ==<br /> <br /> مفهوم الیگارشی از کهن‌ترین مفاهیم اندیشهٔ سیاسی است، اما همچنان برای تحلیل ساختارهای قدرت اهمیت دارد.<br /> <br /> از [[ارسطو]] تا [[رابرت میخلز]] و جفری وینترز، معنای این مفهوم تغییر کرده است. در نظریهٔ کلاسیک، الیگارشی عمدتاً حکومت اقلیت ثروتمند در جهت منافع خود بود؛ در نظریهٔ سازمانی میخلز، تمرکز قدرت در دست رهبران سازمان‌ها برجسته شد؛ و در نظریهٔ معاصر وینترز، تمرکز شدید ثروت و توانایی دفاع سیاسی از آن در مرکز تحلیل قرار گرفت.&lt;ref&gt;Aristotle, ''Politics'', bk. III; Robert Michels, ''Political Parties''; Jeffrey A. Winters, ''Oligarchy''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این تحولات نشان می‌دهد که الیگارشی را نمی‌توان صرفاً مترادف «حکومت چند نفر» دانست. پرسش‌های اساسی دربارهٔ منشأ قدرت، منابع اقتصادی، ساختار سازمانی، امکان گردش صاحبان قدرت و رابطهٔ گروه حاکم با دیگر شهروندان نیز بخشی از تحلیل آن هستند.<br /> <br /> همچنین وجود نهادهای انتخاباتی به‌تنهایی پاسخ نهایی به مسئلهٔ الیگارشی نیست. پژوهش دربارهٔ قدرت سیاسی نیازمند بررسی فاصلهٔ میان ساختار رسمی حکومت و توزیع واقعی منابع نفوذ است. در مقابل، صرف وجود نابرابری اقتصادی یا سیاسی نیز برای الیگارشیک‌خواندن یک جامعه کافی نیست و چنین داوری‌ای باید بر تعریف روشن و شواهد تجربی استوار باشد.<br /> <br /> از این منظر، مفهوم الیگارشی ابزاری برای پاسخ به یکی از بنیادی‌ترین پرسش‌های علوم سیاسی است: قدرت واقعی در یک جامعه در اختیار چه کسانی است، منابع این قدرت چیست و چه نهادهایی می‌توانند از تمرکز پایدار آن در دست گروهی محدود جلوگیری کنند؟<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> <br /> * [[دموکراسی]]<br /> * [[اشراف‌سالاری]]<br /> * [[پلوتوکراسی]]<br /> * [[اقتدارگرایی]]<br /> * [[استبداد]]<br /> * [[تمامیت‌خواهی]]<br /> * [[نخبه]]<br /> * [[نظریه نخبگان]]<br /> * [[تفکیک قوا]]<br /> * [[حاکمیت قانون]]<br /> * [[جامعه مدنی]]<br /> * [[سرمایه‌داری]]<br /> * [[نابرابری اقتصادی]]<br /> * [[فساد]]<br /> * [[خویشاوندسالاری]]<br /> * [[بوروکراسی]]<br /> * [[حزب سیاسی]]<br /> * [[نظام پارلمانی]]<br /> * [[نظام ریاستی]]<br /> * [[انقلاب]]<br /> * [[ارسطو]]<br /> * [[افلاطون]]<br /> * [[رابرت میخلز]]<br /> * [[گائتانو موسکا]]<br /> * [[ویلفردو پارتو]]<br /> * [[سی. رایت میلز]]<br /> <br /> == منابع == <br /> &lt;references /&gt;<br /> <br /> [[رده:الیگارشی]]<br /> [[رده:علوم سیاسی]]<br /> [[رده:فلسفه سیاسی]]<br /> [[رده:جامعه‌شناسی سیاسی]]<br /> [[رده:نظام‌های سیاسی]]<br /> [[رده:نظریه نخبگان]]<br /> [[رده:اقتدارگرایی]]<br /> [[رده:قدرت سیاسی]]<br /> [[رده:مفاهیم سیاسی]]<br /> {{DEFAULTSORT:الیگارشی}}</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%D9%84%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C&diff=93099 2026-09-20T19:57:17Z

<p>Alireza k h: صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات مفهوم | نام = الیگارشی | نام اصلی = Oligarchy | نام‌های دیگر = حکومت اقلیت، حکومت گروه اندک، حکومت گروه معدود | تصویر = | اندازه تصویر = | توضیح تصویر = | حوزه = علوم سیاسی، فلسفه سیاسی، جامعه‌...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات مفهوم<br /> | نام = الیگارشی<br /> | نام اصلی = Oligarchy<br /> | نام‌های دیگر = حکومت اقلیت، حکومت گروه اندک، حکومت گروه معدود<br /> | تصویر =<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =<br /> | حوزه = [[علوم سیاسی]]، [[فلسفه سیاسی]]، [[جامعه‌شناسی سیاسی]]، حکومت تطبیقی<br /> | دوره = از یونان باستان تا دوران معاصر<br /> | خاستگاه = [[یونان باستان]]<br /> | تاریخ شکل‌گیری = کاربرد مفهومی از دوران یونان باستان؛ صورت‌بندی کلاسیک در آثار [[افلاطون]] و [[ارسطو]]<br /> | بنیان‌گذاران = فاقد بنیان‌گذار واحد<br /> | چهره‌های شاخص = [[افلاطون]]، [[ارسطو]]، [[رابرت میخلز]]، [[گائتانو موسکا]]، [[ویلفردو پارتو]]، سی. رایت میلز، جفری وینترز<br /> | پیشگامان فکری = [[افلاطون]] و [[ارسطو]]<br /> | جریان‌های مرتبط = نظریهٔ نخبگان، [[پلوتوکراسی]]، [[اشراف‌سالاری]]، [[اقتدارگرایی]]، نظریهٔ قدرت، جامعه‌شناسی سیاسی<br /> | در واکنش به = مفهوم حکومت عمومی و توزیع گستردهٔ قدرت سیاسی<br /> | مفاهیم کلیدی = حکومت اقلیت، تمرکز قدرت، نخبگان، ثروت، شبکهٔ قدرت، انحصار سیاسی، گردش نخبگان، قانون آهنین الیگارشی<br /> | دیدگاه معرفت‌شناختی = نظریه‌ای معرفت‌شناختی نیست؛ مفهومی در تحلیل ساختار، توزیع و تمرکز قدرت سیاسی و اقتصادی است<br /> | دیدگاه اجتماعی = تمرکز نامتناسب قدرت تصمیم‌گیری در اختیار گروهی محدود از افراد، خاندان‌ها، صاحبان ثروت، رهبران سازمانی یا شبکه‌های سیاسی و اقتصادی<br /> | تأثیرپذیرفته از = تجربهٔ دولت‌شهرهای یونانی، نظریهٔ کلاسیک حکومت، نظریهٔ نخبگان و جامعه‌شناسی قدرت<br /> | تأثیرگذار بر = نظریهٔ نخبگان، مطالعات نابرابری سیاسی، جامعه‌شناسی سازمان‌ها، مطالعات دموکراسی و تحلیل قدرت اقتصادی<br /> | منتقدان شاخص = نظریه‌پردازان [[دموکراسی]]، برابری سیاسی و مشارکت عمومی؛ همچنین منتقدان تعمیم بیش از حد مفهوم الیگارشی<br /> | آثار شاخص = ''سیاست'' ارسطو؛ ''جمهوری'' افلاطون؛ ''احزاب سیاسی'' رابرت میخلز؛ ''نخبگان قدرت'' سی. رایت میلز؛ ''Oligarchy'' جفری وینترز<br /> }}<br /> <br /> '''الیگارشی''' (به انگلیسی: ''Oligarchy'') یا «حکومت گروه اندک»، مفهومی در [[علوم سیاسی]] و [[فلسفه سیاسی]] است که به تمرکز قدرت سیاسی در اختیار شمار محدودی از افراد یا گروه‌ها اشاره دارد. واژهٔ الیگارشی از واژه‌های یونانی ''oligos'' به معنای «اندک» و ''arkhein'' به معنای «حکومت‌کردن» گرفته شده و در معنای تحت‌اللفظی به «حکومت معدود افراد» اشاره دارد. در کاربرد کلاسیک، به‌ویژه نزد [[ارسطو]]، الیگارشی فقط حکومت هر اقلیت کوچکی نبود، بلکه عمدتاً حکومتی بود که در آن ثروتمندان اندک قدرت سیاسی را در جهت منافع خود در اختیار داشتند.&lt;ref&gt;Aristotle, ''Politics'', trans. C. D. C. Reeve (Indianapolis: Hackett Publishing, 1998), bk. III, chs. 6–8.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مفهوم الیگارشی در طول تاریخ گسترش یافته است و امروزه می‌تواند برای تحلیل نظام‌هایی به کار رود که در آنها قدرت مؤثر، فارغ از ساختار رسمی حکومت، در دست شبکه‌ای محدود از صاحبان ثروت، رهبران حزبی، خاندان‌های بانفوذ، فرماندهان نظامی، صاحبان شرکت‌های بزرگ یا دیگر گروه‌های برخوردار از منابع قدرت متمرکز شده باشد. به همین دلیل، الیگارشی الزاماً نام رسمی یک نوع حکومت نیست و حتی ممکن است برخی سازوکارهای آن در کنار نهادهای انتخاباتی و دموکراتیک وجود داشته باشند.&lt;ref&gt;Jeffrey A. Winters and Benjamin I. Page, “Oligarchy in the United States?” ''Perspectives on Politics'' 7, no. 4 (2009): 731–751.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نظریهٔ سیاسی جدید، دربارهٔ تعریف دقیق الیگارشی اتفاق نظر کامل وجود ندارد. برخی پژوهشگران مفهوم را به‌طور کلی به «حکومت گروه اندک» مرتبط می‌کنند؛ نظریهٔ نخبگان بر تمرکز اجتناب‌ناپذیر قدرت سازمانی تأکید می‌کند؛ و پژوهشگرانی مانند جفری وینترز مفهوم الیگارشی را مشخص‌تر به تمرکز شدید منابع مادی و توانایی صاحبان ثروت برای دفاع از دارایی و موقعیت اجتماعی خود مرتبط می‌دانند.&lt;ref&gt;Jeffrey A. Winters, ''Oligarchy'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2011), 1–39.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ریشهٔ واژه ==<br /> <br /> واژهٔ «الیگارشی» از واژهٔ یونانی ''oligarkhia'' گرفته شده است که از ترکیب ''oligos'' به معنای «اندک» و ''arkhein'' به معنای «حکومت‌کردن» ساخته شده است.<br /> <br /> این واژه از آغاز دارای معنایی فراتر از صرفاً کم‌بودن تعداد حاکمان بود. در نظریهٔ سیاسی یونان باستان، پرسش اصلی این بود که چه کسانی حکومت می‌کنند و قدرت خود را در جهت منافع چه کسانی به کار می‌گیرند.<br /> <br /> از همین رو، مفهوم الیگارشی در آثار کلاسیک با مفاهیمی مانند ثروت، طبقه، قدرت و منافع گروه حاکم پیوند پیدا کرد.<br /> <br /> == الیگارشی در یونان باستان ==<br /> <br /> مفهوم الیگارشی نخستین صورت‌بندی‌های منظم خود را در اندیشهٔ سیاسی [[یونان باستان]] پیدا کرد.<br /> <br /> دولت‌شهرهای یونانی دارای ساختارهای حکومتی متفاوتی بودند. برخی تحت سلطهٔ یک فرد، برخی تحت حکومت گروه‌های اشرافی و برخی دارای شکل‌هایی از مشارکت گسترده‌تر شهروندان بودند.<br /> <br /> در این محیط سیاسی، فیلسوفانی مانند [[افلاطون]] و [[ارسطو]] کوشیدند انواع حکومت را طبقه‌بندی و ویژگی‌های آنها را تحلیل کنند.<br /> <br /> الیگارشی در این طبقه‌بندی‌ها یکی از اشکال مهم حکومت اقلیت بود.<br /> <br /> == افلاطون و الیگارشی ==<br /> <br /> [[افلاطون]] در کتاب ''جمهوری'' دربارهٔ تحول و فساد انواع حکومت بحث می‌کند.<br /> <br /> در طرح افلاطون، الیگارشی حکومتی است که در آن ثروت معیار مهم برخورداری از قدرت سیاسی می‌شود و جامعه به دو بخش متعارض ثروتمندان و فقرا تقسیم می‌شود.&lt;ref&gt;Plato, ''Republic'', trans. G. M. A. Grube, rev. C. D. C. Reeve (Indianapolis: Hackett Publishing, 1992), bk. VIII, 550c–555b.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> افلاطون معتقد بود هنگامی که ثروت به معیار اصلی منزلت و قدرت تبدیل شود، فضیلت سیاسی اهمیت خود را از دست می‌دهد و گروه کوچکی از ثروتمندان بر جامعه مسلط می‌شوند.<br /> <br /> در تحلیل او، چنین ساختاری در درون خود تضاد اجتماعی ایجاد می‌کند، زیرا ثروت و فقر به‌طور هم‌زمان افزایش می‌یابند و جامعه به گروه‌های متخاصم تقسیم می‌شود.<br /> <br /> == ارسطو و تعریف کلاسیک الیگارشی ==<br /> <br /> [[ارسطو]] یکی از تأثیرگذارترین تعریف‌های کلاسیک الیگارشی را در کتاب ''سیاست'' ارائه کرد.<br /> <br /> او نظام‌های سیاسی را بر اساس دو معیار بررسی می‌کرد: تعداد کسانی که حکومت می‌کنند و هدفی که حکومت دنبال می‌کند.<br /> <br /> در طبقه‌بندی ارسطو، حکومت می‌تواند در اختیار یک نفر، گروهی اندک یا جمعی گسترده‌تر باشد. هر یک از این صورت‌ها نیز می‌تواند در جهت خیر عمومی یا منافع حاکمان عمل کند.&lt;ref&gt;Aristotle, ''Politics'', bk. III, ch. 7.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در این طبقه‌بندی، ارسطو «[[اشراف‌سالاری]]» را صورت درست حکومت گروه اندک و الیگارشی را صورت منحرف آن می‌دانست.<br /> <br /> اما او در ادامه توضیح می‌دهد که تفاوت مهم‌تر میان الیگارشی و دموکراسی صرفاً تعداد افراد نیست. در الیگارشی، ثروتمندان حکومت می‌کنند، در حالی که در تعریف کلاسیک او از دموکراسی، قدرت در دست تودهٔ کم‌درآمدتر شهروندان قرار می‌گیرد.&lt;ref&gt;Aristotle, ''Politics'', bk. III, ch. 8; bk. IV, ch. 4.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از این منظر، ثروت یکی از عناصر بنیادی تعریف ارسطویی الیگارشی است.<br /> <br /> == الیگارشی و منافع گروه حاکم ==<br /> <br /> در نظریهٔ کلاسیک، تفاوت میان حکومت گروه اندک و الیگارشی تنها به تعداد حاکمان مربوط نمی‌شود.<br /> <br /> اگر گروهی محدود حکومت را با هدف خیر عمومی اداره کند، ارسطو آن را در طبقه‌بندی خود «اشراف‌سالاری» می‌نامد. اما هنگامی که گروه محدود، به‌ویژه صاحبان ثروت، قدرت را در جهت منافع خود به کار گیرد، حکومت به الیگارشی تبدیل می‌شود.&lt;ref&gt;Aristotle, ''Politics'', bk. III, chs. 6–8.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین الیگارشی از همان آغاز مفهومی مرتبط با توزیع نابرابر قدرت و منابع بود.<br /> <br /> == الیگارشی و اشراف‌سالاری ==<br /> <br /> [[اشراف‌سالاری]] یا آریستوکراسی از نظر تاریخی با الیگارشی ارتباط دارد، اما این دو مفهوم یکسان نیستند.<br /> <br /> واژهٔ آریستوکراسی در اصل یونانی به معنای «حکومت بهترین‌ها» بود. ارسطو آن را حکومتی می‌دانست که در آن گروهی اندک با توجه به فضیلت و خیر عمومی حکومت می‌کنند.<br /> <br /> الیگارشی در مقابل، حکومت گروه اندکی بود که قدرت را عمدتاً برای منافع خود اعمال می‌کردند.<br /> <br /> در کاربرد تاریخی بعدی، آریستوکراسی بیشتر به طبقهٔ اشراف موروثی نیز اطلاق شد. از این رو، یک حکومت اشرافی تاریخی ممکن است ویژگی‌های الیگارشیک داشته باشد، اما دو اصطلاح از نظر مفهومی مترادف نیستند.<br /> <br /> == الیگارشی و پلوتوکراسی ==<br /> <br /> [[پلوتوکراسی]] به معنای «حکومت ثروتمندان» است و از این جهت با الیگارشی هم‌پوشانی زیادی دارد.<br /> <br /> اما الیگارشی مفهومی گسترده‌تر است. گروه حاکم در یک ساختار الیگارشیک ممکن است قدرت خود را از ثروت، موقعیت نظامی، روابط خانوادگی، کنترل حزبی یا ترکیبی از منابع مختلف به دست آورد.<br /> <br /> پلوتوکراسی مشخصاً بر ثروت به‌عنوان مبنای قدرت سیاسی تأکید دارد.<br /> <br /> با این حال، در تعریف ارسطویی و همچنین در نظریهٔ جفری وینترز، ثروت چنان جایگاه مهمی دارد که فاصلهٔ مفهومی میان الیگارشی و پلوتوکراسی کاهش می‌یابد.&lt;ref&gt;Jeffrey A. Winters, ''Oligarchy'', 1–39.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == الیگارشی و دموکراسی ==<br /> <br /> [[دموکراسی]] بر اصل مشارکت سیاسی شهروندان و برابری سیاسی آنان استوار است، در حالی که الیگارشی با تمرکز قدرت مؤثر در دست گروهی محدود تعریف می‌شود.<br /> <br /> با وجود این، این دو مفهوم همیشه به‌صورت دو نظام کاملاً جدا از یکدیگر ظاهر نمی‌شوند.<br /> <br /> ممکن است کشوری انتخابات، پارلمان و احزاب سیاسی داشته باشد، اما هم‌زمان گروه‌های بسیار ثروتمند یا شبکه‌های محدود قدرت از نفوذ سیاسی بسیار بیشتری نسبت به شهروندان عادی برخوردار باشند.<br /> <br /> وینترز و بنجامین پیج بر همین اساس استدلال کرده‌اند که وجود سازوکارهای دموکراتیک لزوماً امکان وجود قدرت الیگارشیک را منتفی نمی‌کند.&lt;ref&gt;Jeffrey A. Winters and Benjamin I. Page, “Oligarchy in the United States?” 731–751.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از این رو، در تحلیل سیاسی معاصر میان «دموکراسی به‌عنوان مجموعه‌ای از نهادها» و «توزیع واقعی قدرت سیاسی» تمایز گذاشته می‌شود.<br /> <br /> == الیگارشی و استبداد ==<br /> <br /> [[استبداد]] و الیگارشی نیز مفاهیمی متفاوت‌اند.<br /> <br /> در حکومت استبدادی یا خودکامه ممکن است قدرت نهایی در دست یک فرد متمرکز باشد، در حالی که الیگارشی به تمرکز قدرت در اختیار گروهی محدود اشاره دارد.<br /> <br /> اما این دو ساختار می‌توانند با یکدیگر ترکیب شوند.<br /> <br /> یک حاکم خودکامه ممکن است برای ادارهٔ حکومت به شبکه‌ای از فرماندهان نظامی، صاحبان سرمایه، خاندان‌های بانفوذ یا مقامات حزبی متکی باشد. در چنین شرایطی، قدرت رسمی ممکن است در دست یک فرد باشد، اما شبکه‌ای محدود نیز در حفظ و اعمال قدرت مشارکت داشته باشد.<br /> <br /> == الیگارشی و نخبگان ==<br /> <br /> یکی از مهم‌ترین مباحث نظری دربارهٔ الیگارشی رابطهٔ آن با مفهوم «[[نخبه]]» است.<br /> <br /> هر جامعهٔ پیچیده دارای افرادی است که در حوزه‌های سیاسی، اقتصادی، علمی، فرهنگی یا اداری از موقعیت‌های برجسته برخوردارند. وجود چنین نخبگانی به‌تنهایی به معنای وجود الیگارشی نیست.<br /> <br /> الیگارشی زمانی مطرح می‌شود که قدرت مؤثر به‌طور پایدار و نامتناسب در اختیار گروهی محدود متمرکز شود.<br /> <br /> جفری وینترز بر همین اساس میان «نخبه» و «الیگارش» تمایز می‌گذارد. در نظریهٔ او، الیگارش فردی است که بر حجم بسیار بزرگی از منابع مادی کنترل دارد و می‌تواند این منابع را برای حفظ یا افزایش ثروت و موقعیت اجتماعی خود به کار گیرد.&lt;ref&gt;Jeffrey A. Winters, ''Oligarchy'', 6–12.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نظریهٔ نخبگان ==<br /> <br /> در اواخر سدهٔ نوزدهم و اوایل سدهٔ بیستم، مجموعه‌ای از نظریه‌ها دربارهٔ نقش اقلیت‌های سازمان‌یافته در سیاست شکل گرفت که بعدها با عنوان «نظریهٔ نخبگان» شناخته شد.<br /> <br /> [[گائتانو موسکا]]، [[ویلفردو پارتو]] و [[رابرت میخلز]] از مهم‌ترین نظریه‌پردازان این جریان بودند.<br /> <br /> آنان از مسیرهای متفاوت استدلال کردند که در جوامع بزرگ و سازمان‌های پیچیده، قدرت معمولاً در اختیار اقلیت‌هایی سازمان‌یافته قرار می‌گیرد.<br /> <br /> این نظریه‌ها مفهوم الیگارشی را از طبقه‌بندی کلاسیک حکومت‌ها به مطالعهٔ سازمان، رهبری، بوروکراسی و ساختار واقعی قدرت گسترش دادند.<br /> <br /> == گائتانو موسکا ==<br /> <br /> [[گائتانو موسکا]]، نظریه‌پرداز سیاسی ایتالیایی، میان اقلیت حاکم و اکثریت تحت حکومت تمایز قائل شد.<br /> <br /> او استدلال می‌کرد که در همهٔ جوامع، اقلیتی سازمان‌یافته بر اکثریتی کمتر سازمان‌یافته حکومت می‌کند.&lt;ref&gt;Gaetano Mosca, ''The Ruling Class'', trans. Hannah D. Kahn (New York: McGraw-Hill, 1939).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نظریهٔ موسکا، سازمان‌یافتگی یکی از منابع اصلی برتری اقلیت حاکم است.<br /> <br /> یک گروه کوچک می‌تواند ارتباط، هماهنگی و تقسیم کار مؤثرتری داشته باشد و از این طریق بر جمعیت بسیار بزرگ‌تری اعمال قدرت کند.<br /> <br /> == ویلفردو پارتو ==<br /> <br /> [[ویلفردو پارتو]] نیز مفهوم نخبگان را در تحلیل جامعه و سیاست گسترش داد.<br /> <br /> او میان نخبگان حاکم و غیرحاکم تمایز می‌گذاشت و نظریهٔ «گردش نخبگان» را مطرح کرد.<br /> <br /> از دیدگاه پارتو، گروه‌های نخبه برای همیشه ثابت نمی‌مانند. نخبگان قدیمی ممکن است ضعیف شوند و گروه‌های جدید جای آنان را بگیرند.&lt;ref&gt;Vilfredo Pareto, ''The Mind and Society'', trans. Andrew Bongiorno and Arthur Livingston (New York: Harcourt, Brace, 1935).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این دیدگاه توجه نظریهٔ سیاسی را از شکل رسمی حکومت به فرایند تغییر گروه‌های مسلط در جامعه معطوف کرد.<br /> <br /> == رابرت میخلز و قانون آهنین الیگارشی ==<br /> <br /> [[رابرت میخلز]] در کتاب ''احزاب سیاسی'' که نخستین بار در سال ۱۹۱۱ منتشر شد، نظریه‌ای را مطرح کرد که به «'''قانون آهنین الیگارشی'''» شهرت یافت.<br /> <br /> میخلز با مطالعهٔ احزاب سیاسی و سازمان‌های توده‌ای استدلال کرد که رشد سازمان‌ها به تخصص، مدیریت، بوروکراسی و رهبری حرفه‌ای نیاز دارد. در نتیجه، گروه کوچکی از رهبران به اطلاعات، منابع و مهارت‌هایی دست می‌یابند که اعضای عادی سازمان در اختیار ندارند.&lt;ref&gt;Robert Michels, ''Political Parties: A Sociological Study of the Oligarchical Tendencies of Modern Democracy'', trans. Eden and Cedar Paul (New York: Hearst’s International Library, 1915).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این فرایند می‌تواند موجب شود حتی سازمان‌هایی که با اهداف دموکراتیک ایجاد شده‌اند، به‌تدریج تحت کنترل گروه کوچکی از رهبران قرار گیرند.<br /> <br /> == قانون آهنین الیگارشی ==<br /> <br /> «قانون آهنین الیگارشی» بر این فرض استوار است که نیازهای سازمانی می‌توانند تمرکز قدرت را تقویت کنند.<br /> <br /> رهبران حرفه‌ای معمولاً تجربه، اطلاعات، شبکه‌های ارتباطی و کنترل بیشتری بر ساختار سازمان دارند. اعضای عادی نیز ممکن است زمان یا تخصص لازم برای مشارکت دائمی در همهٔ تصمیم‌ها را نداشته باشند.<br /> <br /> در نتیجه، فاصله‌ای میان رهبران و اعضا شکل می‌گیرد.<br /> <br /> با این حال، ادعای میخلز مبنی بر گرایش تقریباً اجتناب‌ناپذیر همهٔ سازمان‌ها به الیگارشی محل بحث بوده است. پژوهش‌های بعدی نشان داده‌اند که قواعد انتخاباتی داخلی، گردش رهبران، شفافیت، رقابت و مشارکت اعضا می‌توانند شدت تمرکز قدرت را تغییر دهند.<br /> <br /> == الیگارشی و بوروکراسی ==<br /> <br /> رشد [[بوروکراسی]] یکی از عواملی است که در نظریه‌های سازمانی با تمرکز قدرت ارتباط یافته است.<br /> <br /> سازمان‌های بزرگ برای ادارهٔ امور خود به تقسیم کار، تخصص و سلسله‌مراتب نیاز دارند.<br /> <br /> افرادی که در رأس ساختار اداری قرار دارند معمولاً به اطلاعات و امکانات تصمیم‌گیری بیشتری دسترسی دارند.<br /> <br /> این وضعیت به‌خودی‌خود به معنای الیگارشی نیست، اما اگر امکان نظارت، پاسخ‌گویی و گردش قدرت محدود شود، ساختار بوروکراتیک می‌تواند به تثبیت قدرت گروه کوچکی از مدیران کمک کند.<br /> <br /> == سی. رایت میلز و نخبگان قدرت ==<br /> <br /> جامعه‌شناس آمریکایی [[سی. رایت میلز]] در کتاب ''نخبگان قدرت'' در سال ۱۹۵۶ ساختار قدرت در ایالات متحده را بررسی کرد.<br /> <br /> او استدلال کرد که گروه‌هایی در رأس نهادهای سیاسی، اقتصادی و نظامی دارای روابط نزدیک و منافع هم‌پوشان‌اند و تصمیم‌های مهم ملی به‌طور نامتناسب تحت تأثیر آنان قرار می‌گیرد.&lt;ref&gt;C. Wright Mills, ''The Power Elite'' (New York: Oxford University Press, 1956).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مفهوم «نخبگان قدرت» میلز دقیقاً مترادف الیگارشی نیست، اما در گسترش مطالعات مربوط به تمرکز قدرت در جوامع مدرن تأثیرگذار بوده است.<br /> <br /> == جفری وینترز و نظریهٔ جدید الیگارشی ==<br /> <br /> [[جفری وینترز]] در کتاب ''Oligarchy'' که در سال ۲۰۱۱ منتشر شد، کوشید مفهوم الیگارشی را از مفهوم گسترده‌تر «حکومت نخبگان» متمایز کند.<br /> <br /> در نظریهٔ او، ویژگی تعیین‌کنندهٔ الیگارش برخورداری از تمرکز بسیار زیاد منابع مادی است.<br /> <br /> وینترز الیگارش‌ها را افرادی تعریف می‌کند که منابع مادی عظیمی را کنترل می‌کنند و قادرند از این منابع برای دفاع از ثروت و موقعیت انحصاری خود استفاده کنند.&lt;ref&gt;Jeffrey A. Winters, ''Oligarchy'', 6–39.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از این دیدگاه، یک مقام بلندپایهٔ اداری صرفاً به دلیل برخورداری از قدرت سازمانی الزاماً الیگارش نیست؛ همان‌گونه که یک فرد بسیار ثروتمند نیز تنها زمانی از نظر سیاسی موضوع نظریهٔ الیگارشی می‌شود که منابع مادی او به منبع قدرت تبدیل شوند.<br /> <br /> == دفاع از ثروت ==<br /> <br /> مفهوم «دفاع از ثروت» (''wealth defense'') در نظریهٔ وینترز اهمیت اساسی دارد.<br /> <br /> انباشت ثروت بسیار زیاد، علاوه بر ایجاد قدرت، مسئلهٔ حفاظت از دارایی را نیز برای صاحبان آن ایجاد می‌کند.<br /> <br /> این حفاظت می‌تواند شامل امنیت مالکیت، سیاست مالیاتی، انتقال ثروت، قوانین ارث و دیگر سازوکارهایی باشد که بر حفظ دارایی تأثیر می‌گذارند.&lt;ref&gt;Jeffrey A. Winters, ''Oligarchy'', 21–39.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از دیدگاه وینترز، شیوهٔ دفاع الیگارش‌ها از ثروت خود در دوره‌های تاریخی مختلف تغییر کرده است.<br /> <br /> در برخی جوامع، صاحبان ثروت مستقیماً نیروهای مسلح در اختیار داشتند؛ در جوامع مدرن، حفاظت از دارایی بیشتر از طریق دولت، قانون، کارشناسان مالی، وکلا و سازوکارهای نهادی انجام می‌شود.<br /> <br /> == انواع الیگارشی در نظریهٔ وینترز ==<br /> <br /> وینترز بر اساس نحوهٔ حفاظت از ثروت و رابطهٔ الیگارش‌ها با ابزارهای اجبار، چهار الگوی عمده را از یکدیگر متمایز می‌کند: الیگارشی جنگاور، الیگارشی حاکم، الیگارشی سلطانی و الیگارشی مدنی.&lt;ref&gt;Jeffrey A. Winters, ''Oligarchy'', 34–39.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در «الیگارشی جنگاور»، صاحبان ثروت خود دارای قدرت نظامی‌اند و مستقیماً از دارایی‌هایشان دفاع می‌کنند.<br /> <br /> در «الیگارشی حاکم»، الیگارش‌ها به‌طور جمعی در ساختار سیاسی مشارکت دارند و بخشی از ابزارهای اجبار را سازمان‌دهی می‌کنند.<br /> <br /> در «الیگارشی سلطانی»، یک حاکم شخصی قدرتمند بر دیگر الیگارش‌ها مسلط می‌شود و حفاظت از دارایی آنان به رابطه با او وابسته است.<br /> <br /> در «الیگارشی مدنی»، صاحبان ثروت سلاح و حکومت مستقیم را در اختیار ندارند و حفاظت از مالکیت عمدتاً از طریق دولت بوروکراتیک و حاکمیت قانون صورت می‌گیرد.&lt;ref&gt;Jeffrey A. Winters, ''Oligarchy'', 135–274.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == الیگارشی جنگاور ==<br /> <br /> الیگارشی جنگاور یکی از قدیمی‌ترین صورت‌های قدرت الیگارشیک است.<br /> <br /> در این ساختار، صاحبان ثروت علاوه بر منابع اقتصادی، ابزارهای مستقیم خشونت و اجبار را نیز در اختیار دارند.<br /> <br /> زمین‌داران بزرگ، فرماندهان محلی یا خاندان‌های قدرتمند ممکن است نیروهای مسلح خصوصی داشته باشند و از قلمرو و دارایی خود مستقیماً دفاع کنند.<br /> <br /> در چنین شرایطی، مرز میان ثروت، قدرت نظامی و قدرت سیاسی بسیار کم‌رنگ است.<br /> <br /> == الیگارشی حاکم ==<br /> <br /> در الیگارشی حاکم، گروهی از الیگارش‌ها به‌صورت جمعی بر ساختار سیاسی مسلط‌اند.<br /> <br /> برخلاف الیگارشی جنگاور که در آن هر الیگارش ممکن است به‌طور مستقل نیروی نظامی داشته باشد، در الیگارشی حاکم همکاری میان صاحبان قدرت بیشتر است.<br /> <br /> به تعبیر وینترز، افزایش همکاری میان الیگارش‌ها و سازمان‌یافتن مشترک دفاع از دارایی از ویژگی‌های این الگو است.&lt;ref&gt;Jeffrey A. Winters, ''Oligarchy'', 66–134.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برخی جمهوری‌های باستانی و دولت‌شهرهای تاریخی را می‌توان با استفاده از این چارچوب بررسی کرد.<br /> <br /> == الیگارشی سلطانی ==<br /> <br /> «الیگارشی سلطانی» در نظریهٔ وینترز ساختاری است که در آن یک حاکم شخصی بسیار قدرتمند بر سایر صاحبان ثروت مسلط است.<br /> <br /> الیگارش‌ها ممکن است ثروت فراوان داشته باشند، اما امنیت دارایی و موقعیت آنان به رابطه‌شان با حاکم وابسته باشد.<br /> <br /> حاکم می‌تواند از دارایی آنان حفاظت کند و در عین حال قادر باشد بخشی از ثروت یا موقعیت آنان را سلب کند.&lt;ref&gt;Jeffrey A. Winters, ''Oligarchy'', 135–207.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این مفهوم با «سلطانیسم» در مطالعات رژیم‌های شخصی ارتباط دارد، اما در نظریهٔ وینترز مشخصاً از منظر رابطهٔ حاکم با صاحبان ثروت بررسی می‌شود.<br /> <br /> == الیگارشی مدنی ==<br /> <br /> الیگارشی مدنی یکی از بحث‌برانگیزترین بخش‌های نظریهٔ وینترز است.<br /> <br /> در این ساختار، الیگارش‌ها مستقیماً حکومت نمی‌کنند و نیروی نظامی خصوصی نیز در اختیار ندارند. حفاظت از مالکیت آنان از طریق دولت، قانون و دستگاه قضایی انجام می‌شود.<br /> <br /> با این حال، تمرکز شدید ثروت همچنان منابعی ایجاد می‌کند که می‌تواند برای اعمال نفوذ سیاسی مورد استفاده قرار گیرد.&lt;ref&gt;Jeffrey A. Winters, ''Oligarchy'', 208–274.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این نظریه اهمیت دارد، زیرا نشان می‌دهد در برداشت وینترز وجود الیگارشی الزاماً به معنای نبود انتخابات یا نهادهای دموکراتیک نیست.<br /> <br /> == ثروت به‌عنوان منبع قدرت ==<br /> <br /> ثروت می‌تواند به شیوه‌های گوناگون به قدرت سیاسی تبدیل شود.<br /> <br /> صاحبان منابع مالی بزرگ قادرند هزینهٔ کارشناسان، وکلا، رسانه‌ها، سازمان‌های پژوهشی، فعالیت‌های سیاسی یا لابی‌گری را تأمین کنند.<br /> <br /> آنان همچنین ممکن است دسترسی بیشتری به تصمیم‌گیرندگان داشته باشند.<br /> <br /> از این منظر، مسئلهٔ الیگارشی صرفاً «ثروتمندبودن» نیست، بلکه تفاوت شدید میان ظرفیت سیاسی ناشی از منابع اقتصادی افراد است.<br /> <br /> وینترز و پیج در پژوهش خود دربارهٔ ایالات متحده استدلال کردند که تمرکز بسیار زیاد ثروت می‌تواند ظرفیت سیاسی بسیار بیشتری نسبت به شهروندان عادی در اختیار ثروتمندان قرار دهد.&lt;ref&gt;Jeffrey A. Winters and Benjamin I. Page, “Oligarchy in the United States?” 731–751.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == الیگارشی و سرمایه‌داری ==<br /> <br /> رابطهٔ [[سرمایه‌داری]] و الیگارشی یکی از موضوعات مورد بحث در علوم سیاسی است.<br /> <br /> وجود مالکیت خصوصی یا بازار به‌خودی‌خود معادل الیگارشی نیست. با این حال، تمرکز شدید ثروت می‌تواند نابرابری در منابع سیاسی ایجاد کند.<br /> <br /> از سوی دیگر، نهادهایی مانند مالیات تصاعدی، قوانین ضدانحصار، شفافیت مالی، مقررات تأمین مالی انتخابات، اتحادیه‌ها و نظام رفاه اجتماعی می‌توانند بر توزیع منابع و قدرت تأثیر بگذارند.<br /> <br /> بنابراین رابطهٔ میان سرمایه‌داری و الیگارشی به ساختار حقوقی، اقتصادی و سیاسی هر جامعه وابسته است.<br /> <br /> == الیگارشی اقتصادی ==<br /> <br /> اصطلاح «الیگارشی اقتصادی» معمولاً به شرایطی اشاره دارد که گروه محدودی از صاحبان سرمایه یا کنترل‌کنندگان منابع اقتصادی از نفوذ سیاسی گسترده برخوردار باشند.<br /> <br /> این نفوذ ممکن است از طریق مالکیت رسانه، تأمین مالی فعالیت سیاسی، روابط با مقامات، کنترل بخش‌های راهبردی اقتصاد یا شبکه‌های اقتصادی اعمال شود.<br /> <br /> الیگارشی اقتصادی لزوماً به معنای حکومت مستقیم تاجران یا سرمایه‌داران نیست.<br /> <br /> نفوذ می‌تواند غیرمستقیم باشد و از طریق شکل‌دهی به دستور کار سیاسی، قوانین، مقررات یا سیاست‌های اقتصادی صورت گیرد.<br /> <br /> == الیگارشی حزبی ==<br /> <br /> تمرکز قدرت می‌تواند در درون احزاب سیاسی نیز رخ دهد.<br /> <br /> اگر تصمیم‌های اصلی یک حزب، انتخاب نامزدها، منابع مالی و تعیین سیاست‌ها برای مدت طولانی در اختیار گروه کوچکی از رهبران باشد، می‌توان از گرایش‌های الیگارشیک در سازمان حزبی سخن گفت.<br /> <br /> این همان حوزه‌ای است که رابرت میخلز در نظریهٔ «قانون آهنین الیگارشی» بر آن تمرکز داشت.&lt;ref&gt;Robert Michels, ''Political Parties''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> انتخابات داخلی، محدودیت دورهٔ مسئولیت، شفافیت مالی و مشارکت اعضا از سازوکارهایی هستند که می‌توانند تمرکز قدرت در احزاب را محدود کنند.<br /> <br /> == الیگارشی نظامی ==<br /> <br /> در برخی نظام‌ها گروه محدودی از فرماندهان نظامی ممکن است قدرت سیاسی را در اختیار گیرند.<br /> <br /> اگر قدرت در اختیار شورای کوچکی از افسران یا فرماندهان قرار داشته باشد، این ساختار ممکن است ویژگی‌های الیگارشیک داشته باشد.<br /> <br /> با این حال، مفهوم «حکومت نظامی» و «الیگارشی» کاملاً مترادف نیستند.<br /> <br /> حکومت نظامی بر منشأ نظامی قدرت تأکید دارد، در حالی که الیگارشی به محدودبودن و تمرکز گروه حاکم اشاره می‌کند.<br /> <br /> == الیگارشی خانوادگی ==<br /> <br /> در برخی ساختارهای سیاسی و اقتصادی، قدرت در اختیار شمار محدودی از خاندان‌ها قرار می‌گیرد.<br /> <br /> این خانواده‌ها ممکن است مالک زمین، صنایع، بانک‌ها یا رسانه‌ها باشند یا نسل‌های متوالی مناصب سیاسی را در اختیار داشته باشند.<br /> <br /> پیوند ازدواج، مالکیت، شبکه‌های تجاری و روابط سیاسی می‌تواند به بازتولید قدرت آنان کمک کند.<br /> <br /> چنین الگویی را می‌توان «الیگارشی خانوادگی» یا «الیگارشی خاندانی» نامید.<br /> <br /> == الیگارشی و فساد ==<br /> <br /> [[فساد]] می‌تواند یکی از ابزارهای تثبیت قدرت الیگارشیک باشد، اما الیگارشی و فساد مترادف نیستند.<br /> <br /> الیگارشی ممکن است در چارچوب قوانین رسمی نیز شکل بگیرد، در صورتی که قوانین و نهادها امکان تمرکز نامتناسب قدرت را فراهم کنند.<br /> <br /> از سوی دیگر، رشوه، خویشاوندسالاری، تبادل امتیازات و تصرف منابع عمومی می‌توانند به ایجاد یا تقویت شبکه‌های الیگارشیک کمک کنند.<br /> <br /> بنابراین برای مطالعهٔ الیگارشی باید علاوه بر فساد غیرقانونی، سازوکارهای قانونی توزیع قدرت نیز بررسی شوند.<br /> <br /> == الیگارشی و خویشاوندسالاری ==<br /> <br /> [[خویشاوندسالاری]] به اعطای موقعیت‌ها و امتیازات بر اساس روابط خانوادگی اشاره دارد.<br /> <br /> در ساختارهای الیگارشیک، شبکه‌های خانوادگی می‌توانند وسیله‌ای برای انتقال قدرت و ثروت میان نسل‌ها باشند.<br /> <br /> با این حال، همهٔ انواع الیگارشی خانوادگی نیستند.<br /> <br /> در جوامع مدرن ممکن است شبکه‌های الیگارشیک بر اساس روابط اقتصادی، سازمانی، حزبی یا حرفه‌ای شکل بگیرند و ارتباط خویشاوندی نقش محدودی داشته باشد.<br /> <br /> == الیگارشی و رسانه ==<br /> <br /> کنترل رسانه می‌تواند یکی از منابع قدرت سیاسی باشد.<br /> <br /> اگر مالکیت رسانه‌ها در اختیار تعداد محدودی از افراد یا شرکت‌ها متمرکز شود، صاحبان آنها ممکن است توان بیشتری برای تأثیرگذاری بر دستور کار عمومی، برجسته‌کردن موضوعات یا دسترسی به سیاست‌گذاران داشته باشند.<br /> <br /> اما تمرکز مالکیت رسانه به‌تنهایی برای اثبات وجود یک الیگارشی کافی نیست.<br /> <br /> برای چنین نتیجه‌ای باید روابط میان مالکیت، تصمیم‌گیری سیاسی، دسترسی به قدرت و پیامدهای سیاست عمومی به‌طور تجربی بررسی شود.<br /> <br /> == الیگارشی و انتخابات ==<br /> <br /> وجود انتخابات لزوماً تمام اشکال تمرکز قدرت را از میان نمی‌برد.<br /> <br /> در نظام‌های انتخاباتی، منابع مالی می‌توانند در تأمین هزینهٔ مبارزات انتخاباتی، تبلیغات، سازمان‌دهی سیاسی و دسترسی به رسانه‌ها اهمیت داشته باشند.<br /> <br /> اگر رقابت سیاسی به‌شدت به منابع مالی وابسته شود، افراد و گروه‌های ثروتمند ممکن است از ظرفیت بیشتری برای تأثیرگذاری برخوردار شوند.<br /> <br /> با این حال، میزان این تأثیر به قوانین تأمین مالی انتخابات، ساختار رسانه، نظام حزبی و نهادهای نظارتی بستگی دارد.<br /> <br /> == الیگارشی و لابی‌گری ==<br /> <br /> [[لابی‌گری]] در بسیاری از نظام‌های سیاسی فعالیتی قانونی برای ارائهٔ مطالبات گروه‌های اجتماعی و اقتصادی به تصمیم‌گیرندگان است.<br /> <br /> وجود لابی‌گری به‌تنهایی نشانهٔ الیگارشی نیست.<br /> <br /> مسئله زمانی مطرح می‌شود که دسترسی به سیاست‌گذاران و توانایی تأثیرگذاری بر تصمیم‌ها به‌شدت به منابع اقتصادی وابسته باشد و گروه‌های کوچک برخوردار از ثروت نسبت به سایر شهروندان امکان نفوذ نامتناسب پیدا کنند.<br /> <br /> وینترز و پیج لابی‌گری، تأمین مالی سیاسی و شکل‌دهی به افکار عمومی را از سازوکارهای بالقوهٔ تبدیل ثروت به نفوذ سیاسی بررسی کرده‌اند.&lt;ref&gt;Jeffrey A. Winters and Benjamin I. Page, “Oligarchy in the United States?” 731–751.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == الیگارشی در روسیه پس از شوروی ==<br /> <br /> اصطلاح «الیگارش» پس از فروپاشی [[اتحاد جماهیر شوروی]] کاربرد عمومی گسترده‌ای پیدا کرد.<br /> <br /> خصوصی‌سازی سریع دارایی‌های دولتی در دههٔ ۱۹۹۰ موجب شد گروه محدودی از بازرگانان کنترل بخش‌هایی بزرگ از صنایع، منابع طبیعی، بانک‌ها و رسانه‌ها را به دست آورند.<br /> <br /> برخی از این صاحبان ثروت روابط نزدیکی با ساختار سیاسی روسیه برقرار کردند و اصطلاح «الیگارش‌های روس» برای توصیف آنان رایج شد.<br /> <br /> با این حال، رابطهٔ میان دولت روسیه و صاحبان ثروت در دوره‌های مختلف تغییر کرده است و همهٔ افراد ثروتمند روسیه از نفوذ سیاسی یکسان برخوردار نبوده‌اند. از این رو، استفادهٔ دانشنامه‌ای از اصطلاح «الیگارش» دربارهٔ اشخاص مشخص نیازمند بررسی منابع و شواهد مربوط به نفوذ سیاسی آنان است.<br /> <br /> == الیگارشی در ایالات متحده؛ یک بحث دانشگاهی ==<br /> <br /> دربارهٔ میزان نفوذ ثروتمندان در سیاست [[ایالات متحده آمریکا]] بحث دانشگاهی گسترده‌ای وجود دارد.<br /> <br /> جفری وینترز و بنجامین پیج در مقالهٔ «Oligarchy in the United States?» امکان استفاده از مفهوم الیگارشی برای تحلیل بخشی از ساختار قدرت آمریکا را بررسی کردند.<br /> <br /> آنان استدلال کردند که ثروت بسیار زیاد می‌تواند منابع و انگیزه‌هایی برای اعمال نفوذ سیاسی فراهم کند و وجود چنین قدرتی الزاماً با وجود انتخابات دموکراتیک ناسازگار نیست.&lt;ref&gt;Jeffrey A. Winters and Benjamin I. Page, “Oligarchy in the United States?” 731–751.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این دیدگاه یک چارچوب تحلیلی در ادبیات علوم سیاسی است و به معنای اجماع پژوهشگران دربارهٔ طبقه‌بندی کلی ایالات متحده به‌عنوان «الیگارشی» نیست.<br /> <br /> == الیگارشی در سازمان‌ها ==<br /> <br /> مفهوم الیگارشی تنها دربارهٔ دولت‌ها به کار نمی‌رود.<br /> <br /> احزاب، اتحادیه‌ها، انجمن‌ها، شرکت‌ها و دیگر سازمان‌های بزرگ نیز می‌توانند با مسئلهٔ تمرکز قدرت مواجه شوند.<br /> <br /> هرچه سازمان پیچیده‌تر شود، نیاز به مدیران حرفه‌ای، تخصص و دسترسی نامتقارن به اطلاعات افزایش می‌یابد.<br /> <br /> میخلز معتقد بود این ویژگی‌ها گرایش سازمان‌ها به تمرکز قدرت در دست رهبران را تقویت می‌کنند.<br /> <br /> به همین دلیل، مسئلهٔ الیگارشی در جامعه‌شناسی سازمان‌ها نیز اهمیت دارد.<br /> <br /> == بازتولید قدرت الیگارشیک ==<br /> <br /> یکی از مسائل مهم در مطالعهٔ الیگارشی چگونگی بازتولید قدرت در طول زمان است.<br /> <br /> ثروت می‌تواند از طریق ارث منتقل شود. شبکه‌های اجتماعی و آموزشی می‌توانند دسترسی نسل‌های بعدی به موقعیت‌های ممتاز را افزایش دهند. کنترل سازمان‌ها نیز ممکن است امکان انتخاب جانشینان نزدیک به گروه حاکم را فراهم کند.<br /> <br /> به این ترتیب، قدرت ممکن است حتی بدون ساختار رسمی موروثی از نسلی به نسل دیگر منتقل شود.<br /> <br /> مطالعهٔ الیگارشی از این منظر با مطالعات نابرابری اجتماعی، تحرک طبقاتی و تمرکز ثروت ارتباط پیدا می‌کند.<br /> <br /> == گردش الیگارش‌ها ==<br /> <br /> تمرکز قدرت لزوماً به معنای ثابت‌ماندن افراد صاحب قدرت نیست.<br /> <br /> گروه‌های قدیمی ممکن است جای خود را به گروه‌های جدید بدهند، در حالی که ساختار تمرکز قدرت همچنان باقی بماند.<br /> <br /> این موضوع با نظریهٔ «گردش نخبگان» پارتو ارتباط دارد.<br /> <br /> در چنین شرایطی، تغییر افراد حاکم الزاماً به تغییر ساختار قدرت منجر نمی‌شود.<br /> <br /> از این رو، تحلیل الیگارشی باید علاوه بر هویت اشخاص، سازوکارهایی را بررسی کند که امکان تمرکز و بازتولید قدرت را فراهم می‌کنند.<br /> <br /> == عوامل تقویت‌کنندهٔ الیگارشی ==<br /> <br /> عوامل مختلفی می‌توانند زمینهٔ تمرکز قدرت در دست گروهی محدود را تقویت کنند.<br /> <br /> تمرکز شدید ثروت، ضعف نهادهای نظارتی، محدودیت رقابت سیاسی، فقدان شفافیت، انحصار اطلاعات، وابستگی مالی احزاب، ضعف جامعهٔ مدنی، فساد و دسترسی نابرابر به تصمیم‌گیرندگان از جمله عواملی هستند که در مطالعات مختلف با تمرکز قدرت مرتبط دانسته شده‌اند.<br /> <br /> با این حال، هیچ‌یک از این عوامل به‌تنهایی اثبات‌کنندهٔ وجود الیگارشی نیست.<br /> <br /> تحلیل هر جامعه مستلزم بررسی تجربی ساختار واقعی قدرت و روابط میان بازیگران مختلف است.<br /> <br /> == سازوکارهای محدودکنندهٔ قدرت الیگارشیک ==<br /> <br /> در نظریهٔ سیاسی، مجموعه‌ای از نهادها می‌توانند تمرکز قدرت را محدود کنند.<br /> <br /> [[تفکیک قوا]]، [[حاکمیت قانون]]، استقلال دستگاه قضایی، انتخابات رقابتی، آزادی رسانه‌ها، شفافیت مالی، نظارت پارلمانی، قوانین ضدانحصار و آزادی تشکل از جمله این سازوکارها هستند.<br /> <br /> وجود اپوزیسیون قانونی و امکان گردش مسالمت‌آمیز قدرت نیز می‌تواند مانع تثبیت یک گروه محدود در ساختار سیاسی شود.<br /> <br /> کارآمدی این سازوکارها به استقلال واقعی نهادها و امکان اجرای قوانین بستگی دارد.<br /> <br /> == الیگارشی و تفکیک قوا ==<br /> <br /> [[تفکیک قوا]] یکی از سازوکارهای تاریخی برای جلوگیری از تمرکز قدرت است.<br /> <br /> اگر قانون‌گذاری، اجرا و قضاوت در اختیار نهادهای متفاوت قرار گیرند و هر یک بتوانند دیگری را محدود کنند، تصرف تمام ساختار دولت توسط یک گروه دشوارتر می‌شود.<br /> <br /> با این حال، وجود صوری نهادهای جداگانه کافی نیست.<br /> <br /> اگر شبکهٔ واحدی بتواند بر چند نهاد به‌طور هم‌زمان نفوذ تعیین‌کننده داشته باشد، تفکیک حقوقی قوا ممکن است نتواند مانع تمرکز واقعی قدرت شود.<br /> <br /> == الیگارشی و حاکمیت قانون ==<br /> <br /> [[حاکمیت قانون]] می‌تواند قدرت شخصی گروه‌های حاکم را محدود کند.<br /> <br /> قواعد عمومی، دستگاه قضایی مستقل و امکان نظارت قانونی بر صاحبان قدرت از ابزارهای جلوگیری از امتیازات خودسرانه‌اند.<br /> <br /> اما وینترز نشان می‌دهد که رابطهٔ حاکمیت قانون و الیگارشی پیچیده‌تر است. در «الیگارشی مدنی»، قانون می‌تواند هم قدرت خشونت شخصی صاحبان ثروت را محدود کند و هم از حقوق مالکیت آنان حفاظت کند.&lt;ref&gt;Jeffrey A. Winters, ''Oligarchy'', 208–274.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از این رو، حاکمیت قانون شرط مهم محدودکردن قدرت خودسرانه است، اما به‌تنهایی همهٔ اشکال نابرابری سیاسی ناشی از تمرکز ثروت را از میان نمی‌برد.<br /> <br /> == الیگارشی و جامعهٔ مدنی ==<br /> <br /> [[جامعه مدنی]] مستقل می‌تواند یکی از عوامل توزیع قدرت در جامعه باشد.<br /> <br /> اتحادیه‌ها، انجمن‌های حرفه‌ای، سازمان‌های مدنی، رسانه‌های مستقل و گروه‌های داوطلبانه امکان سازمان‌یابی شهروندان را فراهم می‌کنند.<br /> <br /> این نهادها می‌توانند بخشی از عدم توازن میان افراد پراکنده و گروه‌های کوچک دارای منابع گسترده را کاهش دهند.<br /> <br /> این مسئله با یکی از نکات نظری موسکا ارتباط دارد: اقلیت سازمان‌یافته معمولاً بر اکثریت سازمان‌نیافته مزیت دارد.<br /> <br /> بنابراین سازمان‌یابی مستقل شهروندان می‌تواند یکی از راه‌های ایجاد موازنه در برابر تمرکز قدرت باشد.<br /> <br /> == الیگارشی و شفافیت ==<br /> <br /> پنهان‌بودن روابط قدرت یکی از مشکلات مطالعه و کنترل الیگارشی است.<br /> <br /> مالکیت شرکت‌ها، تأمین مالی سیاسی، تضاد منافع، قراردادهای دولتی و روابط میان صاحبان ثروت و مقام‌های سیاسی ممکن است برای عموم آشکار نباشد.<br /> <br /> قوانین شفافیت و افشای منافع می‌توانند امکان بررسی این روابط را افزایش دهند.<br /> <br /> اما شفافیت به‌تنهایی مانع تمرکز قدرت نیست؛ بلکه اطلاعات لازم را برای نظارت عمومی، رسانه‌ای، قضایی و پارلمانی فراهم می‌کند.<br /> <br /> == سنجش الیگارشی ==<br /> <br /> یکی از دشوارترین مسائل پژوهشی، سنجش تجربی قدرت الیگارشیک است.<br /> <br /> صرف شمارش تعداد ثروتمندان یا مقامات بلندپایه کافی نیست.<br /> <br /> پژوهشگران باید بررسی کنند چه کسانی منابع مهم را کنترل می‌کنند، چه کسانی به تصمیم‌گیرندگان دسترسی دارند، ترجیحات چه گروه‌هایی در سیاست عمومی بازتاب پیدا می‌کند و قدرت چگونه در طول زمان بازتولید می‌شود.<br /> <br /> به همین دلیل، مطالعهٔ الیگارشی معمولاً به ترکیبی از داده‌های اقتصادی، تحلیل شبکه‌های قدرت، بررسی سیاست‌گذاری، مالکیت و مطالعهٔ نهادهای سیاسی نیاز دارد.<br /> <br /> == تفاوت الیگارشی با حکومت اقلیت ==<br /> <br /> اگر الیگارشی صرفاً «حکومت اقلیت» تعریف شود، تقریباً هر نظام نمایندگی یا سازمان بزرگی ممکن است الیگارشیک خوانده شود، زیرا تصمیم‌های روزمرهٔ سیاسی معمولاً توسط تعداد محدودی از مقام‌ها اتخاذ می‌شود.<br /> <br /> به همین دلیل، بسیاری از پژوهشگران تعریف دقیق‌تری را ضروری می‌دانند.<br /> <br /> در تعریف کلاسیک ارسطو، ثروت و منفعت طبقهٔ حاکم اهمیت دارد؛ در نظریهٔ میخلز، تمرکز سازمانی رهبری برجسته است؛ و در نظریهٔ وینترز، تمرکز منابع مادی و دفاع از ثروت معیار اصلی است.&lt;ref&gt;Aristotle, ''Politics'', bk. III, ch. 8; Robert Michels, ''Political Parties''; Jeffrey A. Winters, ''Oligarchy''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین هنگام استفاده از اصطلاح الیگارشی باید مشخص شود کدام تعریف مورد نظر است.<br /> <br /> == کاربرد سیاسی واژهٔ الیگارشی ==<br /> <br /> «الیگارشی» در زبان سیاسی روزمره گاه به‌عنوان برچسبی انتقادی برای حکومت‌ها، احزاب یا گروه‌های اقتصادی به کار می‌رود.<br /> <br /> این کاربرد با استفادهٔ تحلیلی آن در علوم سیاسی متفاوت است.<br /> <br /> در یک مقالهٔ دانشنامه‌ای، صرف تمرکز برخی مناصب یا وجود افراد ثروتمند برای الیگارشیک‌نامیدن یک نظام کافی نیست. چنین طبقه‌بندی‌ای نیازمند تعریف مشخص، شواهد دربارهٔ توزیع واقعی قدرت و منابع معتبر است.<br /> <br /> همچنین ممکن است پژوهشگران دربارهٔ الیگارشیک‌بودن یک نظام اختلاف نظر داشته باشند. در این موارد، دیدگاه‌ها باید به صاحبان آنها نسبت داده شوند.<br /> <br /> == الیگارشی و جمهوری ==<br /> <br /> از نظر تاریخی، جمهوری‌ها نیز می‌توانند با مسئلهٔ الیگارشی مواجه شوند.<br /> <br /> وجود نهادهای جمهوری به معنای توزیع برابر قدرت نیست.<br /> <br /> در برخی جمهوری‌های تاریخی، تنها گروه محدودی از خانواده‌ها یا مالکان حق مشارکت مؤثر در حکومت داشتند.<br /> <br /> به همین دلیل، نظریه‌پردازان جمهوری‌خواه از دوران باستان تا دورهٔ جدید دربارهٔ خطر تصرف حکومت توسط گروه‌های صاحب ثروت یا قدرت بحث کرده‌اند.<br /> <br /> ایجاد نهادهای نظارتی و توزیع قدرت میان بخش‌های مختلف حکومت بخشی از پاسخ تاریخی به این مسئله بوده است.<br /> <br /> == الیگارشی و نظام پارلمانی ==<br /> <br /> [[نظام پارلمانی]] نیز ذاتاً از گرایش‌های الیگارشیک مصون نیست.<br /> <br /> اگر احزاب سیاسی به‌شدت متمرکز باشند، گروه کوچکی از رهبران ممکن است کنترل تعیین نامزدها، منابع مالی و سیاست‌گذاری حزبی را در اختیار داشته باشند.<br /> <br /> در مقابل، رقابت حزبی، انتخابات آزاد، نظارت پارلمان، آزادی رسانه و امکان تغییر دولت می‌توانند از تثبیت طولانی‌مدت گروه‌های محدود قدرت جلوگیری کنند.<br /> <br /> بنابراین الیگارشی و پارلمانتاریسم در دو سطح متفاوت قرار دارند: اولی دربارهٔ توزیع واقعی قدرت است و دومی دربارهٔ رابطهٔ نهادی دولت و پارلمان.<br /> <br /> == الیگارشی و اقتدارگرایی ==<br /> <br /> [[اقتدارگرایی]] به نظام‌هایی اشاره دارد که در آنها رقابت سیاسی و آزادی‌های مدنی محدود است و سازوکارهای پاسخ‌گویی دموکراتیک ضعیف‌اند.<br /> <br /> یک نظام اقتدارگرا می‌تواند الیگارشیک باشد، اما همهٔ نظام‌های اقتدارگرا الزاماً الیگارشی نیستند.<br /> <br /> برخی حکومت‌های اقتدارگرا حول یک رهبر شخصی شکل می‌گیرند؛ برخی تحت کنترل حزب واحد یا ارتش‌اند؛ و برخی بر ائتلافی محدود از گروه‌های قدرتمند استوارند.<br /> <br /> برای تشخیص الیگارشی باید علاوه بر میزان آزادی سیاسی، توزیع قدرت در درون ساختار حاکم نیز بررسی شود.<br /> <br /> == الیگارشی و تمامیت‌خواهی ==<br /> <br /> [[تمامیت‌خواهی]] و الیگارشی نیز مفاهیم متفاوتی هستند.<br /> <br /> تمامیت‌خواهی به نوعی نظام سیاسی اشاره دارد که در آن حکومت می‌کوشد بخش گسترده‌ای از زندگی سیاسی و اجتماعی را تحت کنترل ایدئولوژیک و سازمانی قرار دهد.<br /> <br /> الیگارشی در درجهٔ نخست به این پرسش می‌پردازد که قدرت در دست چه تعداد و چه گروه‌هایی متمرکز شده است.<br /> <br /> یک نظام ممکن است ویژگی‌های تمامیت‌خواهانه داشته باشد و در عین حال در رأس آن گروه محدودی از رهبران حزبی قدرت را در اختیار داشته باشند، اما دو مفهوم نباید مترادف تلقی شوند.<br /> <br /> == الیگارشی و انقلاب ==<br /> <br /> تمرکز شدید قدرت و ثروت می‌تواند یکی از زمینه‌های نارضایتی اجتماعی باشد، اما رابطهٔ الیگارشی و [[انقلاب]] مستقیم و قطعی نیست.<br /> <br /> ارسطو در ''سیاست'' به تعارض میان ثروتمندان و فقرا و نقش نابرابری در بی‌ثباتی نظام‌های سیاسی توجه داشت.&lt;ref&gt;Aristotle, ''Politics'', bk. V.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در دوران جدید نیز انقلاب‌ها ممکن است علیه گروه‌های ممتاز اقتصادی یا سیاسی شکل بگیرند.<br /> <br /> با این حال، سقوط یک الیگارشی لزوماً به توزیع پایدار قدرت منجر نمی‌شود. ممکن است گروه حاکم قدیمی جای خود را به اقلیت جدیدی بدهد.<br /> <br /> == پارادوکس سازمان و الیگارشی ==<br /> <br /> یکی از مسائل بنیادی مطرح‌شده توسط میخلز این است که مشارکت سیاسی برای مؤثرشدن نیازمند سازمان است، اما سازمان خود می‌تواند قدرت را در دست مدیران و رهبران متمرکز کند.<br /> <br /> بدون سازمان، گروه‌های بزرگ قادر به هماهنگی مؤثر نیستند؛ با گسترش سازمان نیز نیاز به مدیریت تخصصی افزایش می‌یابد.<br /> <br /> این مسئله نوعی پارادوکس ایجاد می‌کند: ابزار لازم برای مشارکت جمعی می‌تواند زمینهٔ تمرکز قدرت را نیز فراهم کند.<br /> <br /> دموکراتیزه‌کردن سازمان‌ها از این منظر مستلزم ایجاد سازوکارهایی برای پاسخ‌گویی رهبران و گردش قدرت است.<br /> <br /> == آیا الیگارشی اجتناب‌ناپذیر است؟ ==<br /> <br /> این پرسش از زمان میخلز یکی از موضوعات مهم جامعه‌شناسی سیاسی بوده است.<br /> <br /> اگر «قانون آهنین الیگارشی» به معنای دقیق کلمه پذیرفته شود، همهٔ سازمان‌های بزرگ سرانجام در اختیار اقلیت کوچکی قرار خواهند گرفت.<br /> <br /> اما پژوهشگران بسیاری این نتیجه‌گیری قطعی را نپذیرفته‌اند.<br /> <br /> درجهٔ تمرکز قدرت می‌تواند میان سازمان‌ها و نظام‌های سیاسی بسیار متفاوت باشد. انتخابات داخلی، رقابت، محدودیت دورهٔ مسئولیت، شفافیت، تمرکززدایی و مشارکت اعضا می‌توانند بر ساختار قدرت تأثیر بگذارند.<br /> <br /> از این رو، مفهوم الیگارشی بیشتر به‌عنوان ابزاری برای بررسی میزان و سازوکارهای تمرکز قدرت سودمند است تا قانونی که نتیجهٔ همهٔ سازمان‌ها را از پیش تعیین کند.<br /> <br /> == نقد نظریهٔ الیگارشی ==<br /> <br /> یکی از انتقادهای واردشده به کاربرد گستردهٔ مفهوم الیگارشی این است که اگر هر نوع نابرابری در قدرت «الیگارشی» نامیده شود، مفهوم قدرت تحلیلی خود را از دست می‌دهد.<br /> <br /> تقریباً در همهٔ جوامع و سازمان‌ها افراد از میزان یکسانی از نفوذ برخوردار نیستند.<br /> <br /> بنابراین لازم است میان تفاوت معمول در نفوذ، وجود نخبگان و تمرکز ساختاری قدرت تمایز گذاشته شود.<br /> <br /> وینترز از همین زاویه استدلال کرده است که مفهوم الیگارشی باید مشخصاً به قدرت ناشی از تمرکز شدید ثروت مربوط شود و نباید آن را مترادف هر نوع حکومت نخبگان دانست.&lt;ref&gt;Jeffrey A. Winters, ''Oligarchy'', 1–39.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == الیگارشی در جهان معاصر ==<br /> <br /> در جهان معاصر، اصطلاح الیگارشی برای تحلیل طیف متنوعی از ساختارهای سیاسی و اقتصادی به کار می‌رود.<br /> <br /> در برخی کشورها، این مفهوم برای توصیف پیوند میان ثروتمندان بزرگ و قدرت سیاسی استفاده می‌شود. در برخی دیگر، شبکه‌های خانوادگی، نظامی یا حزبی موضوع مطالعه‌اند.<br /> <br /> اما به دلیل بار سیاسی این واژه، استفادهٔ دقیق از آن نیازمند مشخص‌کردن معیارها است.<br /> <br /> وجود چند میلیاردر، یک طبقهٔ سیاسی حرفه‌ای یا تعدادی خانوادهٔ بانفوذ به‌تنهایی برای اثبات ساختار الیگارشیک کافی نیست.<br /> <br /> پرسش اصلی این است که منابع قدرت چگونه توزیع شده‌اند، چه کسانی بر تصمیم‌های عمومی تأثیر تعیین‌کننده دارند و چه سازوکارهایی امکان پاسخ‌گویی یا تغییر صاحبان قدرت را فراهم می‌کنند.<br /> <br /> == الیگارشی، نابرابری و آزادی سیاسی ==<br /> <br /> الیگارشی در نهایت با مسئلهٔ رابطهٔ میان نابرابری منابع و برابری سیاسی ارتباط دارد.<br /> <br /> در یک نظام دموکراتیک، شهروندان از نظر حقوق سیاسی باید جایگاهی برابر داشته باشند، اما تفاوت شدید در منابع اقتصادی، سازمانی و اطلاعاتی می‌تواند ظرفیت آنان برای اثرگذاری بر سیاست را متفاوت کند.<br /> <br /> از این منظر، مسئلهٔ الیگارشی تنها این نیست که چه کسی رسماً حکومت می‌کند؛ بلکه این است که چه کسانی منابع لازم برای تأثیرگذاری پایدار بر تصمیم‌های عمومی را در اختیار دارند.<br /> <br /> این پرسش موجب شده است مطالعهٔ الیگارشی همچنان یکی از موضوعات مهم در نظریهٔ دموکراسی، اقتصاد سیاسی و جامعه‌شناسی قدرت باقی بماند.<br /> <br /> == اهمیت مفهوم الیگارشی ==<br /> <br /> مفهوم الیگارشی از کهن‌ترین مفاهیم اندیشهٔ سیاسی است، اما همچنان برای تحلیل ساختارهای قدرت اهمیت دارد.<br /> <br /> از [[ارسطو]] تا [[رابرت میخلز]] و جفری وینترز، معنای این مفهوم تغییر کرده است. در نظریهٔ کلاسیک، الیگارشی عمدتاً حکومت اقلیت ثروتمند در جهت منافع خود بود؛ در نظریهٔ سازمانی میخلز، تمرکز قدرت در دست رهبران سازمان‌ها برجسته شد؛ و در نظریهٔ معاصر وینترز، تمرکز شدید ثروت و توانایی دفاع سیاسی از آن در مرکز تحلیل قرار گرفت.&lt;ref&gt;Aristotle, ''Politics'', bk. III; Robert Michels, ''Political Parties''; Jeffrey A. Winters, ''Oligarchy''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این تحولات نشان می‌دهد که الیگارشی را نمی‌توان صرفاً مترادف «حکومت چند نفر» دانست. پرسش‌های اساسی دربارهٔ منشأ قدرت، منابع اقتصادی، ساختار سازمانی، امکان گردش صاحبان قدرت و رابطهٔ گروه حاکم با دیگر شهروندان نیز بخشی از تحلیل آن هستند.<br /> <br /> همچنین وجود نهادهای انتخاباتی به‌تنهایی پاسخ نهایی به مسئلهٔ الیگارشی نیست. پژوهش دربارهٔ قدرت سیاسی نیازمند بررسی فاصلهٔ میان ساختار رسمی حکومت و توزیع واقعی منابع نفوذ است. در مقابل، صرف وجود نابرابری اقتصادی یا سیاسی نیز برای الیگارشیک‌خواندن یک جامعه کافی نیست و چنین داوری‌ای باید بر تعریف روشن و شواهد تجربی استوار باشد.<br /> <br /> از این منظر، مفهوم الیگارشی ابزاری برای پاسخ به یکی از بنیادی‌ترین پرسش‌های علوم سیاسی است: قدرت واقعی در یک جامعه در اختیار چه کسانی است، منابع این قدرت چیست و چه نهادهایی می‌توانند از تمرکز پایدار آن در دست گروهی محدود جلوگیری کنند؟<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> <br /> * [[دموکراسی]]<br /> * [[اشراف‌سالاری]]<br /> * [[پلوتوکراسی]]<br /> * [[اقتدارگرایی]]<br /> * [[استبداد]]<br /> * [[تمامیت‌خواهی]]<br /> * [[نخبه]]<br /> * [[نظریه نخبگان]]<br /> * [[تفکیک قوا]]<br /> * [[حاکمیت قانون]]<br /> * [[جامعه مدنی]]<br /> * [[سرمایه‌داری]]<br /> * [[نابرابری اقتصادی]]<br /> * [[فساد]]<br /> * [[خویشاوندسالاری]]<br /> * [[بوروکراسی]]<br /> * [[حزب سیاسی]]<br /> * [[نظام پارلمانی]]<br /> * [[نظام ریاستی]]<br /> * [[انقلاب]]<br /> * [[ارسطو]]<br /> * [[افلاطون]]<br /> * [[رابرت میخلز]]<br /> * [[گائتانو موسکا]]<br /> * [[ویلفردو پارتو]]<br /> * [[سی. رایت میلز]]<br /> <br /> == منابع == &lt;references /&gt;<br /> <br /> [[رده:الیگارشی]]<br /> [[رده:علوم سیاسی]]<br /> [[رده:فلسفه سیاسی]]<br /> [[رده:جامعه‌شناسی سیاسی]]<br /> [[رده:نظام‌های سیاسی]]<br /> [[رده:نظریه نخبگان]]<br /> [[رده:اقتدارگرایی]]<br /> [[رده:قدرت سیاسی]]<br /> [[رده:مفاهیم سیاسی]]<br /> {{DEFAULTSORT:الیگارشی}}</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%AA%DB%8C&diff=93098 2026-09-20T19:56:58Z

<p>Alireza k h: /* جامعه‌شناسی، ایدئولوژی و اندیشهٔ سیاسی */</p> <hr /> <div>این صفحه، نقشهٔ موضوعی مقاله‌های پایه و حیاتی [[ایران‌پدیا]] است. مقاله‌ها بر اساس موضوع غالب، رابطهٔ معنایی و نقش آن‌ها در معماری محتوای دانشنامه طبقه‌بندی شده‌اند. این ساختار به کاربران و موتورهای جست‌وجو کمک می‌کند مسیر میان مقاله‌های مادر، زیرموضوع‌ها و مقاله‌های تخصصی را بهتر بشناسند.<br /> <br /> * پیوندهای قرمز، مقاله‌هایی هستند که هنوز ایجاد نشده‌اند؛ پیوندهای آبی به مقاله‌های موجود یا در حال تکمیل می‌رسند.<br /> * [[ایران‌پدیا:نوشتارهای برگزیده|نوشتارهای برگزیده]] با ({{FA-star}})، نوشتارهای عالی با ({{A-Class-icon}})، [[ایران‌پدیا:نوشتار خوب|نوشتارهای خوب]] با ({{GAicon}}) و نوشتارهای متوسط با ({{B-icon}}) مشخص شده‌اند.<br /> * برخی مقاله‌های چندموضوعی یا تکرارشده در فهرست مبدأ، برای حفظ تمام مدخل‌ها در این نسخه نیز نگه داشته شده‌اند.<br /> <br /> __TOC__<br /> <br /> == انقلاب‌ها، اعتراضات و جنبش‌های اعتراضی ==<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ مقاله‌های اصلی و رویدادها ===<br /> # [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]<br /> # [[خیزش دانشگاه‌ها در اسفند ۱۴۰۴]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ فهرست‌های استانی ===<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]<br /> # [[گالری شهیدان قیام ۱۴۰۴]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان تهران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کرمانشاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان لرستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان خوزستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان فارس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان گیلان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان مازندران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان سیستان و بلوچستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان البرز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان ایلام]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان قزوین]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان همدان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان مرکزی]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان آذربایجان شرقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان آذربایجان غربی]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان گلستان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان زنجان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان هرمزگان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کرمان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان یزد]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان قم]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان بوشهر]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان‌های خراسان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان اردبیل]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان چهارمحال و بختیاری]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در ٰاستان کهگیلویه و بویراحمد]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان سمنان]]<br /> # [[شهیدانی که محل شهادت آنها نامشخص است]]<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ (شماره۲)]]<br /> # [[کشتار در ملکشاهی ۱۴۰۴]]<br /> # [[حمله به بیمارستان خمینی ایلام]]<br /> # [[قطع اینترنت ایران در دی ۱۴۰۴]]<br /> # [[آتش‌نشان‌های شهید در اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ جان‌باختگان ===<br /> # [[داریوش انصاری بختیاروند]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسام خدایاری‌فرد]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[شایان اسدالهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا عظیم‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خداداد شیروانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وهاب موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی فلاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سجاد والامنش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد جلیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور مختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین بیاتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سروش سلیمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رسول کدیوریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا قنبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان بزرگی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرمحمد کوهکن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد نوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا امانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاها صفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احد ابراهیم‌پور عبدلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فارص (محسن) آقامحمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مقدسی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[لطیف کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مبین یعقوب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسیح جلیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد عیوضی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین مونسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل خالدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهمن فتاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکرم پیرگزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روبینا امینیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود ذات‌پرور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی امامی‌پور]]<br /> # [[منصوره حیدری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز منصوری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قاسم روستا]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین ربیعی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا مرادی‌عبدالوند]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مرادی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ولی‌دوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیاکو محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خالد ملایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی عزیزی جعفرآبادی]]<br /> # [[ابراهیم یوسفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روح‌الله ستاره مشتری]]<br /> # [[سامان نظری]]<br /> # [[محمدرضا گروهی]]<br /> # [[رضا رحمتی]]<br /> # [[مجتبی قربانی]]<br /> # [[فرهاد عیوضی دودرایی]]<br /> # [[مهدی سلحشور]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود موسوی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا کرمی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[علی کریمی باولکی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا صیدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بیات سبحانی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی قرباندوست]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی جهانبخش]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد غلامزاده نوشری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سونیا صالحی راد]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آرزو عابدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان علیزاده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم احمدپوریان]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسین میرزایی قلعه‌زنجیری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[برهان اسدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید صالحی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آرنیکا دباغ]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مرادی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین محمدزاده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل حیدری موصلو]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بهرامی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[نعیم عبداللهی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدین دولت‌خواه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی پرویزی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد گنجی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[یزدان افروغ]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزاد خیردار]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر فلاح]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سامان فتاحی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[شعله ستوده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا لشکری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا سمیع‌پور]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی لواسانی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بهنام درویش]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر شکری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر فرد]]<br /> # [[ابوالفضل طاووسی]]<br /> # [[ستایش شفیعی]]<br /> # [[دانیال سبزیکار]]<br /> # [[دیار پورچهریق]]<br /> # [[سیامک راشد]]<br /> # [[هولاکو ایوانی]]<br /> # [[ریبین مرادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[افسانه رضویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا حاجی مرادیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید ابراهیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدا حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ملینا اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نگین قدیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران رفیعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سمانه میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سورنا گلگون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سینا اشکبوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا بهلولی پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسین میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه علی‌محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[متین منتظرالظهور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مبین فیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نازلی جان‌پرور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا بنی‌عامریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال مصطفوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن مصطفوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پویا رستمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرنیا شاد بجارکناری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهره فاضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبنم فردوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمیله شفیعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[معین رنجبر (همایون)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد صالح ظریف‌مقدم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گل‌محمد شاهوزایی (شاهوزهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صنم پوربابایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زیبا دستجردی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسیح شاهوردی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ضیایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال دیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صالح محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌عباس زورقچیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه عباسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صالحه اکبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جعفر جاویدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد بیرانوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الهام طغیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهنام ایزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرش طلوع شیخ‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید مهدوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی میرجعفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین امام‌جمعه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهاران طاهرخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمهدی روستا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پارسا رحمتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی آرمند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن سماکوش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان شکورزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین عشقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مژگان عرفانی‌فر]]<br /> # [[مریم لقمانی]]<br /> # [[محمدحسین کیمیایی]]<br /> # [[گلاله محمودی‌آذر]]<br /> # [[مجتبی باباخانی]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ مقاله‌های اصلی و رویدادها ===<br /> # [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ ایران]]<br /> # [[جمعه خونین زاهدان]]<br /> # [[خیزش ایذه]]<br /> # [[چهلم حدیث نجفی]]<br /> # [[کوکتل مولوتف]]<br /> # [[انقلاب مخملی]]<br /> # [[نسل Z]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ جان‌باختگان ===<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۱]]<br /> # [[مهسا امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حدیث نجفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیکا شاکرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش محمودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قائمی‌فر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خدانور لجعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مونا نقیب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غزاله چلاوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کومار درافتاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان زمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیان پیرفلک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرنیکا قائم‌مقامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی عراقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حنانه کیاکجوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارینا اسماعیل‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیلار حقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاروان قادر شوکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرشاد شهیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما شفیق‌دوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسرا پناهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حسن‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرتین رحمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا سروری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسیم صدقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرین علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مینو مجیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سینا نادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا بهمنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سالار مجاوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هیمن حمزه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا شهپرنیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرشیا امام‌ قلی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عاطفه نعامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران سماک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمیدرضا روحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورش نیک‌نام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حامد سلحشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماهک هاشمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یلدا آقافضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدا رستمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هومن عبداللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین بساطی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نگین عبدالملکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید بادپا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید جواد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[برهان الیاسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امید زارع مؤیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی روزبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال پابندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزین معروفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما نوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهریار عادلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران بصیر توانا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شمال خدیری پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فایق مام قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمومن زندکریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سامان قادرپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل مولودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مختار فتحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان منبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید احمد شکراللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل امیرعطایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصوره سگوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد روحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرمیتا گراوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم رحیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمداقبال نایب‌زهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی احمدپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران شیخه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد میرموسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کمیل ابوالحسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیدجواد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عماد حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آریان مریدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسر شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل آدینه‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدف موحدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل شنبدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارینا ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کبری شیخه سقا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر بیرانوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن محمدپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر اعظمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شادمان احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دنیا فرهادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم اسماعیل‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حاجی رسول‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی زارع اشکذری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم آروین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق فولادی‌وندا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرزاد احمدی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران اکرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[متین نادرخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید مهدی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ اعدام‌شدگان ===<br /> # [[قاسم آبسته]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایوب کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[داوود عبداللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد زهره‌وند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر شیرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قبادلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمهدی کرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حسینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن شکاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال کاظمی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجیدرضا رهنورد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد سلیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید حسین‌نژاد حیدرانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجاهد کورکور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجید کاووسی‌فر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهلا و نسرین کعبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمیدرضا درخشنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران بهرامیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مونا محمودنژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عامر رامش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ساسان آزادوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محراب عبدالله‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالجلیل شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد عباسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عباس اکبری فیض‌آبادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشکان مالکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد محمدی‌نیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین حاتمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاهین واحدپرست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی فهیم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حامد ولیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان کیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم دولت‌آبادی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا میری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی رسولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدامین بیگلری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عارف خوشکار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد امینی دهاقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد زمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان اسفندیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گل‌محمد محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی خانکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین صفری حسین‌آبادی]]<br /> # [[ابوالفضل سپاهی بادجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آروین خیرخواهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهرام صادقی]]<br /> # [[قائم حسینی]]<br /> # [[مجید آدینه]]<br /> <br /> === دیگر اعتراضات، اعتصاب‌ها و جنبش‌ها ===<br /> # [[تظاهرات در ایران]]<br /> # [[تظاهرات قزوین ۱۳۷۳]]<br /> # [[حمله به کوی دانشگاه تهران (۱۸-۲۳ تیر ۱۳۷۸)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات ۱۳۸۸]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات کازرون]]<br /> # [[اعتراضات دی‌‌ماه ۱۳۹۶]]<br /> # [[اعتراضات دی‌‌ماه ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات لردگان ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات عراق ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات ۱۳۹۸ ایران]]<br /> # [[قیام تشنگان]]<br /> # [[مادران آبان]]<br /> # [[اعتصاب غذای زندانیان سیاسی - سه‌شنبه‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === جان‌باختگان دیگر اعتراضات ===<br /> # [[نیکتا اسفندانی]]<br /> # [[رامین پوراندرجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارو قهرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت ابراهیم‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید زینالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی صالحی]]<br /> # [[نوید افکاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید بهبودی]]<br /> # [[عبدالله لرستانی]]<br /> # [[مهدی نیکویی]]<br /> # [[حمزه بریهی]]<br /> # [[فرزاد انصاری‌فر]]<br /> # [[محسن محمدپور]]<br /> # [[آرشام ابراهیمی]]<br /> # [[پویا بختیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدجواد عابدی]]<br /> # [[پژمان قلی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد معین‌فر]]<br /> # [[مهدی دائمی]]<br /> # [[رضا معظمی گودرزی]]<br /> # [[فرهاد مجدم]]<br /> # [[پدرام جعفری]]<br /> # [[سجاد رضایی]]<br /> # [[صدف موحدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد طاهری]]<br /> # [[مینا شیخی]]<br /> # [[میلاد محققی]]<br /> # [[آذر میرزاپور زهابی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا انجوی]]<br /> # [[صانع ژاله]]<br /> # [[محمد مختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر هارون رشیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == مقاومت و اپوزیسیون ایران ==<br /> <br /> === سازمان‌ها، شوراها و ساختارهای مقاومت ایران ===<br /> # [[اپوزیسیون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رهبری ذی‌صلاح]]<br /> # [[پیام‌های مسعود رجوی]]<br /> # [[سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[شورای ملی مقاومت ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جبهه همبستگی ملی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سخنرانی مسعود رجوی در ۴ بهمن ۱۳۵۷]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طرح شورای ملی مقاومت درباره آزادی‌ها و حقوق زنان]]<br /> # [[طرح شورای ملی مقاومت ایران برای خودمختاری کردستان ایران]]<br /> # [[طرح صلح شورای ملی مقاومت]]<br /> # [[۳۰ مهر ۱۳۷۲ سالروز انتخاب مریم رجوی به عنوان رئیس جمهور دوران انتقال]]<br /> # [[طرح ده ماده‌ای مریم رجوی برای ایران فردا]]<br /> # [[نهضت عیاران]]<br /> # [[میلیشیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ترور زهرا رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[۵ مهر ۱۳۶۰]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جریان اپورتونیستی چپ نما در سازمان مجاهدین خلق (۱۳۵۴)]]<br /> # [[فراخوان به مسلح شدن جوانان توسط مسعود رجوی]]<br /> # [[کانون‌های شورشی]]<br /> # [[کمیسیون‌های شورای ملی مقاومت ایران]]<br /> # [[کتاب تشدید تروریسم و جنگ‌افروزی رژیم ایران]]<br /> # [[حمله تروریستی پشت آشان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار قرارگاه حبیب]]<br /> # [[عملکرد ۴۰ ساله‌ی مجاهدین خلق پس از انقلاب ضدسلطنتی]]<br /> # [[شورشگران]]<br /> # [[جبهه خلق و ضدخلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خط قرمز]]<br /> # [[افشای طرح کویر]]<br /> # [[راه‌حل سوم]]<br /> # [[فراخوان کمیته دوستان ایران آزاد در کشورهای نوردیک]]<br /> # [[قطعه‌ی ۴۱ بهشت زهرا]]<br /> # [[گزارش تحقیقات سایبری تردستون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تهاجم کانون‌های شورشی به بیت خامنه‌ای]]<br /> # [[اعلام دولت موقت توسط شورای ملی مقاومت ایران]]<br /> <br /> === رهبری، مسئولان و تشکیلات مجاهدین خلق ===<br /> # [[مسئول اول سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[تشکیلات مجاهدین خلق ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورای رهبری مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[شورای مرکزی مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[مسئول اول سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[هژمونی زنان در سازمان مجاهدین خلق ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تاریخچه و رویدادهای سازمان مجاهدین خلق ===<br /> # [[فاز سیاسی فاز نظامی]]<br /> # [[عاشورای مجاهدین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[۴ خرداد ۱۳۵۱ شهادت بنیانگذاران سازمان مجاهدین خلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ضربه اول شهریور ۵۰ به مجاهدین]]<br /> # [[ضربه ۱۲ اردیبهشت ۱۳۶۱]]<br /> # [[فاز سیاسی فاز نظامی]]<br /> # [[کودتای ۱۷ ژوئن ۲۰۰۳]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب ایدئولوژیک درونی مجاهدین]]<br /> # [[عملیات جاری]]<br /> # [[کاندیداتوری مسعود رجوی]]<br /> # [[خروج نام سازمان مجاهدین خلق ایران از لیست تروریستی انگلستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خروج نام مجاهدین از فهرست تروریستی اتحادیه اروپا]]<br /> # [[خروج نام سازمان مجاهدین از لیست تروریستی آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حکم شورای حکومتی عراق علیه مجاهدین خلق]]<br /> # [[قرارداد آتش‌بس بین مجاهدین و آمریکا]]<br /> # [[پرواز مسعود رجوی از تهران به پاریس]]<br /> # [[عزیمت مسعود رجوی از پاریس به عراق]]<br /> <br /> === عملیات و فعالیت‌های ارتش آزادی‌بخش ملی ایران ===<br /> # [[ارتش آزادی‌بخش ملی ایران]]<br /> # [[عملیات آفتاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عملیات چلچراغ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عملیات فروغ جاویدان]]<br /> # [[عملیات مروارید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مؤسسان پنجم ارتش آزادی‌بخش]]<br /> # [[بمباران قرارگاه‌های مجاهدین در کوت و جلولا]]<br /> # [[رژه ارتش آزادیبخش ملی ایران]]<br /> # [[جنگ آلان]]<br /> <br /> === قرارگاه اشرف، لیبرتی و انتقال به آلبانی ===<br /> # [[قرارگاه لیبرتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف ۳]]<br /> # [[قرارگاه اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله نیروهای ارتش عراق به قرارگاه اشرف ۶ و ۷ مرداد ۱۳۸۸]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله نیروهای ارتش عراق به قرارگاه اشرف ۱۹ فروردین ۱۳۹۰]]<br /> # [[قتل عام ۱۰ شهریور ۱۳۹۲ اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انتقال اعضای سازمان مجاهدین خلق به آلبانی]]<br /> <br /> === گردهمایی‌ها، تظاهرات و کنفرانس‌های مقاومت ===<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در استادیوم امجدیه ۲۲ خرداد ۱۳۵۹]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی آزادی، فلسفه‌ی انقلاب]]<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در تبریز]]<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در رشت]]<br /> # [[گردهمایی آینده انقلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات ۳۰ خرداد ۱۳۶۰]]<br /> # [[تظاهرات مادران ۱۳۶۰]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی جهانی ایران آزاد ۱۴۰۰]]<br /> # [[گردهمایی سالانه مجاهدین]]<br /> # [[تظاهرات استکهلم ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات لندن ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات واشنگتن]]<br /> # [[تظاهرات بروکسل]]<br /> # [[تظاهرات برلین ۱۳۹۸]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد آبان ۱۴۰۰ - واشینگتن]]<br /> # [[تظاهرات پاریس ۱۴۰۱]]<br /> # [[سفر مریم رجوی به ایتالیا ۱۴۰۲]]<br /> # [[کنفرانس درباره نسل کشی در قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[کنفرانس سیاست جدید]]<br /> # [[کنفرانس مقاومت ایران در پارلمان اروپا (۱۴۰۴)]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد در پارلمان ایتالیا]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد ۱۴۰۴ ایتالیا (رم)]]<br /> # [[کنفرانس «ایران به‌پاخاسته در مقابل رژیم اعدام‌ها»]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در بروکسل (۱۴۰۴)]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در نیویورک (۱‍۴۰۴)]]<br /> # [[کنفرانس برلین (۲۰۲۵)]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان انگلستان- آبان ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس برلین آبان ۱۴۰۴]]<br /> # [[اجلاس پارلمان اروپا در ۱۹ آذر ۱۴۰۴ (۱۰ دسامبر ۲۰۲۵)]]<br /> # [[دومین اجلاس پارلمان اروپا در روز جهانی حقوق بشر]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان فرانسه آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس کنگره آمریکا آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس دوحزبی سنای آمریکا آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات بزرگ برلین - ۱۸ بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس ایران: چشم‌انداز تغییر - ۱۹ بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات مونیخ در ۲۴ بهمن ۱۴۰۴ (۱۳ فوریه ۲۰۲۶)]]<br /> # [[کنفرانس بین‌المللی زنان در آستانه ۸ مارس ۲۰۲۶]]<br /> # [[کنفرانس آنلاین مریم رجوی با شخصیت‌های سیاسی- ۱۴اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در واشنگتن- ۱۶اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در پاریس- ۱۶اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس حقوق بشر در ژنو-۲۱ اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس در پارلمان انگلستان]]<br /> # [[تظاهرات پاریس؛ اعتراض جهانی به اعدام]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان انگلستان، ۸اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات واشنگتن ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی جهانی ایران آزاد ۲۰۲۶]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کنفرانس بین‌المللی دادخواهی قتل‌عام ۱۳۶۷ ـ ۱۴ شهریور]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در پاریس ـ ۲۱ شهریور ۱۴۰۵]]<br /> <br /> === حمایت‌های بین‌المللی، بیانیه‌ها و قطعنامه‌ها ===<br /> # [[بیانیه ملی ایرانیان]]<br /> # [[بیانیه ملی ایرانیان]]<br /> # [[جایزه خدمات بشردوستانه بین‌المللی هندوستان]]<br /> # [[قطعنامه ۱۰۰ کنگره آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گروه پارلمانی دفاع از حقوق و حفاظت اشرف ۳ در کنگره آمریکا]]<br /> # [[قطعنامه ۱۱۴۸ کنگره آمریکا]]<br /> # [[قطعنامه ۱۶۶ کنگره آمریکا]]<br /> # [[نامه سرگشاده «کمیته آلمانی همبستگی برای ایران آزاد»]]<br /> # [[بیانیه اکثریت سنای ایتالیا]]<br /> # [[نامه‌ی ۴۵ شخصیت‌ بین‌المللی به رهبران جهان و رؤسای پارلمان‌]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۳۰۰ گروه پارلمانی، اتحادیه کارگری، شخصیت سیاسی، حقوقی و مدنی]]<br /> # [[نامه مشترک ۱۰۲ برنده جایزه نوبل به دبیرکل سازمان ملل متحد]]<br /> # [[هفتاد‌ودومین قطعنامه سازمان ملل متحد]]<br /> # [[بیانیه حمایت برندگان نوبل از قیام ۱۴۰۴]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قطعنامه پارلمان اروپا- ۲۳بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[بیانیه حمایت شخصیت‌های جهانی از دولت موقت]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۵۷ برنده جایزه نوبل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نامه ۳۰۹شخصیت به دبیر کل سازمان ملل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قطعنامه پارلمان اروپا - ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیانیه جوانان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیانیه ۳۰۰۰ شخصیت بین‌المللی]]<br /> <br /> === رسانه‌ها، منابع مالی و پایگاه اجتماعی مقاومت ===<br /> # [[نشریه مجاهد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منابع مالی مجاهدین خلق]]<br /> # [[پایگاه اجتماعی مجاهدین خلق]]<br /> # [[شیطان سازی علیه مجاهدین خلق]]<br /> # [[گلریزان همیاری]]<br /> # [[رادیو صدای مجاهد]]<br /> <br /> === احزاب و سازمان‌های اپوزیسیون ایران ===<br /> # [[جبهه ملی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حزب دموکرات کردستان ایران]]<br /> # [[حزب کومله]]<br /> # [[حزب توده ایران]]<br /> # [[سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر]]<br /> # [[کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی-اتحادیه ملی]]<br /> # [[سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران]]<br /> # [[انشعابات سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران]]<br /> # [[سازمان خبات انقلابی کردستان ایران]]<br /> # [[حزب آزادی کردستان]]<br /> # [[حزب دموکرات کردستان (لاده‌ران)]]<br /> # [[حزب کمونیست ایران]]<br /> # [[حزب کمونیست ایران (مارکسیست-لنینیست-مائوئیست)]]<br /> # [[حزب کمونیست کارگری ایران]]<br /> # [[حزب کمونیست کارگری ایران - حکمتیست]]<br /> # [[حزب کار ایران (توفان)]]<br /> # [[پژاک]]<br /> # [[جنبش دانشجویی]]<br /> # [[کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی-اتحادیه ملی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حزب رستاخیز]]<br /> # [[نهضت آزادی]]<br /> # [[جیش العدل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جبهه آزادیبخش ملی الجزایر]]<br /> # [[ارتش آزادیبخش ملی الجزایر]]<br /> # [[اخوان‌المسلمین]]<br /> <br /> === نظامیان و پرسنل ارتش هوادار مجاهدین ===<br /> # [[پرسنل ارتش هوادار مجاهدین]]<br /> # [[سرهنگ خلبان بهزاد معزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سروان خلبان مصطفی وجدانی طباطبایی]]<br /> <br /> == حقوق بشر، سرکوب و زندان ==<br /> <br /> === اعدام، کشتار و شکنجه ===<br /> # [[سرکوب کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محاکمه اسدالله اسدی]]<br /> # [[قتل‌های زنجیره‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشتار در نیزار ماهشهر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرونده خانه اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل داریوش مهرجویی و همسرش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشتار حجاج در مکه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل زیر شکنجه]]<br /> # [[سرکوب در ایران]]<br /> <br /> === قتل‌عام زندانیان سیاسی و جنبش دادخواهی ===<br /> # [[هیئت مرگ]]<br /> # [[قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[گورستان خاوران]]<br /> # [[قتل‌عام در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[هیئت مرگ]]<br /> # [[راهرو مرگ]]<br /> # [[گزارش جاوید رحمان درباره قتل عام۱۳۶۰ و ۱۳۶۷]]<br /> <br /> === حقوق بشر و حقوق بین‌الملل ===<br /> # [[نقض حقوق بشر در ایران]]<br /> # [[قطعنامه‌های حقوق‌بشر علیه رژیم ایران]]<br /> # [[نسل‌کشی]]<br /> # [[شکنجه]]<br /> # [[اعدام در ایران]]<br /> # [[زندانیان سیاسی در حکومت شاه]]<br /> # [[روز جهانی کارگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصل عدم توسل به زور]]<br /> # [[انجمن حقوق بین‌الملل]]<br /> # [[حق تعیین سرنوشت]]<br /> # [[تمامیت ارضی]]<br /> # [[حقوق بین‌الملل]]<br /> # [[حقوق بین‌المللی بشردوستانه]]<br /> # [[روز جهانی آزادی مطبوعات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قانون پناهندگی]]<br /> # [[قرارداد وین درباره روابط سیاسی]]<br /> # [[کنوانسیون برن برای حمایت از آثار ادبی و هنری]]<br /> # [[کنوانسیون ژنو]]<br /> # [[مداخله بشردوستانه]]<br /> # [[مصونیت دیپلماتیک]]<br /> # [[اعلامیه جهانی حقوق بشر]]<br /> # [[آزادی]]<br /> # [[آزادی بیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی رسانه]]<br /> # [[آزادی از ترس]]<br /> # [[بازداشت موقت]]<br /> # [[برابری در برابر قانون]]<br /> # [[حریم شخصی]]<br /> # [[حق درخواست]]<br /> # [[حقوق بشر (انسان)]]<br /> # [[خانه امن]]<br /> # [[دفاع مشروع]]<br /> # [[روز حقوق بشر]]<br /> # [[روز جهانی ناپدیدشدگان]]<br /> # [[سازمان مردم‌نهاد]]<br /> # [[شورای حقوق‌بشر سازمان ملل متحد]]<br /> # [[فعال حقوق بشر]]<br /> # [[گزارشگر ویژه حقوق بشر]]<br /> # [[فصل هفتم منشور سازمان ملل متحد]]<br /> # [[مهاجرت آزاد]]<br /> # [[میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی]]<br /> # [[میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی]]<br /> # [[حقوق طبیعی]]<br /> # [[حق انقلاب]]<br /> # [[احکام دینی]]<br /> # [[تفتیش عقاید]]<br /> # [[جنایت علیه بشریت]]<br /> # [[فتوا]]<br /> # [[فتوای قتل عام زندانیان سیاسی]]<br /> # [[بغی]]<br /> # [[محاربه]]<br /> # [[حاکم شرع]]<br /> # [[استرداد]]<br /> # [[شکنجه دولتی]]<br /> # [[استقلال قضایی]]<br /> # [[دادگاه قانون اساسی]]<br /> # [[قطعنامه ۲۰۲۵ شورای حکام آژانس]]<br /> # [[دفاعیات کنت لوئیس]]<br /> # [[بیانیه گروه هفت و همکاران آن در محکومیت سرکوب فرامرزی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[شکایت کیفری علیه کاظم غریب‌آبادی]]<br /> <br /> === زندان‌ها و بازداشتگاه‌ها ===<br /> # [[زندان اوین]]<br /> # [[زندان قصر]]<br /> # [[زندان قزلحصار]]<br /> # [[زندان گوهردشت]]<br /> # [[زندان کهریزک]]<br /> # [[زندان دیزل‌آباد]]<br /> # [[زندان یونسکو]]<br /> # [[زندان قزل‌قلعه]]<br /> # [[زندان فشافویه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زندان قرچک]]<br /> # [[زندان تهران بزرگ]]<br /> # [[زندان حشمتیه]]<br /> # [[زندان سراوان]]<br /> # [[زندان زابل]]<br /> # [[زندان مرکزی مشهد]]<br /> # [[زندان عادل‌آباد شیراز]]<br /> # [[زندان خورین]]<br /> # [[زندان تبریز]]<br /> # [[زندان مرکزی اورمیه]]<br /> # [[زندان فجر دزفول]]<br /> # [[زندان دستگرد اصفهان]]<br /> # [[زندان شیبان اهواز]]<br /> # [[زندان صیدنایا]]<br /> # [[زندان لاکان رشت]]<br /> # [[زندان قرچک ورامین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == اشخاص و زندگی‌نامه‌ها ==<br /> <br /> === کنشگران، زندانیان سیاسی و چهره‌های اجتماعی ===<br /> # [[کاظم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین نقدی]]<br /> # [[محسن دگمه‌چی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزاد کمانگر]]<br /> # [[شیرین علم‌هولی]]<br /> # [[ستار بهشتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم رسولی]]<br /> # [[سید ابراهیم رسولی]]<br /> # [[مجید اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی حاج‌آقایی]]<br /> # [[حاج خلیل رضایی]]<br /> # [[احسان فتاحیان]]<br /> # [[ارژنگ داوودی]]<br /> # [[زهرا صفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد کرد زنگنه]]<br /> # [[فاطمه مثنی]]<br /> # [[کیانوش زندی]]<br /> # [[زهرا کاظمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروغ تقی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرستو معینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گلرخ ایرایی]]<br /> # [[سهیل عربی]]<br /> # [[آرش صادقی]]<br /> # [[مریم اکبری منفرد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیره جلالی]]<br /> # [[آتنا دائمی]]<br /> # [[هاشم خواستار]]<br /> # [[حسین سودمند]]<br /> # [[ناصر فهیمی]]<br /> # [[داریوش فروهر]]<br /> # [[پروانه مجد اسکندری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یحیی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هدی صابر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه فارسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زینب جلالیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انورخضری]]<br /> # [[ادریس جمشیدزهی]]<br /> # [[شریفه محمدی]]<br /> # [[وریشه مرادی]]<br /> # [[پخشان عزیزی]]<br /> # [[حاج خلیل رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی یونسی]]<br /> # [[امیرحسین مرادی]]<br /> # [[منوچهر فلاح]]<br /> # [[احسان فریدی]]<br /> # [[علیرضا شریعت‌پناهی]]<br /> # [[مسعود جامعی]]<br /> # [[فرشاد اعتمادی‌فر]]<br /> # [[آرمین (احسان) خدایاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا مرداسی (حمیداوی)]]<br /> # [[حافظ فروحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرمان صادقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن بیت عبدالله]]<br /> # [[سعید عباسی]]<br /> # [[الهه فولادی]]<br /> # [[یعقوب درخشان]]<br /> # [[زینب همرنگ سیدبگلو]]<br /> # [[ارغوان فلاحی]]<br /> # [[معصومه (شیوا) اسماعیلی]]<br /> # [[پژمان توبره‌ریزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سمیه رشیدی]]<br /> # [[غلامحسین کلبی]]<br /> # [[محمدجواد وفایی ثانی]]<br /> # [[محمد معصوم شاهی]]<br /> # [[زهرا شهباز طبری]]<br /> # [[رضا عبدالی]]<br /> # [[کریم خجسته]]<br /> # [[خسرو علیکردی]]<br /> # [[شاهین ذوقی‌تبار]]<br /> # [[خسرو رهنما]]<br /> # [[احسان رستمی]]<br /> # [[ربابه ماسوری]]<br /> # [[علی معزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور جمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود مسجودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا کمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فتح‌الله آوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عیسی چاری]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انقلابیون و اعضای مقاومت ایران ===<br /> # [[محمدعلی جابرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرپرویز پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی میهندوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کریم(محراب)رشیدی]]<br /> # [[ناصر صادق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف ربیعی]]<br /> # [[موسی خیابانی]]<br /> # [[آذر رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر مقدم]]<br /> # [[احمد (عبدالله) کلاهدوز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش سیفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهناز کلانتری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سوسن میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فضل‌الله تدین چهارسوقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بازرگانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم ذوالانوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی جوان خوشدل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شکرالله مشکین فام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجید شریف واقفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی صمدیه لباف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهر احمدزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود احمدزاده]]<br /> # [[احمد رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود عسگری‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی باکری]]<br /> # [[محمود قائمشهر]]<br /> # [[بهجت تیفتکچی]]<br /> # [[رسول مشکین‌فام]]<br /> # [[محمود شامخی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا سعادتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ضابطی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین رضایی]]<br /> # [[طاهره طلوع]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا خسروی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گوهر ادب‌آواز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سکینه چاقوساز]]<br /> # [[معصومه کبیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صارمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جعفر کاظمی]]<br /> # [[منیره رجوی]]<br /> # [[حجت زمانی]]<br /> # [[ثریا ابوالفتحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[معصومه عضدانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالرضا رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف احمدی]]<br /> # [[سیاوش سیفی]]<br /> # [[ابراهیم ذاکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ندا حسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدیقه مجاوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولی‌الله فیض مهدوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه مصباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی شفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر اکبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلیل گادانی]]<br /> # [[زهره قائمی]]<br /> # [[گیتی گیوه‌چینیان زاده]]<br /> # [[ابراهیم ذاکری]]<br /> # [[محمد سیدی کاشانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین مدنی]]<br /> # [[مسعود رجوی]]<br /> # [[مریم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مریخی]]<br /> # [[مهدی ابریشمچی]]<br /> # [[محمد سید المحدثین]]<br /> # [[محمد علی توحیدی]]<br /> # [[فهیمه اروانی]]<br /> # [[مژگان پارسایی]]<br /> # [[زهره اخیانی]]<br /> # [[صدیقه حسینی]]<br /> # [[مهوش سپهری]]<br /> # [[بهشته شادرو]]<br /> # [[شهرزاد حاج‌سیدجوادی]]<br /> # [[گیتی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حیاتی]]<br /> # [[محمود عطایی]]<br /> # [[محمود عضدانلو]]<br /> # [[محمد حنیف نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید محسن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اصغر بدیع زادگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین پارسیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن جزنی]]<br /> # [[اسماعیل شریف‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز دهقانی]]<br /> # [[ابوالحسن خانعلی]]<br /> # [[شکرالله پاکنژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خسرو روزبه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرپرویز پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر صفایی فراهانی]]<br /> # [[خسرو گلسرخی]]<br /> # [[میرزا کوچک‌ خان جنگلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ستارخان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مادر ذاکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آراسته قلی‌وند]]<br /> # [[عالیه بازرگان]]<br /> # [[محترم ایجه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود بنی‌هاشمی]]<br /> # [[عباس عمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد رئوف بشردوست]]<br /> # [[داریوش سلحشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه احمدی اسکویی]]<br /> # [[محمدحسین جنتی لادانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کرامت‌الله دانشیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزیز رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود فرشچی]]<br /> # [[مجید کاووسی‌فر]]<br /> # [[سعید سنگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رامین حسین‌پناهی]]<br /> # [[عباس مدرسی‌فر]]<br /> # [[عبدالرحمان قاسملو]]<br /> # [[حمیرا اشراق]]<br /> # [[فضیلت علامه حائری]]<br /> # [[حیدر قربانی]]<br /> # [[محسن محمدباقر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته اسفندیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عفت حداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم گلزاده غفوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[راضیه کرمانشاهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عذرا علوی طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد زیبرم]]<br /> # [[بتول رجایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسترن عظیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گداعلی صابر مطلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسین سیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود بریسمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن نگهبان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید ماسوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن معصومی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی قره‌اوغلانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر باباعلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کریم جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالرحیم احراری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حسن‌ کاویار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی یونسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شکرالله ربیعی]]<br /> # [[امیرحسین مرادی]]<br /> # [[سید علی نبوی چاشمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم باقرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین حبیبی]]<br /> # [[عباس مفتاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گیتی‌السادات جوزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن ضیاظریفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرنوش ابراهیمی روشن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا گلی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پروانه پیوستگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود شکیبانژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یحیی شجاعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حمزه لوئیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی نجاتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حوا برزگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهرزاد مرشدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نصرت رمضانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی حسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز احسانی اسلاملو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صبا هفت‌ برادران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صمد بهرنگی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ اعظمی لرستانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الله‌قلی خان جهانگیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین جهانگیری]]<br /> # [[شهلا حریری مطلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا معدنچی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین نقدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم هژبریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمالک علوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا خالقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا مسعودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد رضا شادبختی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاهپور علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وحید بنی عامریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پویا قبادی بیستونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک علیپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکبر (شاهرخ) دانشورکار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد تقوی سنگدهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن منتظر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن عضدانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صاحب (مهدی) ذبیحیان لنگرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد بگلری (نوشین)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صمیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایرج ماسوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا (عبدالله) راتبی]]<br /> # [[خانواده مصباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته شبانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عطیه محررخوانساری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اصغر اکبرنیا منصور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حسن‌ کاویار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرح اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیومرث سیدخلخال]]<br /> # [[حسن سرخوش]]<br /> # [[مریم قدسی‌مآب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم سیفان بابایی]]<br /> # [[حفیظ الله شمس]]<br /> # [[زهره بنی‌جمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سلطنت رمیم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قادر ویسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شایان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود فرد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد درودیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشید اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم افجه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور رادپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته ازهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید خادمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین خیابانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صغری داوودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یزدان تیموریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین شهرابی فراهانی]]<br /> # [[مژگان مهدوی]]<br /> # [[مهناز میمنت]]<br /> # [[اختر مولوی]]<br /> # [[محمود میمنت]]<br /> <br /> === سیاست‌مداران ایرانی ===<br /> # [[رضاشاه پهلوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا پهلوی]]<br /> # [[اشرف پهلوی]]<br /> # [[علی امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اقبال لاهوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالحسین تیمورتاش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دکتر محمد مصدق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیّدحسن تقی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیدحسین فاطمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعباس هویدا]]<br /> # [[بی‌بی مریم بختیاری]]<br /> # [[جمشید آموزگار]]<br /> # [[جعفر شریف‌امامی]]<br /> # [[عبدالرحمن قاسملو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق شرفکندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق قطب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی بازرگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[داریوش فروهر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت‌الله سحابی]]<br /> # [[یدالله سحابی]]<br /> # [[محمدتقی شریعتی مزینانی]]<br /> # [[یحیی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ملکی]]<br /> # [[ابراهیم یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن بنی‌صدر]]<br /> # [[محمود افشارطوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا آقاخان کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاپور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ترور شاپور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دکتر حشمت طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تیمور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسن رشدیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی فروغی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهر احمدزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مظفر بقایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد قوام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید ضیاءالدین طباطبایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سردار اسعد بختیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمجید میرزا عین‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم سامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نورالدین کیانوری]]<br /> <br /> === مقام‌ها و مسئولان جمهوری اسلامی ===<br /> # [[روح‌الله خمینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صیاد شیرازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی رازینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجتبی خامنه‌ای]]<br /> # [[مرتضی مطهری]]<br /> # [[احمد خمینی]]<br /> # [[علی فلاحیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید علی خامنه ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم سلیمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی کروبی]]<br /> # [[ابوالحسن بنی‌صدر]]<br /> # [[میرحسین موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدتقی مصباح یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد خاتمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود احمدی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن روحانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسینعلی نیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم رئیسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین باقری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی اشراقی]]<br /> # [[مصطفی پورمحمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله لاجوردی]]<br /> # [[علی لاریجانی]]<br /> # [[صادق لاریجانی]]<br /> # [[محمود هاشمی شاهرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ری شهری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قربانعلی دری نجف‌آبادی]]<br /> # [[حسین اشتری]]<br /> # [[ابوالقاسم صلواتی]]<br /> # [[محمدباقر قالیباف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن شاهوارپور]]<br /> # [[علی باقری‌ کنی]]<br /> # [[صادق قطب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا پناهیان]]<br /> # [[عطاءالله اشرفی اصفهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین محسنی اژه‌ای]]<br /> # [[حمید نوری]]<br /> # [[داوود رحمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکبر هاشمی رفسنجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسینعلی منتظری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا رادان]]<br /> # [[حسین سلامی]]<br /> # [[سید رضی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایمان افشاری]]<br /> # [[محمدرضا زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی عموزاد]]<br /> # [[قاضی محمدرضا عموزاد خلیلی]]<br /> # [[محسن فخری‌زاده مهابادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بهشتی]]<br /> # [[قاضی محمدرضا توکلی]]<br /> # [[مهدی نصیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا عسگری]]<br /> # [[مصطفی تاجزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین امیرعبداللهیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی آل هاشم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مخبر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین احمدی شاهرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مالک رحمتی]]<br /> # [[حسین طائب]]<br /> # [[سعید جلیلی]]<br /> # [[مسعود پزشکیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اصغر حجازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامعلی حداد عادل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین قاضی‌زاده هاشمی]]<br /> # [[علیرضا زاکانی]]<br /> # [[محمد محمدی گلپایگانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا عارف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مقیسه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک زنجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید امامی]]<br /> # [[حسین همدانی]]<br /> # [[صادق خلخالی]]<br /> # [[حسین موسوی تبریزی]]<br /> # [[محمود هاشمی شاهرودی]]<br /> # [[امیرعلی حاجی‌زاده]]<br /> # [[روح‌الله حسینیان]]<br /> # [[علی قدوسی]]<br /> # [[تریتا پارسی]]<br /> # [[علی شمخانی]]<br /> # [[احمد علم‌الهدی]]<br /> # [[احمد خاتمی]]<br /> # [[کاظم صدیقی]]<br /> # [[احمد توکلی]]<br /> # [[سید محمد حسین‌زاده حجازی]]<br /> # [[محمدباقر ذوالقدر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسین مجید موسوی افتخاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن تهرانی مقدم]]<br /> # [[اسدالله اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر ولایتی]]<br /> # [[وحید حقانیان]]<br /> # [[غفور درجزی]]<br /> # [[احمد وحیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد پاکپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا اعرافی]]<br /> # [[امیر حاتمی]]<br /> # [[اسماعیل خطیب]]<br /> # [[علی‌رضا تنگسیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کمال خرازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین دهقان]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === آمران و عاملان سرکوب و کشتار ===<br /> # [[امجد یوسف]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === شخصیت‌های تاریخی ایران ===<br /> # [[کوروش بزرگ]]<br /> # [[یپرم خان]]<br /> # [[یعقوب لیث]]<br /> # [[کیخسرو]]<br /> # [[محمدتقی‌ پسیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرکبیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رئیس‌علی دلواری]]<br /> # [[شاه نعمت‌ الله ولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروغ‌السلطنه آذرخشی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی محمد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوارد باسکرویل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آستفیک داویدیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابومسلم خراسانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزارضا کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ملک‌المتکلمین]]<br /> # [[جهانگیرخان صوراسرافیل]]<br /> # [[محمود محمود]]<br /> # [[میرزا ملکم‌خان]]<br /> # [[صادق رضازاده شفق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهره قره‌العین]]<br /> # [[ناظم‌الاسلام کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد اسماعیل امیرخیزی]]<br /> # [[میرزا محمدصادق آقا مجتهد تبریزی]]<br /> # [[کریم طاهرزاده بهزاد]]<br /> # [[میرزا جواد سعدالدوله]]<br /> # [[سید محمد طباطبایی]]<br /> # [[سید عبدالله بهبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آخوند ملا محمدکاظم خراسانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم صفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ملک‌زاده]]<br /> # [[سید جمال‌الدین اسدآبادی]]<br /> # [[ستارخان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسن‌خان مشیرالدوله]]<br /> # [[نجفقلی خان صمصام‌السلطنه بختیاری]]<br /> # [[میرزا محمدعلی خان تربیت]]<br /> # [[میرزا علی‌اصغر خان اتابک اعظم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزاحسن خان وثوق‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حیدرخان عمواوغلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا محمدحسین نائینی]]<br /> # [[شیخ احمد تربتی]]<br /> # [[سید جمال‌الدین واعظ اصفهانی]]<br /> # [[مهدی قلی‌خان هدایت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی ارداقی]]<br /> # [[عبدالرحیم طالبوف تبریزی]]<br /> # [[یحیی دولت‌آبادی]]<br /> # [[سید محمدرضا مساوات]]<br /> # [[سلیمان خان میکده]]<br /> # [[میرزا حسین خلیلی تهرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدیقه دولت‌آبادی]]<br /> # [[عبدالمجید میرزا عین‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسین خان سپهسالار]]<br /> # [[میرزای شیرازی]]<br /> # [[مریم عمید سمنانی]]<br /> # [[زین‌العابدین مراغه‌ای]]<br /> # [[محمدولی خان تنکابنی]]<br /> # [[میرزا حسن مستوفی‌الممالک آشتیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران میرزا]]<br /> # [[عباسقلی آدمیت]]<br /> # [[الله‌یار خان آصف‌الدوله]]<br /> # [[حسین پاشا خان]]<br /> # [[علی موسیو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک خرمدین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === رهبران و سیاست‌مداران جهان ===<br /> # [[امه سه‌زر]]<br /> # [[الی ویزل]]<br /> # [[لرد راسل جانسون]]<br /> # [[مولود آئونیت]]<br /> # [[محمود شریف بسیونی]]<br /> # [[آلبرتو نیسمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لرد رابین کوربت]]<br /> # [[لرد اسلین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد سوکارنو]]<br /> # [[محمد سوهارتو]]<br /> # [[ایندیرا گاندی]]<br /> # [[احمد بن بلا]]<br /> # [[ژاندارک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهاتما گاندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نلسون ماندلا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آبراهام لینکلن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جو لیبرمن]]<br /> # [[جورج واشنگتن]]<br /> # [[وینستون چرچیل]]<br /> # [[ژوزف استالین]]<br /> # [[پینوشه]]<br /> # [[جمال عبدالناصر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد انور السادات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدولف هیتلر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولیویه ونده کاستیل]]<br /> # [[اریک داوید]]<br /> # [[آلخو ویدال کوادراس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آبه پیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بنیتو موسولینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرانسیسکو فرانکو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اورسولا گرترود فون در لاین]]<br /> # [[اسماعیل هنیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هانری لکلرک]]<br /> # [[ناپلئون بناپارت]]<br /> # [[نیکلای چائوشسکو]]<br /> # [[سون یات سن]]<br /> # [[سید احمد غزالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جاوید رحمان]]<br /> # [[مارتین لوتر کینگ جونیور]]<br /> # [[ژان زیگلر]]<br /> # [[لخ والسا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژرژ-هنری بوته‌یه]]<br /> # [[رینالدو گالیندو پل]]<br /> # [[موریس دنبی کاپیتورن]]<br /> # [[احمد شهید]]<br /> # [[عاصمه جهانگیر]]<br /> # [[مای ساتو]]<br /> # [[بشار اسد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسن نصرالله]]<br /> # [[احمد چلبی]]<br /> <br /> === انقلابیون و کنشگران بین‌المللی ===<br /> # [[رزا لوگزامبورگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[چه گوارا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نلسون ماندلا]]<br /> # [[سیمون بولیوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولادیمیر لنین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشی‌مین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آنی ازبرت]]<br /> # [[سوفان چان]]<br /> # [[هارون هاشمی]]<br /> # [[سمینا اقبال]]<br /> # [[یاسر عرفات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوجهاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سالوادور آلنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پاتریس لومومبا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویکتور خارا]]<br /> # [[وو نگوین جیاپ]]<br /> # [[بابی ساندز]]<br /> <br /> === روحانیون ===<br /> # [[سید محمود طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی گلزاده غفوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد امامی کاشانی]]<br /> # [[حبیب‌الله آشوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلال گنجه‌ای]]<br /> # [[حسینعلی منتظری]]<br /> # [[عبدالغفار نقشبندی]]<br /> # [[حسن لاهوتی اشکوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید ابوالقاسم کاشانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیخ عبدالله مازندرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسین خلیلی تهرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسن مدرس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیخ محمد خیابانی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تاریخ‌نگاران ===<br /> # [[یرواند آبراهامیان]]<br /> # [[فریدون آدمیت]]<br /> # [[حسین مکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژانت آفاری]]<br /> # [[عبدالهادی حائری]]<br /> <br /> === دانشمندان و استادان دانشگاه ===<br /> # [[زرتشت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم میرزاخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد تفضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابیندرانات تاگور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد اشرف]]<br /> # [[محمدعلی شیخی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین صدیقی]]<br /> # [[ابوعلی سینا]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === برندگان جایزهٔ نوبل و حامیان مقاومت ایران ===<br /> # [[مِیرید کوریگان مگوایر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدولفو پرز اسکیول]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسکار آریاس سانچز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژوزه مانوئل راموس-هورتا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کارلوس فیلیپه شیمنش بلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جودی ویلیامز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توکل کرمان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لیما گبوئی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کایلاش ساتیارتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خوان مانوئل سانتوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیمیتری موراتوف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولکساندرا ماتویچوک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وُله سوینکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جی.ام. کوتسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الفریده یلینک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اورهان پاموک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هرتا مولر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماریو بارگاس یوسا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پاتریک مودیانو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سوتلانا الکسیویچ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کازوئو ایشی‌گورو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولگا توکارچوک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پتر هانتکه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[برایان جوزفسون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابرت ویلسون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوهان گئورگ بدنورتس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کلاوس فون کلیتزینگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جروم آیزاک فریدمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جوزف هوتون تیلور جونیور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویلیام دنیل فیلیپس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولفگانگ کترله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خراردوس تهوفت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آنتونی جیمز لگت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان لوئیس هال]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان کرامول ماتر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیوید جاناتان گراس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کنستانتین سرگیویچ نووسلوف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدام گای ریس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرژ اروش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرانسوا انگلر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیوید جفری واینلند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تاکاآکی کاجیتا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرتور بروس مک‌دونالد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیپ استفن تورن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دونا تِئو استریکلند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بری کلارک بریش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فیلیپ جیمز ادوین پیبلز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[راینهارد گنتسل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میشل گوستاو ادوار مایور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیر آگوستینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آلن اسپه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آن لویلیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جفری اورت هینتون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روآلد هافمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان جوزف هاپفیلد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرنتس کراوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان چارلز پولانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوان تسه لی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دادلی رابرت هرشباخ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روبرت هوبر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوهان دایزنهوفر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژان-ماری لن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توماس رابرت چک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آلن جی. هیگر]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> # [[سر جان ارنست واکر]]<br /> # [[الیاس جیمز کوری]]<br /> # [[رودلف آرتور مارکوس]]<br /> <br /> === دیگر چهره‌های شناخته‌شده ===<br /> # [[فاطمه سلطانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دلارا دارابی]]<br /> # [[حمیدالله اربابی]]<br /> # [[رومینا اشرفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر خدایاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عاطفه رجبی]]<br /> # [[سید محمد حسینی]]<br /> # [[مسیح علی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روح‌الله زم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمالک ریگی]]<br /> # [[دادشاه]]<br /> # [[سکینه سلیمان‌زاده]]<br /> # [[مهسا امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسر شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدجواد وفایی ثانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بلال نصرویی]]<br /> # [[سارا دلدار]]<br /> # [[ریحانه جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیر محمد خالقی]]<br /> # [[اصغر نحوی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ریحانه جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد بالدی]]<br /> # [[سارو قهرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هاله سحابی]]<br /> # [[ابوالحسن خانعلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نهال آهوقلندری]]<br /> # [[امیرحسین و احمدرضا فیضی]]<br /> # [[غزال مولان]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == تاریخ معاصر ایران ==<br /> <br /> === انقلاب مشروطه؛ رخدادها و نهادها ===<br /> # [[واقعۀ پارک اتابک]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انقلاب مشروطه؛ مفاهیم، مطبوعات و نمادها ===<br /> # [[منوّرالفکر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شب‌نامه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بست‌نشینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فراموشخانه]]<br /> # [[عدالت‌خانه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی‌خواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مشروطه و مشروعه]]<br /> # [[قانون اساسی مشروطیت]]<br /> # [[عدالت]]<br /> # [[مشروطه‌خواه]]<br /> # [[انجمن]]<br /> # [[قانون]]<br /> # [[ملت]]<br /> # [[تکفیر]]<br /> # [[آزادیستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فداییان (در انقلاب مشروطه)]]<br /> # [[جراید حُرّه (مطبوعات آزاد)]]<br /> # [[مستبدین]]<br /> # [[استبداد]]<br /> # [[آزادی]]<br /> # [[استبداد صغیر]]<br /> # [[مرکز غیبی تبریز]]<br /> # [[انجمن ایالتی تبریز]]<br /> # [[امیرخیز]]<br /> # [[روزنامه قانون]]<br /> # [[روزنامه حبل‌المتین]]<br /> <br /> === اواخر قاجار و دورهٔ پهلوی ===<br /> # [[انقلاب ضد سلطنتی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دارالفنون]]<br /> # [[اشغال ایران در جنگ جهانی اول]]<br /> # [[قرارداد ۱۹۱۹]]<br /> # [[کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹]]<br /> # [[نهضت جنگل]]<br /> # [[جمهوری گیلان]]<br /> # [[تظاهرات ۱۷ شهریور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشف حجاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بلوای نان]]<br /> # [[اشغال ایران در جنگ جهانی دوم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خودمختاری آذربایجان]]<br /> # [[قرارداد گس گلشائیان]]<br /> # [[قرارداد دارسی]]<br /> # [[کمیته زرگنده]]<br /> # [[نهضت ملی‌شدن نفت]]<br /> # [[قیام ۳۰ تیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قیام ۱۵ خرداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کودتای ۲۸ مرداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فدائیان اسلام]]<br /> # [[قرارداد نفتی کنسرسیوم]]<br /> # [[پیمان سنتو]]<br /> # [[ساواک]]<br /> # [[اصلاحات ارضی]]<br /> # [[قائم‌مقام فراهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مظفرالدین شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصرالدین شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد علی شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قیام سیاهکل]]<br /> # [[زلزله بوئین زهرا]]<br /> # [[جشن‌های ۲۵۰۰ ساله]]<br /> # [[جنگ ظفار]]<br /> # [[حزب رستاخیز]]<br /> # [[گاهشماری شاهنشاهی]]<br /> # [[گارد جاویدان شاهنشاهی]]<br /> # [[آتش‌سوزی سینما رکس آبادان]]<br /> # [[کنفرانس گوادلوپ]]<br /> # [[سیاست حقوق‌‌ بشر کارتر]]<br /> # [[آزادی آخرین دسته از زندانیان سیاسی زمان شاه در ۳۰ دی ۱۳۵۷]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نهضت تنباکو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قرارداد کنسرسیوم]]<br /> # [[عهدنامه گلستان]]<br /> # [[عهدنامه ترکمانچای]]<br /> # [[انقلاب سفید]]<br /> # [[پرویز ثابتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین فردوست]]<br /> # [[اردشیر زاهدی]]<br /> # [[پرویز نیکخواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فضل‌الله زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نعمت‌الله نصیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله علم]]<br /> # [[حزب زحمتکشان ملت ایران]]<br /> # [[شعبان جعفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرار شاه از ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرکوب عشایر در دوره رضاشاه]]<br /> <br /> === جمهوری اسلامی؛ رویدادها و تحولات تاریخی ===<br /> # [[درگیری درترکمن صحرا ۱۳۵۸]]<br /> # [[ماجرای نوار آیت]]<br /> # [[ایران گیت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب فرهنگی]]<br /> # [[هک مجلس جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سقوط هواپیمای اوکراینی]]<br /> # [[انفجارها و آتش‌سوزی‌های زنجیره‌ای در ایران]]<br /> # [[انفجار حرم امام رضا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله سایبری علیه جمهوری اسلامی]]<br /> # [[هک نهاد ریاست جمهوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاست النصر بالرعب]]<br /> # [[هک وزارت علوم، تحقیقات و فناوری]]<br /> # [[شوراهای مردمی]]<br /> # [[طرح نور و حجاب اجباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سقوط بالگرد ابراهیم رئیسی]]<br /> # [[متروپل آبادان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار مهیب بندرعباس]]<br /> <br /> === جنگ ایران و عراق و رویدادهای نظامی ===<br /> # [[جنگ ایران و عراق]]<br /> # [[عملیات کربلای ۴]]<br /> # [[کودتای نوژه]]<br /> <br /> == حکومت، سیاست و روابط بین‌الملل ایران ==<br /> <br /> === ساختار حکومت و نهادهای جمهوری اسلامی ===<br /> # [[رژیم ولایت فقیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انتخابات مجلس شورای اسلامی (۱۳۹۹–۱۳۹۸)]]<br /> # [[انحلال سپاه پاسداران]]<br /> # [[انتخابات ریاست جمهوری ۱۴۰۳]]<br /> # [[بیت خامنه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجلس خبرگان]]<br /> # [[گشت ارشاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بحران مشروعیت جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[ارتش سایبری جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمعیت مؤتلفه اسلامی]]<br /> # [[حزب جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[بسیج]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصلاح‌طلبی در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[تفکیک جنسیتی]]<br /> # [[نوشیدن جام زهر]]<br /> # [[لیست تروریستی وزارت خارجه آمریکا(FTO)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دارایی‌های خامنه‌ای]]<br /> # [[تروریسم جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا]]<br /> # [[بنیادهای تعاونی نیروهای مسلح]]<br /> # [[ستاد اجرایی فرمان امام]]<br /> # [[بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل کشیش‌های مسیحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۱۴کشور غربی علیه رژیم ایران]]<br /> # [[قرارگاه رمضان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توقیف ۴ سایت وزارت اطلاعات رژیم ایران]]<br /> # [[استفاده از کودکان ۱۲ساله در گشت و ایست بازرسی]]<br /> # [[انتقال کودکان در جنگ‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مدرسه حقانی]]<br /> <br /> === سپاه پاسداران، نیروهای نظامی و امنیتی ===<br /> # [[لباس شخصی]]<br /> # [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> # [[نیروی قدس سپاه پاسداران]]<br /> # [[سازمان اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> # [[نیروی انتظامی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[قرارگاه ثارالله]]<br /> # [[نیروی هوا فضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیروی هوایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> <br /> === سیاست خارجی، تحریم‌ها و روابط بین‌الملل ایران ===<br /> # [[گروگان گیری در سفارت آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرکز اسلامی هامبورگ]]<br /> # [[قرارداد ۲۵ ساله ایران و چین]]<br /> # [[نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله رژیم ایران به اسرائیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لایحه صلح از طریق قدرت در قرن بیست و یکم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبکه لابی نفوذ جمهوری اسلامی]]<br /> # [[لیست‌گذاری سپاه توسط دولت کانادا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله ۱۳ژوئن اسرائیل به ایران]]<br /> # [[حمله مشترک اسرائیل و ایالات متحده به ایران - ۹اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[فرماندهان و مقامات کشته‌ شده رژیم ایران در جنگ ۴۰روزه]]<br /> # [[محاصره دریایی آمریکا علیه ایران]]<br /> # [[بحران‌های بین‌المللی جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[سیاست گروگانگیری رژیم ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گروه ویژه اقدام مالی FATF]]<br /> # [[کنفرانس لهستان]]<br /> # [[تحریم صنایع پتروشیمی ایران]]<br /> # [[معافیت تحریم‌های نفتی ایران]]<br /> # [[تحریم علی خامنه‌ای]]<br /> # [[ائتلاف بین‌المللی برای آزادی دریانوردی در خلیج فارس]]<br /> # [[تحریم‌های اقتصادی وزارت خزانه‌داری آمریکا علیه رژیم ایران]]<br /> <br /> === برنامهٔ هسته‌ای و موشکی جمهوری اسلامی ===<br /> # [[حمله‌ آمریکا به سایت‌های هسته‌ای ایران]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای فردو]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای نطنز]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای اصفهان]]<br /> # [[نیروگاه اتمی بوشهر]]<br /> # [[برنامه هسته‌ای ایران]]<br /> # [[برجام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مکانیزم ماشه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پهباد]]<br /> # [[برنامه هسته‌ای ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای]]<br /> # [[برنامه موشکی نظام ولایت فقیه]]<br /> # [[هزینه‌های برنامه موشکی و پهپادی نظام ولایت‌ فقیه]]<br /> <br /> === مفاهیم سیاسی، انقلاب و دموکراسی ===<br /> # [[فدرالیسم]]<br /> # [[موقعیت انقلابی]]<br /> # [[جمهوری دموکراتیک]]<br /> # [[فدرالیسم]]<br /> # [[انقلاب]]<br /> # [[مبارزه مدنی]]<br /> # [[استراتژی قیام و سرنگونی]]<br /> # [[سیاست موازنه منفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فراماسونری در ایران]]<br /> # [[موقعیت انقلابی|شرایط عینی و ذهنی]]<br /> # [[قیام]]<br /> # [[توازن قوا]]<br /> # [[انقلاب]]<br /> # [[شعار]]<br /> # [[مبارزه مسلحانه]]<br /> # [[مبارزه]]<br /> # [[نیروی پیشتاز]]<br /> # [[عمق استراتژیک]]<br /> # [[دموکراسی]]<br /> <br /> == جامعه و اقتصاد ایران ==<br /> <br /> === اقتصاد، فساد و نابرابری ===<br /> # [[پول‌شویی]]<br /> # [[اختلاس در ایران]]<br /> # [[حذف چهار صفر از پول ایران]]<br /> # [[مالباختگان]]<br /> # [[خصوصی سازی]]<br /> # [[بازار بورس ایران]]<br /> # [[آقازاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آستان قدس رضوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاچاق کالا در ایران]]<br /> # [[بیت کوین]]<br /> # [[چاپ اسکناس]]<br /> # [[چای دبش]]<br /> # [[اختلاف طبقاتی در ایران]]<br /> # [[فساد سیستماتیک در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[فساد مالی در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[بحران اقتصاد در ایران]]<br /> # [[رانت‌خواری در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[سامانه تخصیص سهمیه سوخت پیمایشی]]<br /> <br /> === زنان، آموزش و مسائل فرهنگی‌ـ‌اجتماعی ===<br /> # [[زنان پیشگام در قیام‌های ایران]]<br /> # [[زنان در نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران]]<br /> # [[دانشگاه آزاد - واحد علوم و تحقیقات]]<br /> # [[خالص‌سازی دانشگاه‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روز جهانی زن]]<br /> # [[روز دانشجو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روز جهانی معلم]]<br /> # [[روز جهانی منع خشونت علیه زنان]]<br /> # [[دستگیری دانشجویان نخبه ایرانی]]<br /> # [[بهائیان ایران]]<br /> # [[مسمومیت سریالی دانش‌آموزان مدارس دخترانه در ایران]]<br /> # [[سرکوب زنان در ایران]]<br /> # [[بحران آموزش در ایران]]<br /> <br /> === کار، بیکاری، فقر و آسیب‌های اجتماعی ===<br /> # [[کارگران کشت و صنعت نیشکر هفت‌تپه]]<br /> # [[کارتن خوابی]]<br /> # [[گورخوابی]]<br /> # [[کودکان کار در ایران]]<br /> # [[فروش اعضای بدن]]<br /> # [[اعتیاد در ایران]]<br /> # [[فقر در ایران]]<br /> # [[بحران بیکاری در ایران]]<br /> # [[خودکشی]]<br /> # [[کارخانه ماشین سازی تبریز]]<br /> # [[گروه ملی صنعتی فولاد اهواز]]<br /> # [[کولبر]]<br /> # [[سوخت‌بری]]<br /> # [[بحران مسکن در ایران]]<br /> # [[بحران سلامت و روان در ایران]]<br /> # [[سندیکا در ایران]]<br /> <br /> === مهاجرت، جمعیت و فرار مغزها ===<br /> # [[مهاجرت در ایران]]<br /> # [[فرار مغزها]]<br /> # [[فرار مغزها|فرار مغزها از ایران]]<br /> <br /> === رسانه، فناوری و مسائل روز جامعه ===<br /> # [[سامانه مدیریت هوشمند نان (نانینو)]]<br /> # [[تلویزیون من و تو]]<br /> # [[سانسور اینترنت در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سانسور در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اول مهر]]<br /> # [[معدوم سازی جوجه یک روزه]]<br /> <br /> == جغرافیا، محیط زیست و منابع ایران ==<br /> <br /> === ایران، استان‌ها و شهرها ===<br /> # [[ایران]]<br /> # [[تهران]]<br /> # [[استان البرز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان فارس]]<br /> # [[استان آذربایجان شرقی]]<br /> # [[استان خراسان رضوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان خوزستان]]<br /> # [[استان گیلان]]<br /> # [[استان آذربایجان غربی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان مازندران]]<br /> # [[استان سیستان و بلوچستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان کرمانشاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان هرمزگان]]<br /> # [[استان لرستان]]<br /> # [[استان همدان]]<br /> # [[استان کرمان]]<br /> # [[استان قزوین]]<br /> # [[استان یزد]]<br /> # [[استان زنجان]]<br /> <br /> === محیط زیست و بحران‌های زیست‌محیطی ===<br /> # [[آلودگی هوا در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنگل‌های ایران]]<br /> # [[انرژی در ایران]]<br /> # [[محیط زیست ایران]]<br /> # [[تالاب‌های ایران]]<br /> # [[آبشارهای ایران]]<br /> # [[سیل در ایران]]<br /> # [[سیل هرمزگان]]<br /> # [[جنگل‌های هیرکانی]]<br /> # [[بحران آب در ایران]]<br /> # [[ابرچالش آب]]<br /> # [[سیل هرمزگان]]<br /> # [[بحران آب در ایران]]<br /> # [[بحران محیط زیست در ایران]]<br /> <br /> === دریاها، دریاچه‌ها، رودها و تالاب‌ها ===<br /> # [[قنات]]<br /> # [[دریای خزر]]<br /> # [[خلیج فارس]]<br /> # [[دریای عمان]]<br /> # [[دریاچه هامون]]<br /> # [[رود کارون]]<br /> # [[رود کرخه]]<br /> # [[رود دز]]<br /> # [[رود ارس]]<br /> # [[هور العظیم]]<br /> # [[هور شادگان]]<br /> # [[زاینده‌رود]]<br /> # [[دریاچه ارومیه]]<br /> # [[تالاب انزلی]]<br /> # [[تالاب گاوخونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تالاب پریشان]]<br /> # [[هیرمند]]<br /> <br /> === سدها و منابع آب ===<br /> # [[سد دز]]<br /> # [[سد کارون]]<br /> # [[سد امیرکبیر]]<br /> # [[سد ارس]]<br /> <br /> === کوه‌ها، دره‌ها، غارها و بیابان‌ها ===<br /> # [[کویر لوت]]<br /> # [[غار علی صدر]]<br /> # [[بیستون]]<br /> # [[دماوند]]<br /> # [[سبلان]]<br /> # [[زاگرس]]<br /> # [[الوند]]<br /> # [[کرکس]]<br /> # [[تفتان]]<br /> <br /> === جزیره‌ها و تنگه‌ها ===<br /> # [[تنگه هرمز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جزیره خارگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جزیره کیش]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انرژی، نفت و گاز ===<br /> # [[نیروی برق در ایران]]<br /> # [[نیروگاه‌های ایران]]<br /> # [[انرژی بادی در ایران]]<br /> # [[میدان‌های نفتی ایران]]<br /> # [[میدان‌های گازی ایران]]<br /> # [[سوخت‌های فسیلی در ایران]]<br /> # [[بحران انرژی در ایران]]<br /> # [[بحران برق در ایران]]<br /> <br /> === زمین‌شناسی، گسل‌ها، معادن و زمین‌لرزه‌ها ===<br /> # [[زلزله خوی]]<br /> # [[زمین‌شناسی ایران]]<br /> # [[گسل‌های ایران]]<br /> # [[معادن ایران]]<br /> # [[زلزله بم]]<br /> # [[زلزله ۱۳۹۶ ازگله]]<br /> # [[زلزله خوی]]<br /> # [[حادثه معدن طبس]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == فرهنگ، هنر، ادبیات و میراث ایران ==<br /> <br /> === فرهنگ، آیین‌ها و هنرهای ایرانی ===<br /> # [[فرهنگ ایران]]<br /> # [[گاه‌شماری ایرانی]]<br /> # [[جشن‌های ایرانی]]<br /> # [[سفره هفت‌سین]]<br /> # [[نوروز]]<br /> # [[حاجی فیروز]]<br /> # [[مهرگان]]<br /> # [[چهارشنبه‌سوری]]<br /> # [[شب یلدا]]<br /> # [[جشن سده]]<br /> # [[سیزده‌به‌در]]<br /> # [[خوشنویسی ایرانی]]<br /> # [[سینمای ایران]]<br /> # [[موسیقی ایران]]<br /> # [[غذاهای ایران]]<br /> # [[مجسمه‌سازی در ایران]]<br /> # [[قلم‌زنی در ایران]]<br /> # [[میناکاری در ایران]]<br /> # [[مینیاتور در ایران]]<br /> # [[آموزش و پرورش در ایران]]<br /> # [[شیر و خورشید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرود ملی ایران]]<br /> # [[کریسمس]]<br /> <br /> === هنرمندان ایرانی و غیرایرانی ===<br /> # [[مرضیه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی حنانه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[حبیب‌الله بدیعی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شجریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آندرانیک آساطوریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا اولیا]]<br /> # [[حمیدرضا طاهرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منوچهر سخایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عماد رام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور قدرخواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرویز یاحقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام عالیوندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناهید همت‌آبادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیر آرام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون ژورک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرجان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گیسو شاکری]]<br /> # [[روزبه عمادزاده]]<br /> # [[منوچهر طاهرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا شوریده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سهراب شهیدثالث]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد مهراد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[واروژان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ام کلثوم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون فروغی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن کسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهیار قنبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویگن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید خلیل عالی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن محمدباقر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت‌الله مقبلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله ملک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین گل‌گلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن صبا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین بنان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توماج صالحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد شمس]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[دلکش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی تجویدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نصرالله زرین‌پنجه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن مفید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام بیضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تورج نگهبان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اردلان سرفراز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهمن رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصر تقوایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن ترقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرجان ساتراپی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا اولیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یهودی منوهین]]<br /> # [[رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === ادبیات و گونه‌های ادبی ===<br /> # [[زبان فارسی]]<br /> # [[تاریخ ادبیات فارسی]]<br /> # [[مقاله]]<br /> # [[رمان]]<br /> # [[قصه]]<br /> # [[داستان کوتاه]]<br /> # [[روزنامه‌نگاری در ایران]]<br /> # [[شعر]]<br /> <br /> === نویسندگان و شاعران ایرانی ===<br /> # [[منوچهر هزارخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیمین بهبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد فرخی یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزاده عشقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی شایگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالعلی معصومی]]<br /> # [[غزاله علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحمان کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمشید پیمان]]<br /> # [[فروغ فرخزاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایرج جنتی عطایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون مشیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما یوشیج]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منوچهر آتشی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرخی یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد معین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق چوبک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق هدایت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حافظ]]<br /> # [[رهی معیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مولوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن صباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عطار نیشابوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرکو بیکس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلال آل احمد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین منزوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد کسروی]]<br /> # [[حمید مصدق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سهراب سپهری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شفیعی کدکنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بزرگ علوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش کسرایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیمین دانشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل خویی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید پورحاجی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید اسدیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناظم حکمت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بکتاش آبتین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحیم معینی کرمانشاهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نادر نادرپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا براهنی]]<br /> # [[ادیب‌الممالک فراهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پروین اعتصامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فردوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوذر ورداسبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عارف قزوینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماشاءالله آجودانی]]<br /> # [[رومن رولان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زری اصفهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مختاری، شاعر و نویسنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اشرف درویشیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد جعفر پوینده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید نفیسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یدالله رؤیایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید سلطان‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالحسین ناهیدی آذر]]<br /> # [[امین (پیمان) فرح‌آور]]<br /> # [[مرتضی کیوان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالقاسم لاهوتی کرمانشاهی]]<br /> # [[جبار باغچه‌بان]]<br /> # [[حسین پژمان بختیاری]]<br /> # [[شهرنوش پارسی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ گلشیری]]<br /> # [[بیژن نجدی]]<br /> # [[شاهرخ مسکوب]]<br /> # [[عباس میلانی]]<br /> # [[ابراهیم یونسی]]<br /> # [[محمود اعتمادزاده (م.ا.به آذین)]]<br /> # [[عاطفه گرگین]]<br /> # [[محمدعلی سپانلو]]<br /> # [[عباس یمینی شریف]]<br /> # [[محمود کیانوش]]<br /> # [[پروین دولت‌آبادی]]<br /> # [[هوشنگ ایرانی]]<br /> <br /> === نویسندگان و شاعران جهان ===<br /> # [[برتولت برشت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پابلو نرودا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فدریکو گارسیا لورکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابیندرانات تاگور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جرجی زیدان]]<br /> # [[دیل کارنگی]]<br /> # [[جک لندن]]<br /> # [[آندره مالرو]]<br /> # [[ژان پل سارتر]]<br /> # [[هانس کریستیان آندرسن]]<br /> <br /> === آثار ادبی فارسی ===<br /> # [[شاهنامه]]<br /> # [[دیوان حافظ]]<br /> # [[مثنوی معنوی]]<br /> # [[گلستان سعدی]]<br /> # [[بوستان سعدی]]<br /> # [[رباعیات خیام]]<br /> # [[ساقی‌نامه]]<br /> # [[گنج‌نامه]]<br /> # [[کلیله و دمنه]]<br /> # [[سمک عیار]]<br /> <br /> === اساطیر و حماسه‌های ایرانی ===<br /> # [[رستم]]<br /> # [[سهراب]]<br /> # [[سیاوش]]<br /> # [[گردآفرید]]<br /> # [[رودابه]]<br /> # [[آرش کمانگیر]]<br /> # [[پهلوانان شاهنامه]]<br /> <br /> === ورزش، ورزشکاران و سرگرمی ===<br /> # [[پوریای ولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا تختی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حبیب خبیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ منتظرالظهور]]<br /> # [[محمدقربانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسلم اسکندر فیلابی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن نایب‌آقا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروزان عبدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد خادم حقیقت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصر حجازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صمد منتظری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهلا فردوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهشید رزاقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علاءالدین عترتی کوشالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالله موحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرویز قلیچ‌خانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ورزش در ایران]]<br /> # [[فوتبال در ایران]]<br /> <br /> == فلسفه، اندیشه و علوم انسانی ==<br /> <br /> === فیلسوفان و نظریه‌پردازان ===<br /> # [[فریدریش انگلس]]<br /> # [[سیمون دو بووار]]<br /> # [[فرانتس فانون]]<br /> # [[لئون تروتسکی]]<br /> # [[دکتر علی شریعتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کارل مارکس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هانا آرنت]]<br /> # [[آنتونیو گرامشی]]<br /> # [[لویی آلتوسر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین آریان‌پور]]<br /> # [[باروخ اسپینوزا]]<br /> # [[ادموند گوستاو آلبرشت هوسرل]]<br /> # [[ایمانوئل کانت]]<br /> # [[راجنیش چاندرا موهان جین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === مکاتب و مفاهیم فلسفی ===<br /> # [[مارکسیسم]]<br /> # [[آتئیسم]]<br /> # [[پراگماتیسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لیبرالیسم]]<br /> # [[پدیدارشناسی]]<br /> # [[مدرنیسم]]<br /> # [[پست‌مدرنیسم]]<br /> # [[پراگماتیسم]]<br /> # [[اگزیستانسیالیسم]]<br /> <br /> === جامعه‌شناسی، ایدئولوژی و اندیشهٔ سیاسی ===<br /> # [[استثمار]]<br /> # [[لائیسیته]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اپورتونیسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توتالیتاریسم]]<br /> # [[توتالیتاریسم دینی]]<br /> # [[سکولاریسم]]<br /> # [[سکولاریزاسیون]]<br /> # [[خودمختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرمایه‌داری ملی]]<br /> # [[بنیادگرایی اسلامی]]<br /> # [[سانترالیزم دموکراتیک]]<br /> # [[دو اسلام سراپا متضاد]]<br /> # [[تکامل اجتماعی]]<br /> # [[تکامل]]<br /> # [[دینامیزم قرآن]]<br /> # [[طلسم اختناق]]<br /> # [[تبیین جهان]]<br /> # [[دیالکتیک]]<br /> # [[عصر روشنگری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمهوری‌خواهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رنسانس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تفکیک قوا]]<br /> # [[نظام پارلمانی]]<br /> # [[پساسکولاریسم]]<br /> # [[الیگارشی]]<br /> <br /> == جهان؛ تاریخ، جنگ‌ها و سیاست بین‌الملل ==<br /> <br /> === انقلاب‌ها و جنبش‌های جهان ===<br /> # [[انقلاب ویتنام]]<br /> # [[انقلاب چین]]<br /> # [[انقلاب کوبا]]<br /> # [[انقلاب شوروی]]<br /> # [[انقلاب الجزایر]]<br /> # [[انقلاب مصر ۲۰۱۱]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب لیبی]]<br /> # [[انقلاب تونس]]<br /> # [[انقلاب سوریه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیروزی انقلاب سوریه]]<br /> # [[انقلاب کبیر فرانسه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهار عربی]]<br /> <br /> === جنگ‌های جهانی و منطقه‌ای ===<br /> # [[جنگ جهانی اول]]<br /> # [[جنگ جهانی دوم]]<br /> # [[هولوکاست]]<br /> # [[حمله شیمیایی به حلبچه]]<br /> <br /> === خاورمیانه، فلسطین و تحولات منطقه ===<br /> # [[دولت فلسطین]]<br /> # [[انفجار بیروت ۲۰۲۰]]<br /> # [[جنگ اسرائیل و حماس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان اسلو]]<br /> # [[غزه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبه نظامیان حوثی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار حرم سامرا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الحشد الشعبی]]<br /> # [[حزب‌الله لبنان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لشکر فاطمیون]]<br /> # [[لشکر زینبیون]]<br /> # [[سازمان آزادی‌بخش فلسطین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنبش فتح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنبش حماس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ارتش آزاد سوریه]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تروریسم و پرونده‌های بین‌المللی ===<br /> # [[ترور رفیق حریری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار آمیا]]<br /> # [[کشتی ربایی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[تروریسم جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[ترور میکونوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله به تأسیسات نفتی آرامکو ۲۰۱۹]]<br /> # [[کشتار مسلمانان]]<br /> <br /> === سازمان‌ها و حقوق بین‌الملل ===<br /> # [[سازمان ملل متحد]]<br /> # [[نهضت بین‌المللی صلیب سرخ و هلال احمر]]<br /> # [[شورای امنیت سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجمع عمومی سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == کتاب‌شناسی و معرفی کتاب ==<br /> <br /> === کتاب‌های مقاومت ایران ===<br /> # [[بنیانگذاران]]<br /> # [[قهرمانان در زنجیر]]<br /> # [[استراتژی قیام و سرنگونی]]<br /> # [[پرواز همزنجیران]]<br /> # [[ایران، بازی اتمی رژیم]]<br /> # [[ایران: سپاه پاسداران، ماشین تروریسم]]<br /> # [[رمز ماندگاری نسل سرفراز در آزمایش قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[کاپوها و هاپوها درباره قارقارها و عربده‌های یک باند منحط وزارتی]]<br /> # [[ابراهیم رئیسی، عامل قتل‌عام، نسل‌کشی و جنایت علیه بشریت]]<br /> # [[مصدق و رضاخان: یک گواهی تاریخی]]<br /> # [[قتل‌عام و بازشناسی الیگارشی قدرت]]<br /> # [[سمفونی مقاومت، ترانه سرودهای مجاهدین]]<br /> # [[زنان،‌ پیشتازان آزادی]]<br /> # [[جنایات رضاشاه به روایت تاریخ]]<br /> # [[کتاب راه حسین]]<br /> # [[زنان در رهبری سیاسی]]<br /> # [[کودتای نافرجام؛ آزمایش بزرگ مجاهدین و مقاومت ایران]]<br /> # [[به‌سوی ایران آزاد]]<br /> # [[به‌سوی جمهوری دموکراتیک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایران در آستانه انقلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی، دمکراسی و برابری]]<br /> # [[تعهد ما]]<br /> # [[راهپیمایی بزرگ به‌سوی آزادی]]<br /> # [[ایران فردا؛ دیدگاه‌های مریم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی گوهر حقیقی اسلام]]<br /> # [[ایران بدون اعدام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رژیم آخوندها در ایران کانون بنیادگرایی و تروریسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[همه برای آزادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زنان نیروی تغییر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[به‌سوی آزادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسلام، زنان و برابری]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === کتاب‌های تاریخ و سیاست ===<br /> # [[مرگ کسب و کار من است]]<br /> # [[شمارش معکوس برای سقوط: رژیم ایران در آستانه سرنگونی]]<br /> # [[ایران در شرف دگرگونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تاریخ تمدن]]<br /> # [[تاریخ بیست ساله ایران]]<br /> # [[دو رساله درباره حکومت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهریار]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === کتاب‌های فلسفه و علوم اجتماعی ===<br /> # [[زمینه جامعه‌شناسی]]<br /> # [[جامعه‌شناسی هنر]]<br /> # [[چرا ملت‌ها شکست می‌خورند: خاستگاه‌های قدرت، کامیابی و ناکامی]]<br /> # [[ریشه‌های توتالیتاریسم]]<br /> # [[لویاتان]]<br /> # [[بی‌دولتی، دولت، آرمان‌شهر]]<br /> # [[قرارداد اجتماعی]]<br /> <br /> === رمان‌ها و آثار ادبی ===<br /> # [[بوف کور]]<br /> <br /> [[رده:مقاله‌های ایران‌پدیا]]</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D9%BE%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DA%A9%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B3%D9%85&diff=93097 2026-09-20T19:40:55Z

<p>Alireza k h: نوشتن یک مقاله جدید</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات مفهوم<br /> | نام = پساسکولاریسم<br /> | نام اصلی = Post-secularism<br /> | نام‌های دیگر = پساسکولار، پسا‌سکولاریسم، جامعهٔ پساسکولار<br /> | تصویر =<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =<br /> | حوزه = [[فلسفه سیاسی]]، [[جامعه‌شناسی دین]]، [[علوم سیاسی]]، الهیات، مطالعات فرهنگی<br /> | دوره = اواخر سدهٔ بیستم و اوایل سدهٔ بیست‌ویکم<br /> | خاستگاه = اروپا و آمریکای شمالی؛ با کاربردهای گسترده‌تر در مطالعات تطبیقی دین و مدرنیته<br /> | تاریخ شکل‌گیری = گسترش بحث از دههٔ ۱۹۹۰ و به‌ویژه دههٔ ۲۰۰۰<br /> | بنیان‌گذاران = فاقد بنیان‌گذار واحد<br /> | چهره‌های شاخص = [[یورگن هابرماس]]، [[خوزه کازانووا]]، [[چارلز تیلور]]، [[پیتر برگر]]<br /> | پیشگامان فکری = نظریه‌پردازان [[سکولاریزاسیون]]، جامعه‌شناسی دین و نظریهٔ حوزهٔ عمومی<br /> | جریان‌های مرتبط = [[سکولاریسم]]، [[سکولاریزاسیون]]، [[مدرنیته]]، [[پلورالیسم]]، [[دموکراسی]]، دین عمومی، جامعهٔ مدنی<br /> | در واکنش به = برداشت خطی از سکولاریزاسیون و پیش‌بینی حذف یا خصوصی‌شدن تدریجی دین در جوامع مدرن<br /> | مفاهیم کلیدی = جامعهٔ پساسکولار، حوزهٔ عمومی، دین عمومی، عقل عمومی، ترجمه، یادگیری متقابل، تکثر دینی، همزیستی شهروندان دینی و غیردینی<br /> | دیدگاه معرفت‌شناختی = نقد انحصار معرفتی عقل سکولار و امکان حضور محتوای دینی در فرایند گفت‌وگوی عمومی، همراه با الزامات عقل عمومی در نهادهای رسمی دولت<br /> | دیدگاه اجتماعی = پذیرش تداوم حضور دین در جامعهٔ مدرن و ضرورت تنظیم رابطهٔ دموکراتیک میان شهروندان دینی و سکولار<br /> | تأثیرپذیرفته از = [[عصر روشنگری]]، [[مدرنیته]]، نظریهٔ [[سکولاریزاسیون]]، [[جامعه‌شناسی دین]]، نظریهٔ کنش ارتباطی و نظریهٔ حوزهٔ عمومی<br /> | تأثیرگذار بر = مباحث دین و دموکراسی، دین در حوزهٔ عمومی، شهروندی، مهاجرت، چندفرهنگ‌گرایی، حقوق دینی و نظریهٔ سیاسی معاصر<br /> | منتقدان شاخص = منتقدان مفهوم جامعهٔ پساسکولار، برخی نظریه‌پردازان سکولاریزاسیون، منتقدان لیبرال و برخی نظریه‌پردازان پسااستعماری<br /> | آثار شاخص = ''Religion in the Public Sphere''؛ ''Notes on a Post-Secular Society''؛ ''Public Religions in the Modern World''؛ ''A Secular Age''؛ ''The Desecularization of the World''<br /> }}<br /> <br /> '''پساسکولاریسم''' (به انگلیسی: ''Post-secularism'') مفهومی در [[فلسفه سیاسی]]، [[جامعه‌شناسی دین]] و نظریهٔ اجتماعی معاصر است که برای توصیف بازاندیشی در رابطهٔ میان [[دین]]، [[سکولاریسم]] و [[مدرنیته]] به کار می‌رود. این مفهوم به‌ویژه با این پرسش پیوند دارد که چگونه جوامعی که فرایندهای گستردهٔ [[سکولاریزاسیون]] را تجربه کرده‌اند، با تداوم یا بازگشت حضور اجتماعی و سیاسی دین مواجه می‌شوند. پساسکولاریسم معمولاً به معنای پایان سکولاریسم یا بازگشت به حکومت دینی نیست؛ بلکه به بازنگری در این فرض اشاره دارد که مدرنیزاسیون الزاماً به حذف دین از زندگی عمومی یا زوال کامل آن خواهد انجامید.&lt;ref&gt;Jürgen Habermas, “Religion in the Public Sphere,” ''European Journal of Philosophy'' 14, no. 1 (2006): 1–25.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اصطلاح «پساسکولار» در آثار نویسندگان گوناگون معانی متفاوتی پیدا کرده است، اما [[یورگن هابرماس]] از مهم‌ترین متفکرانی است که این مفهوم را در فلسفهٔ سیاسی معاصر گسترش داد. از دیدگاه او، جامعهٔ پساسکولار جامعه‌ای نیست که دوباره دینی شده باشد؛ بلکه جامعه‌ای است که پس از تجربهٔ سکولاریزاسیون دریافته است دین همچنان در جهان مدرن حضور دارد و شهروندان دینی و غیردینی باید شیوه‌هایی برای همزیستی، گفت‌وگو و یادگیری متقابل بیابند.&lt;ref&gt;Jürgen Habermas, “Notes on a Post-Secular Society,” 2008.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پساسکولاریسم با تحول گسترده‌تری در جامعه‌شناسی دین نیز مرتبط است. از اواخر سدهٔ بیستم، پژوهشگرانی چون [[خوزه کازانووا]] و [[پیتر برگر]] برخی صورت‌های کلاسیک نظریهٔ سکولاریزاسیون را مورد بازنگری قرار دادند. کازانووا میان تمایز نهادی دین از حوزه‌هایی مانند دولت و اقتصاد، کاهش باور و عمل دینی و خصوصی‌شدن دین تمایز گذاشت و نشان داد که این فرایندها الزاماً هم‌زمان یا به یک اندازه رخ نمی‌دهند.&lt;ref&gt;José Casanova, ''Public Religions in the Modern World'' (Chicago: University of Chicago Press, 1994), 19–39.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین پساسکولاریسم را می‌توان بخشی از بحث گسترده‌تر دربارهٔ سرنوشت دین در جهان مدرن دانست: آیا مدرنیته دین را حذف می‌کند، آن را دگرگون می‌سازد، به حوزهٔ خصوصی منتقل می‌کند، یا شرایطی ایجاد می‌کند که در آن صورت‌های دینی و سکولار زندگی در کنار یکدیگر حضور داشته باشند؟<br /> <br /> == مفهوم پساسکولاریسم ==<br /> <br /> پیشوند «پسا» در پساسکولاریسم ممکن است این تصور را ایجاد کند که دورهٔ سکولار پایان یافته و جامعه وارد مرحله‌ای کاملاً متفاوت شده است. با این حال، بسیاری از کاربردهای علمی این اصطلاح چنین معنایی ندارند.<br /> <br /> «پساسکولار» در اندیشهٔ هابرماس بیش از آنکه بیانگر پایان سکولاریزاسیون باشد، نشانهٔ تغییر آگاهی جوامع سکولارشده دربارهٔ جایگاه دین است. جامعه‌ای می‌تواند از نظر ساختار سیاسی و حقوقی سکولار باقی بماند، اما هم‌زمان حضور پایدار جوامع دینی را به رسمیت بشناسد و دربارهٔ مشارکت آنان در حوزهٔ عمومی بازاندیشی کند.&lt;ref&gt;Jürgen Habermas, “Notes on a Post-Secular Society,” 2008.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از این منظر، پساسکولاریسم نفی جدایی نهادهای دینی و دولت نیست. مسئلهٔ اصلی آن چگونگی حضور شهروندان دینی و استدلال‌های برخاسته از سنت‌های دینی در یک جامعهٔ دموکراتیک و متکثر است.<br /> <br /> == تفاوت پساسکولاریسم و سکولاریسم ==<br /> <br /> [[سکولاریسم]] معمولاً به مجموعه‌ای از اصول و الگوهای سیاسی و حقوقی برای تنظیم رابطهٔ دین و دولت اشاره دارد. این مفهوم در سنت‌ها و کشورها صورت‌های متفاوتی یافته است؛ از جدایی نهادی دین و دولت تا بی‌طرفی حکومت در برابر ادیان و جهان‌بینی‌های مختلف.<br /> <br /> پساسکولاریسم الزاماً این اصول را رد نمی‌کند. بسیاری از نظریه‌های پساسکولار در چارچوب دولت دموکراتیک و سکولار باقی می‌مانند، اما این فرض را به پرسش می‌گیرند که جامعهٔ سکولار برای حفظ بی‌طرفی دولت باید دین را کاملاً از حوزهٔ عمومی کنار بگذارد.<br /> <br /> در این برداشت، ممکن است دولت سکولار باشد، اما جامعه از شهروندانی با جهان‌بینی‌های دینی، غیردینی، ندانم‌گرا و فلسفی متفاوت تشکیل شود.<br /> <br /> == تفاوت پساسکولاریسم و سکولاریزاسیون ==<br /> <br /> [[سکولاریزاسیون]] یک مفهوم جامعه‌شناختی است که به فرایندهای تاریخی تغییر رابطهٔ دین با جامعه، دولت و نهادهای اجتماعی اشاره دارد.<br /> <br /> پساسکولاریسم در مقابل بیشتر یک مفهوم تفسیری و نظری است که از بازاندیشی دربارهٔ پیامدها و محدودیت‌های برخی روایت‌های سکولاریزاسیون پدید آمده است.<br /> <br /> خوزه کازانووا سه مؤلفه را که در نظریه‌های سکولاریزاسیون اغلب با یکدیگر ترکیب شده‌اند از هم متمایز می‌کند: تمایز حوزه‌های سکولار از نهادهای دینی، کاهش باور و عمل دینی، و خصوصی‌شدن دین. از نظر او این سه فرایند را نمی‌توان یک قانون تاریخی واحد و جهان‌شمول دانست.&lt;ref&gt;José Casanova, ''Public Religions in the Modern World'', 19–39.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این تمایز یکی از زمینه‌های نظری مهم برای فهم بحث پساسکولار فراهم کرد.<br /> <br /> == تفاوت پساسکولاریسم و دین‌گرایی ==<br /> <br /> پساسکولاریسم را نباید با دین‌گرایی سیاسی، حکومت دینی یا [[تئوکراسی]] یکسان دانست.<br /> <br /> در نظریهٔ هابرماس، پذیرش نقش دین در حوزهٔ عمومی همراه با حفظ ساختار دموکراتیک، آزادی وجدان، برابری شهروندان و استقلال تصمیم‌گیری رسمی دولت از اقتدار مذهبی است.<br /> <br /> در نتیجه، پساسکولاریسم می‌تواند هم‌زمان از حذف کامل صداهای دینی از حوزهٔ عمومی و از تحمیل یک آموزهٔ دینی از طریق قدرت سیاسی فاصله بگیرد.<br /> <br /> این ویژگی یکی از نقاط اساسی تمایز میان نظریهٔ پساسکولار و پروژه‌های سیاسی مبتنی بر حاکمیت دینی است.<br /> <br /> == نظریهٔ کلاسیک سکولاریزاسیون ==<br /> <br /> برای فهم پساسکولاریسم باید به نظریه‌های کلاسیک [[سکولاریزاسیون]] بازگشت.<br /> <br /> بخش مهمی از نظریهٔ اجتماعی سده‌های نوزدهم و بیستم بر این فرض استوار بود که مدرنیزاسیون، صنعتی‌شدن، گسترش علم، شهرنشینی، آموزش عمومی و عقلانی‌شدن جامعه جایگاه اجتماعی دین را کاهش خواهد داد.<br /> <br /> [[ماکس وبر]] از فرایند عقلانی‌شدن و «افسون‌زدایی جهان» سخن گفت. تحول جوامع مدرن در آثار او با گسترش محاسبه، بوروکراسی و عقلانیت نهادی همراه بود.&lt;ref&gt;Max Weber, “Science as a Vocation,” in H. H. Gerth and C. Wright Mills, eds., ''From Max Weber: Essays in Sociology'' (New York: Oxford University Press, 1946), 129–156.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برخی نظریه‌های بعدی سکولاریزاسیون از این تحولات نتیجه گرفتند که نقش اجتماعی دین در جهان مدرن به‌تدریج کاهش خواهد یافت.<br /> <br /> == بحران روایت خطی سکولاریزاسیون ==<br /> <br /> تحولات نیمهٔ دوم سدهٔ بیستم موجب شد برخی پیش‌بینی‌های ساده و خطی دربارهٔ زوال دین مورد بازنگری قرار گیرند.<br /> <br /> دین در بسیاری از جوامع از سیاست و زندگی عمومی ناپدید نشد. جنبش‌های دینی، کلیساها، سازمان‌های اسلامی، جنبش‌های مسیحی و دیگر اشکال کنش دینی در عرصهٔ عمومی حضور خود را حفظ کردند یا افزایش دادند.<br /> <br /> خوزه کازانووا این فرایند را با مفهوم «عمومی‌شدن دوباره» یا خروج دین از خصوصی‌شدن مطلق بررسی کرد. او نشان داد که دین می‌تواند در جوامع مدرن در جامعهٔ مدنی و مباحث عمومی نقش ایفا کند، بدون آنکه این امر لزوماً به بازگشت ساختارهای پیشامدرن منجر شود.&lt;ref&gt;José Casanova, ''Public Religions in the Modern World'', 3–17.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این تحول زمینهٔ مهمی برای ظهور بحث‌های پساسکولار فراهم کرد.<br /> <br /> == پیتر برگر و بازنگری نظریهٔ سکولاریزاسیون ==<br /> <br /> [[پیتر برگر]] از جامعه‌شناسان برجسته‌ای بود که در آثار اولیهٔ خود از نظریهٔ سکولاریزاسیون دفاع کرده بود، اما بعدها برخی پیش‌بینی‌های پیشین خود را مورد تجدیدنظر قرار داد.<br /> <br /> او در کتاب ''The Desecularization of the World'' استدلال کرد که جهان معاصر، با برخی استثناها، آن‌گونه که بعضی نظریه‌های مدرنیزاسیون پیش‌بینی می‌کردند به جهانی کاملاً سکولار تبدیل نشده است.&lt;ref&gt;Peter L. Berger, ed., ''The Desecularization of the World: Resurgent Religion and World Politics'' (Washington, D.C.: Ethics and Public Policy Center; Grand Rapids: Eerdmans, 1999).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> با این حال، مفهوم «واسکولاریزاسیون» یا ''desecularization'' با پساسکولاریسم یکسان نیست. اولی می‌تواند به افزایش مجدد حضور دین اشاره داشته باشد، در حالی که پساسکولاریسم بیشتر به بازاندیشی در رابطهٔ دین و جامعهٔ سکولار مربوط است.<br /> <br /> == خوزه کازانووا و ادیان عمومی ==<br /> <br /> [[خوزه کازانووا]] نقش مهمی در بازنگری جامعه‌شناختی نظریهٔ سکولاریزاسیون داشته است.<br /> <br /> کتاب ''Public Religions in the Modern World'' او که در سال ۱۹۹۴ منتشر شد، این تصور را مورد بررسی قرار داد که مدرنیته الزاماً دین را به حوزهٔ خصوصی محدود می‌کند.<br /> <br /> کازانووا نشان داد که ادیان می‌توانند در جامعهٔ مدنی و مباحث عمومی حضور داشته باشند و دربارهٔ مسائل اخلاقی، سیاسی و اجتماعی مداخله کنند، بدون آنکه لزوماً خواهان کنترل مستقیم دولت باشند.&lt;ref&gt;José Casanova, ''Public Religions in the Modern World'' (Chicago: University of Chicago Press, 1994).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> او بعدها نیز بر ضرورت تمایز میان «سکولار»، «سکولاریسم» و «سکولاریزاسیون» تأکید کرد و نسبت به تبدیل تجربهٔ تاریخی خاص اروپای غربی به الگویی جهان‌شمول هشدار داد.&lt;ref&gt;José Casanova, “The Secular, Secularizations, Secularisms,” in Craig Calhoun, Mark Juergensmeyer, and Jonathan VanAntwerpen, eds., ''Rethinking Secularism'' (New York: Oxford University Press, 2011), 54–74.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == یورگن هابرماس ==<br /> <br /> [[یورگن هابرماس]] یکی از مهم‌ترین نظریه‌پردازان مفهوم جامعهٔ پساسکولار است.<br /> <br /> هابرماس بخش بزرگی از فلسفهٔ خود را بر عقلانیت ارتباطی، [[حوزه عمومی]]، دموکراسی گفت‌وگویی و امکان دستیابی شهروندان به تفاهم از طریق استدلال بنا کرده است.<br /> <br /> در آثار متأخر او، مسئلهٔ دین جایگاهی برجسته‌تر یافت.<br /> <br /> هابرماس با مشاهدهٔ تداوم دین در جوامع مدرن به این نتیجه رسید که شهروندان سکولار نمی‌توانند صرفاً انتظار داشته باشند که دین در روند مدرنیزاسیون ناپدید شود.<br /> <br /> از نظر او، جامعهٔ پساسکولار باید حضور پایدار جوامع دینی را جدی بگیرد و رابطهٔ شهروندان دینی و غیردینی را بر پایهٔ احترام و یادگیری متقابل بازسازی کند.&lt;ref&gt;Jürgen Habermas, “Religion in the Public Sphere,” 1–25.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == جامعهٔ پساسکولار ==<br /> <br /> هابرماس اصطلاح «جامعهٔ پساسکولار» را عمدتاً دربارهٔ جوامعی به کار می‌برد که پیش‌تر سکولاریزاسیون گسترده‌ای را تجربه کرده‌اند، اما اکنون نسبت به تداوم حضور دین آگاهی تازه‌ای پیدا کرده‌اند.<br /> <br /> بنابراین نمی‌توان هر جامعهٔ مذهبی را جامعه‌ای پساسکولار نامید.<br /> <br /> «پسا» در اینجا مستلزم تجربهٔ پیشین سکولاریزاسیون و سپس بازاندیشی در انتظارات ناشی از آن است.<br /> <br /> این نکته اهمیت دارد، زیرا پساسکولاریسم نظریه‌ای دربارهٔ «بازگشت جامعه به دین» نیست؛ بلکه دربارهٔ تغییر رابطهٔ خودآگاهی سکولار با حضور پایدار دین است.&lt;ref&gt;Jürgen Habermas, “Notes on a Post-Secular Society,” 2008.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == دین در حوزهٔ عمومی ==<br /> <br /> یکی از مهم‌ترین مسائل پساسکولاریسم جایگاه دین در [[حوزه عمومی]] است.<br /> <br /> در برخی برداشت‌های سخت‌گیرانه از سکولاریسم، استدلال دینی باید از گفت‌وگوی سیاسی عمومی کنار گذاشته شود یا کاملاً به زبان غیردینی تبدیل گردد.<br /> <br /> هابرماس موضع پیچیده‌تری اتخاذ می‌کند.<br /> <br /> او معتقد است شهروندان دینی باید بتوانند در حوزهٔ عمومی غیررسمی، مانند رسانه‌ها، انجمن‌ها و مباحث جامعهٔ مدنی، دیدگاه‌های خود را با زبان دینی بیان کنند.&lt;ref&gt;Jürgen Habermas, “Religion in the Public Sphere,” 6–10.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در عین حال، تصمیم‌های الزام‌آور نهادهای رسمی دولت باید به دلایلی متکی باشند که برای همهٔ شهروندان مستقل از وابستگی دینی آنان قابل بررسی باشند.<br /> <br /> == شرط ترجمه ==<br /> <br /> یکی از مفاهیم مهم نظریهٔ هابرماس دربارهٔ دین در حوزهٔ عمومی «ترجمه» است.<br /> <br /> بر اساس این دیدگاه، سنت‌های دینی ممکن است حامل بینش‌های اخلاقی و معنایی باشند که برای جامعهٔ گسترده‌تر نیز اهمیت داشته باشند.<br /> <br /> اما برای آنکه این بینش‌ها بتوانند در تصمیم‌گیری رسمی یک دولت دموکراتیک نقش داشته باشند، باید محتوای آنها به زبانی عمومی و قابل فهم برای شهروندانی با جهان‌بینی‌های متفاوت ترجمه شود.&lt;ref&gt;Jürgen Habermas, “Religion in the Public Sphere,” 10–15.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برای نمونه، یک مطالبهٔ اخلاقی ممکن است از یک آموزهٔ دینی سرچشمه گرفته باشد، اما در فرایند قانون‌گذاری باید بتوان دربارهٔ آن با دلایلی بحث کرد که پذیرش یک ایمان خاص شرط فهم یا ارزیابی آنها نباشد.<br /> <br /> == مسئولیت شهروندان دینی ==<br /> <br /> در الگوی هابرماس، شهروندان دینی باید واقعیت تکثر دینی و جهان‌بینی را بپذیرند.<br /> <br /> آنان نمی‌توانند انتظار داشته باشند که قوانین عمومی صرفاً بر اساس آموزه‌های خاص ایمان آنان برای همهٔ شهروندان الزام‌آور شود.<br /> <br /> همچنین باید استقلال علوم جدید و اصول دولت مشروطهٔ دموکراتیک را بپذیرند.<br /> <br /> از این منظر، مشارکت دینی در جامعهٔ پساسکولار با پذیرش [[پلورالیسم]] و برابری حقوقی شهروندان همراه است.<br /> <br /> == مسئولیت شهروندان سکولار ==<br /> <br /> هابرماس مسئولیت گفت‌وگو را تنها بر دوش شهروندان دینی قرار نمی‌دهد.<br /> <br /> از دیدگاه او، شهروندان سکولار نیز نباید از ابتدا فرض کنند که سخن دینی ذاتاً غیرعقلانی یا فاقد هرگونه محتوای شناختی و اخلاقی است.<br /> <br /> آنان باید امکان وجود محتوای قابل ترجمه در سنت‌های دینی را باز نگه دارند.<br /> <br /> این «یادگیری متقابل» یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های مفهوم هابرماسی پساسکولاریسم است.&lt;ref&gt;Jürgen Habermas, “Religion in the Public Sphere,” 14–18.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نتیجه، سازگاری با جامعهٔ متکثر وظیفه‌ای یک‌طرفه برای مؤمنان نیست.<br /> <br /> == یادگیری متقابل ==<br /> <br /> مفهوم «یادگیری متقابل» در مرکز برداشت هابرماس از جامعهٔ پساسکولار قرار دارد.<br /> <br /> شهروندان دینی باید خود را با تکثر، آزادی وجدان و استقلال دولت دموکراتیک سازگار کنند؛ شهروندان سکولار نیز باید بپذیرند که مدرنیته لزوماً همهٔ منابع معنایی دینی را بی‌اعتبار نکرده است.<br /> <br /> در این دیدگاه، جامعهٔ پساسکولار عرصهٔ پیروزی دین بر سکولاریسم یا سکولاریسم بر دین نیست.<br /> <br /> بلکه عرصهٔ همزیستی و گفت‌وگوی جهان‌بینی‌های متفاوت در چارچوب قواعد مشترک دموکراتیک است.<br /> <br /> == عقل عمومی ==<br /> <br /> بحث پساسکولاریسم با مفهوم «عقل عمومی» نیز ارتباط دارد.<br /> <br /> [[جان رالز]] در فلسفهٔ سیاسی خود دربارهٔ نوع دلایلی بحث کرد که شهروندان هنگام تصمیم‌گیری دربارهٔ مسائل اساسی سیاسی باید بتوانند به یکدیگر ارائه کنند.<br /> <br /> هابرماس در گفت‌وگو با این سنت، میان حوزهٔ عمومی غیررسمی و نهادهای رسمی دولت تمایز بیشتری قائل شد.<br /> <br /> به نظر او، نمی‌توان از شهروندان دینی خواست پیش از ورود به حوزهٔ عمومی همهٔ استدلال‌های خود را از زبان دینی تهی کنند؛ اما در سطح نهادهای رسمی، قوانین باید بتوانند با دلایل عمومی توجیه شوند.&lt;ref&gt;Jürgen Habermas, “Religion in the Public Sphere,” 1–25; John Rawls, “The Idea of Public Reason Revisited,” ''University of Chicago Law Review'' 64, no. 3 (1997): 765–807.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == دولت پساسکولار؟ ==<br /> <br /> اصطلاح «جامعهٔ پساسکولار» را نباید لزوماً به «دولت پساسکولار» تبدیل کرد.<br /> <br /> در نظریهٔ هابرماس، دولت دموکراتیک همچنان باید نسبت به جهان‌بینی‌های مختلف بی‌طرف باقی بماند.<br /> <br /> قانون نمی‌تواند صرفاً به دلیل مقدس‌بودن یک آموزه برای پیروان یک دین بر همهٔ شهروندان تحمیل شود.<br /> <br /> بنابراین جامعه ممکن است از نظر فرهنگی و اجتماعی پساسکولار توصیف شود، در حالی که دولت همچنان از اصول سکولار، آزادی مذهب، آزادی بی‌دینی و برابری حقوقی شهروندان پیروی می‌کند.<br /> <br /> == پساسکولاریسم و دموکراسی ==<br /> <br /> [[دموکراسی]] یکی از زمینه‌های اصلی بحث پساسکولار است.<br /> <br /> جوامع دموکراتیک معاصر معمولاً از افرادی با باورهای دینی و غیردینی گوناگون تشکیل شده‌اند. مسئله این است که چگونه می‌توان مشارکت همهٔ این شهروندان را تضمین کرد، بدون آنکه یک جهان‌بینی خاص بر دیگران تحمیل شود.<br /> <br /> پساسکولاریسم هابرماسی می‌کوشد میان دو اصل تعادل برقرار کند: حق شهروندان دینی برای مشارکت کامل در حوزهٔ عمومی و ضرورت توجیه عمومی قوانین الزام‌آور.<br /> <br /> در این معنا، پساسکولاریسم بخشی از بحث گسترده‌تر دربارهٔ [[دموکراسی deliberative|دموکراسی گفت‌وگویی]]، شهروندی و تکثر است.<br /> <br /> == پساسکولاریسم و آزادی دین ==<br /> <br /> جامعهٔ پساسکولار مستلزم به‌رسمیت‌شناختن [[آزادی دین]] و آزادی وجدان است.<br /> <br /> آزادی دین شامل حق داشتن، تغییر یا ترک باور دینی و حق عمل به آن در محدودهٔ حقوق دیگران و قوانین عمومی است.<br /> <br /> از سوی دیگر، آزادی وجدان شامل حق شهروندان غیردینی نیز می‌شود.<br /> <br /> بنابراین پساسکولاریسم در معنای دموکراتیک آن نمی‌تواند به اعطای امتیاز سیاسی انحصاری به یک دین یا نهاد مذهبی فروکاسته شود.<br /> <br /> برابری شهروندان مستقل از باور دینی یا غیردینی آنان، پیش‌فرض اساسی این الگو است.<br /> <br /> == پساسکولاریسم و پلورالیسم ==<br /> <br /> [[پلورالیسم]] یا کثرت‌گرایی یکی از زمینه‌های مهم ظهور بحث پساسکولار است.<br /> <br /> جوامع مدرن اغلب شامل ادیان متعدد، مذاهب مختلف، افراد بی‌دین، خداناباور، ندانم‌گرا و پیروان جهان‌بینی‌های فلسفی گوناگون‌اند.<br /> <br /> این تکثر مسئلهٔ مشروعیت سیاسی را پیچیده می‌کند.<br /> <br /> اگر شهروندان دربارهٔ منشأ اخلاق، ماهیت انسان، معنای زندگی و امر مقدس اختلاف بنیادی داشته باشند، دولت چگونه می‌تواند قوانینی وضع کند که برای همه مشروع تلقی شوند؟<br /> <br /> پاسخ پساسکولار هابرماس بر گفت‌وگو، ترجمه و دستیابی به دلایل عمومی استوار است.<br /> <br /> == مهاجرت و جامعهٔ پساسکولار ==<br /> <br /> مهاجرت یکی از عواملی است که بحث پساسکولاریسم را در اروپا برجسته کرد.<br /> <br /> ورود جمعیت‌هایی با سنت‌های دینی متفاوت، به‌ویژه مسلمانان، پرسش‌های تازه‌ای دربارهٔ آزادی مذهب، پوشش دینی، آموزش، ساخت مسجد، مناسک مذهبی و جایگاه دین در فضای عمومی ایجاد کرد.<br /> <br /> هابرماس این تحولات را یکی از عواملی می‌داند که جوامع اروپایی را وادار کرده است دربارهٔ رابطهٔ میان هویت سکولار و تکثر دینی بازاندیشی کنند.&lt;ref&gt;Jürgen Habermas, “Notes on a Post-Secular Society,” 2008.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این مسئله همچنین نشان می‌دهد که بحث پساسکولار با موضوعاتی مانند مهاجرت، چندفرهنگ‌گرایی و شهروندی پیوند خورده است.<br /> <br /> == اروپا و پساسکولاریسم ==<br /> <br /> اروپای غربی جایگاه ویژه‌ای در نظریهٔ سکولاریزاسیون داشته است.<br /> <br /> در بسیاری از کشورهای اروپایی، مشارکت منظم دینی و نفوذ اجتماعی کلیساها در سدهٔ بیستم کاهش یافت. با این حال، دین از حوزهٔ عمومی کاملاً ناپدید نشد.<br /> <br /> مباحث مربوط به اسلام، مهاجرت، آموزش دینی، نمادهای مذهبی، اخلاق زیستی و نقش کلیساها نشان دادند که دین همچنان بخشی از مباحث عمومی اروپا است.<br /> <br /> خوزه کازانووا استدلال کرده است که تجربهٔ تاریخی سکولاریزاسیون اروپای غربی را نباید بدون بررسی تطبیقی به الگوی عمومی جهان تبدیل کرد.&lt;ref&gt;José Casanova, “Rethinking Secularization: A Global Comparative Perspective,” ''The Hedgehog Review'' 8, nos. 1–2 (2006): 7–22.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ایالات متحده آمریکا ==<br /> <br /> [[ایالات متحده آمریکا]] نمونه‌ای مهم برای نقد رابطهٔ ساده میان مدرنیته و کاهش دین بوده است.<br /> <br /> این کشور از نظر توسعهٔ اقتصادی، علمی و فناوری یکی از جوامع مدرن جهان است، اما دین برای دوره‌های طولانی حضور اجتماعی و سیاسی قابل توجهی در آن داشته است.<br /> <br /> این تجربه یکی از دلایلی بود که برخی جامعه‌شناسان را به بازنگری در این فرض سوق داد که مدرنیزاسیون در همهٔ جوامع باید همان مسیر سکولاریزاسیون اروپای غربی را طی کند.<br /> <br /> با این حال، حضور عمومی دین در آمریکا نیز در دوره‌ها و گروه‌های مختلف تغییر کرده و نباید به‌عنوان الگویی ثابت یا همگن در نظر گرفته شود.<br /> <br /> == مدرنیته‌های چندگانه ==<br /> <br /> بحث پساسکولاریسم با نظریهٔ «مدرنیته‌های چندگانه» نیز ارتباط دارد.<br /> <br /> بر اساس این رویکرد، مدرنیته یک مسیر تاریخی واحد ندارد و جوامع مختلف می‌توانند اشکال متفاوتی از رابطهٔ دین، دولت، اقتصاد و فرهنگ را تجربه کنند.<br /> <br /> در نتیجه، الگوی اروپای غربی که در آن کاهش نفوذ نهادی کلیسا با مدرنیزاسیون همراه شد، الزاماً در همهٔ نقاط جهان تکرار نمی‌شود.<br /> <br /> کازانووا در مطالعات تطبیقی خود بر ضرورت بررسی مسیرهای گوناگون سکولاریزاسیون و تکثر دینی تأکید کرده است.&lt;ref&gt;José Casanova, “Rethinking Secularization: A Global Comparative Perspective,” 7–22.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == چارلز تیلور و عصر سکولار ==<br /> <br /> [[چارلز تیلور]] در کتاب ''A Secular Age'' رویکرد متفاوتی به مسئلهٔ سکولارشدن ارائه می‌کند.<br /> <br /> او تنها به کاهش حضور نهادهای دینی نمی‌پردازد، بلکه می‌پرسد شرایط باور در جهان مدرن چگونه تغییر کرده است.<br /> <br /> از دیدگاه تیلور، ویژگی مهم عصر سکولار این نیست که همهٔ انسان‌ها بی‌دین شده‌اند، بلکه ایمان دینی دیگر تنها امکان بدیهی و بی‌رقیب نیست. باور دینی اکنون در کنار گزینه‌های متعدد دینی و غیردینی قرار گرفته است.&lt;ref&gt;Charles Taylor, ''A Secular Age'' (Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press, 2007), 1–22.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این تحلیل با بحث پساسکولار پیوند دارد، زیرا هر دو بر همزیستی گزینه‌های گوناگون معنایی در جامعهٔ مدرن تأکید می‌کنند.<br /> <br /> == دین و منابع اخلاقی ==<br /> <br /> یکی از پرسش‌های مهم در فلسفهٔ پساسکولار این است که آیا سنت‌های دینی می‌توانند همچنان منابعی برای اندیشهٔ اخلاقی در جامعهٔ مدرن فراهم کنند.<br /> <br /> هابرماس معتقد است فلسفهٔ سکولار نباید امکان وجود محتوای اخلاقی و معنایی در زبان دینی را از پیش رد کند.<br /> <br /> مفاهیمی مانند کرامت انسان، مسئولیت، عدالت، بخشش و همبستگی در طول تاریخ در سنت‌های دینی نیز صورت‌بندی شده‌اند و ممکن است در گفت‌وگوی عمومی بازتفسیر شوند.<br /> <br /> با این حال، استفادهٔ سیاسی از چنین مفاهیمی در دولت دموکراتیک مستلزم امکان ترجمه و توجیه عمومی آنها است.<br /> <br /> == دین عمومی ==<br /> <br /> مفهوم «دین عمومی» به حضور دین در مباحث جامعهٔ مدنی و مسائل عمومی اشاره دارد.<br /> <br /> کازانووا نشان داد که خصوصی‌شدن کامل دین پیامد ضروری مدرنیته نیست.<br /> <br /> جنبش‌های دینی ممکن است در دفاع از حقوق بشر، عدالت اجتماعی، صلح، مسائل اخلاقی یا مطالبات سیاسی وارد حوزهٔ عمومی شوند.&lt;ref&gt;José Casanova, ''Public Religions in the Modern World'', 211–234.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اما حضور عمومی دین را باید از سلطهٔ نهادی دین بر دولت متمایز کرد.<br /> <br /> این تمایز برای فهم پساسکولاریسم اهمیت اساسی دارد.<br /> <br /> == پساسکولاریسم و جامعهٔ مدنی ==<br /> <br /> [[جامعه مدنی]] یکی از فضاهای اصلی حضور مشروع گروه‌های دینی در نظریهٔ پساسکولار است.<br /> <br /> انجمن‌ها، سازمان‌های خیریه، اجتماعات مذهبی، رسانه‌ها، دانشگاه‌ها و جنبش‌های اجتماعی می‌توانند در مباحث عمومی مشارکت کنند.<br /> <br /> در یک جامعهٔ متکثر، گروه‌های دینی همانند دیگر گروه‌های مدنی حق دارند دیدگاه‌های خود را بیان کنند، مشروط بر آنکه حقوق برابر دیگران و قواعد دموکراتیک را به رسمیت بشناسند.<br /> <br /> کازانووا بر این امکان تأکید کرده است که دین در جامعهٔ مدنی حضور عمومی داشته باشد بدون آنکه به امتیاز حقوقی انحصاری برای نهادهای مذهبی تبدیل شود.&lt;ref&gt;José Casanova, “Public Religions Revisited,” in Hent de Vries, ed., ''Religion: Beyond a Concept'' (New York: Fordham University Press, 2008).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پساسکولاریسم و حقوق بشر ==<br /> <br /> رابطهٔ دین و [[حقوق بشر]] یکی از مسائل مهم در جوامع پساسکولار است.<br /> <br /> سنت‌های دینی می‌توانند در حمایت یا نقد برداشت‌های مختلف از حقوق بشر وارد گفت‌وگوی عمومی شوند، اما در دولت دموکراتیک حقوق شهروندی نباید به تعلق مذهبی وابسته باشد.<br /> <br /> آزادی دین، آزادی تغییر دین یا عقیده، آزادی بیان و برابری حقوقی افراد از اصولی هستند که امکان همزیستی جهان‌بینی‌های مختلف را فراهم می‌کنند.<br /> <br /> در این چارچوب، پساسکولاریسم نمی‌تواند به معنای اعطای حق وتو به نهادهای مذهبی بر حقوق عمومی شهروندان باشد.<br /> <br /> == پساسکولاریسم و زنان ==<br /> <br /> جایگاه زنان یکی از حوزه‌هایی است که تنش میان آزادی دینی، سنت، برابری حقوقی و استقلال فردی را آشکار می‌کند.<br /> <br /> برخی مناقشات دربارهٔ پوشش مذهبی، قوانین خانواده، آموزش و نقش‌های جنسیتی در همین چارچوب شکل گرفته‌اند.<br /> <br /> دیدگاه پساسکولار دموکراتیک باید بتواند هم آزادی زنان برای داشتن و ابراز باور دینی را به رسمیت بشناسد و هم اصل برابری حقوقی و آزادی آنان از اجبار را حفظ کند.<br /> <br /> به همین دلیل، حضور دین در حوزهٔ عمومی نمی‌تواند به معنای مصونیت آموزه‌ها یا نهادهای مذهبی از نقد عمومی باشد.<br /> <br /> == پساسکولاریسم و علم ==<br /> <br /> پساسکولاریسم به معنای کنارگذاشتن [[علم]] یا بازگرداندن اقتدار دینی بر دانش علمی نیست.<br /> <br /> یکی از پیش‌فرض‌های جامعهٔ مدرن، استقلال روش‌شناختی علم از اقتدار سیاسی و مذهبی است.<br /> <br /> بحث پساسکولار بیشتر دربارهٔ حدود معنا، اخلاق و زندگی عمومی است تا جایگزینی توضیح علمی با توضیح دینی.<br /> <br /> هابرماس نیز از جوامع دینی انتظار دارد استقلال معرفتی علوم مدرن را بپذیرند.&lt;ref&gt;Jürgen Habermas, ''Between Naturalism and Religion: Philosophical Essays'', trans. Ciaran Cronin (Cambridge: Polity, 2008).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پساسکولاریسم و بنیادگرایی ==<br /> <br /> پساسکولاریسم را نباید با [[بنیادگرایی دینی]] یکسان دانست.<br /> <br /> بنیادگرایی ممکن است در برخی صورت‌های خود خواهان برتری یک حقیقت دینی و محدودکردن تکثر باشد، در حالی که نظریهٔ پساسکولار هابرماس بر پذیرش تکثر و برابری شهروندان استوار است.<br /> <br /> در جامعهٔ پساسکولار، هیچ گروه دینی یا غیردینی نمی‌تواند صرفاً بر اساس ادعای برخورداری از حقیقت نهایی، حق سیاسی بیشتری از دیگران مطالبه کند.<br /> <br /> به همین دلیل، پساسکولاریسم در معنای دموکراتیک آن هم با انحصارگرایی دینی و هم با حذف پیشینی صداهای دینی از حوزهٔ عمومی فاصله دارد.<br /> <br /> == پساسکولاریسم و حکومت دینی ==<br /> <br /> یکی از سوءبرداشت‌های رایج دربارهٔ پساسکولاریسم، تصور آن به‌عنوان نظریه‌ای برای احیای حکومت دینی است.<br /> <br /> این برداشت با مفهوم هابرماسی جامعهٔ پساسکولار سازگار نیست.<br /> <br /> در یک [[تئوکراسی]]، اقتدار سیاسی ممکن است مشروعیت خود را مستقیماً از یک آموزه یا نهاد دینی بگیرد. در مقابل، در الگوی پساسکولار دموکراتیک، مشروعیت قوانین از فرایند دموکراتیک و دلایلی ناشی می‌شود که همهٔ شهروندان بتوانند در مقام شهروند دربارهٔ آنها بحث کنند.<br /> <br /> بنابراین پذیرش دین در حوزهٔ عمومی با واگذاری حاکمیت سیاسی به نهاد مذهبی تفاوت بنیادی دارد.<br /> <br /> == پساسکولاریسم و اسلام ==<br /> <br /> بحث پساسکولاریسم در مطالعات مربوط به جوامع مسلمان نیز مورد توجه قرار گرفته است.<br /> <br /> رابطهٔ اسلام با دولت، قانون، جامعهٔ مدنی و مدرنیته در کشورهای مختلف مسیرهای تاریخی متفاوتی داشته است و نمی‌توان تجربهٔ یک کشور را به همهٔ جوامع مسلمان تعمیم داد.<br /> <br /> در برخی جوامع، دولت سیاست‌های سکولارسازی از بالا اجرا کرده است؛ در برخی دیگر نهادهای دینی حضور عمومی گسترده‌ای داشته‌اند؛ و در مواردی نیز جنبش‌های سیاسی دینی برای به‌دست‌گرفتن قدرت دولتی فعالیت کرده‌اند.<br /> <br /> رویکرد پساسکولار می‌تواند چارچوبی برای بررسی این پرسش فراهم کند که چگونه شهروندان دینی و غیردینی می‌توانند در یک نظام متکثر و دارای حقوق برابر در کنار یکدیگر مشارکت کنند، بدون آنکه دولت در انحصار یک جهان‌بینی قرار گیرد.<br /> <br /> == پساسکولاریسم و جهانی‌شدن ==<br /> <br /> [[جهانی‌شدن]] نیز به گسترش بحث پساسکولار کمک کرده است.<br /> <br /> مهاجرت، ارتباطات جهانی و شبکه‌های فراملی موجب شده‌اند سنت‌های دینی و غیردینی بیش از گذشته با یکدیگر مواجه شوند.<br /> <br /> ادیان نیز دیگر الزاماً در مرزهای یک دولت ملی محدود نیستند. اجتماعات مذهبی می‌توانند شبکه‌های فراملی ایجاد کنند و در مباحث جهانی دربارهٔ حقوق بشر، مهاجرت، محیط زیست، جنگ و عدالت اجتماعی مشارکت داشته باشند.<br /> <br /> کازانووا در آثار متأخر خود بر ارتباط میان جهانی‌شدن، تکثر دینی و ضرورت بازاندیشی در الگوهای اروپامحور سکولاریزاسیون تأکید کرده است.&lt;ref&gt;José Casanova, “Global Religious and Secular Dynamics: The Modern System of Classification,” ''Brill Research Perspectives in Religion and Politics'' 1, no. 1 (2019): 1–74.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نقد مفهوم پساسکولاریسم ==<br /> <br /> مفهوم پساسکولاریسم با انتقادهای متعددی روبه‌رو شده است.<br /> <br /> یکی از مهم‌ترین انتقادها به پیشوند «پسا» مربوط می‌شود. منتقدان می‌پرسند اگر جوامع مدرن هرگز به‌طور کامل سکولار نشده‌اند، چگونه می‌توان از مرحلهٔ «پس از سکولار» سخن گفت؟<br /> <br /> برخی نیز معتقدند این مفهوم بیش از اندازه بر تجربهٔ اروپای غربی متمرکز است. بسیاری از جوامع جهان هرگز همان فرایند کاهش سازمان‌یافتهٔ دین را که در بخش‌هایی از اروپا رخ داد تجربه نکرده‌اند.<br /> <br /> در نتیجه، کاربرد اصطلاح «پساسکولار» برای این جوامع ممکن است نوعی تاریخ‌نگاری اروپامحور را بازتولید کند.<br /> <br /> == نقد شرط ترجمه ==<br /> <br /> یکی دیگر از بحث‌های انتقادی دربارهٔ نظریهٔ هابرماس به «شرط ترجمه» مربوط است.<br /> <br /> برخی منتقدان پرسیده‌اند که چه کسی تعیین می‌کند کدام بخش از زبان دینی قابل ترجمه است و چه نوع استدلالی به اندازهٔ کافی «عمومی» محسوب می‌شود.<br /> <br /> [[کریستینا لافونت]] در بررسی نظریهٔ هابرماس دربارهٔ دین در حوزهٔ عمومی به مشکلات مربوط به تقسیم وظایف شناختی میان شهروندان دینی و سکولار و شرایط مشارکت در گفت‌وگوی دموکراتیک پرداخته است.&lt;ref&gt;Cristina Lafont, “Religion in the Public Sphere: Remarks on Habermas’s Conception of Public Deliberation in Postsecular Societies,” ''Constellations'' 14, no. 2 (2007): 239–259.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این بحث نشان می‌دهد که تعیین مرز میان استدلال دینی و دلیل عمومی خود مسئله‌ای فلسفی و سیاسی است.<br /> <br /> == نقد اروپامحوری ==<br /> <br /> یکی از نقدهای مهم نظریه‌های سکولاریزاسیون و پساسکولاریسم، اروپامحوری آنها است.<br /> <br /> اگر تجربهٔ اروپای غربی معیار قرار گیرد، ممکن است مسیرهای متفاوت رابطهٔ دین و مدرنیته در آمریکای لاتین، آفریقا، آسیا و خاورمیانه نادیده گرفته شوند.<br /> <br /> کازانووا خود از جمله پژوهشگرانی است که بر ضرورت نگاه تطبیقی جهانی تأکید کرده و نشان داده است که مدرنیزاسیون در نقاط مختلف جهان با الگوهای متفاوت سکولاریزاسیون و تکثر دینی همراه بوده است.&lt;ref&gt;José Casanova, “Divergent Global Roads to Secularization and Religious Pluralism,” ''Social Compass'' 65, no. 2 (2018): 187–198.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این نقد موجب شده است که پژوهشگران از «سکولاریزاسیون‌ها» و مسیرهای متعدد مدرنیته سخن بگویند.<br /> <br /> == نقد از منظر سکولاریسم ==<br /> <br /> برخی مدافعان سکولاریسم نگران‌اند که تأکید بر حضور عمومی دین مرز میان دین و دولت را تضعیف کند.<br /> <br /> از این دیدگاه، اگر استدلال‌های مذهبی نقش گسترده‌ای در سیاست پیدا کنند، ممکن است حقوق اقلیت‌های دینی، بی‌دینان یا افراد مخالف آموزه‌های اکثریت مذهبی تحت فشار قرار گیرد.<br /> <br /> پاسخ نظریهٔ پساسکولار هابرماس این است که پذیرش مشارکت دینی در حوزهٔ عمومی به معنای واگذاری قدرت دولت به دین نیست.<br /> <br /> تفکیک میان حوزهٔ عمومی غیررسمی و نهادهای رسمی دولت دقیقاً برای حفظ همین مرز اهمیت دارد.<br /> <br /> == نقد از منظر دینی ==<br /> <br /> از سوی دیگر، برخی متفکران دینی ممکن است شرط ترجمهٔ استدلال‌های مذهبی به زبان عمومی را نوعی محدودیت بر مشارکت کامل مؤمنان بدانند.<br /> <br /> از این منظر، باور دینی برای مؤمن صرفاً یک ترجیح خصوصی نیست و ممکن است بنیاد درک او از عدالت و اخلاق باشد.<br /> <br /> بنابراین درخواست از فرد مؤمن برای جداکردن کامل هویت دینی از استدلال سیاسی می‌تواند دشوار یا حتی ناممکن باشد.<br /> <br /> هابرماس با اجازه‌دادن به استفاده از زبان دینی در حوزهٔ عمومی غیررسمی می‌کوشد بخشی از این مشکل را حل کند، اما بحث دربارهٔ حدود این راه‌حل ادامه دارد.<br /> <br /> == آیا جهان پساسکولار شده است؟ ==<br /> <br /> نمی‌توان با یک حکم کلی همهٔ جهان معاصر را «پساسکولار» نامید.<br /> <br /> در برخی جوامع، باور و مشارکت دینی کاهش چشمگیری یافته است؛ در برخی دیگر دین همچنان بخش مهمی از زندگی اجتماعی است و در برخی مناطق نیز جنبش‌های دینی حضور سیاسی قابل توجهی دارند.<br /> <br /> حتی در داخل یک کشور نیز ممکن است نسل‌ها، مناطق و گروه‌های اجتماعی مسیرهای متفاوتی طی کنند.<br /> <br /> از این رو، پژوهش‌های جدید بیشتر به تفاوت مسیرهای سکولاریزاسیون و رابطهٔ متغیر میان دین و امر سکولار توجه دارند.&lt;ref&gt;José Casanova, “Divergent Global Roads to Secularization and Religious Pluralism,” 187–198.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پساسکولاریسم در این معنا بیش از آنکه نام یک مرحلهٔ تاریخی اجتناب‌ناپذیر باشد، چارچوبی برای اندیشیدن دربارهٔ این پیچیدگی است.<br /> <br /> == سوءبرداشت‌های رایج ==<br /> <br /> یکی از سوءبرداشت‌های رایج این است که پساسکولاریسم به معنای پایان سکولاریسم است. چنین برداشتی با بسیاری از نظریه‌های اصلی این حوزه، به‌ویژه نظریهٔ هابرماس، سازگار نیست.<br /> <br /> سوءبرداشت دیگر آن است که پساسکولاریسم بازگشت جامعه به دین سنتی را پیش‌بینی می‌کند. در حالی که جامعهٔ پساسکولار می‌تواند همچنان دارای جمعیت بزرگی از افراد غیردینی باشد.<br /> <br /> همچنین پساسکولاریسم با حکومت دینی یکسان نیست. دولت می‌تواند سکولار باقی بماند و در عین حال جامعه‌ای متکثر از شهروندان دینی و غیردینی داشته باشد.<br /> <br /> در نهایت، پساسکولاریسم را نباید نظریه‌ای دربارهٔ شکست علم یا عقلانیت مدرن دانست. مسئلهٔ اصلی آن حدود برخی برداشت‌های انحصاری از عقل سکولار و نحوهٔ گفت‌وگوی جهان‌بینی‌های متفاوت در جامعهٔ مدرن است.<br /> <br /> == اهمیت مفهوم پساسکولاریسم ==<br /> <br /> اهمیت پساسکولاریسم در این است که یکی از فرض‌های تأثیرگذار نظریهٔ اجتماعی مدرن را مورد بازنگری قرار می‌دهد: این فرض که توسعهٔ مدرنیته سرانجام دین را از حوزهٔ عمومی خارج خواهد کرد.<br /> <br /> تجربهٔ تاریخی نشان داده است که رابطهٔ دین و مدرنیته پیچیده‌تر است. جوامع می‌توانند از نظر نهادی سکولار شوند، اما دین همچنان در زندگی افراد یا حوزهٔ عمومی حضور داشته باشد. در مقابل، حضور سیاسی دین نیز لزوماً به معنای افزایش باور دینی در همهٔ بخش‌های جامعه نیست.&lt;ref&gt;José Casanova, ''Public Religions in the Modern World'', 19–39.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پساسکولاریسم همچنین مسئله‌ای بنیادی برای دموکراسی‌های متکثر مطرح می‌کند: شهروندانی که دربارهٔ دین، خدا، اخلاق و معنای زندگی اختلاف‌های بنیادی دارند چگونه می‌توانند در یک نظام سیاسی مشترک زندگی کنند؟<br /> <br /> پاسخ هابرماسی بر حذف هیچ‌یک از دو سوی دینی یا سکولار استوار نیست. در این دیدگاه، شهروندان دینی باید تکثر و استقلال دولت دموکراتیک را بپذیرند و شهروندان سکولار نیز نباید امکان برخورداری سنت‌های دینی از محتوای اخلاقی و شناختی را از پیش منتفی بدانند.&lt;ref&gt;Jürgen Habermas, “Religion in the Public Sphere,” 1–25.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از این منظر، پساسکولاریسم را می‌توان نه بازگشت از مدرنیته و نه عبور از سکولاریسم به سوی حکومت دینی، بلکه تلاشی برای بازاندیشی در مناسبات دین و امر سکولار در جوامع متکثر دانست. پرسش مرکزی آن این نیست که «دین یا سکولاریسم کدام باید پیروز شود»، بلکه این است که شهروندان دارای جهان‌بینی‌های متفاوت چگونه می‌توانند با حفظ آزادی وجدان، برابری حقوقی و ساختار دموکراتیک در یک فضای عمومی مشترک مشارکت کنند.<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> <br /> * [[سکولاریسم]]<br /> * [[سکولاریزاسیون]]<br /> * [[مدرنیسم]]<br /> * [[مدرنیته]]<br /> * [[پست‌مدرنیسم]]<br /> * [[دین]]<br /> * [[فلسفه سیاسی]]<br /> * [[جامعه‌شناسی دین]]<br /> * [[دموکراسی]]<br /> * [[حاکمیت قانون]]<br /> * [[آزادی دین]]<br /> * [[آزادی بیان]]<br /> * [[حقوق بشر]]<br /> * [[پلورالیسم]]<br /> * [[جامعه مدنی]]<br /> * [[حوزه عمومی]]<br /> * [[عصر روشنگری]]<br /> * [[یورگن هابرماس]]<br /> * [[چارلز تیلور]]<br /> * [[پیتر برگر]]<br /> * [[خوزه کازانووا]]<br /> * [[جان رالز]]<br /> * [[انقلاب ۱۳۵۷ ایران]]<br /> * [[ولایت فقیه]]<br /> <br /> == منابع == <br /> &lt;references /&gt;<br /> <br /> [[رده:پساسکولاریسم]]<br /> [[رده:سکولاریسم]]<br /> [[رده:سکولاریزاسیون]]<br /> [[رده:جامعه‌شناسی دین]]<br /> [[رده:فلسفه سیاسی]]<br /> [[رده:علوم سیاسی]]<br /> [[رده:دین و سیاست]]<br /> [[رده:مفاهیم سیاسی]]<br /> [[رده:مدرنیته]]<br /> [[رده:دموکراسی]]<br /> {{DEFAULTSORT:پساسکولاریسم}}</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D9%BE%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DA%A9%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B3%D9%85&diff=93096 2026-09-20T19:38:12Z

<p>Alireza k h: صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات مفهوم | نام = پساسکولاریسم | نام اصلی = Post-secularism | نام‌های دیگر = پساسکولار، پسا‌سکولاریسم، جامعهٔ پساسکولار | تصویر = | اندازه تصویر = | توضیح تصویر = | حوزه = فلسفه سیاسی، جامعه‌شناسی دی...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات مفهوم<br /> | نام = پساسکولاریسم<br /> | نام اصلی = Post-secularism<br /> | نام‌های دیگر = پساسکولار، پسا‌سکولاریسم، جامعهٔ پساسکولار<br /> | تصویر =<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =<br /> | حوزه = [[فلسفه سیاسی]]، [[جامعه‌شناسی دین]]، [[علوم سیاسی]]، الهیات، مطالعات فرهنگی<br /> | دوره = اواخر سدهٔ بیستم و اوایل سدهٔ بیست‌ویکم<br /> | خاستگاه = اروپا و آمریکای شمالی؛ با کاربردهای گسترده‌تر در مطالعات تطبیقی دین و مدرنیته<br /> | تاریخ شکل‌گیری = گسترش بحث از دههٔ ۱۹۹۰ و به‌ویژه دههٔ ۲۰۰۰<br /> | بنیان‌گذاران = فاقد بنیان‌گذار واحد<br /> | چهره‌های شاخص = [[یورگن هابرماس]]، [[خوزه کازانووا]]، [[چارلز تیلور]]، [[پیتر برگر]]<br /> | پیشگامان فکری = نظریه‌پردازان [[سکولاریزاسیون]]، جامعه‌شناسی دین و نظریهٔ حوزهٔ عمومی<br /> | جریان‌های مرتبط = [[سکولاریسم]]، [[سکولاریزاسیون]]، [[مدرنیته]]، [[پلورالیسم]]، [[دموکراسی]]، دین عمومی، جامعهٔ مدنی<br /> | در واکنش به = برداشت خطی از سکولاریزاسیون و پیش‌بینی حذف یا خصوصی‌شدن تدریجی دین در جوامع مدرن<br /> | مفاهیم کلیدی = جامعهٔ پساسکولار، حوزهٔ عمومی، دین عمومی، عقل عمومی، ترجمه، یادگیری متقابل، تکثر دینی، همزیستی شهروندان دینی و غیردینی<br /> | دیدگاه معرفت‌شناختی = نقد انحصار معرفتی عقل سکولار و امکان حضور محتوای دینی در فرایند گفت‌وگوی عمومی، همراه با الزامات عقل عمومی در نهادهای رسمی دولت<br /> | دیدگاه اجتماعی = پذیرش تداوم حضور دین در جامعهٔ مدرن و ضرورت تنظیم رابطهٔ دموکراتیک میان شهروندان دینی و سکولار<br /> | تأثیرپذیرفته از = [[عصر روشنگری]]، [[مدرنیته]]، نظریهٔ [[سکولاریزاسیون]]، [[جامعه‌شناسی دین]]، نظریهٔ کنش ارتباطی و نظریهٔ حوزهٔ عمومی<br /> | تأثیرگذار بر = مباحث دین و دموکراسی، دین در حوزهٔ عمومی، شهروندی، مهاجرت، چندفرهنگ‌گرایی، حقوق دینی و نظریهٔ سیاسی معاصر<br /> | منتقدان شاخص = منتقدان مفهوم جامعهٔ پساسکولار، برخی نظریه‌پردازان سکولاریزاسیون، منتقدان لیبرال و برخی نظریه‌پردازان پسااستعماری<br /> | آثار شاخص = ''Religion in the Public Sphere''؛ ''Notes on a Post-Secular Society''؛ ''Public Religions in the Modern World''؛ ''A Secular Age''؛ ''The Desecularization of the World''<br /> }}<br /> <br /> '''پساسکولاریسم''' (به انگلیسی: ''Post-secularism'') مفهومی در [[فلسفه سیاسی]]، [[جامعه‌شناسی دین]] و نظریهٔ اجتماعی معاصر است که برای توصیف بازاندیشی در رابطهٔ میان [[دین]]، [[سکولاریسم]] و [[مدرنیته]] به کار می‌رود. این مفهوم به‌ویژه با این پرسش پیوند دارد که چگونه جوامعی که فرایندهای گستردهٔ [[سکولاریزاسیون]] را تجربه کرده‌اند، با تداوم یا بازگشت حضور اجتماعی و سیاسی دین مواجه می‌شوند. پساسکولاریسم معمولاً به معنای پایان سکولاریسم یا بازگشت به حکومت دینی نیست؛ بلکه به بازنگری در این فرض اشاره دارد که مدرنیزاسیون الزاماً به حذف دین از زندگی عمومی یا زوال کامل آن خواهد انجامید.&lt;ref&gt;Jürgen Habermas, “Religion in the Public Sphere,” ''European Journal of Philosophy'' 14, no. 1 (2006): 1–25.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اصطلاح «پساسکولار» در آثار نویسندگان گوناگون معانی متفاوتی پیدا کرده است، اما [[یورگن هابرماس]] از مهم‌ترین متفکرانی است که این مفهوم را در فلسفهٔ سیاسی معاصر گسترش داد. از دیدگاه او، جامعهٔ پساسکولار جامعه‌ای نیست که دوباره دینی شده باشد؛ بلکه جامعه‌ای است که پس از تجربهٔ سکولاریزاسیون دریافته است دین همچنان در جهان مدرن حضور دارد و شهروندان دینی و غیردینی باید شیوه‌هایی برای همزیستی، گفت‌وگو و یادگیری متقابل بیابند.&lt;ref&gt;Jürgen Habermas, “Notes on a Post-Secular Society,” 2008.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پساسکولاریسم با تحول گسترده‌تری در جامعه‌شناسی دین نیز مرتبط است. از اواخر سدهٔ بیستم، پژوهشگرانی چون [[خوزه کازانووا]] و [[پیتر برگر]] برخی صورت‌های کلاسیک نظریهٔ سکولاریزاسیون را مورد بازنگری قرار دادند. کازانووا میان تمایز نهادی دین از حوزه‌هایی مانند دولت و اقتصاد، کاهش باور و عمل دینی و خصوصی‌شدن دین تمایز گذاشت و نشان داد که این فرایندها الزاماً هم‌زمان یا به یک اندازه رخ نمی‌دهند.&lt;ref&gt;José Casanova, ''Public Religions in the Modern World'' (Chicago: University of Chicago Press, 1994), 19–39.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین پساسکولاریسم را می‌توان بخشی از بحث گسترده‌تر دربارهٔ سرنوشت دین در جهان مدرن دانست: آیا مدرنیته دین را حذف می‌کند، آن را دگرگون می‌سازد، به حوزهٔ خصوصی منتقل می‌کند، یا شرایطی ایجاد می‌کند که در آن صورت‌های دینی و سکولار زندگی در کنار یکدیگر حضور داشته باشند؟<br /> <br /> == مفهوم پساسکولاریسم ==<br /> <br /> پیشوند «پسا» در پساسکولاریسم ممکن است این تصور را ایجاد کند که دورهٔ سکولار پایان یافته و جامعه وارد مرحله‌ای کاملاً متفاوت شده است. با این حال، بسیاری از کاربردهای علمی این اصطلاح چنین معنایی ندارند.<br /> <br /> «پساسکولار» در اندیشهٔ هابرماس بیش از آنکه بیانگر پایان سکولاریزاسیون باشد، نشانهٔ تغییر آگاهی جوامع سکولارشده دربارهٔ جایگاه دین است. جامعه‌ای می‌تواند از نظر ساختار سیاسی و حقوقی سکولار باقی بماند، اما هم‌زمان حضور پایدار جوامع دینی را به رسمیت بشناسد و دربارهٔ مشارکت آنان در حوزهٔ عمومی بازاندیشی کند.&lt;ref&gt;Jürgen Habermas, “Notes on a Post-Secular Society,” 2008.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از این منظر، پساسکولاریسم نفی جدایی نهادهای دینی و دولت نیست. مسئلهٔ اصلی آن چگونگی حضور شهروندان دینی و استدلال‌های برخاسته از سنت‌های دینی در یک جامعهٔ دموکراتیک و متکثر است.<br /> <br /> == تفاوت پساسکولاریسم و سکولاریسم ==<br /> <br /> [[سکولاریسم]] معمولاً به مجموعه‌ای از اصول و الگوهای سیاسی و حقوقی برای تنظیم رابطهٔ دین و دولت اشاره دارد. این مفهوم در سنت‌ها و کشورها صورت‌های متفاوتی یافته است؛ از جدایی نهادی دین و دولت تا بی‌طرفی حکومت در برابر ادیان و جهان‌بینی‌های مختلف.<br /> <br /> پساسکولاریسم الزاماً این اصول را رد نمی‌کند. بسیاری از نظریه‌های پساسکولار در چارچوب دولت دموکراتیک و سکولار باقی می‌مانند، اما این فرض را به پرسش می‌گیرند که جامعهٔ سکولار برای حفظ بی‌طرفی دولت باید دین را کاملاً از حوزهٔ عمومی کنار بگذارد.<br /> <br /> در این برداشت، ممکن است دولت سکولار باشد، اما جامعه از شهروندانی با جهان‌بینی‌های دینی، غیردینی، ندانم‌گرا و فلسفی متفاوت تشکیل شود.<br /> <br /> == تفاوت پساسکولاریسم و سکولاریزاسیون ==<br /> <br /> [[سکولاریزاسیون]] یک مفهوم جامعه‌شناختی است که به فرایندهای تاریخی تغییر رابطهٔ دین با جامعه، دولت و نهادهای اجتماعی اشاره دارد.<br /> <br /> پساسکولاریسم در مقابل بیشتر یک مفهوم تفسیری و نظری است که از بازاندیشی دربارهٔ پیامدها و محدودیت‌های برخی روایت‌های سکولاریزاسیون پدید آمده است.<br /> <br /> خوزه کازانووا سه مؤلفه را که در نظریه‌های سکولاریزاسیون اغلب با یکدیگر ترکیب شده‌اند از هم متمایز می‌کند: تمایز حوزه‌های سکولار از نهادهای دینی، کاهش باور و عمل دینی، و خصوصی‌شدن دین. از نظر او این سه فرایند را نمی‌توان یک قانون تاریخی واحد و جهان‌شمول دانست.&lt;ref&gt;José Casanova, ''Public Religions in the Modern World'', 19–39.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این تمایز یکی از زمینه‌های نظری مهم برای فهم بحث پساسکولار فراهم کرد.<br /> <br /> == تفاوت پساسکولاریسم و دین‌گرایی ==<br /> <br /> پساسکولاریسم را نباید با دین‌گرایی سیاسی، حکومت دینی یا [[تئوکراسی]] یکسان دانست.<br /> <br /> در نظریهٔ هابرماس، پذیرش نقش دین در حوزهٔ عمومی همراه با حفظ ساختار دموکراتیک، آزادی وجدان، برابری شهروندان و استقلال تصمیم‌گیری رسمی دولت از اقتدار مذهبی است.<br /> <br /> در نتیجه، پساسکولاریسم می‌تواند هم‌زمان از حذف کامل صداهای دینی از حوزهٔ عمومی و از تحمیل یک آموزهٔ دینی از طریق قدرت سیاسی فاصله بگیرد.<br /> <br /> این ویژگی یکی از نقاط اساسی تمایز میان نظریهٔ پساسکولار و پروژه‌های سیاسی مبتنی بر حاکمیت دینی است.<br /> <br /> == نظریهٔ کلاسیک سکولاریزاسیون ==<br /> <br /> برای فهم پساسکولاریسم باید به نظریه‌های کلاسیک [[سکولاریزاسیون]] بازگشت.<br /> <br /> بخش مهمی از نظریهٔ اجتماعی سده‌های نوزدهم و بیستم بر این فرض استوار بود که مدرنیزاسیون، صنعتی‌شدن، گسترش علم، شهرنشینی، آموزش عمومی و عقلانی‌شدن جامعه جایگاه اجتماعی دین را کاهش خواهد داد.<br /> <br /> [[ماکس وبر]] از فرایند عقلانی‌شدن و «افسون‌زدایی جهان» سخن گفت. تحول جوامع مدرن در آثار او با گسترش محاسبه، بوروکراسی و عقلانیت نهادی همراه بود.&lt;ref&gt;Max Weber, “Science as a Vocation,” in H. H. Gerth and C. Wright Mills, eds., ''From Max Weber: Essays in Sociology'' (New York: Oxford University Press, 1946), 129–156.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برخی نظریه‌های بعدی سکولاریزاسیون از این تحولات نتیجه گرفتند که نقش اجتماعی دین در جهان مدرن به‌تدریج کاهش خواهد یافت.<br /> <br /> == بحران روایت خطی سکولاریزاسیون ==<br /> <br /> تحولات نیمهٔ دوم سدهٔ بیستم موجب شد برخی پیش‌بینی‌های ساده و خطی دربارهٔ زوال دین مورد بازنگری قرار گیرند.<br /> <br /> دین در بسیاری از جوامع از سیاست و زندگی عمومی ناپدید نشد. جنبش‌های دینی، کلیساها، سازمان‌های اسلامی، جنبش‌های مسیحی و دیگر اشکال کنش دینی در عرصهٔ عمومی حضور خود را حفظ کردند یا افزایش دادند.<br /> <br /> خوزه کازانووا این فرایند را با مفهوم «عمومی‌شدن دوباره» یا خروج دین از خصوصی‌شدن مطلق بررسی کرد. او نشان داد که دین می‌تواند در جوامع مدرن در جامعهٔ مدنی و مباحث عمومی نقش ایفا کند، بدون آنکه این امر لزوماً به بازگشت ساختارهای پیشامدرن منجر شود.&lt;ref&gt;José Casanova, ''Public Religions in the Modern World'', 3–17.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این تحول زمینهٔ مهمی برای ظهور بحث‌های پساسکولار فراهم کرد.<br /> <br /> == پیتر برگر و بازنگری نظریهٔ سکولاریزاسیون ==<br /> <br /> [[پیتر برگر]] از جامعه‌شناسان برجسته‌ای بود که در آثار اولیهٔ خود از نظریهٔ سکولاریزاسیون دفاع کرده بود، اما بعدها برخی پیش‌بینی‌های پیشین خود را مورد تجدیدنظر قرار داد.<br /> <br /> او در کتاب ''The Desecularization of the World'' استدلال کرد که جهان معاصر، با برخی استثناها، آن‌گونه که بعضی نظریه‌های مدرنیزاسیون پیش‌بینی می‌کردند به جهانی کاملاً سکولار تبدیل نشده است.&lt;ref&gt;Peter L. Berger, ed., ''The Desecularization of the World: Resurgent Religion and World Politics'' (Washington, D.C.: Ethics and Public Policy Center; Grand Rapids: Eerdmans, 1999).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> با این حال، مفهوم «واسکولاریزاسیون» یا ''desecularization'' با پساسکولاریسم یکسان نیست. اولی می‌تواند به افزایش مجدد حضور دین اشاره داشته باشد، در حالی که پساسکولاریسم بیشتر به بازاندیشی در رابطهٔ دین و جامعهٔ سکولار مربوط است.<br /> <br /> == خوزه کازانووا و ادیان عمومی ==<br /> <br /> [[خوزه کازانووا]] نقش مهمی در بازنگری جامعه‌شناختی نظریهٔ سکولاریزاسیون داشته است.<br /> <br /> کتاب ''Public Religions in the Modern World'' او که در سال ۱۹۹۴ منتشر شد، این تصور را مورد بررسی قرار داد که مدرنیته الزاماً دین را به حوزهٔ خصوصی محدود می‌کند.<br /> <br /> کازانووا نشان داد که ادیان می‌توانند در جامعهٔ مدنی و مباحث عمومی حضور داشته باشند و دربارهٔ مسائل اخلاقی، سیاسی و اجتماعی مداخله کنند، بدون آنکه لزوماً خواهان کنترل مستقیم دولت باشند.&lt;ref&gt;José Casanova, ''Public Religions in the Modern World'' (Chicago: University of Chicago Press, 1994).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> او بعدها نیز بر ضرورت تمایز میان «سکولار»، «سکولاریسم» و «سکولاریزاسیون» تأکید کرد و نسبت به تبدیل تجربهٔ تاریخی خاص اروپای غربی به الگویی جهان‌شمول هشدار داد.&lt;ref&gt;José Casanova, “The Secular, Secularizations, Secularisms,” in Craig Calhoun, Mark Juergensmeyer, and Jonathan VanAntwerpen, eds., ''Rethinking Secularism'' (New York: Oxford University Press, 2011), 54–74.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == یورگن هابرماس ==<br /> <br /> [[یورگن هابرماس]] یکی از مهم‌ترین نظریه‌پردازان مفهوم جامعهٔ پساسکولار است.<br /> <br /> هابرماس بخش بزرگی از فلسفهٔ خود را بر عقلانیت ارتباطی، [[حوزه عمومی]]، دموکراسی گفت‌وگویی و امکان دستیابی شهروندان به تفاهم از طریق استدلال بنا کرده است.<br /> <br /> در آثار متأخر او، مسئلهٔ دین جایگاهی برجسته‌تر یافت.<br /> <br /> هابرماس با مشاهدهٔ تداوم دین در جوامع مدرن به این نتیجه رسید که شهروندان سکولار نمی‌توانند صرفاً انتظار داشته باشند که دین در روند مدرنیزاسیون ناپدید شود.<br /> <br /> از نظر او، جامعهٔ پساسکولار باید حضور پایدار جوامع دینی را جدی بگیرد و رابطهٔ شهروندان دینی و غیردینی را بر پایهٔ احترام و یادگیری متقابل بازسازی کند.&lt;ref&gt;Jürgen Habermas, “Religion in the Public Sphere,” 1–25.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == جامعهٔ پساسکولار ==<br /> <br /> هابرماس اصطلاح «جامعهٔ پساسکولار» را عمدتاً دربارهٔ جوامعی به کار می‌برد که پیش‌تر سکولاریزاسیون گسترده‌ای را تجربه کرده‌اند، اما اکنون نسبت به تداوم حضور دین آگاهی تازه‌ای پیدا کرده‌اند.<br /> <br /> بنابراین نمی‌توان هر جامعهٔ مذهبی را جامعه‌ای پساسکولار نامید.<br /> <br /> «پسا» در اینجا مستلزم تجربهٔ پیشین سکولاریزاسیون و سپس بازاندیشی در انتظارات ناشی از آن است.<br /> <br /> این نکته اهمیت دارد، زیرا پساسکولاریسم نظریه‌ای دربارهٔ «بازگشت جامعه به دین» نیست؛ بلکه دربارهٔ تغییر رابطهٔ خودآگاهی سکولار با حضور پایدار دین است.&lt;ref&gt;Jürgen Habermas, “Notes on a Post-Secular Society,” 2008.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == دین در حوزهٔ عمومی ==<br /> <br /> یکی از مهم‌ترین مسائل پساسکولاریسم جایگاه دین در [[حوزه عمومی]] است.<br /> <br /> در برخی برداشت‌های سخت‌گیرانه از سکولاریسم، استدلال دینی باید از گفت‌وگوی سیاسی عمومی کنار گذاشته شود یا کاملاً به زبان غیردینی تبدیل گردد.<br /> <br /> هابرماس موضع پیچیده‌تری اتخاذ می‌کند.<br /> <br /> او معتقد است شهروندان دینی باید بتوانند در حوزهٔ عمومی غیررسمی، مانند رسانه‌ها، انجمن‌ها و مباحث جامعهٔ مدنی، دیدگاه‌های خود را با زبان دینی بیان کنند.&lt;ref&gt;Jürgen Habermas, “Religion in the Public Sphere,” 6–10.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در عین حال، تصمیم‌های الزام‌آور نهادهای رسمی دولت باید به دلایلی متکی باشند که برای همهٔ شهروندان مستقل از وابستگی دینی آنان قابل بررسی باشند.<br /> <br /> == شرط ترجمه ==<br /> <br /> یکی از مفاهیم مهم نظریهٔ هابرماس دربارهٔ دین در حوزهٔ عمومی «ترجمه» است.<br /> <br /> بر اساس این دیدگاه، سنت‌های دینی ممکن است حامل بینش‌های اخلاقی و معنایی باشند که برای جامعهٔ گسترده‌تر نیز اهمیت داشته باشند.<br /> <br /> اما برای آنکه این بینش‌ها بتوانند در تصمیم‌گیری رسمی یک دولت دموکراتیک نقش داشته باشند، باید محتوای آنها به زبانی عمومی و قابل فهم برای شهروندانی با جهان‌بینی‌های متفاوت ترجمه شود.&lt;ref&gt;Jürgen Habermas, “Religion in the Public Sphere,” 10–15.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برای نمونه، یک مطالبهٔ اخلاقی ممکن است از یک آموزهٔ دینی سرچشمه گرفته باشد، اما در فرایند قانون‌گذاری باید بتوان دربارهٔ آن با دلایلی بحث کرد که پذیرش یک ایمان خاص شرط فهم یا ارزیابی آنها نباشد.<br /> <br /> == مسئولیت شهروندان دینی ==<br /> <br /> در الگوی هابرماس، شهروندان دینی باید واقعیت تکثر دینی و جهان‌بینی را بپذیرند.<br /> <br /> آنان نمی‌توانند انتظار داشته باشند که قوانین عمومی صرفاً بر اساس آموزه‌های خاص ایمان آنان برای همهٔ شهروندان الزام‌آور شود.<br /> <br /> همچنین باید استقلال علوم جدید و اصول دولت مشروطهٔ دموکراتیک را بپذیرند.<br /> <br /> از این منظر، مشارکت دینی در جامعهٔ پساسکولار با پذیرش [[پلورالیسم]] و برابری حقوقی شهروندان همراه است.<br /> <br /> == مسئولیت شهروندان سکولار ==<br /> <br /> هابرماس مسئولیت گفت‌وگو را تنها بر دوش شهروندان دینی قرار نمی‌دهد.<br /> <br /> از دیدگاه او، شهروندان سکولار نیز نباید از ابتدا فرض کنند که سخن دینی ذاتاً غیرعقلانی یا فاقد هرگونه محتوای شناختی و اخلاقی است.<br /> <br /> آنان باید امکان وجود محتوای قابل ترجمه در سنت‌های دینی را باز نگه دارند.<br /> <br /> این «یادگیری متقابل» یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های مفهوم هابرماسی پساسکولاریسم است.&lt;ref&gt;Jürgen Habermas, “Religion in the Public Sphere,” 14–18.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نتیجه، سازگاری با جامعهٔ متکثر وظیفه‌ای یک‌طرفه برای مؤمنان نیست.<br /> <br /> == یادگیری متقابل ==<br /> <br /> مفهوم «یادگیری متقابل» در مرکز برداشت هابرماس از جامعهٔ پساسکولار قرار دارد.<br /> <br /> شهروندان دینی باید خود را با تکثر، آزادی وجدان و استقلال دولت دموکراتیک سازگار کنند؛ شهروندان سکولار نیز باید بپذیرند که مدرنیته لزوماً همهٔ منابع معنایی دینی را بی‌اعتبار نکرده است.<br /> <br /> در این دیدگاه، جامعهٔ پساسکولار عرصهٔ پیروزی دین بر سکولاریسم یا سکولاریسم بر دین نیست.<br /> <br /> بلکه عرصهٔ همزیستی و گفت‌وگوی جهان‌بینی‌های متفاوت در چارچوب قواعد مشترک دموکراتیک است.<br /> <br /> == عقل عمومی ==<br /> <br /> بحث پساسکولاریسم با مفهوم «عقل عمومی» نیز ارتباط دارد.<br /> <br /> [[جان رالز]] در فلسفهٔ سیاسی خود دربارهٔ نوع دلایلی بحث کرد که شهروندان هنگام تصمیم‌گیری دربارهٔ مسائل اساسی سیاسی باید بتوانند به یکدیگر ارائه کنند.<br /> <br /> هابرماس در گفت‌وگو با این سنت، میان حوزهٔ عمومی غیررسمی و نهادهای رسمی دولت تمایز بیشتری قائل شد.<br /> <br /> به نظر او، نمی‌توان از شهروندان دینی خواست پیش از ورود به حوزهٔ عمومی همهٔ استدلال‌های خود را از زبان دینی تهی کنند؛ اما در سطح نهادهای رسمی، قوانین باید بتوانند با دلایل عمومی توجیه شوند.&lt;ref&gt;Jürgen Habermas, “Religion in the Public Sphere,” 1–25; John Rawls, “The Idea of Public Reason Revisited,” ''University of Chicago Law Review'' 64, no. 3 (1997): 765–807.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == دولت پساسکولار؟ ==<br /> <br /> اصطلاح «جامعهٔ پساسکولار» را نباید لزوماً به «دولت پساسکولار» تبدیل کرد.<br /> <br /> در نظریهٔ هابرماس، دولت دموکراتیک همچنان باید نسبت به جهان‌بینی‌های مختلف بی‌طرف باقی بماند.<br /> <br /> قانون نمی‌تواند صرفاً به دلیل مقدس‌بودن یک آموزه برای پیروان یک دین بر همهٔ شهروندان تحمیل شود.<br /> <br /> بنابراین جامعه ممکن است از نظر فرهنگی و اجتماعی پساسکولار توصیف شود، در حالی که دولت همچنان از اصول سکولار، آزادی مذهب، آزادی بی‌دینی و برابری حقوقی شهروندان پیروی می‌کند.<br /> <br /> == پساسکولاریسم و دموکراسی ==<br /> <br /> [[دموکراسی]] یکی از زمینه‌های اصلی بحث پساسکولار است.<br /> <br /> جوامع دموکراتیک معاصر معمولاً از افرادی با باورهای دینی و غیردینی گوناگون تشکیل شده‌اند. مسئله این است که چگونه می‌توان مشارکت همهٔ این شهروندان را تضمین کرد، بدون آنکه یک جهان‌بینی خاص بر دیگران تحمیل شود.<br /> <br /> پساسکولاریسم هابرماسی می‌کوشد میان دو اصل تعادل برقرار کند: حق شهروندان دینی برای مشارکت کامل در حوزهٔ عمومی و ضرورت توجیه عمومی قوانین الزام‌آور.<br /> <br /> در این معنا، پساسکولاریسم بخشی از بحث گسترده‌تر دربارهٔ [[دموکراسی deliberative|دموکراسی گفت‌وگویی]]، شهروندی و تکثر است.<br /> <br /> == پساسکولاریسم و آزادی دین ==<br /> <br /> جامعهٔ پساسکولار مستلزم به‌رسمیت‌شناختن [[آزادی دین]] و آزادی وجدان است.<br /> <br /> آزادی دین شامل حق داشتن، تغییر یا ترک باور دینی و حق عمل به آن در محدودهٔ حقوق دیگران و قوانین عمومی است.<br /> <br /> از سوی دیگر، آزادی وجدان شامل حق شهروندان غیردینی نیز می‌شود.<br /> <br /> بنابراین پساسکولاریسم در معنای دموکراتیک آن نمی‌تواند به اعطای امتیاز سیاسی انحصاری به یک دین یا نهاد مذهبی فروکاسته شود.<br /> <br /> برابری شهروندان مستقل از باور دینی یا غیردینی آنان، پیش‌فرض اساسی این الگو است.<br /> <br /> == پساسکولاریسم و پلورالیسم ==<br /> <br /> [[پلورالیسم]] یا کثرت‌گرایی یکی از زمینه‌های مهم ظهور بحث پساسکولار است.<br /> <br /> جوامع مدرن اغلب شامل ادیان متعدد، مذاهب مختلف، افراد بی‌دین، خداناباور، ندانم‌گرا و پیروان جهان‌بینی‌های فلسفی گوناگون‌اند.<br /> <br /> این تکثر مسئلهٔ مشروعیت سیاسی را پیچیده می‌کند.<br /> <br /> اگر شهروندان دربارهٔ منشأ اخلاق، ماهیت انسان، معنای زندگی و امر مقدس اختلاف بنیادی داشته باشند، دولت چگونه می‌تواند قوانینی وضع کند که برای همه مشروع تلقی شوند؟<br /> <br /> پاسخ پساسکولار هابرماس بر گفت‌وگو، ترجمه و دستیابی به دلایل عمومی استوار است.<br /> <br /> == مهاجرت و جامعهٔ پساسکولار ==<br /> <br /> مهاجرت یکی از عواملی است که بحث پساسکولاریسم را در اروپا برجسته کرد.<br /> <br /> ورود جمعیت‌هایی با سنت‌های دینی متفاوت، به‌ویژه مسلمانان، پرسش‌های تازه‌ای دربارهٔ آزادی مذهب، پوشش دینی، آموزش، ساخت مسجد، مناسک مذهبی و جایگاه دین در فضای عمومی ایجاد کرد.<br /> <br /> هابرماس این تحولات را یکی از عواملی می‌داند که جوامع اروپایی را وادار کرده است دربارهٔ رابطهٔ میان هویت سکولار و تکثر دینی بازاندیشی کنند.&lt;ref&gt;Jürgen Habermas, “Notes on a Post-Secular Society,” 2008.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این مسئله همچنین نشان می‌دهد که بحث پساسکولار با موضوعاتی مانند مهاجرت، چندفرهنگ‌گرایی و شهروندی پیوند خورده است.<br /> <br /> == اروپا و پساسکولاریسم ==<br /> <br /> اروپای غربی جایگاه ویژه‌ای در نظریهٔ سکولاریزاسیون داشته است.<br /> <br /> در بسیاری از کشورهای اروپایی، مشارکت منظم دینی و نفوذ اجتماعی کلیساها در سدهٔ بیستم کاهش یافت. با این حال، دین از حوزهٔ عمومی کاملاً ناپدید نشد.<br /> <br /> مباحث مربوط به اسلام، مهاجرت، آموزش دینی، نمادهای مذهبی، اخلاق زیستی و نقش کلیساها نشان دادند که دین همچنان بخشی از مباحث عمومی اروپا است.<br /> <br /> خوزه کازانووا استدلال کرده است که تجربهٔ تاریخی سکولاریزاسیون اروپای غربی را نباید بدون بررسی تطبیقی به الگوی عمومی جهان تبدیل کرد.&lt;ref&gt;José Casanova, “Rethinking Secularization: A Global Comparative Perspective,” ''The Hedgehog Review'' 8, nos. 1–2 (2006): 7–22.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ایالات متحده آمریکا ==<br /> <br /> [[ایالات متحده آمریکا]] نمونه‌ای مهم برای نقد رابطهٔ ساده میان مدرنیته و کاهش دین بوده است.<br /> <br /> این کشور از نظر توسعهٔ اقتصادی، علمی و فناوری یکی از جوامع مدرن جهان است، اما دین برای دوره‌های طولانی حضور اجتماعی و سیاسی قابل توجهی در آن داشته است.<br /> <br /> این تجربه یکی از دلایلی بود که برخی جامعه‌شناسان را به بازنگری در این فرض سوق داد که مدرنیزاسیون در همهٔ جوامع باید همان مسیر سکولاریزاسیون اروپای غربی را طی کند.<br /> <br /> با این حال، حضور عمومی دین در آمریکا نیز در دوره‌ها و گروه‌های مختلف تغییر کرده و نباید به‌عنوان الگویی ثابت یا همگن در نظر گرفته شود.<br /> <br /> == مدرنیته‌های چندگانه ==<br /> <br /> بحث پساسکولاریسم با نظریهٔ «مدرنیته‌های چندگانه» نیز ارتباط دارد.<br /> <br /> بر اساس این رویکرد، مدرنیته یک مسیر تاریخی واحد ندارد و جوامع مختلف می‌توانند اشکال متفاوتی از رابطهٔ دین، دولت، اقتصاد و فرهنگ را تجربه کنند.<br /> <br /> در نتیجه، الگوی اروپای غربی که در آن کاهش نفوذ نهادی کلیسا با مدرنیزاسیون همراه شد، الزاماً در همهٔ نقاط جهان تکرار نمی‌شود.<br /> <br /> کازانووا در مطالعات تطبیقی خود بر ضرورت بررسی مسیرهای گوناگون سکولاریزاسیون و تکثر دینی تأکید کرده است.&lt;ref&gt;José Casanova, “Rethinking Secularization: A Global Comparative Perspective,” 7–22.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == چارلز تیلور و عصر سکولار ==<br /> <br /> [[چارلز تیلور]] در کتاب ''A Secular Age'' رویکرد متفاوتی به مسئلهٔ سکولارشدن ارائه می‌کند.<br /> <br /> او تنها به کاهش حضور نهادهای دینی نمی‌پردازد، بلکه می‌پرسد شرایط باور در جهان مدرن چگونه تغییر کرده است.<br /> <br /> از دیدگاه تیلور، ویژگی مهم عصر سکولار این نیست که همهٔ انسان‌ها بی‌دین شده‌اند، بلکه ایمان دینی دیگر تنها امکان بدیهی و بی‌رقیب نیست. باور دینی اکنون در کنار گزینه‌های متعدد دینی و غیردینی قرار گرفته است.&lt;ref&gt;Charles Taylor, ''A Secular Age'' (Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press, 2007), 1–22.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این تحلیل با بحث پساسکولار پیوند دارد، زیرا هر دو بر همزیستی گزینه‌های گوناگون معنایی در جامعهٔ مدرن تأکید می‌کنند.<br /> <br /> == دین و منابع اخلاقی ==<br /> <br /> یکی از پرسش‌های مهم در فلسفهٔ پساسکولار این است که آیا سنت‌های دینی می‌توانند همچنان منابعی برای اندیشهٔ اخلاقی در جامعهٔ مدرن فراهم کنند.<br /> <br /> هابرماس معتقد است فلسفهٔ سکولار نباید امکان وجود محتوای اخلاقی و معنایی در زبان دینی را از پیش رد کند.<br /> <br /> مفاهیمی مانند کرامت انسان، مسئولیت، عدالت، بخشش و همبستگی در طول تاریخ در سنت‌های دینی نیز صورت‌بندی شده‌اند و ممکن است در گفت‌وگوی عمومی بازتفسیر شوند.<br /> <br /> با این حال، استفادهٔ سیاسی از چنین مفاهیمی در دولت دموکراتیک مستلزم امکان ترجمه و توجیه عمومی آنها است.<br /> <br /> == دین عمومی ==<br /> <br /> مفهوم «دین عمومی» به حضور دین در مباحث جامعهٔ مدنی و مسائل عمومی اشاره دارد.<br /> <br /> کازانووا نشان داد که خصوصی‌شدن کامل دین پیامد ضروری مدرنیته نیست.<br /> <br /> جنبش‌های دینی ممکن است در دفاع از حقوق بشر، عدالت اجتماعی، صلح، مسائل اخلاقی یا مطالبات سیاسی وارد حوزهٔ عمومی شوند.&lt;ref&gt;José Casanova, ''Public Religions in the Modern World'', 211–234.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اما حضور عمومی دین را باید از سلطهٔ نهادی دین بر دولت متمایز کرد.<br /> <br /> این تمایز برای فهم پساسکولاریسم اهمیت اساسی دارد.<br /> <br /> == پساسکولاریسم و جامعهٔ مدنی ==<br /> <br /> [[جامعه مدنی]] یکی از فضاهای اصلی حضور مشروع گروه‌های دینی در نظریهٔ پساسکولار است.<br /> <br /> انجمن‌ها، سازمان‌های خیریه، اجتماعات مذهبی، رسانه‌ها، دانشگاه‌ها و جنبش‌های اجتماعی می‌توانند در مباحث عمومی مشارکت کنند.<br /> <br /> در یک جامعهٔ متکثر، گروه‌های دینی همانند دیگر گروه‌های مدنی حق دارند دیدگاه‌های خود را بیان کنند، مشروط بر آنکه حقوق برابر دیگران و قواعد دموکراتیک را به رسمیت بشناسند.<br /> <br /> کازانووا بر این امکان تأکید کرده است که دین در جامعهٔ مدنی حضور عمومی داشته باشد بدون آنکه به امتیاز حقوقی انحصاری برای نهادهای مذهبی تبدیل شود.&lt;ref&gt;José Casanova, “Public Religions Revisited,” in Hent de Vries, ed., ''Religion: Beyond a Concept'' (New York: Fordham University Press, 2008).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پساسکولاریسم و حقوق بشر ==<br /> <br /> رابطهٔ دین و [[حقوق بشر]] یکی از مسائل مهم در جوامع پساسکولار است.<br /> <br /> سنت‌های دینی می‌توانند در حمایت یا نقد برداشت‌های مختلف از حقوق بشر وارد گفت‌وگوی عمومی شوند، اما در دولت دموکراتیک حقوق شهروندی نباید به تعلق مذهبی وابسته باشد.<br /> <br /> آزادی دین، آزادی تغییر دین یا عقیده، آزادی بیان و برابری حقوقی افراد از اصولی هستند که امکان همزیستی جهان‌بینی‌های مختلف را فراهم می‌کنند.<br /> <br /> در این چارچوب، پساسکولاریسم نمی‌تواند به معنای اعطای حق وتو به نهادهای مذهبی بر حقوق عمومی شهروندان باشد.<br /> <br /> == پساسکولاریسم و زنان ==<br /> <br /> جایگاه زنان یکی از حوزه‌هایی است که تنش میان آزادی دینی، سنت، برابری حقوقی و استقلال فردی را آشکار می‌کند.<br /> <br /> برخی مناقشات دربارهٔ پوشش مذهبی، قوانین خانواده، آموزش و نقش‌های جنسیتی در همین چارچوب شکل گرفته‌اند.<br /> <br /> دیدگاه پساسکولار دموکراتیک باید بتواند هم آزادی زنان برای داشتن و ابراز باور دینی را به رسمیت بشناسد و هم اصل برابری حقوقی و آزادی آنان از اجبار را حفظ کند.<br /> <br /> به همین دلیل، حضور دین در حوزهٔ عمومی نمی‌تواند به معنای مصونیت آموزه‌ها یا نهادهای مذهبی از نقد عمومی باشد.<br /> <br /> == پساسکولاریسم و علم ==<br /> <br /> پساسکولاریسم به معنای کنارگذاشتن [[علم]] یا بازگرداندن اقتدار دینی بر دانش علمی نیست.<br /> <br /> یکی از پیش‌فرض‌های جامعهٔ مدرن، استقلال روش‌شناختی علم از اقتدار سیاسی و مذهبی است.<br /> <br /> بحث پساسکولار بیشتر دربارهٔ حدود معنا، اخلاق و زندگی عمومی است تا جایگزینی توضیح علمی با توضیح دینی.<br /> <br /> هابرماس نیز از جوامع دینی انتظار دارد استقلال معرفتی علوم مدرن را بپذیرند.&lt;ref&gt;Jürgen Habermas, ''Between Naturalism and Religion: Philosophical Essays'', trans. Ciaran Cronin (Cambridge: Polity, 2008).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پساسکولاریسم و بنیادگرایی ==<br /> <br /> پساسکولاریسم را نباید با [[بنیادگرایی دینی]] یکسان دانست.<br /> <br /> بنیادگرایی ممکن است در برخی صورت‌های خود خواهان برتری یک حقیقت دینی و محدودکردن تکثر باشد، در حالی که نظریهٔ پساسکولار هابرماس بر پذیرش تکثر و برابری شهروندان استوار است.<br /> <br /> در جامعهٔ پساسکولار، هیچ گروه دینی یا غیردینی نمی‌تواند صرفاً بر اساس ادعای برخورداری از حقیقت نهایی، حق سیاسی بیشتری از دیگران مطالبه کند.<br /> <br /> به همین دلیل، پساسکولاریسم در معنای دموکراتیک آن هم با انحصارگرایی دینی و هم با حذف پیشینی صداهای دینی از حوزهٔ عمومی فاصله دارد.<br /> <br /> == پساسکولاریسم و حکومت دینی ==<br /> <br /> یکی از سوءبرداشت‌های رایج دربارهٔ پساسکولاریسم، تصور آن به‌عنوان نظریه‌ای برای احیای حکومت دینی است.<br /> <br /> این برداشت با مفهوم هابرماسی جامعهٔ پساسکولار سازگار نیست.<br /> <br /> در یک [[تئوکراسی]]، اقتدار سیاسی ممکن است مشروعیت خود را مستقیماً از یک آموزه یا نهاد دینی بگیرد. در مقابل، در الگوی پساسکولار دموکراتیک، مشروعیت قوانین از فرایند دموکراتیک و دلایلی ناشی می‌شود که همهٔ شهروندان بتوانند در مقام شهروند دربارهٔ آنها بحث کنند.<br /> <br /> بنابراین پذیرش دین در حوزهٔ عمومی با واگذاری حاکمیت سیاسی به نهاد مذهبی تفاوت بنیادی دارد.<br /> <br /> == پساسکولاریسم و اسلام ==<br /> <br /> بحث پساسکولاریسم در مطالعات مربوط به جوامع مسلمان نیز مورد توجه قرار گرفته است.<br /> <br /> رابطهٔ اسلام با دولت، قانون، جامعهٔ مدنی و مدرنیته در کشورهای مختلف مسیرهای تاریخی متفاوتی داشته است و نمی‌توان تجربهٔ یک کشور را به همهٔ جوامع مسلمان تعمیم داد.<br /> <br /> در برخی جوامع، دولت سیاست‌های سکولارسازی از بالا اجرا کرده است؛ در برخی دیگر نهادهای دینی حضور عمومی گسترده‌ای داشته‌اند؛ و در مواردی نیز جنبش‌های سیاسی دینی برای به‌دست‌گرفتن قدرت دولتی فعالیت کرده‌اند.<br /> <br /> رویکرد پساسکولار می‌تواند چارچوبی برای بررسی این پرسش فراهم کند که چگونه شهروندان دینی و غیردینی می‌توانند در یک نظام متکثر و دارای حقوق برابر در کنار یکدیگر مشارکت کنند، بدون آنکه دولت در انحصار یک جهان‌بینی قرار گیرد.<br /> <br /> == انقلاب ایران و بازاندیشی در نظریهٔ سکولاریزاسیون ==<br /> <br /> [[انقلاب ۱۳۵۷ ایران]] یکی از رویدادهایی بود که توجه پژوهشگران علوم اجتماعی را به توان بسیج سیاسی دین در جهان مدرن جلب کرد.<br /> <br /> این انقلاب در زمانی رخ داد که برخی روایت‌های مدرنیزاسیون انتظار داشتند توسعهٔ اقتصادی و اجتماعی به کاهش نقش سیاسی دین بینجامد. برآمدن یک جنبش انقلابی با رهبری و گفتمان مذهبی نشان داد که رابطهٔ مدرنیزاسیون و دین پیچیده‌تر از یک مسیر خطی به سوی خصوصی‌شدن دین است.<br /> <br /> خوزه کازانووا در بازنگری‌های خود دربارهٔ سکولاریزاسیون، ظهور نیروهای دینی در اواخر دههٔ ۱۹۷۰، از جمله انقلاب ایران، را در شمار تحولاتی قرار داده است که توجه او را به بازگشت دین به عرصهٔ عمومی جلب کردند.&lt;ref&gt;José Casanova, “From Modernization to Secularization to Globalization: An Autobiographical Self-Reflection,” ''Religion and Society: Advances in Research'' 2 (2011): 25–36.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> با این حال، انقلاب ایران و تأسیس جمهوری اسلامی را نباید نمونهٔ مستقیم «جامعهٔ پساسکولار» در معنای هابرماسی دانست؛ زیرا مفهوم هابرماس بر همزیستی برابر شهروندان دینی و غیردینی در چارچوب دولت دموکراتیک و بی‌طرف نسبت به جهان‌بینی‌ها متمرکز است، نه بر استقرار اقتدار سیاسی دینی.<br /> <br /> == ایران و مسئلهٔ دین و امر سکولار ==<br /> <br /> تجربهٔ معاصر ایران نمونه‌ای پیچیده برای مطالعهٔ رابطهٔ دین، دولت و جامعه است.<br /> <br /> در دورهٔ پهلوی، برخی فرایندهای نوسازی و تمایز نهادی از دین از بالا هدایت شدند، اما این تحولات را نمی‌توان با سکولاریسم دموکراتیک یا جدایی کامل دین و دولت یکسان دانست.<br /> <br /> پس از انقلاب ۱۳۵۷، ساختار سیاسی جدید بر [[ولایت فقیه]] و نقش نهادی روحانیت شیعه در بخش‌هایی از ساختار حکومت استوار شد.<br /> <br /> در چنین زمینه‌ای، کاربرد مفهوم پساسکولاریسم دربارهٔ ایران نیازمند احتیاط تحلیلی است. «پساسکولار» در معنای هابرماسی مستلزم آن نیست که جامعه پس از یک دورهٔ سکولار دوباره تحت اقتدار دینی قرار گیرد؛ بلکه به یادگیری متقابل میان شهروندان دینی و سکولار در یک چارچوب سیاسی مشترک اشاره دارد.<br /> <br /> از این رو، بحث دربارهٔ آیندهٔ رابطهٔ دین و سیاست در ایران را باید از بحث دربارهٔ حکومت دینی، سکولاریسم، سکولاریزاسیون اجتماعی و پساسکولاریسم مفهومی تفکیک کرد.<br /> <br /> == پساسکولاریسم و روشنفکری دینی ==<br /> <br /> برخی مباحث مطرح‌شده در [[روشنفکری دینی]] معاصر ایران با پرسش‌های پساسکولار هم‌پوشانی دارند، هرچند این دو سنت یکسان نیستند.<br /> <br /> بحث دربارهٔ امکان سازگاری ایمان دینی با دموکراسی، حقوق بشر، آزادی وجدان و تکثر از موضوعات مورد توجه شماری از روشنفکران دینی بوده است.<br /> <br /> برای نمونه، [[عبدالکریم سروش]] دربارهٔ تمایز دین و معرفت دینی، تکثر فهم دینی و رابطهٔ دین و حکومت بحث کرده است.<br /> <br /> این مباحث از زمینهٔ تاریخی و فکری متفاوتی نسبت به نظریهٔ هابرماس برخاسته‌اند، اما می‌توان آنها را در مطالعات تطبیقی رابطهٔ دین و مدرنیته مورد بررسی قرار داد.&lt;ref&gt;Afshin Matin-asgari, “Abdolkarim Sorush and the Secularization of Islamic Thought in Iran,” ''Iranian Studies'' 30, nos. 1–2 (1997): 95–115.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پساسکولاریسم و جهانی‌شدن ==<br /> <br /> [[جهانی‌شدن]] نیز به گسترش بحث پساسکولار کمک کرده است.<br /> <br /> مهاجرت، ارتباطات جهانی و شبکه‌های فراملی موجب شده‌اند سنت‌های دینی و غیردینی بیش از گذشته با یکدیگر مواجه شوند.<br /> <br /> ادیان نیز دیگر الزاماً در مرزهای یک دولت ملی محدود نیستند. اجتماعات مذهبی می‌توانند شبکه‌های فراملی ایجاد کنند و در مباحث جهانی دربارهٔ حقوق بشر، مهاجرت، محیط زیست، جنگ و عدالت اجتماعی مشارکت داشته باشند.<br /> <br /> کازانووا در آثار متأخر خود بر ارتباط میان جهانی‌شدن، تکثر دینی و ضرورت بازاندیشی در الگوهای اروپامحور سکولاریزاسیون تأکید کرده است.&lt;ref&gt;José Casanova, “Global Religious and Secular Dynamics: The Modern System of Classification,” ''Brill Research Perspectives in Religion and Politics'' 1, no. 1 (2019): 1–74.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نقد مفهوم پساسکولاریسم ==<br /> <br /> مفهوم پساسکولاریسم با انتقادهای متعددی روبه‌رو شده است.<br /> <br /> یکی از مهم‌ترین انتقادها به پیشوند «پسا» مربوط می‌شود. منتقدان می‌پرسند اگر جوامع مدرن هرگز به‌طور کامل سکولار نشده‌اند، چگونه می‌توان از مرحلهٔ «پس از سکولار» سخن گفت؟<br /> <br /> برخی نیز معتقدند این مفهوم بیش از اندازه بر تجربهٔ اروپای غربی متمرکز است. بسیاری از جوامع جهان هرگز همان فرایند کاهش سازمان‌یافتهٔ دین را که در بخش‌هایی از اروپا رخ داد تجربه نکرده‌اند.<br /> <br /> در نتیجه، کاربرد اصطلاح «پساسکولار» برای این جوامع ممکن است نوعی تاریخ‌نگاری اروپامحور را بازتولید کند.<br /> <br /> == نقد شرط ترجمه ==<br /> <br /> یکی دیگر از بحث‌های انتقادی دربارهٔ نظریهٔ هابرماس به «شرط ترجمه» مربوط است.<br /> <br /> برخی منتقدان پرسیده‌اند که چه کسی تعیین می‌کند کدام بخش از زبان دینی قابل ترجمه است و چه نوع استدلالی به اندازهٔ کافی «عمومی» محسوب می‌شود.<br /> <br /> [[کریستینا لافونت]] در بررسی نظریهٔ هابرماس دربارهٔ دین در حوزهٔ عمومی به مشکلات مربوط به تقسیم وظایف شناختی میان شهروندان دینی و سکولار و شرایط مشارکت در گفت‌وگوی دموکراتیک پرداخته است.&lt;ref&gt;Cristina Lafont, “Religion in the Public Sphere: Remarks on Habermas’s Conception of Public Deliberation in Postsecular Societies,” ''Constellations'' 14, no. 2 (2007): 239–259.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این بحث نشان می‌دهد که تعیین مرز میان استدلال دینی و دلیل عمومی خود مسئله‌ای فلسفی و سیاسی است.<br /> <br /> == نقد اروپامحوری ==<br /> <br /> یکی از نقدهای مهم نظریه‌های سکولاریزاسیون و پساسکولاریسم، اروپامحوری آنها است.<br /> <br /> اگر تجربهٔ اروپای غربی معیار قرار گیرد، ممکن است مسیرهای متفاوت رابطهٔ دین و مدرنیته در آمریکای لاتین، آفریقا، آسیا و خاورمیانه نادیده گرفته شوند.<br /> <br /> کازانووا خود از جمله پژوهشگرانی است که بر ضرورت نگاه تطبیقی جهانی تأکید کرده و نشان داده است که مدرنیزاسیون در نقاط مختلف جهان با الگوهای متفاوت سکولاریزاسیون و تکثر دینی همراه بوده است.&lt;ref&gt;José Casanova, “Divergent Global Roads to Secularization and Religious Pluralism,” ''Social Compass'' 65, no. 2 (2018): 187–198.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این نقد موجب شده است که پژوهشگران از «سکولاریزاسیون‌ها» و مسیرهای متعدد مدرنیته سخن بگویند.<br /> <br /> == نقد از منظر سکولاریسم ==<br /> <br /> برخی مدافعان سکولاریسم نگران‌اند که تأکید بر حضور عمومی دین مرز میان دین و دولت را تضعیف کند.<br /> <br /> از این دیدگاه، اگر استدلال‌های مذهبی نقش گسترده‌ای در سیاست پیدا کنند، ممکن است حقوق اقلیت‌های دینی، بی‌دینان یا افراد مخالف آموزه‌های اکثریت مذهبی تحت فشار قرار گیرد.<br /> <br /> پاسخ نظریهٔ پساسکولار هابرماس این است که پذیرش مشارکت دینی در حوزهٔ عمومی به معنای واگذاری قدرت دولت به دین نیست.<br /> <br /> تفکیک میان حوزهٔ عمومی غیررسمی و نهادهای رسمی دولت دقیقاً برای حفظ همین مرز اهمیت دارد.<br /> <br /> == نقد از منظر دینی ==<br /> <br /> از سوی دیگر، برخی متفکران دینی ممکن است شرط ترجمهٔ استدلال‌های مذهبی به زبان عمومی را نوعی محدودیت بر مشارکت کامل مؤمنان بدانند.<br /> <br /> از این منظر، باور دینی برای مؤمن صرفاً یک ترجیح خصوصی نیست و ممکن است بنیاد درک او از عدالت و اخلاق باشد.<br /> <br /> بنابراین درخواست از فرد مؤمن برای جداکردن کامل هویت دینی از استدلال سیاسی می‌تواند دشوار یا حتی ناممکن باشد.<br /> <br /> هابرماس با اجازه‌دادن به استفاده از زبان دینی در حوزهٔ عمومی غیررسمی می‌کوشد بخشی از این مشکل را حل کند، اما بحث دربارهٔ حدود این راه‌حل ادامه دارد.<br /> <br /> == آیا جهان پساسکولار شده است؟ ==<br /> <br /> نمی‌توان با یک حکم کلی همهٔ جهان معاصر را «پساسکولار» نامید.<br /> <br /> در برخی جوامع، باور و مشارکت دینی کاهش چشمگیری یافته است؛ در برخی دیگر دین همچنان بخش مهمی از زندگی اجتماعی است و در برخی مناطق نیز جنبش‌های دینی حضور سیاسی قابل توجهی دارند.<br /> <br /> حتی در داخل یک کشور نیز ممکن است نسل‌ها، مناطق و گروه‌های اجتماعی مسیرهای متفاوتی طی کنند.<br /> <br /> از این رو، پژوهش‌های جدید بیشتر به تفاوت مسیرهای سکولاریزاسیون و رابطهٔ متغیر میان دین و امر سکولار توجه دارند.&lt;ref&gt;José Casanova, “Divergent Global Roads to Secularization and Religious Pluralism,” 187–198.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پساسکولاریسم در این معنا بیش از آنکه نام یک مرحلهٔ تاریخی اجتناب‌ناپذیر باشد، چارچوبی برای اندیشیدن دربارهٔ این پیچیدگی است.<br /> <br /> == سوءبرداشت‌های رایج ==<br /> <br /> یکی از سوءبرداشت‌های رایج این است که پساسکولاریسم به معنای پایان سکولاریسم است. چنین برداشتی با بسیاری از نظریه‌های اصلی این حوزه، به‌ویژه نظریهٔ هابرماس، سازگار نیست.<br /> <br /> سوءبرداشت دیگر آن است که پساسکولاریسم بازگشت جامعه به دین سنتی را پیش‌بینی می‌کند. در حالی که جامعهٔ پساسکولار می‌تواند همچنان دارای جمعیت بزرگی از افراد غیردینی باشد.<br /> <br /> همچنین پساسکولاریسم با حکومت دینی یکسان نیست. دولت می‌تواند سکولار باقی بماند و در عین حال جامعه‌ای متکثر از شهروندان دینی و غیردینی داشته باشد.<br /> <br /> در نهایت، پساسکولاریسم را نباید نظریه‌ای دربارهٔ شکست علم یا عقلانیت مدرن دانست. مسئلهٔ اصلی آن حدود برخی برداشت‌های انحصاری از عقل سکولار و نحوهٔ گفت‌وگوی جهان‌بینی‌های متفاوت در جامعهٔ مدرن است.<br /> <br /> == اهمیت مفهوم پساسکولاریسم ==<br /> <br /> اهمیت پساسکولاریسم در این است که یکی از فرض‌های تأثیرگذار نظریهٔ اجتماعی مدرن را مورد بازنگری قرار می‌دهد: این فرض که توسعهٔ مدرنیته سرانجام دین را از حوزهٔ عمومی خارج خواهد کرد.<br /> <br /> تجربهٔ تاریخی نشان داده است که رابطهٔ دین و مدرنیته پیچیده‌تر است. جوامع می‌توانند از نظر نهادی سکولار شوند، اما دین همچنان در زندگی افراد یا حوزهٔ عمومی حضور داشته باشد. در مقابل، حضور سیاسی دین نیز لزوماً به معنای افزایش باور دینی در همهٔ بخش‌های جامعه نیست.&lt;ref&gt;José Casanova, ''Public Religions in the Modern World'', 19–39.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پساسکولاریسم همچنین مسئله‌ای بنیادی برای دموکراسی‌های متکثر مطرح می‌کند: شهروندانی که دربارهٔ دین، خدا، اخلاق و معنای زندگی اختلاف‌های بنیادی دارند چگونه می‌توانند در یک نظام سیاسی مشترک زندگی کنند؟<br /> <br /> پاسخ هابرماسی بر حذف هیچ‌یک از دو سوی دینی یا سکولار استوار نیست. در این دیدگاه، شهروندان دینی باید تکثر و استقلال دولت دموکراتیک را بپذیرند و شهروندان سکولار نیز نباید امکان برخورداری سنت‌های دینی از محتوای اخلاقی و شناختی را از پیش منتفی بدانند.&lt;ref&gt;Jürgen Habermas, “Religion in the Public Sphere,” 1–25.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از این منظر، پساسکولاریسم را می‌توان نه بازگشت از مدرنیته و نه عبور از سکولاریسم به سوی حکومت دینی، بلکه تلاشی برای بازاندیشی در مناسبات دین و امر سکولار در جوامع متکثر دانست. پرسش مرکزی آن این نیست که «دین یا سکولاریسم کدام باید پیروز شود»، بلکه این است که شهروندان دارای جهان‌بینی‌های متفاوت چگونه می‌توانند با حفظ آزادی وجدان، برابری حقوقی و ساختار دموکراتیک در یک فضای عمومی مشترک مشارکت کنند.<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> <br /> * [[سکولاریسم]]<br /> * [[سکولاریزاسیون]]<br /> * [[مدرنیسم]]<br /> * [[مدرنیته]]<br /> * [[پست‌مدرنیسم]]<br /> * [[دین]]<br /> * [[فلسفه سیاسی]]<br /> * [[جامعه‌شناسی دین]]<br /> * [[دموکراسی]]<br /> * [[حاکمیت قانون]]<br /> * [[آزادی دین]]<br /> * [[آزادی بیان]]<br /> * [[حقوق بشر]]<br /> * [[پلورالیسم]]<br /> * [[جامعه مدنی]]<br /> * [[حوزه عمومی]]<br /> * [[عصر روشنگری]]<br /> * [[یورگن هابرماس]]<br /> * [[چارلز تیلور]]<br /> * [[پیتر برگر]]<br /> * [[خوزه کازانووا]]<br /> * [[جان رالز]]<br /> * [[انقلاب ۱۳۵۷ ایران]]<br /> * [[ولایت فقیه]]<br /> <br /> == منابع == <br /> &lt;references /&gt;<br /> <br /> [[رده:پساسکولاریسم]]<br /> [[رده:سکولاریسم]]<br /> [[رده:سکولاریزاسیون]]<br /> [[رده:جامعه‌شناسی دین]]<br /> [[رده:فلسفه سیاسی]]<br /> [[رده:علوم سیاسی]]<br /> [[رده:دین و سیاست]]<br /> [[رده:مفاهیم سیاسی]]<br /> [[رده:مدرنیته]]<br /> [[رده:دموکراسی]]<br /> {{DEFAULTSORT:پساسکولاریسم}}</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%AA%DB%8C&diff=93095 2026-09-20T19:37:41Z

<p>Alireza k h: /* جامعه‌شناسی، ایدئولوژی و اندیشهٔ سیاسی */</p> <hr /> <div>این صفحه، نقشهٔ موضوعی مقاله‌های پایه و حیاتی [[ایران‌پدیا]] است. مقاله‌ها بر اساس موضوع غالب، رابطهٔ معنایی و نقش آن‌ها در معماری محتوای دانشنامه طبقه‌بندی شده‌اند. این ساختار به کاربران و موتورهای جست‌وجو کمک می‌کند مسیر میان مقاله‌های مادر، زیرموضوع‌ها و مقاله‌های تخصصی را بهتر بشناسند.<br /> <br /> * پیوندهای قرمز، مقاله‌هایی هستند که هنوز ایجاد نشده‌اند؛ پیوندهای آبی به مقاله‌های موجود یا در حال تکمیل می‌رسند.<br /> * [[ایران‌پدیا:نوشتارهای برگزیده|نوشتارهای برگزیده]] با ({{FA-star}})، نوشتارهای عالی با ({{A-Class-icon}})، [[ایران‌پدیا:نوشتار خوب|نوشتارهای خوب]] با ({{GAicon}}) و نوشتارهای متوسط با ({{B-icon}}) مشخص شده‌اند.<br /> * برخی مقاله‌های چندموضوعی یا تکرارشده در فهرست مبدأ، برای حفظ تمام مدخل‌ها در این نسخه نیز نگه داشته شده‌اند.<br /> <br /> __TOC__<br /> <br /> == انقلاب‌ها، اعتراضات و جنبش‌های اعتراضی ==<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ مقاله‌های اصلی و رویدادها ===<br /> # [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]<br /> # [[خیزش دانشگاه‌ها در اسفند ۱۴۰۴]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ فهرست‌های استانی ===<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]<br /> # [[گالری شهیدان قیام ۱۴۰۴]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان تهران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کرمانشاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان لرستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان خوزستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان فارس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان گیلان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان مازندران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان سیستان و بلوچستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان البرز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان ایلام]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان قزوین]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان همدان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان مرکزی]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان آذربایجان شرقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان آذربایجان غربی]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان گلستان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان زنجان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان هرمزگان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کرمان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان یزد]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان قم]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان بوشهر]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان‌های خراسان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان اردبیل]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان چهارمحال و بختیاری]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در ٰاستان کهگیلویه و بویراحمد]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان سمنان]]<br /> # [[شهیدانی که محل شهادت آنها نامشخص است]]<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ (شماره۲)]]<br /> # [[کشتار در ملکشاهی ۱۴۰۴]]<br /> # [[حمله به بیمارستان خمینی ایلام]]<br /> # [[قطع اینترنت ایران در دی ۱۴۰۴]]<br /> # [[آتش‌نشان‌های شهید در اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ جان‌باختگان ===<br /> # [[داریوش انصاری بختیاروند]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسام خدایاری‌فرد]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[شایان اسدالهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا عظیم‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خداداد شیروانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وهاب موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی فلاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سجاد والامنش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد جلیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور مختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین بیاتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سروش سلیمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رسول کدیوریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا قنبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان بزرگی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرمحمد کوهکن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد نوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا امانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاها صفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احد ابراهیم‌پور عبدلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فارص (محسن) آقامحمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مقدسی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[لطیف کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مبین یعقوب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسیح جلیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد عیوضی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین مونسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل خالدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهمن فتاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکرم پیرگزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روبینا امینیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود ذات‌پرور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی امامی‌پور]]<br /> # [[منصوره حیدری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز منصوری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قاسم روستا]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین ربیعی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا مرادی‌عبدالوند]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مرادی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ولی‌دوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیاکو محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خالد ملایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی عزیزی جعفرآبادی]]<br /> # [[ابراهیم یوسفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روح‌الله ستاره مشتری]]<br /> # [[سامان نظری]]<br /> # [[محمدرضا گروهی]]<br /> # [[رضا رحمتی]]<br /> # [[مجتبی قربانی]]<br /> # [[فرهاد عیوضی دودرایی]]<br /> # [[مهدی سلحشور]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود موسوی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا کرمی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[علی کریمی باولکی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا صیدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بیات سبحانی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی قرباندوست]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی جهانبخش]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد غلامزاده نوشری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سونیا صالحی راد]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آرزو عابدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان علیزاده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم احمدپوریان]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسین میرزایی قلعه‌زنجیری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[برهان اسدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید صالحی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آرنیکا دباغ]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مرادی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین محمدزاده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل حیدری موصلو]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بهرامی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[نعیم عبداللهی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدین دولت‌خواه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی پرویزی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد گنجی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[یزدان افروغ]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزاد خیردار]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر فلاح]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سامان فتاحی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[شعله ستوده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا لشکری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا سمیع‌پور]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی لواسانی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بهنام درویش]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر شکری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر فرد]]<br /> # [[ابوالفضل طاووسی]]<br /> # [[ستایش شفیعی]]<br /> # [[دانیال سبزیکار]]<br /> # [[دیار پورچهریق]]<br /> # [[سیامک راشد]]<br /> # [[هولاکو ایوانی]]<br /> # [[ریبین مرادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[افسانه رضویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا حاجی مرادیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید ابراهیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدا حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ملینا اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نگین قدیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران رفیعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سمانه میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سورنا گلگون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سینا اشکبوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا بهلولی پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسین میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه علی‌محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[متین منتظرالظهور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مبین فیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نازلی جان‌پرور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا بنی‌عامریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال مصطفوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن مصطفوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پویا رستمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرنیا شاد بجارکناری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهره فاضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبنم فردوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمیله شفیعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[معین رنجبر (همایون)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد صالح ظریف‌مقدم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گل‌محمد شاهوزایی (شاهوزهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صنم پوربابایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زیبا دستجردی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسیح شاهوردی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ضیایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال دیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صالح محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌عباس زورقچیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه عباسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صالحه اکبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جعفر جاویدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد بیرانوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الهام طغیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهنام ایزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرش طلوع شیخ‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید مهدوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی میرجعفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین امام‌جمعه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهاران طاهرخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمهدی روستا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پارسا رحمتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی آرمند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن سماکوش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان شکورزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین عشقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مژگان عرفانی‌فر]]<br /> # [[مریم لقمانی]]<br /> # [[محمدحسین کیمیایی]]<br /> # [[گلاله محمودی‌آذر]]<br /> # [[مجتبی باباخانی]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ مقاله‌های اصلی و رویدادها ===<br /> # [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ ایران]]<br /> # [[جمعه خونین زاهدان]]<br /> # [[خیزش ایذه]]<br /> # [[چهلم حدیث نجفی]]<br /> # [[کوکتل مولوتف]]<br /> # [[انقلاب مخملی]]<br /> # [[نسل Z]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ جان‌باختگان ===<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۱]]<br /> # [[مهسا امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حدیث نجفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیکا شاکرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش محمودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قائمی‌فر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خدانور لجعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مونا نقیب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غزاله چلاوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کومار درافتاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان زمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیان پیرفلک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرنیکا قائم‌مقامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی عراقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حنانه کیاکجوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارینا اسماعیل‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیلار حقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاروان قادر شوکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرشاد شهیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما شفیق‌دوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسرا پناهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حسن‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرتین رحمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا سروری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسیم صدقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرین علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مینو مجیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سینا نادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا بهمنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سالار مجاوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هیمن حمزه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا شهپرنیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرشیا امام‌ قلی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عاطفه نعامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران سماک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمیدرضا روحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورش نیک‌نام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حامد سلحشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماهک هاشمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یلدا آقافضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدا رستمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هومن عبداللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین بساطی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نگین عبدالملکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید بادپا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید جواد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[برهان الیاسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امید زارع مؤیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی روزبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال پابندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزین معروفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما نوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهریار عادلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران بصیر توانا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شمال خدیری پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فایق مام قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمومن زندکریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سامان قادرپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل مولودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مختار فتحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان منبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید احمد شکراللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل امیرعطایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصوره سگوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد روحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرمیتا گراوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم رحیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمداقبال نایب‌زهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی احمدپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران شیخه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد میرموسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کمیل ابوالحسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیدجواد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عماد حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آریان مریدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسر شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل آدینه‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدف موحدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل شنبدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارینا ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کبری شیخه سقا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر بیرانوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن محمدپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر اعظمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شادمان احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دنیا فرهادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم اسماعیل‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حاجی رسول‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی زارع اشکذری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم آروین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق فولادی‌وندا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرزاد احمدی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران اکرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[متین نادرخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید مهدی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ اعدام‌شدگان ===<br /> # [[قاسم آبسته]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایوب کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[داوود عبداللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد زهره‌وند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر شیرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قبادلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمهدی کرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حسینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن شکاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال کاظمی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجیدرضا رهنورد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد سلیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید حسین‌نژاد حیدرانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجاهد کورکور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجید کاووسی‌فر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهلا و نسرین کعبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمیدرضا درخشنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران بهرامیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مونا محمودنژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عامر رامش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ساسان آزادوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محراب عبدالله‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالجلیل شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد عباسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عباس اکبری فیض‌آبادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشکان مالکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد محمدی‌نیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین حاتمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاهین واحدپرست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی فهیم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حامد ولیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان کیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم دولت‌آبادی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا میری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی رسولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدامین بیگلری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عارف خوشکار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد امینی دهاقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد زمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان اسفندیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گل‌محمد محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی خانکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین صفری حسین‌آبادی]]<br /> # [[ابوالفضل سپاهی بادجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آروین خیرخواهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهرام صادقی]]<br /> # [[قائم حسینی]]<br /> # [[مجید آدینه]]<br /> <br /> === دیگر اعتراضات، اعتصاب‌ها و جنبش‌ها ===<br /> # [[تظاهرات در ایران]]<br /> # [[تظاهرات قزوین ۱۳۷۳]]<br /> # [[حمله به کوی دانشگاه تهران (۱۸-۲۳ تیر ۱۳۷۸)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات ۱۳۸۸]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات کازرون]]<br /> # [[اعتراضات دی‌‌ماه ۱۳۹۶]]<br /> # [[اعتراضات دی‌‌ماه ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات لردگان ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات عراق ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات ۱۳۹۸ ایران]]<br /> # [[قیام تشنگان]]<br /> # [[مادران آبان]]<br /> # [[اعتصاب غذای زندانیان سیاسی - سه‌شنبه‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === جان‌باختگان دیگر اعتراضات ===<br /> # [[نیکتا اسفندانی]]<br /> # [[رامین پوراندرجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارو قهرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت ابراهیم‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید زینالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی صالحی]]<br /> # [[نوید افکاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید بهبودی]]<br /> # [[عبدالله لرستانی]]<br /> # [[مهدی نیکویی]]<br /> # [[حمزه بریهی]]<br /> # [[فرزاد انصاری‌فر]]<br /> # [[محسن محمدپور]]<br /> # [[آرشام ابراهیمی]]<br /> # [[پویا بختیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدجواد عابدی]]<br /> # [[پژمان قلی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد معین‌فر]]<br /> # [[مهدی دائمی]]<br /> # [[رضا معظمی گودرزی]]<br /> # [[فرهاد مجدم]]<br /> # [[پدرام جعفری]]<br /> # [[سجاد رضایی]]<br /> # [[صدف موحدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد طاهری]]<br /> # [[مینا شیخی]]<br /> # [[میلاد محققی]]<br /> # [[آذر میرزاپور زهابی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا انجوی]]<br /> # [[صانع ژاله]]<br /> # [[محمد مختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر هارون رشیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == مقاومت و اپوزیسیون ایران ==<br /> <br /> === سازمان‌ها، شوراها و ساختارهای مقاومت ایران ===<br /> # [[اپوزیسیون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رهبری ذی‌صلاح]]<br /> # [[پیام‌های مسعود رجوی]]<br /> # [[سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[شورای ملی مقاومت ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جبهه همبستگی ملی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سخنرانی مسعود رجوی در ۴ بهمن ۱۳۵۷]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طرح شورای ملی مقاومت درباره آزادی‌ها و حقوق زنان]]<br /> # [[طرح شورای ملی مقاومت ایران برای خودمختاری کردستان ایران]]<br /> # [[طرح صلح شورای ملی مقاومت]]<br /> # [[۳۰ مهر ۱۳۷۲ سالروز انتخاب مریم رجوی به عنوان رئیس جمهور دوران انتقال]]<br /> # [[طرح ده ماده‌ای مریم رجوی برای ایران فردا]]<br /> # [[نهضت عیاران]]<br /> # [[میلیشیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ترور زهرا رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[۵ مهر ۱۳۶۰]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جریان اپورتونیستی چپ نما در سازمان مجاهدین خلق (۱۳۵۴)]]<br /> # [[فراخوان به مسلح شدن جوانان توسط مسعود رجوی]]<br /> # [[کانون‌های شورشی]]<br /> # [[کمیسیون‌های شورای ملی مقاومت ایران]]<br /> # [[کتاب تشدید تروریسم و جنگ‌افروزی رژیم ایران]]<br /> # [[حمله تروریستی پشت آشان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار قرارگاه حبیب]]<br /> # [[عملکرد ۴۰ ساله‌ی مجاهدین خلق پس از انقلاب ضدسلطنتی]]<br /> # [[شورشگران]]<br /> # [[جبهه خلق و ضدخلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خط قرمز]]<br /> # [[افشای طرح کویر]]<br /> # [[راه‌حل سوم]]<br /> # [[فراخوان کمیته دوستان ایران آزاد در کشورهای نوردیک]]<br /> # [[قطعه‌ی ۴۱ بهشت زهرا]]<br /> # [[گزارش تحقیقات سایبری تردستون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تهاجم کانون‌های شورشی به بیت خامنه‌ای]]<br /> # [[اعلام دولت موقت توسط شورای ملی مقاومت ایران]]<br /> <br /> === رهبری، مسئولان و تشکیلات مجاهدین خلق ===<br /> # [[مسئول اول سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[تشکیلات مجاهدین خلق ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورای رهبری مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[شورای مرکزی مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[مسئول اول سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[هژمونی زنان در سازمان مجاهدین خلق ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تاریخچه و رویدادهای سازمان مجاهدین خلق ===<br /> # [[فاز سیاسی فاز نظامی]]<br /> # [[عاشورای مجاهدین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[۴ خرداد ۱۳۵۱ شهادت بنیانگذاران سازمان مجاهدین خلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ضربه اول شهریور ۵۰ به مجاهدین]]<br /> # [[ضربه ۱۲ اردیبهشت ۱۳۶۱]]<br /> # [[فاز سیاسی فاز نظامی]]<br /> # [[کودتای ۱۷ ژوئن ۲۰۰۳]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب ایدئولوژیک درونی مجاهدین]]<br /> # [[عملیات جاری]]<br /> # [[کاندیداتوری مسعود رجوی]]<br /> # [[خروج نام سازمان مجاهدین خلق ایران از لیست تروریستی انگلستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خروج نام مجاهدین از فهرست تروریستی اتحادیه اروپا]]<br /> # [[خروج نام سازمان مجاهدین از لیست تروریستی آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حکم شورای حکومتی عراق علیه مجاهدین خلق]]<br /> # [[قرارداد آتش‌بس بین مجاهدین و آمریکا]]<br /> # [[پرواز مسعود رجوی از تهران به پاریس]]<br /> # [[عزیمت مسعود رجوی از پاریس به عراق]]<br /> <br /> === عملیات و فعالیت‌های ارتش آزادی‌بخش ملی ایران ===<br /> # [[ارتش آزادی‌بخش ملی ایران]]<br /> # [[عملیات آفتاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عملیات چلچراغ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عملیات فروغ جاویدان]]<br /> # [[عملیات مروارید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مؤسسان پنجم ارتش آزادی‌بخش]]<br /> # [[بمباران قرارگاه‌های مجاهدین در کوت و جلولا]]<br /> # [[رژه ارتش آزادیبخش ملی ایران]]<br /> # [[جنگ آلان]]<br /> <br /> === قرارگاه اشرف، لیبرتی و انتقال به آلبانی ===<br /> # [[قرارگاه لیبرتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف ۳]]<br /> # [[قرارگاه اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله نیروهای ارتش عراق به قرارگاه اشرف ۶ و ۷ مرداد ۱۳۸۸]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله نیروهای ارتش عراق به قرارگاه اشرف ۱۹ فروردین ۱۳۹۰]]<br /> # [[قتل عام ۱۰ شهریور ۱۳۹۲ اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انتقال اعضای سازمان مجاهدین خلق به آلبانی]]<br /> <br /> === گردهمایی‌ها، تظاهرات و کنفرانس‌های مقاومت ===<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در استادیوم امجدیه ۲۲ خرداد ۱۳۵۹]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی آزادی، فلسفه‌ی انقلاب]]<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در تبریز]]<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در رشت]]<br /> # [[گردهمایی آینده انقلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات ۳۰ خرداد ۱۳۶۰]]<br /> # [[تظاهرات مادران ۱۳۶۰]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی جهانی ایران آزاد ۱۴۰۰]]<br /> # [[گردهمایی سالانه مجاهدین]]<br /> # [[تظاهرات استکهلم ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات لندن ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات واشنگتن]]<br /> # [[تظاهرات بروکسل]]<br /> # [[تظاهرات برلین ۱۳۹۸]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد آبان ۱۴۰۰ - واشینگتن]]<br /> # [[تظاهرات پاریس ۱۴۰۱]]<br /> # [[سفر مریم رجوی به ایتالیا ۱۴۰۲]]<br /> # [[کنفرانس درباره نسل کشی در قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[کنفرانس سیاست جدید]]<br /> # [[کنفرانس مقاومت ایران در پارلمان اروپا (۱۴۰۴)]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد در پارلمان ایتالیا]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد ۱۴۰۴ ایتالیا (رم)]]<br /> # [[کنفرانس «ایران به‌پاخاسته در مقابل رژیم اعدام‌ها»]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در بروکسل (۱۴۰۴)]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در نیویورک (۱‍۴۰۴)]]<br /> # [[کنفرانس برلین (۲۰۲۵)]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان انگلستان- آبان ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس برلین آبان ۱۴۰۴]]<br /> # [[اجلاس پارلمان اروپا در ۱۹ آذر ۱۴۰۴ (۱۰ دسامبر ۲۰۲۵)]]<br /> # [[دومین اجلاس پارلمان اروپا در روز جهانی حقوق بشر]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان فرانسه آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس کنگره آمریکا آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس دوحزبی سنای آمریکا آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات بزرگ برلین - ۱۸ بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس ایران: چشم‌انداز تغییر - ۱۹ بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات مونیخ در ۲۴ بهمن ۱۴۰۴ (۱۳ فوریه ۲۰۲۶)]]<br /> # [[کنفرانس بین‌المللی زنان در آستانه ۸ مارس ۲۰۲۶]]<br /> # [[کنفرانس آنلاین مریم رجوی با شخصیت‌های سیاسی- ۱۴اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در واشنگتن- ۱۶اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در پاریس- ۱۶اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس حقوق بشر در ژنو-۲۱ اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس در پارلمان انگلستان]]<br /> # [[تظاهرات پاریس؛ اعتراض جهانی به اعدام]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان انگلستان، ۸اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات واشنگتن ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی جهانی ایران آزاد ۲۰۲۶]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کنفرانس بین‌المللی دادخواهی قتل‌عام ۱۳۶۷ ـ ۱۴ شهریور]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در پاریس ـ ۲۱ شهریور ۱۴۰۵]]<br /> <br /> === حمایت‌های بین‌المللی، بیانیه‌ها و قطعنامه‌ها ===<br /> # [[بیانیه ملی ایرانیان]]<br /> # [[بیانیه ملی ایرانیان]]<br /> # [[جایزه خدمات بشردوستانه بین‌المللی هندوستان]]<br /> # [[قطعنامه ۱۰۰ کنگره آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گروه پارلمانی دفاع از حقوق و حفاظت اشرف ۳ در کنگره آمریکا]]<br /> # [[قطعنامه ۱۱۴۸ کنگره آمریکا]]<br /> # [[قطعنامه ۱۶۶ کنگره آمریکا]]<br /> # [[نامه سرگشاده «کمیته آلمانی همبستگی برای ایران آزاد»]]<br /> # [[بیانیه اکثریت سنای ایتالیا]]<br /> # [[نامه‌ی ۴۵ شخصیت‌ بین‌المللی به رهبران جهان و رؤسای پارلمان‌]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۳۰۰ گروه پارلمانی، اتحادیه کارگری، شخصیت سیاسی، حقوقی و مدنی]]<br /> # [[نامه مشترک ۱۰۲ برنده جایزه نوبل به دبیرکل سازمان ملل متحد]]<br /> # [[هفتاد‌ودومین قطعنامه سازمان ملل متحد]]<br /> # [[بیانیه حمایت برندگان نوبل از قیام ۱۴۰۴]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قطعنامه پارلمان اروپا- ۲۳بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[بیانیه حمایت شخصیت‌های جهانی از دولت موقت]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۵۷ برنده جایزه نوبل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نامه ۳۰۹شخصیت به دبیر کل سازمان ملل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قطعنامه پارلمان اروپا - ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیانیه جوانان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیانیه ۳۰۰۰ شخصیت بین‌المللی]]<br /> <br /> === رسانه‌ها، منابع مالی و پایگاه اجتماعی مقاومت ===<br /> # [[نشریه مجاهد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منابع مالی مجاهدین خلق]]<br /> # [[پایگاه اجتماعی مجاهدین خلق]]<br /> # [[شیطان سازی علیه مجاهدین خلق]]<br /> # [[گلریزان همیاری]]<br /> # [[رادیو صدای مجاهد]]<br /> <br /> === احزاب و سازمان‌های اپوزیسیون ایران ===<br /> # [[جبهه ملی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حزب دموکرات کردستان ایران]]<br /> # [[حزب کومله]]<br /> # [[حزب توده ایران]]<br /> # [[سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر]]<br /> # [[کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی-اتحادیه ملی]]<br /> # [[سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران]]<br /> # [[انشعابات سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران]]<br /> # [[سازمان خبات انقلابی کردستان ایران]]<br /> # [[حزب آزادی کردستان]]<br /> # [[حزب دموکرات کردستان (لاده‌ران)]]<br /> # [[حزب کمونیست ایران]]<br /> # [[حزب کمونیست ایران (مارکسیست-لنینیست-مائوئیست)]]<br /> # [[حزب کمونیست کارگری ایران]]<br /> # [[حزب کمونیست کارگری ایران - حکمتیست]]<br /> # [[حزب کار ایران (توفان)]]<br /> # [[پژاک]]<br /> # [[جنبش دانشجویی]]<br /> # [[کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی-اتحادیه ملی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حزب رستاخیز]]<br /> # [[نهضت آزادی]]<br /> # [[جیش العدل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جبهه آزادیبخش ملی الجزایر]]<br /> # [[ارتش آزادیبخش ملی الجزایر]]<br /> # [[اخوان‌المسلمین]]<br /> <br /> === نظامیان و پرسنل ارتش هوادار مجاهدین ===<br /> # [[پرسنل ارتش هوادار مجاهدین]]<br /> # [[سرهنگ خلبان بهزاد معزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سروان خلبان مصطفی وجدانی طباطبایی]]<br /> <br /> == حقوق بشر، سرکوب و زندان ==<br /> <br /> === اعدام، کشتار و شکنجه ===<br /> # [[سرکوب کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محاکمه اسدالله اسدی]]<br /> # [[قتل‌های زنجیره‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشتار در نیزار ماهشهر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرونده خانه اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل داریوش مهرجویی و همسرش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشتار حجاج در مکه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل زیر شکنجه]]<br /> # [[سرکوب در ایران]]<br /> <br /> === قتل‌عام زندانیان سیاسی و جنبش دادخواهی ===<br /> # [[هیئت مرگ]]<br /> # [[قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[گورستان خاوران]]<br /> # [[قتل‌عام در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[هیئت مرگ]]<br /> # [[راهرو مرگ]]<br /> # [[گزارش جاوید رحمان درباره قتل عام۱۳۶۰ و ۱۳۶۷]]<br /> <br /> === حقوق بشر و حقوق بین‌الملل ===<br /> # [[نقض حقوق بشر در ایران]]<br /> # [[قطعنامه‌های حقوق‌بشر علیه رژیم ایران]]<br /> # [[نسل‌کشی]]<br /> # [[شکنجه]]<br /> # [[اعدام در ایران]]<br /> # [[زندانیان سیاسی در حکومت شاه]]<br /> # [[روز جهانی کارگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصل عدم توسل به زور]]<br /> # [[انجمن حقوق بین‌الملل]]<br /> # [[حق تعیین سرنوشت]]<br /> # [[تمامیت ارضی]]<br /> # [[حقوق بین‌الملل]]<br /> # [[حقوق بین‌المللی بشردوستانه]]<br /> # [[روز جهانی آزادی مطبوعات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قانون پناهندگی]]<br /> # [[قرارداد وین درباره روابط سیاسی]]<br /> # [[کنوانسیون برن برای حمایت از آثار ادبی و هنری]]<br /> # [[کنوانسیون ژنو]]<br /> # [[مداخله بشردوستانه]]<br /> # [[مصونیت دیپلماتیک]]<br /> # [[اعلامیه جهانی حقوق بشر]]<br /> # [[آزادی]]<br /> # [[آزادی بیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی رسانه]]<br /> # [[آزادی از ترس]]<br /> # [[بازداشت موقت]]<br /> # [[برابری در برابر قانون]]<br /> # [[حریم شخصی]]<br /> # [[حق درخواست]]<br /> # [[حقوق بشر (انسان)]]<br /> # [[خانه امن]]<br /> # [[دفاع مشروع]]<br /> # [[روز حقوق بشر]]<br /> # [[روز جهانی ناپدیدشدگان]]<br /> # [[سازمان مردم‌نهاد]]<br /> # [[شورای حقوق‌بشر سازمان ملل متحد]]<br /> # [[فعال حقوق بشر]]<br /> # [[گزارشگر ویژه حقوق بشر]]<br /> # [[فصل هفتم منشور سازمان ملل متحد]]<br /> # [[مهاجرت آزاد]]<br /> # [[میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی]]<br /> # [[میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی]]<br /> # [[حقوق طبیعی]]<br /> # [[حق انقلاب]]<br /> # [[احکام دینی]]<br /> # [[تفتیش عقاید]]<br /> # [[جنایت علیه بشریت]]<br /> # [[فتوا]]<br /> # [[فتوای قتل عام زندانیان سیاسی]]<br /> # [[بغی]]<br /> # [[محاربه]]<br /> # [[حاکم شرع]]<br /> # [[استرداد]]<br /> # [[شکنجه دولتی]]<br /> # [[استقلال قضایی]]<br /> # [[دادگاه قانون اساسی]]<br /> # [[قطعنامه ۲۰۲۵ شورای حکام آژانس]]<br /> # [[دفاعیات کنت لوئیس]]<br /> # [[بیانیه گروه هفت و همکاران آن در محکومیت سرکوب فرامرزی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[شکایت کیفری علیه کاظم غریب‌آبادی]]<br /> <br /> === زندان‌ها و بازداشتگاه‌ها ===<br /> # [[زندان اوین]]<br /> # [[زندان قصر]]<br /> # [[زندان قزلحصار]]<br /> # [[زندان گوهردشت]]<br /> # [[زندان کهریزک]]<br /> # [[زندان دیزل‌آباد]]<br /> # [[زندان یونسکو]]<br /> # [[زندان قزل‌قلعه]]<br /> # [[زندان فشافویه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زندان قرچک]]<br /> # [[زندان تهران بزرگ]]<br /> # [[زندان حشمتیه]]<br /> # [[زندان سراوان]]<br /> # [[زندان زابل]]<br /> # [[زندان مرکزی مشهد]]<br /> # [[زندان عادل‌آباد شیراز]]<br /> # [[زندان خورین]]<br /> # [[زندان تبریز]]<br /> # [[زندان مرکزی اورمیه]]<br /> # [[زندان فجر دزفول]]<br /> # [[زندان دستگرد اصفهان]]<br /> # [[زندان شیبان اهواز]]<br /> # [[زندان صیدنایا]]<br /> # [[زندان لاکان رشت]]<br /> # [[زندان قرچک ورامین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == اشخاص و زندگی‌نامه‌ها ==<br /> <br /> === کنشگران، زندانیان سیاسی و چهره‌های اجتماعی ===<br /> # [[کاظم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین نقدی]]<br /> # [[محسن دگمه‌چی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزاد کمانگر]]<br /> # [[شیرین علم‌هولی]]<br /> # [[ستار بهشتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم رسولی]]<br /> # [[سید ابراهیم رسولی]]<br /> # [[مجید اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی حاج‌آقایی]]<br /> # [[حاج خلیل رضایی]]<br /> # [[احسان فتاحیان]]<br /> # [[ارژنگ داوودی]]<br /> # [[زهرا صفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد کرد زنگنه]]<br /> # [[فاطمه مثنی]]<br /> # [[کیانوش زندی]]<br /> # [[زهرا کاظمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروغ تقی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرستو معینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گلرخ ایرایی]]<br /> # [[سهیل عربی]]<br /> # [[آرش صادقی]]<br /> # [[مریم اکبری منفرد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیره جلالی]]<br /> # [[آتنا دائمی]]<br /> # [[هاشم خواستار]]<br /> # [[حسین سودمند]]<br /> # [[ناصر فهیمی]]<br /> # [[داریوش فروهر]]<br /> # [[پروانه مجد اسکندری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یحیی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هدی صابر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه فارسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زینب جلالیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انورخضری]]<br /> # [[ادریس جمشیدزهی]]<br /> # [[شریفه محمدی]]<br /> # [[وریشه مرادی]]<br /> # [[پخشان عزیزی]]<br /> # [[حاج خلیل رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی یونسی]]<br /> # [[امیرحسین مرادی]]<br /> # [[منوچهر فلاح]]<br /> # [[احسان فریدی]]<br /> # [[علیرضا شریعت‌پناهی]]<br /> # [[مسعود جامعی]]<br /> # [[فرشاد اعتمادی‌فر]]<br /> # [[آرمین (احسان) خدایاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا مرداسی (حمیداوی)]]<br /> # [[حافظ فروحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرمان صادقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن بیت عبدالله]]<br /> # [[سعید عباسی]]<br /> # [[الهه فولادی]]<br /> # [[یعقوب درخشان]]<br /> # [[زینب همرنگ سیدبگلو]]<br /> # [[ارغوان فلاحی]]<br /> # [[معصومه (شیوا) اسماعیلی]]<br /> # [[پژمان توبره‌ریزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سمیه رشیدی]]<br /> # [[غلامحسین کلبی]]<br /> # [[محمدجواد وفایی ثانی]]<br /> # [[محمد معصوم شاهی]]<br /> # [[زهرا شهباز طبری]]<br /> # [[رضا عبدالی]]<br /> # [[کریم خجسته]]<br /> # [[خسرو علیکردی]]<br /> # [[شاهین ذوقی‌تبار]]<br /> # [[خسرو رهنما]]<br /> # [[احسان رستمی]]<br /> # [[ربابه ماسوری]]<br /> # [[علی معزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور جمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود مسجودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا کمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فتح‌الله آوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عیسی چاری]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انقلابیون و اعضای مقاومت ایران ===<br /> # [[محمدعلی جابرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرپرویز پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی میهندوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کریم(محراب)رشیدی]]<br /> # [[ناصر صادق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف ربیعی]]<br /> # [[موسی خیابانی]]<br /> # [[آذر رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر مقدم]]<br /> # [[احمد (عبدالله) کلاهدوز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش سیفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهناز کلانتری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سوسن میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فضل‌الله تدین چهارسوقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بازرگانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم ذوالانوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی جوان خوشدل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شکرالله مشکین فام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجید شریف واقفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی صمدیه لباف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهر احمدزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود احمدزاده]]<br /> # [[احمد رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود عسگری‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی باکری]]<br /> # [[محمود قائمشهر]]<br /> # [[بهجت تیفتکچی]]<br /> # [[رسول مشکین‌فام]]<br /> # [[محمود شامخی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا سعادتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ضابطی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین رضایی]]<br /> # [[طاهره طلوع]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا خسروی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گوهر ادب‌آواز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سکینه چاقوساز]]<br /> # [[معصومه کبیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صارمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جعفر کاظمی]]<br /> # [[منیره رجوی]]<br /> # [[حجت زمانی]]<br /> # [[ثریا ابوالفتحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[معصومه عضدانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالرضا رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف احمدی]]<br /> # [[سیاوش سیفی]]<br /> # [[ابراهیم ذاکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ندا حسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدیقه مجاوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولی‌الله فیض مهدوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه مصباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی شفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر اکبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلیل گادانی]]<br /> # [[زهره قائمی]]<br /> # [[گیتی گیوه‌چینیان زاده]]<br /> # [[ابراهیم ذاکری]]<br /> # [[محمد سیدی کاشانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین مدنی]]<br /> # [[مسعود رجوی]]<br /> # [[مریم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مریخی]]<br /> # [[مهدی ابریشمچی]]<br /> # [[محمد سید المحدثین]]<br /> # [[محمد علی توحیدی]]<br /> # [[فهیمه اروانی]]<br /> # [[مژگان پارسایی]]<br /> # [[زهره اخیانی]]<br /> # [[صدیقه حسینی]]<br /> # [[مهوش سپهری]]<br /> # [[بهشته شادرو]]<br /> # [[شهرزاد حاج‌سیدجوادی]]<br /> # [[گیتی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حیاتی]]<br /> # [[محمود عطایی]]<br /> # [[محمود عضدانلو]]<br /> # [[محمد حنیف نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید محسن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اصغر بدیع زادگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین پارسیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن جزنی]]<br /> # [[اسماعیل شریف‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز دهقانی]]<br /> # [[ابوالحسن خانعلی]]<br /> # [[شکرالله پاکنژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خسرو روزبه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرپرویز پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر صفایی فراهانی]]<br /> # [[خسرو گلسرخی]]<br /> # [[میرزا کوچک‌ خان جنگلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ستارخان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مادر ذاکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آراسته قلی‌وند]]<br /> # [[عالیه بازرگان]]<br /> # [[محترم ایجه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود بنی‌هاشمی]]<br /> # [[عباس عمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد رئوف بشردوست]]<br /> # [[داریوش سلحشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه احمدی اسکویی]]<br /> # [[محمدحسین جنتی لادانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کرامت‌الله دانشیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزیز رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود فرشچی]]<br /> # [[مجید کاووسی‌فر]]<br /> # [[سعید سنگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رامین حسین‌پناهی]]<br /> # [[عباس مدرسی‌فر]]<br /> # [[عبدالرحمان قاسملو]]<br /> # [[حمیرا اشراق]]<br /> # [[فضیلت علامه حائری]]<br /> # [[حیدر قربانی]]<br /> # [[محسن محمدباقر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته اسفندیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عفت حداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم گلزاده غفوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[راضیه کرمانشاهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عذرا علوی طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد زیبرم]]<br /> # [[بتول رجایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسترن عظیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گداعلی صابر مطلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسین سیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود بریسمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن نگهبان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید ماسوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن معصومی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی قره‌اوغلانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر باباعلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کریم جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالرحیم احراری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حسن‌ کاویار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی یونسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شکرالله ربیعی]]<br /> # [[امیرحسین مرادی]]<br /> # [[سید علی نبوی چاشمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم باقرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین حبیبی]]<br /> # [[عباس مفتاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گیتی‌السادات جوزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن ضیاظریفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرنوش ابراهیمی روشن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا گلی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پروانه پیوستگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود شکیبانژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یحیی شجاعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حمزه لوئیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی نجاتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حوا برزگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهرزاد مرشدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نصرت رمضانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی حسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز احسانی اسلاملو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صبا هفت‌ برادران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صمد بهرنگی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ اعظمی لرستانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الله‌قلی خان جهانگیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین جهانگیری]]<br /> # [[شهلا حریری مطلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا معدنچی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین نقدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم هژبریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمالک علوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا خالقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا مسعودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد رضا شادبختی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاهپور علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وحید بنی عامریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پویا قبادی بیستونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک علیپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکبر (شاهرخ) دانشورکار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد تقوی سنگدهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن منتظر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن عضدانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صاحب (مهدی) ذبیحیان لنگرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد بگلری (نوشین)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صمیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایرج ماسوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا (عبدالله) راتبی]]<br /> # [[خانواده مصباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته شبانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عطیه محررخوانساری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اصغر اکبرنیا منصور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حسن‌ کاویار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرح اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیومرث سیدخلخال]]<br /> # [[حسن سرخوش]]<br /> # [[مریم قدسی‌مآب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم سیفان بابایی]]<br /> # [[حفیظ الله شمس]]<br /> # [[زهره بنی‌جمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سلطنت رمیم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قادر ویسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شایان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود فرد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد درودیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشید اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم افجه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور رادپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته ازهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید خادمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین خیابانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صغری داوودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یزدان تیموریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین شهرابی فراهانی]]<br /> # [[مژگان مهدوی]]<br /> # [[مهناز میمنت]]<br /> # [[اختر مولوی]]<br /> # [[محمود میمنت]]<br /> <br /> === سیاست‌مداران ایرانی ===<br /> # [[رضاشاه پهلوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا پهلوی]]<br /> # [[اشرف پهلوی]]<br /> # [[علی امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اقبال لاهوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالحسین تیمورتاش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دکتر محمد مصدق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیّدحسن تقی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیدحسین فاطمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعباس هویدا]]<br /> # [[بی‌بی مریم بختیاری]]<br /> # [[جمشید آموزگار]]<br /> # [[جعفر شریف‌امامی]]<br /> # [[عبدالرحمن قاسملو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق شرفکندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق قطب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی بازرگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[داریوش فروهر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت‌الله سحابی]]<br /> # [[یدالله سحابی]]<br /> # [[محمدتقی شریعتی مزینانی]]<br /> # [[یحیی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ملکی]]<br /> # [[ابراهیم یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن بنی‌صدر]]<br /> # [[محمود افشارطوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا آقاخان کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاپور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ترور شاپور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دکتر حشمت طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تیمور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسن رشدیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی فروغی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهر احمدزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مظفر بقایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد قوام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید ضیاءالدین طباطبایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سردار اسعد بختیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمجید میرزا عین‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم سامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نورالدین کیانوری]]<br /> <br /> === مقام‌ها و مسئولان جمهوری اسلامی ===<br /> # [[روح‌الله خمینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صیاد شیرازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی رازینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجتبی خامنه‌ای]]<br /> # [[مرتضی مطهری]]<br /> # [[احمد خمینی]]<br /> # [[علی فلاحیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید علی خامنه ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم سلیمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی کروبی]]<br /> # [[ابوالحسن بنی‌صدر]]<br /> # [[میرحسین موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدتقی مصباح یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد خاتمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود احمدی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن روحانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسینعلی نیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم رئیسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین باقری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی اشراقی]]<br /> # [[مصطفی پورمحمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله لاجوردی]]<br /> # [[علی لاریجانی]]<br /> # [[صادق لاریجانی]]<br /> # [[محمود هاشمی شاهرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ری شهری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قربانعلی دری نجف‌آبادی]]<br /> # [[حسین اشتری]]<br /> # [[ابوالقاسم صلواتی]]<br /> # [[محمدباقر قالیباف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن شاهوارپور]]<br /> # [[علی باقری‌ کنی]]<br /> # [[صادق قطب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا پناهیان]]<br /> # [[عطاءالله اشرفی اصفهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین محسنی اژه‌ای]]<br /> # [[حمید نوری]]<br /> # [[داوود رحمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکبر هاشمی رفسنجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسینعلی منتظری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا رادان]]<br /> # [[حسین سلامی]]<br /> # [[سید رضی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایمان افشاری]]<br /> # [[محمدرضا زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی عموزاد]]<br /> # [[قاضی محمدرضا عموزاد خلیلی]]<br /> # [[محسن فخری‌زاده مهابادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بهشتی]]<br /> # [[قاضی محمدرضا توکلی]]<br /> # [[مهدی نصیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا عسگری]]<br /> # [[مصطفی تاجزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین امیرعبداللهیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی آل هاشم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مخبر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین احمدی شاهرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مالک رحمتی]]<br /> # [[حسین طائب]]<br /> # [[سعید جلیلی]]<br /> # [[مسعود پزشکیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اصغر حجازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامعلی حداد عادل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین قاضی‌زاده هاشمی]]<br /> # [[علیرضا زاکانی]]<br /> # [[محمد محمدی گلپایگانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا عارف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مقیسه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک زنجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید امامی]]<br /> # [[حسین همدانی]]<br /> # [[صادق خلخالی]]<br /> # [[حسین موسوی تبریزی]]<br /> # [[محمود هاشمی شاهرودی]]<br /> # [[امیرعلی حاجی‌زاده]]<br /> # [[روح‌الله حسینیان]]<br /> # [[علی قدوسی]]<br /> # [[تریتا پارسی]]<br /> # [[علی شمخانی]]<br /> # [[احمد علم‌الهدی]]<br /> # [[احمد خاتمی]]<br /> # [[کاظم صدیقی]]<br /> # [[احمد توکلی]]<br /> # [[سید محمد حسین‌زاده حجازی]]<br /> # [[محمدباقر ذوالقدر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسین مجید موسوی افتخاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن تهرانی مقدم]]<br /> # [[اسدالله اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر ولایتی]]<br /> # [[وحید حقانیان]]<br /> # [[غفور درجزی]]<br /> # [[احمد وحیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد پاکپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا اعرافی]]<br /> # [[امیر حاتمی]]<br /> # [[اسماعیل خطیب]]<br /> # [[علی‌رضا تنگسیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کمال خرازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین دهقان]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === آمران و عاملان سرکوب و کشتار ===<br /> # [[امجد یوسف]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === شخصیت‌های تاریخی ایران ===<br /> # [[کوروش بزرگ]]<br /> # [[یپرم خان]]<br /> # [[یعقوب لیث]]<br /> # [[کیخسرو]]<br /> # [[محمدتقی‌ پسیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرکبیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رئیس‌علی دلواری]]<br /> # [[شاه نعمت‌ الله ولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروغ‌السلطنه آذرخشی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی محمد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوارد باسکرویل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آستفیک داویدیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابومسلم خراسانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزارضا کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ملک‌المتکلمین]]<br /> # [[جهانگیرخان صوراسرافیل]]<br /> # [[محمود محمود]]<br /> # [[میرزا ملکم‌خان]]<br /> # [[صادق رضازاده شفق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهره قره‌العین]]<br /> # [[ناظم‌الاسلام کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد اسماعیل امیرخیزی]]<br /> # [[میرزا محمدصادق آقا مجتهد تبریزی]]<br /> # [[کریم طاهرزاده بهزاد]]<br /> # [[میرزا جواد سعدالدوله]]<br /> # [[سید محمد طباطبایی]]<br /> # [[سید عبدالله بهبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آخوند ملا محمدکاظم خراسانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم صفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ملک‌زاده]]<br /> # [[سید جمال‌الدین اسدآبادی]]<br /> # [[ستارخان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسن‌خان مشیرالدوله]]<br /> # [[نجفقلی خان صمصام‌السلطنه بختیاری]]<br /> # [[میرزا محمدعلی خان تربیت]]<br /> # [[میرزا علی‌اصغر خان اتابک اعظم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزاحسن خان وثوق‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حیدرخان عمواوغلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا محمدحسین نائینی]]<br /> # [[شیخ احمد تربتی]]<br /> # [[سید جمال‌الدین واعظ اصفهانی]]<br /> # [[مهدی قلی‌خان هدایت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی ارداقی]]<br /> # [[عبدالرحیم طالبوف تبریزی]]<br /> # [[یحیی دولت‌آبادی]]<br /> # [[سید محمدرضا مساوات]]<br /> # [[سلیمان خان میکده]]<br /> # [[میرزا حسین خلیلی تهرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدیقه دولت‌آبادی]]<br /> # [[عبدالمجید میرزا عین‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسین خان سپهسالار]]<br /> # [[میرزای شیرازی]]<br /> # [[مریم عمید سمنانی]]<br /> # [[زین‌العابدین مراغه‌ای]]<br /> # [[محمدولی خان تنکابنی]]<br /> # [[میرزا حسن مستوفی‌الممالک آشتیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران میرزا]]<br /> # [[عباسقلی آدمیت]]<br /> # [[الله‌یار خان آصف‌الدوله]]<br /> # [[حسین پاشا خان]]<br /> # [[علی موسیو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک خرمدین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === رهبران و سیاست‌مداران جهان ===<br /> # [[امه سه‌زر]]<br /> # [[الی ویزل]]<br /> # [[لرد راسل جانسون]]<br /> # [[مولود آئونیت]]<br /> # [[محمود شریف بسیونی]]<br /> # [[آلبرتو نیسمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لرد رابین کوربت]]<br /> # [[لرد اسلین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد سوکارنو]]<br /> # [[محمد سوهارتو]]<br /> # [[ایندیرا گاندی]]<br /> # [[احمد بن بلا]]<br /> # [[ژاندارک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهاتما گاندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نلسون ماندلا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آبراهام لینکلن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جو لیبرمن]]<br /> # [[جورج واشنگتن]]<br /> # [[وینستون چرچیل]]<br /> # [[ژوزف استالین]]<br /> # [[پینوشه]]<br /> # [[جمال عبدالناصر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد انور السادات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدولف هیتلر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولیویه ونده کاستیل]]<br /> # [[اریک داوید]]<br /> # [[آلخو ویدال کوادراس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آبه پیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بنیتو موسولینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرانسیسکو فرانکو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اورسولا گرترود فون در لاین]]<br /> # [[اسماعیل هنیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هانری لکلرک]]<br /> # [[ناپلئون بناپارت]]<br /> # [[نیکلای چائوشسکو]]<br /> # [[سون یات سن]]<br /> # [[سید احمد غزالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جاوید رحمان]]<br /> # [[مارتین لوتر کینگ جونیور]]<br /> # [[ژان زیگلر]]<br /> # [[لخ والسا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژرژ-هنری بوته‌یه]]<br /> # [[رینالدو گالیندو پل]]<br /> # [[موریس دنبی کاپیتورن]]<br /> # [[احمد شهید]]<br /> # [[عاصمه جهانگیر]]<br /> # [[مای ساتو]]<br /> # [[بشار اسد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسن نصرالله]]<br /> # [[احمد چلبی]]<br /> <br /> === انقلابیون و کنشگران بین‌المللی ===<br /> # [[رزا لوگزامبورگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[چه گوارا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نلسون ماندلا]]<br /> # [[سیمون بولیوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولادیمیر لنین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشی‌مین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آنی ازبرت]]<br /> # [[سوفان چان]]<br /> # [[هارون هاشمی]]<br /> # [[سمینا اقبال]]<br /> # [[یاسر عرفات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوجهاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سالوادور آلنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پاتریس لومومبا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویکتور خارا]]<br /> # [[وو نگوین جیاپ]]<br /> # [[بابی ساندز]]<br /> <br /> === روحانیون ===<br /> # [[سید محمود طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی گلزاده غفوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد امامی کاشانی]]<br /> # [[حبیب‌الله آشوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلال گنجه‌ای]]<br /> # [[حسینعلی منتظری]]<br /> # [[عبدالغفار نقشبندی]]<br /> # [[حسن لاهوتی اشکوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید ابوالقاسم کاشانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیخ عبدالله مازندرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسین خلیلی تهرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسن مدرس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیخ محمد خیابانی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تاریخ‌نگاران ===<br /> # [[یرواند آبراهامیان]]<br /> # [[فریدون آدمیت]]<br /> # [[حسین مکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژانت آفاری]]<br /> # [[عبدالهادی حائری]]<br /> <br /> === دانشمندان و استادان دانشگاه ===<br /> # [[زرتشت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم میرزاخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد تفضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابیندرانات تاگور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد اشرف]]<br /> # [[محمدعلی شیخی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین صدیقی]]<br /> # [[ابوعلی سینا]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === برندگان جایزهٔ نوبل و حامیان مقاومت ایران ===<br /> # [[مِیرید کوریگان مگوایر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدولفو پرز اسکیول]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسکار آریاس سانچز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژوزه مانوئل راموس-هورتا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کارلوس فیلیپه شیمنش بلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جودی ویلیامز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توکل کرمان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لیما گبوئی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کایلاش ساتیارتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خوان مانوئل سانتوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیمیتری موراتوف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولکساندرا ماتویچوک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وُله سوینکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جی.ام. کوتسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الفریده یلینک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اورهان پاموک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هرتا مولر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماریو بارگاس یوسا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پاتریک مودیانو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سوتلانا الکسیویچ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کازوئو ایشی‌گورو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولگا توکارچوک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پتر هانتکه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[برایان جوزفسون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابرت ویلسون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوهان گئورگ بدنورتس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کلاوس فون کلیتزینگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جروم آیزاک فریدمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جوزف هوتون تیلور جونیور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویلیام دنیل فیلیپس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولفگانگ کترله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خراردوس تهوفت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آنتونی جیمز لگت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان لوئیس هال]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان کرامول ماتر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیوید جاناتان گراس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کنستانتین سرگیویچ نووسلوف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدام گای ریس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرژ اروش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرانسوا انگلر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیوید جفری واینلند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تاکاآکی کاجیتا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرتور بروس مک‌دونالد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیپ استفن تورن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دونا تِئو استریکلند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بری کلارک بریش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فیلیپ جیمز ادوین پیبلز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[راینهارد گنتسل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میشل گوستاو ادوار مایور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیر آگوستینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آلن اسپه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آن لویلیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جفری اورت هینتون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روآلد هافمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان جوزف هاپفیلد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرنتس کراوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان چارلز پولانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوان تسه لی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دادلی رابرت هرشباخ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روبرت هوبر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوهان دایزنهوفر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژان-ماری لن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توماس رابرت چک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آلن جی. هیگر]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> # [[سر جان ارنست واکر]]<br /> # [[الیاس جیمز کوری]]<br /> # [[رودلف آرتور مارکوس]]<br /> <br /> === دیگر چهره‌های شناخته‌شده ===<br /> # [[فاطمه سلطانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دلارا دارابی]]<br /> # [[حمیدالله اربابی]]<br /> # [[رومینا اشرفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر خدایاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عاطفه رجبی]]<br /> # [[سید محمد حسینی]]<br /> # [[مسیح علی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روح‌الله زم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمالک ریگی]]<br /> # [[دادشاه]]<br /> # [[سکینه سلیمان‌زاده]]<br /> # [[مهسا امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسر شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدجواد وفایی ثانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بلال نصرویی]]<br /> # [[سارا دلدار]]<br /> # [[ریحانه جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیر محمد خالقی]]<br /> # [[اصغر نحوی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ریحانه جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد بالدی]]<br /> # [[سارو قهرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هاله سحابی]]<br /> # [[ابوالحسن خانعلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نهال آهوقلندری]]<br /> # [[امیرحسین و احمدرضا فیضی]]<br /> # [[غزال مولان]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == تاریخ معاصر ایران ==<br /> <br /> === انقلاب مشروطه؛ رخدادها و نهادها ===<br /> # [[واقعۀ پارک اتابک]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انقلاب مشروطه؛ مفاهیم، مطبوعات و نمادها ===<br /> # [[منوّرالفکر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شب‌نامه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بست‌نشینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فراموشخانه]]<br /> # [[عدالت‌خانه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی‌خواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مشروطه و مشروعه]]<br /> # [[قانون اساسی مشروطیت]]<br /> # [[عدالت]]<br /> # [[مشروطه‌خواه]]<br /> # [[انجمن]]<br /> # [[قانون]]<br /> # [[ملت]]<br /> # [[تکفیر]]<br /> # [[آزادیستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فداییان (در انقلاب مشروطه)]]<br /> # [[جراید حُرّه (مطبوعات آزاد)]]<br /> # [[مستبدین]]<br /> # [[استبداد]]<br /> # [[آزادی]]<br /> # [[استبداد صغیر]]<br /> # [[مرکز غیبی تبریز]]<br /> # [[انجمن ایالتی تبریز]]<br /> # [[امیرخیز]]<br /> # [[روزنامه قانون]]<br /> # [[روزنامه حبل‌المتین]]<br /> <br /> === اواخر قاجار و دورهٔ پهلوی ===<br /> # [[انقلاب ضد سلطنتی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دارالفنون]]<br /> # [[اشغال ایران در جنگ جهانی اول]]<br /> # [[قرارداد ۱۹۱۹]]<br /> # [[کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹]]<br /> # [[نهضت جنگل]]<br /> # [[جمهوری گیلان]]<br /> # [[تظاهرات ۱۷ شهریور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشف حجاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بلوای نان]]<br /> # [[اشغال ایران در جنگ جهانی دوم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خودمختاری آذربایجان]]<br /> # [[قرارداد گس گلشائیان]]<br /> # [[قرارداد دارسی]]<br /> # [[کمیته زرگنده]]<br /> # [[نهضت ملی‌شدن نفت]]<br /> # [[قیام ۳۰ تیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قیام ۱۵ خرداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کودتای ۲۸ مرداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فدائیان اسلام]]<br /> # [[قرارداد نفتی کنسرسیوم]]<br /> # [[پیمان سنتو]]<br /> # [[ساواک]]<br /> # [[اصلاحات ارضی]]<br /> # [[قائم‌مقام فراهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مظفرالدین شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصرالدین شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد علی شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قیام سیاهکل]]<br /> # [[زلزله بوئین زهرا]]<br /> # [[جشن‌های ۲۵۰۰ ساله]]<br /> # [[جنگ ظفار]]<br /> # [[حزب رستاخیز]]<br /> # [[گاهشماری شاهنشاهی]]<br /> # [[گارد جاویدان شاهنشاهی]]<br /> # [[آتش‌سوزی سینما رکس آبادان]]<br /> # [[کنفرانس گوادلوپ]]<br /> # [[سیاست حقوق‌‌ بشر کارتر]]<br /> # [[آزادی آخرین دسته از زندانیان سیاسی زمان شاه در ۳۰ دی ۱۳۵۷]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نهضت تنباکو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قرارداد کنسرسیوم]]<br /> # [[عهدنامه گلستان]]<br /> # [[عهدنامه ترکمانچای]]<br /> # [[انقلاب سفید]]<br /> # [[پرویز ثابتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین فردوست]]<br /> # [[اردشیر زاهدی]]<br /> # [[پرویز نیکخواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فضل‌الله زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نعمت‌الله نصیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله علم]]<br /> # [[حزب زحمتکشان ملت ایران]]<br /> # [[شعبان جعفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرار شاه از ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرکوب عشایر در دوره رضاشاه]]<br /> <br /> === جمهوری اسلامی؛ رویدادها و تحولات تاریخی ===<br /> # [[درگیری درترکمن صحرا ۱۳۵۸]]<br /> # [[ماجرای نوار آیت]]<br /> # [[ایران گیت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب فرهنگی]]<br /> # [[هک مجلس جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سقوط هواپیمای اوکراینی]]<br /> # [[انفجارها و آتش‌سوزی‌های زنجیره‌ای در ایران]]<br /> # [[انفجار حرم امام رضا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله سایبری علیه جمهوری اسلامی]]<br /> # [[هک نهاد ریاست جمهوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاست النصر بالرعب]]<br /> # [[هک وزارت علوم، تحقیقات و فناوری]]<br /> # [[شوراهای مردمی]]<br /> # [[طرح نور و حجاب اجباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سقوط بالگرد ابراهیم رئیسی]]<br /> # [[متروپل آبادان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار مهیب بندرعباس]]<br /> <br /> === جنگ ایران و عراق و رویدادهای نظامی ===<br /> # [[جنگ ایران و عراق]]<br /> # [[عملیات کربلای ۴]]<br /> # [[کودتای نوژه]]<br /> <br /> == حکومت، سیاست و روابط بین‌الملل ایران ==<br /> <br /> === ساختار حکومت و نهادهای جمهوری اسلامی ===<br /> # [[رژیم ولایت فقیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انتخابات مجلس شورای اسلامی (۱۳۹۹–۱۳۹۸)]]<br /> # [[انحلال سپاه پاسداران]]<br /> # [[انتخابات ریاست جمهوری ۱۴۰۳]]<br /> # [[بیت خامنه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجلس خبرگان]]<br /> # [[گشت ارشاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بحران مشروعیت جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[ارتش سایبری جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمعیت مؤتلفه اسلامی]]<br /> # [[حزب جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[بسیج]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصلاح‌طلبی در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[تفکیک جنسیتی]]<br /> # [[نوشیدن جام زهر]]<br /> # [[لیست تروریستی وزارت خارجه آمریکا(FTO)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دارایی‌های خامنه‌ای]]<br /> # [[تروریسم جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا]]<br /> # [[بنیادهای تعاونی نیروهای مسلح]]<br /> # [[ستاد اجرایی فرمان امام]]<br /> # [[بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل کشیش‌های مسیحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۱۴کشور غربی علیه رژیم ایران]]<br /> # [[قرارگاه رمضان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توقیف ۴ سایت وزارت اطلاعات رژیم ایران]]<br /> # [[استفاده از کودکان ۱۲ساله در گشت و ایست بازرسی]]<br /> # [[انتقال کودکان در جنگ‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مدرسه حقانی]]<br /> <br /> === سپاه پاسداران، نیروهای نظامی و امنیتی ===<br /> # [[لباس شخصی]]<br /> # [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> # [[نیروی قدس سپاه پاسداران]]<br /> # [[سازمان اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> # [[نیروی انتظامی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[قرارگاه ثارالله]]<br /> # [[نیروی هوا فضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیروی هوایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> <br /> === سیاست خارجی، تحریم‌ها و روابط بین‌الملل ایران ===<br /> # [[گروگان گیری در سفارت آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرکز اسلامی هامبورگ]]<br /> # [[قرارداد ۲۵ ساله ایران و چین]]<br /> # [[نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله رژیم ایران به اسرائیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لایحه صلح از طریق قدرت در قرن بیست و یکم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبکه لابی نفوذ جمهوری اسلامی]]<br /> # [[لیست‌گذاری سپاه توسط دولت کانادا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله ۱۳ژوئن اسرائیل به ایران]]<br /> # [[حمله مشترک اسرائیل و ایالات متحده به ایران - ۹اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[فرماندهان و مقامات کشته‌ شده رژیم ایران در جنگ ۴۰روزه]]<br /> # [[محاصره دریایی آمریکا علیه ایران]]<br /> # [[بحران‌های بین‌المللی جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[سیاست گروگانگیری رژیم ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گروه ویژه اقدام مالی FATF]]<br /> # [[کنفرانس لهستان]]<br /> # [[تحریم صنایع پتروشیمی ایران]]<br /> # [[معافیت تحریم‌های نفتی ایران]]<br /> # [[تحریم علی خامنه‌ای]]<br /> # [[ائتلاف بین‌المللی برای آزادی دریانوردی در خلیج فارس]]<br /> # [[تحریم‌های اقتصادی وزارت خزانه‌داری آمریکا علیه رژیم ایران]]<br /> <br /> === برنامهٔ هسته‌ای و موشکی جمهوری اسلامی ===<br /> # [[حمله‌ آمریکا به سایت‌های هسته‌ای ایران]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای فردو]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای نطنز]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای اصفهان]]<br /> # [[نیروگاه اتمی بوشهر]]<br /> # [[برنامه هسته‌ای ایران]]<br /> # [[برجام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مکانیزم ماشه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پهباد]]<br /> # [[برنامه هسته‌ای ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای]]<br /> # [[برنامه موشکی نظام ولایت فقیه]]<br /> # [[هزینه‌های برنامه موشکی و پهپادی نظام ولایت‌ فقیه]]<br /> <br /> === مفاهیم سیاسی، انقلاب و دموکراسی ===<br /> # [[فدرالیسم]]<br /> # [[موقعیت انقلابی]]<br /> # [[جمهوری دموکراتیک]]<br /> # [[فدرالیسم]]<br /> # [[انقلاب]]<br /> # [[مبارزه مدنی]]<br /> # [[استراتژی قیام و سرنگونی]]<br /> # [[سیاست موازنه منفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فراماسونری در ایران]]<br /> # [[موقعیت انقلابی|شرایط عینی و ذهنی]]<br /> # [[قیام]]<br /> # [[توازن قوا]]<br /> # [[انقلاب]]<br /> # [[شعار]]<br /> # [[مبارزه مسلحانه]]<br /> # [[مبارزه]]<br /> # [[نیروی پیشتاز]]<br /> # [[عمق استراتژیک]]<br /> # [[دموکراسی]]<br /> <br /> == جامعه و اقتصاد ایران ==<br /> <br /> === اقتصاد، فساد و نابرابری ===<br /> # [[پول‌شویی]]<br /> # [[اختلاس در ایران]]<br /> # [[حذف چهار صفر از پول ایران]]<br /> # [[مالباختگان]]<br /> # [[خصوصی سازی]]<br /> # [[بازار بورس ایران]]<br /> # [[آقازاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آستان قدس رضوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاچاق کالا در ایران]]<br /> # [[بیت کوین]]<br /> # [[چاپ اسکناس]]<br /> # [[چای دبش]]<br /> # [[اختلاف طبقاتی در ایران]]<br /> # [[فساد سیستماتیک در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[فساد مالی در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[بحران اقتصاد در ایران]]<br /> # [[رانت‌خواری در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[سامانه تخصیص سهمیه سوخت پیمایشی]]<br /> <br /> === زنان، آموزش و مسائل فرهنگی‌ـ‌اجتماعی ===<br /> # [[زنان پیشگام در قیام‌های ایران]]<br /> # [[زنان در نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران]]<br /> # [[دانشگاه آزاد - واحد علوم و تحقیقات]]<br /> # [[خالص‌سازی دانشگاه‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روز جهانی زن]]<br /> # [[روز دانشجو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روز جهانی معلم]]<br /> # [[روز جهانی منع خشونت علیه زنان]]<br /> # [[دستگیری دانشجویان نخبه ایرانی]]<br /> # [[بهائیان ایران]]<br /> # [[مسمومیت سریالی دانش‌آموزان مدارس دخترانه در ایران]]<br /> # [[سرکوب زنان در ایران]]<br /> # [[بحران آموزش در ایران]]<br /> <br /> === کار، بیکاری، فقر و آسیب‌های اجتماعی ===<br /> # [[کارگران کشت و صنعت نیشکر هفت‌تپه]]<br /> # [[کارتن خوابی]]<br /> # [[گورخوابی]]<br /> # [[کودکان کار در ایران]]<br /> # [[فروش اعضای بدن]]<br /> # [[اعتیاد در ایران]]<br /> # [[فقر در ایران]]<br /> # [[بحران بیکاری در ایران]]<br /> # [[خودکشی]]<br /> # [[کارخانه ماشین سازی تبریز]]<br /> # [[گروه ملی صنعتی فولاد اهواز]]<br /> # [[کولبر]]<br /> # [[سوخت‌بری]]<br /> # [[بحران مسکن در ایران]]<br /> # [[بحران سلامت و روان در ایران]]<br /> # [[سندیکا در ایران]]<br /> <br /> === مهاجرت، جمعیت و فرار مغزها ===<br /> # [[مهاجرت در ایران]]<br /> # [[فرار مغزها]]<br /> # [[فرار مغزها|فرار مغزها از ایران]]<br /> <br /> === رسانه، فناوری و مسائل روز جامعه ===<br /> # [[سامانه مدیریت هوشمند نان (نانینو)]]<br /> # [[تلویزیون من و تو]]<br /> # [[سانسور اینترنت در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سانسور در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اول مهر]]<br /> # [[معدوم سازی جوجه یک روزه]]<br /> <br /> == جغرافیا، محیط زیست و منابع ایران ==<br /> <br /> === ایران، استان‌ها و شهرها ===<br /> # [[ایران]]<br /> # [[تهران]]<br /> # [[استان البرز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان فارس]]<br /> # [[استان آذربایجان شرقی]]<br /> # [[استان خراسان رضوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان خوزستان]]<br /> # [[استان گیلان]]<br /> # [[استان آذربایجان غربی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان مازندران]]<br /> # [[استان سیستان و بلوچستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان کرمانشاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان هرمزگان]]<br /> # [[استان لرستان]]<br /> # [[استان همدان]]<br /> # [[استان کرمان]]<br /> # [[استان قزوین]]<br /> # [[استان یزد]]<br /> # [[استان زنجان]]<br /> <br /> === محیط زیست و بحران‌های زیست‌محیطی ===<br /> # [[آلودگی هوا در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنگل‌های ایران]]<br /> # [[انرژی در ایران]]<br /> # [[محیط زیست ایران]]<br /> # [[تالاب‌های ایران]]<br /> # [[آبشارهای ایران]]<br /> # [[سیل در ایران]]<br /> # [[سیل هرمزگان]]<br /> # [[جنگل‌های هیرکانی]]<br /> # [[بحران آب در ایران]]<br /> # [[ابرچالش آب]]<br /> # [[سیل هرمزگان]]<br /> # [[بحران آب در ایران]]<br /> # [[بحران محیط زیست در ایران]]<br /> <br /> === دریاها، دریاچه‌ها، رودها و تالاب‌ها ===<br /> # [[قنات]]<br /> # [[دریای خزر]]<br /> # [[خلیج فارس]]<br /> # [[دریای عمان]]<br /> # [[دریاچه هامون]]<br /> # [[رود کارون]]<br /> # [[رود کرخه]]<br /> # [[رود دز]]<br /> # [[رود ارس]]<br /> # [[هور العظیم]]<br /> # [[هور شادگان]]<br /> # [[زاینده‌رود]]<br /> # [[دریاچه ارومیه]]<br /> # [[تالاب انزلی]]<br /> # [[تالاب گاوخونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تالاب پریشان]]<br /> # [[هیرمند]]<br /> <br /> === سدها و منابع آب ===<br /> # [[سد دز]]<br /> # [[سد کارون]]<br /> # [[سد امیرکبیر]]<br /> # [[سد ارس]]<br /> <br /> === کوه‌ها، دره‌ها، غارها و بیابان‌ها ===<br /> # [[کویر لوت]]<br /> # [[غار علی صدر]]<br /> # [[بیستون]]<br /> # [[دماوند]]<br /> # [[سبلان]]<br /> # [[زاگرس]]<br /> # [[الوند]]<br /> # [[کرکس]]<br /> # [[تفتان]]<br /> <br /> === جزیره‌ها و تنگه‌ها ===<br /> # [[تنگه هرمز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جزیره خارگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جزیره کیش]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انرژی، نفت و گاز ===<br /> # [[نیروی برق در ایران]]<br /> # [[نیروگاه‌های ایران]]<br /> # [[انرژی بادی در ایران]]<br /> # [[میدان‌های نفتی ایران]]<br /> # [[میدان‌های گازی ایران]]<br /> # [[سوخت‌های فسیلی در ایران]]<br /> # [[بحران انرژی در ایران]]<br /> # [[بحران برق در ایران]]<br /> <br /> === زمین‌شناسی، گسل‌ها، معادن و زمین‌لرزه‌ها ===<br /> # [[زلزله خوی]]<br /> # [[زمین‌شناسی ایران]]<br /> # [[گسل‌های ایران]]<br /> # [[معادن ایران]]<br /> # [[زلزله بم]]<br /> # [[زلزله ۱۳۹۶ ازگله]]<br /> # [[زلزله خوی]]<br /> # [[حادثه معدن طبس]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == فرهنگ، هنر، ادبیات و میراث ایران ==<br /> <br /> === فرهنگ، آیین‌ها و هنرهای ایرانی ===<br /> # [[فرهنگ ایران]]<br /> # [[گاه‌شماری ایرانی]]<br /> # [[جشن‌های ایرانی]]<br /> # [[سفره هفت‌سین]]<br /> # [[نوروز]]<br /> # [[حاجی فیروز]]<br /> # [[مهرگان]]<br /> # [[چهارشنبه‌سوری]]<br /> # [[شب یلدا]]<br /> # [[جشن سده]]<br /> # [[سیزده‌به‌در]]<br /> # [[خوشنویسی ایرانی]]<br /> # [[سینمای ایران]]<br /> # [[موسیقی ایران]]<br /> # [[غذاهای ایران]]<br /> # [[مجسمه‌سازی در ایران]]<br /> # [[قلم‌زنی در ایران]]<br /> # [[میناکاری در ایران]]<br /> # [[مینیاتور در ایران]]<br /> # [[آموزش و پرورش در ایران]]<br /> # [[شیر و خورشید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرود ملی ایران]]<br /> # [[کریسمس]]<br /> <br /> === هنرمندان ایرانی و غیرایرانی ===<br /> # [[مرضیه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی حنانه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[حبیب‌الله بدیعی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شجریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آندرانیک آساطوریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا اولیا]]<br /> # [[حمیدرضا طاهرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منوچهر سخایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عماد رام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور قدرخواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرویز یاحقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام عالیوندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناهید همت‌آبادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیر آرام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون ژورک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرجان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گیسو شاکری]]<br /> # [[روزبه عمادزاده]]<br /> # [[منوچهر طاهرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا شوریده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سهراب شهیدثالث]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد مهراد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[واروژان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ام کلثوم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون فروغی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن کسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهیار قنبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویگن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید خلیل عالی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن محمدباقر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت‌الله مقبلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله ملک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین گل‌گلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن صبا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین بنان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توماج صالحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد شمس]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[دلکش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی تجویدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نصرالله زرین‌پنجه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن مفید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام بیضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تورج نگهبان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اردلان سرفراز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهمن رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصر تقوایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن ترقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرجان ساتراپی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا اولیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یهودی منوهین]]<br /> # [[رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === ادبیات و گونه‌های ادبی ===<br /> # [[زبان فارسی]]<br /> # [[تاریخ ادبیات فارسی]]<br /> # [[مقاله]]<br /> # [[رمان]]<br /> # [[قصه]]<br /> # [[داستان کوتاه]]<br /> # [[روزنامه‌نگاری در ایران]]<br /> # [[شعر]]<br /> <br /> === نویسندگان و شاعران ایرانی ===<br /> # [[منوچهر هزارخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیمین بهبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد فرخی یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزاده عشقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی شایگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالعلی معصومی]]<br /> # [[غزاله علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحمان کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمشید پیمان]]<br /> # [[فروغ فرخزاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایرج جنتی عطایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون مشیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما یوشیج]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منوچهر آتشی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرخی یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد معین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق چوبک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق هدایت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حافظ]]<br /> # [[رهی معیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مولوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن صباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عطار نیشابوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرکو بیکس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلال آل احمد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین منزوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد کسروی]]<br /> # [[حمید مصدق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سهراب سپهری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شفیعی کدکنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بزرگ علوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش کسرایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیمین دانشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل خویی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید پورحاجی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید اسدیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناظم حکمت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بکتاش آبتین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحیم معینی کرمانشاهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نادر نادرپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا براهنی]]<br /> # [[ادیب‌الممالک فراهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پروین اعتصامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فردوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوذر ورداسبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عارف قزوینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماشاءالله آجودانی]]<br /> # [[رومن رولان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زری اصفهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مختاری، شاعر و نویسنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اشرف درویشیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد جعفر پوینده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید نفیسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یدالله رؤیایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید سلطان‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالحسین ناهیدی آذر]]<br /> # [[امین (پیمان) فرح‌آور]]<br /> # [[مرتضی کیوان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالقاسم لاهوتی کرمانشاهی]]<br /> # [[جبار باغچه‌بان]]<br /> # [[حسین پژمان بختیاری]]<br /> # [[شهرنوش پارسی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ گلشیری]]<br /> # [[بیژن نجدی]]<br /> # [[شاهرخ مسکوب]]<br /> # [[عباس میلانی]]<br /> # [[ابراهیم یونسی]]<br /> # [[محمود اعتمادزاده (م.ا.به آذین)]]<br /> # [[عاطفه گرگین]]<br /> # [[محمدعلی سپانلو]]<br /> # [[عباس یمینی شریف]]<br /> # [[محمود کیانوش]]<br /> # [[پروین دولت‌آبادی]]<br /> # [[هوشنگ ایرانی]]<br /> <br /> === نویسندگان و شاعران جهان ===<br /> # [[برتولت برشت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پابلو نرودا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فدریکو گارسیا لورکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابیندرانات تاگور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جرجی زیدان]]<br /> # [[دیل کارنگی]]<br /> # [[جک لندن]]<br /> # [[آندره مالرو]]<br /> # [[ژان پل سارتر]]<br /> # [[هانس کریستیان آندرسن]]<br /> <br /> === آثار ادبی فارسی ===<br /> # [[شاهنامه]]<br /> # [[دیوان حافظ]]<br /> # [[مثنوی معنوی]]<br /> # [[گلستان سعدی]]<br /> # [[بوستان سعدی]]<br /> # [[رباعیات خیام]]<br /> # [[ساقی‌نامه]]<br /> # [[گنج‌نامه]]<br /> # [[کلیله و دمنه]]<br /> # [[سمک عیار]]<br /> <br /> === اساطیر و حماسه‌های ایرانی ===<br /> # [[رستم]]<br /> # [[سهراب]]<br /> # [[سیاوش]]<br /> # [[گردآفرید]]<br /> # [[رودابه]]<br /> # [[آرش کمانگیر]]<br /> # [[پهلوانان شاهنامه]]<br /> <br /> === ورزش، ورزشکاران و سرگرمی ===<br /> # [[پوریای ولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا تختی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حبیب خبیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ منتظرالظهور]]<br /> # [[محمدقربانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسلم اسکندر فیلابی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن نایب‌آقا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروزان عبدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد خادم حقیقت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصر حجازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صمد منتظری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهلا فردوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهشید رزاقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علاءالدین عترتی کوشالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالله موحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرویز قلیچ‌خانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ورزش در ایران]]<br /> # [[فوتبال در ایران]]<br /> <br /> == فلسفه، اندیشه و علوم انسانی ==<br /> <br /> === فیلسوفان و نظریه‌پردازان ===<br /> # [[فریدریش انگلس]]<br /> # [[سیمون دو بووار]]<br /> # [[فرانتس فانون]]<br /> # [[لئون تروتسکی]]<br /> # [[دکتر علی شریعتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کارل مارکس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هانا آرنت]]<br /> # [[آنتونیو گرامشی]]<br /> # [[لویی آلتوسر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین آریان‌پور]]<br /> # [[باروخ اسپینوزا]]<br /> # [[ادموند گوستاو آلبرشت هوسرل]]<br /> # [[ایمانوئل کانت]]<br /> # [[راجنیش چاندرا موهان جین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === مکاتب و مفاهیم فلسفی ===<br /> # [[مارکسیسم]]<br /> # [[آتئیسم]]<br /> # [[پراگماتیسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لیبرالیسم]]<br /> # [[پدیدارشناسی]]<br /> # [[مدرنیسم]]<br /> # [[پست‌مدرنیسم]]<br /> # [[پراگماتیسم]]<br /> # [[اگزیستانسیالیسم]]<br /> <br /> === جامعه‌شناسی، ایدئولوژی و اندیشهٔ سیاسی ===<br /> # [[استثمار]]<br /> # [[لائیسیته]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اپورتونیسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توتالیتاریسم]]<br /> # [[توتالیتاریسم دینی]]<br /> # [[سکولاریسم]]<br /> # [[سکولاریزاسیون]]<br /> # [[خودمختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرمایه‌داری ملی]]<br /> # [[بنیادگرایی اسلامی]]<br /> # [[سانترالیزم دموکراتیک]]<br /> # [[دو اسلام سراپا متضاد]]<br /> # [[تکامل اجتماعی]]<br /> # [[تکامل]]<br /> # [[دینامیزم قرآن]]<br /> # [[طلسم اختناق]]<br /> # [[تبیین جهان]]<br /> # [[دیالکتیک]]<br /> # [[عصر روشنگری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمهوری‌خواهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رنسانس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تفکیک قوا]]<br /> # [[نظام پارلمانی]]<br /> # [[پساسکولاریسم]]<br /> <br /> == جهان؛ تاریخ، جنگ‌ها و سیاست بین‌الملل ==<br /> <br /> === انقلاب‌ها و جنبش‌های جهان ===<br /> # [[انقلاب ویتنام]]<br /> # [[انقلاب چین]]<br /> # [[انقلاب کوبا]]<br /> # [[انقلاب شوروی]]<br /> # [[انقلاب الجزایر]]<br /> # [[انقلاب مصر ۲۰۱۱]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب لیبی]]<br /> # [[انقلاب تونس]]<br /> # [[انقلاب سوریه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیروزی انقلاب سوریه]]<br /> # [[انقلاب کبیر فرانسه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهار عربی]]<br /> <br /> === جنگ‌های جهانی و منطقه‌ای ===<br /> # [[جنگ جهانی اول]]<br /> # [[جنگ جهانی دوم]]<br /> # [[هولوکاست]]<br /> # [[حمله شیمیایی به حلبچه]]<br /> <br /> === خاورمیانه، فلسطین و تحولات منطقه ===<br /> # [[دولت فلسطین]]<br /> # [[انفجار بیروت ۲۰۲۰]]<br /> # [[جنگ اسرائیل و حماس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان اسلو]]<br /> # [[غزه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبه نظامیان حوثی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار حرم سامرا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الحشد الشعبی]]<br /> # [[حزب‌الله لبنان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لشکر فاطمیون]]<br /> # [[لشکر زینبیون]]<br /> # [[سازمان آزادی‌بخش فلسطین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنبش فتح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنبش حماس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ارتش آزاد سوریه]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تروریسم و پرونده‌های بین‌المللی ===<br /> # [[ترور رفیق حریری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار آمیا]]<br /> # [[کشتی ربایی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[تروریسم جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[ترور میکونوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله به تأسیسات نفتی آرامکو ۲۰۱۹]]<br /> # [[کشتار مسلمانان]]<br /> <br /> === سازمان‌ها و حقوق بین‌الملل ===<br /> # [[سازمان ملل متحد]]<br /> # [[نهضت بین‌المللی صلیب سرخ و هلال احمر]]<br /> # [[شورای امنیت سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجمع عمومی سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == کتاب‌شناسی و معرفی کتاب ==<br /> <br /> === کتاب‌های مقاومت ایران ===<br /> # [[بنیانگذاران]]<br /> # [[قهرمانان در زنجیر]]<br /> # [[استراتژی قیام و سرنگونی]]<br /> # [[پرواز همزنجیران]]<br /> # [[ایران، بازی اتمی رژیم]]<br /> # [[ایران: سپاه پاسداران، ماشین تروریسم]]<br /> # [[رمز ماندگاری نسل سرفراز در آزمایش قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[کاپوها و هاپوها درباره قارقارها و عربده‌های یک باند منحط وزارتی]]<br /> # [[ابراهیم رئیسی، عامل قتل‌عام، نسل‌کشی و جنایت علیه بشریت]]<br /> # [[مصدق و رضاخان: یک گواهی تاریخی]]<br /> # [[قتل‌عام و بازشناسی الیگارشی قدرت]]<br /> # [[سمفونی مقاومت، ترانه سرودهای مجاهدین]]<br /> # [[زنان،‌ پیشتازان آزادی]]<br /> # [[جنایات رضاشاه به روایت تاریخ]]<br /> # [[کتاب راه حسین]]<br /> # [[زنان در رهبری سیاسی]]<br /> # [[کودتای نافرجام؛ آزمایش بزرگ مجاهدین و مقاومت ایران]]<br /> # [[به‌سوی ایران آزاد]]<br /> # [[به‌سوی جمهوری دموکراتیک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایران در آستانه انقلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی، دمکراسی و برابری]]<br /> # [[تعهد ما]]<br /> # [[راهپیمایی بزرگ به‌سوی آزادی]]<br /> # [[ایران فردا؛ دیدگاه‌های مریم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی گوهر حقیقی اسلام]]<br /> # [[ایران بدون اعدام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رژیم آخوندها در ایران کانون بنیادگرایی و تروریسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[همه برای آزادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زنان نیروی تغییر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[به‌سوی آزادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسلام، زنان و برابری]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === کتاب‌های تاریخ و سیاست ===<br /> # [[مرگ کسب و کار من است]]<br /> # [[شمارش معکوس برای سقوط: رژیم ایران در آستانه سرنگونی]]<br /> # [[ایران در شرف دگرگونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تاریخ تمدن]]<br /> # [[تاریخ بیست ساله ایران]]<br /> # [[دو رساله درباره حکومت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهریار]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === کتاب‌های فلسفه و علوم اجتماعی ===<br /> # [[زمینه جامعه‌شناسی]]<br /> # [[جامعه‌شناسی هنر]]<br /> # [[چرا ملت‌ها شکست می‌خورند: خاستگاه‌های قدرت، کامیابی و ناکامی]]<br /> # [[ریشه‌های توتالیتاریسم]]<br /> # [[لویاتان]]<br /> # [[بی‌دولتی، دولت، آرمان‌شهر]]<br /> # [[قرارداد اجتماعی]]<br /> <br /> === رمان‌ها و آثار ادبی ===<br /> # [[بوف کور]]<br /> <br /> [[رده:مقاله‌های ایران‌پدیا]]</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85_%D9%BE%D8%A7%D8%B1%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C&diff=93094 2026-09-20T19:31:53Z

<p>Alireza k h: /* جستارهای وابسته */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات مفهوم<br /> | نام = نظام پارلمانی<br /> | نام اصلی = Parliamentary System<br /> | نام‌های دیگر = حکومت پارلمانی، نظام پارلمانی حکومت، پارلمانتاریسم<br /> | تصویر =<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =<br /> | حوزه = [[علوم سیاسی]]، [[حقوق اساسی]]، حکومت تطبیقی<br /> | دوره = شکل‌گیری تدریجی از سده‌های هفدهم و هجدهم؛ گسترش در سده‌های نوزدهم و بیستم<br /> | خاستگاه = بریتانیا<br /> | تاریخ شکل‌گیری = شکل‌گیری تدریجی در بریتانیا و تثبیت الگوی حکومت مسئول در سده‌های هجدهم و نوزدهم<br /> | بنیان‌گذاران = فاقد بنیان‌گذار واحد<br /> | چهره‌های شاخص = [[جان لاک]]، [[والتر بَجِت]]، نظریه‌پردازان مشروطه‌خواهی و حکومت نمایندگی<br /> | پیشگامان فکری = [[جان لاک]] و نظریه‌پردازان [[مشروطه‌خواهی]]<br /> | جریان‌های مرتبط = [[دموکراسی نمایندگی]]، [[مشروطه‌خواهی]]، [[تفکیک قوا]]، [[حاکمیت قانون]]، نظام حزبی، مسئولیت سیاسی دولت<br /> | در واکنش به = حکومت مطلقه و تمرکز قدرت؛ در بریتانیا حاصل تحول تدریجی مناسبات سلطنت، پارلمان و دولت<br /> | مفاهیم کلیدی = پارلمان، نخست‌وزیر، هیئت وزیران، رأی اعتماد، رأی عدم اعتماد، مسئولیت سیاسی دولت، اکثریت پارلمانی، ائتلاف، اپوزیسیون<br /> | دیدگاه معرفت‌شناختی = نظریه‌ای معرفت‌شناختی نیست؛ الگویی برای سازمان‌دهی رابطهٔ قوهٔ مجریه و مقننه است<br /> | دیدگاه اجتماعی = تشکیل و استمرار دولت بر پایهٔ برخورداری از اعتماد پارلمان و پاسخ‌گویی سیاسی قوهٔ مجریه در برابر نمایندگان<br /> | تأثیرپذیرفته از = تحول تاریخی پارلمان انگلستان، [[انقلاب باشکوه]]، مشروطه‌خواهی، حکومت نمایندگی و گسترش حق رأی<br /> | تأثیرگذار بر = ساختار سیاسی بریتانیا، آلمان، هند، کانادا، استرالیا، ژاپن و بسیاری از دموکراسی‌های معاصر<br /> | منتقدان شاخص = نظریه‌پردازان طرفدار [[نظام ریاستی]] و منتقدان تمرکز قدرت در اکثریت پارلمانی<br /> | آثار شاخص = ''دو رساله دربارهٔ حکومت''؛ ''قانون اساسی انگلستان''؛ آثار کلاسیک و معاصر دربارهٔ حکومت نمایندگی و نظام‌های سیاسی تطبیقی<br /> }}<br /> <br /> '''نظام پارلمانی''' (به انگلیسی: ''Parliamentary System'') نوعی نظام حکومتی است که در آن قوهٔ مجریه برای تشکیل و ادامهٔ فعالیت سیاسی خود به اعتماد پارلمان یا دست‌کم مجلس منتخب آن وابسته است. رئیس دولت، که معمولاً [[نخست‌وزیر]] است، به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم از اکثریت پارلمانی برمی‌خیزد و دولت تا هنگامی می‌تواند در قدرت باقی بماند که اعتماد لازم در پارلمان را حفظ کند. این رابطهٔ اعتماد یکی از ویژگی‌های تعریف‌کنندهٔ نظام پارلمانی است.&lt;ref&gt;José Antonio Cheibub, ''Presidentialism, Parliamentarism, and Democracy'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2007), 33–48.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برخلاف [[نظام ریاستی]] که در آن رئیس قوهٔ مجریه و قوهٔ مقننه معمولاً دارای منشأ انتخاباتی و دورهٔ مسئولیت جداگانه‌اند، در نظام پارلمانی میان قوهٔ مجریه و پارلمان پیوند سازمانی و سیاسی نزدیکی وجود دارد. وزیران غالباً از اعضای پارلمان یا احزاب حاضر در آن انتخاب می‌شوند و دولت در برابر پارلمان مسئولیت سیاسی دارد. در بریتانیا، برای نمونه، دولت برای ماندن در قدرت باید اعتماد مجلس عوام را حفظ کند و از دست دادن این اعتماد می‌تواند به استعفای دولت یا در شرایط مقرر به برگزاری انتخابات منجر شود.&lt;ref&gt;David Torrance, “Commanding Confidence,” House of Commons Library, Research Briefing, 29 June 2026.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نظام پارلمانی یک الگوی واحد و ثابت ندارد. بریتانیا، آلمان، هند، کانادا، استرالیا، ژاپن و بسیاری از کشورهای دیگر دارای شکل‌هایی از حکومت پارلمانی‌اند، اما قوانین مربوط به تشکیل دولت، رأی اعتماد، انحلال پارلمان، نقش رئیس کشور، نظام انتخاباتی و رابطهٔ میان مجالس در آنها متفاوت است. برخی نظام‌های پارلمانی سلطنتی‌اند و پادشاه یا ملکه رئیس کشور است؛ برخی دیگر جمهوری‌اند و رئیس‌جمهور عمدتاً نقشی غیراجرایی یا محدود دارد.&lt;ref&gt;Arend Lijphart, ''Patterns of Democracy: Government Forms and Performance in Thirty-Six Countries'', 2nd ed. (New Haven: Yale University Press, 2012), 105–130.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == مفهوم نظام پارلمانی ==<br /> <br /> مهم‌ترین معیار برای تشخیص نظام پارلمانی، رابطهٔ میان دولت و پارلمان است.<br /> <br /> در این نظام، دولت برای ادامهٔ کار باید از حمایت یا اعتماد پارلمان برخوردار باشد. این حمایت ممکن است متعلق به یک حزب دارای اکثریت، ائتلافی از چند حزب یا در مواردی مجموعه‌ای از توافق‌های پارلمانی باشد.<br /> <br /> بنابراین داشتن اکثریت مطلق حزبی شرط ضروری همهٔ حکومت‌های پارلمانی نیست. دولت اقلیت نیز می‌تواند تشکیل شود، مشروط بر آنکه بتواند در رأی‌های تعیین‌کننده حمایت کافی نمایندگان را به دست آورد یا احزاب دیگر از برکناری آن خودداری کنند.<br /> <br /> در بریتانیا، اعتماد به دولت به معنای برخورداری از حمایت اکثریت لازم در مجلس عوام است و دولت اقلیت نیز می‌تواند در صورت حفظ این اعتماد به فعالیت خود ادامه دهد.&lt;ref&gt;David Torrance, “Commanding Confidence,” House of Commons Library, 29 June 2026.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ویژگی‌های اصلی ==<br /> <br /> نظام‌های پارلمانی با وجود تفاوت‌های فراوان معمولاً چند ویژگی مشترک دارند.<br /> <br /> نخست، دولت از نظر سیاسی به پارلمان وابسته است.<br /> <br /> دوم، نخست‌وزیر معمولاً رهبر دولت و مهم‌ترین مقام اجرایی سیاسی است.<br /> <br /> سوم، دولت در برابر پارلمان پاسخ‌گو است و پارلمان می‌تواند از طریق سازوکارهایی مانند سؤال، استیضاح، تحقیق، بررسی بودجه و رأی عدم اعتماد بر آن نظارت کند.<br /> <br /> چهارم، در بسیاری از نظام‌های پارلمانی میان «رئیس کشور» و «رئیس دولت» تمایز وجود دارد.<br /> <br /> پنجم، رابطهٔ قوهٔ مجریه و مقننه برخلاف الگوی کلاسیک تفکیک سخت قوا، بر همکاری و وابستگی متقابل استوار است.<br /> <br /> == خاستگاه تاریخی ==<br /> <br /> نظام پارلمانی برخلاف بسیاری از ساختارهای سیاسی که بر پایهٔ قانون اساسی واحدی ایجاد شده‌اند، در بریتانیا طی چند سده به‌تدریج شکل گرفت.<br /> <br /> ریشه‌های دور پارلمان انگلستان را می‌توان در شوراهای سلطنتی و تحول نهادهای نمایندگی در قرون وسطی جست‌وجو کرد، اما حکومت پارلمانی به معنای جدید آن حاصل تحولات بسیار متأخرتر بود.<br /> <br /> منازعهٔ پادشاه و پارلمان در سدهٔ هفدهم، [[جنگ داخلی انگلستان]]، اعدام چارلز اول، بازگشت سلطنت و سپس [[انقلاب باشکوه]] سال ۱۶۸۸ در محدودشدن قدرت سلطنت و تقویت جایگاه پارلمان نقش داشتند.<br /> <br /> [[منشور حقوق ۱۶۸۹]] نیز یکی از اسناد مهم این تحول بود و محدودیت‌هایی بر قدرت سلطنت ایجاد کرد.&lt;ref&gt;Bill of Rights 1689, 1 William &amp; Mary, Sess. 2, c. 2.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> با این حال، حکومت پارلمانی امروزی بلافاصله پس از این تحولات پدید نیامد. شکل‌گیری کابینه، مقام نخست‌وزیری، مسئولیت وزیران در برابر پارلمان و تبدیل سلطنت به نهادی عمدتاً تشریفاتی فرایندی تدریجی بود که طی سده‌های هجدهم و نوزدهم توسعه یافت.<br /> <br /> == بریتانیا و شکل‌گیری نخست‌وزیری ==<br /> <br /> [[بریتانیا]] نمونهٔ تاریخی مهم تحول نظام پارلمانی است.<br /> <br /> با کاهش تدریجی نقش مستقیم پادشاه در ادارهٔ دولت، وزیران و کابینه اهمیت بیشتری یافتند. [[رابرت والپول]] که از ۱۷۲۱ تا ۱۷۴۲ در رأس دولت بریتانیا قرار داشت، معمولاً نخستین شخصی دانسته می‌شود که عملاً وظایفی نزدیک به نخست‌وزیر جدید انجام داد، هرچند عنوان و ساختار رسمی نخست‌وزیری در آن دوره هنوز به شکل امروزی تثبیت نشده بود.<br /> <br /> در طول سده‌های هجدهم و نوزدهم، این اصل به‌تدریج شکل گرفت که دولت باید بتواند حمایت مجلس عوام را حفظ کند.<br /> <br /> با توسعهٔ احزاب سیاسی و گسترش حق رأی، رابطهٔ میان انتخابات، اکثریت پارلمانی و تشکیل دولت نیز اهمیت بیشتری پیدا کرد.<br /> <br /> == والتر بَجِت و نظریهٔ حکومت پارلمانی ==<br /> <br /> [[والتر بَجِت]]، روزنامه‌نگار و نظریه‌پرداز سیاسی بریتانیایی، در کتاب ''قانون اساسی انگلستان'' که نخستین بار در دههٔ ۱۸۶۰ منتشر شد، یکی از تحلیل‌های کلاسیک نظام پارلمانی بریتانیا را ارائه کرد.<br /> <br /> بجت بر خلاف برداشت ساده‌ای که حکومت بریتانیا را بر اساس تفکیک کامل قوا توضیح می‌داد، بر پیوند میان قوهٔ مجریه و مقننه تأکید کرد.<br /> <br /> از نظر او، کابینه حلقه‌ای بود که این دو بخش حکومت را به یکدیگر متصل می‌کرد.&lt;ref&gt;Walter Bagehot, ''The English Constitution'', 2nd ed. (London: Henry S. King &amp; Co., 1873).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این ویژگی هنوز یکی از تفاوت‌های بنیادی نظام پارلمانی با نظام ریاستی محسوب می‌شود.<br /> <br /> == پارلمان ==<br /> <br /> [[پارلمان]] در نظام پارلمانی نهادی محوری است.<br /> <br /> پارلمان قانون تصویب می‌کند، بودجه و مالیات را بررسی می‌کند و بر عملکرد دولت نظارت دارد. در بسیاری از نظام‌ها، بقای دولت نیز به اعتماد اکثریت مجلس منتخب وابسته است.<br /> <br /> پارلمان می‌تواند تک‌مجلسی یا دومجلسی باشد.<br /> <br /> در بریتانیا، پارلمان از مجلس عوام و مجلس اعیان تشکیل شده است. مجلس عوام منتخب مردم است و رابطهٔ اعتماد سیاسی دولت با این مجلس برقرار می‌شود.<br /> <br /> در آلمان، بوندستاگ نقش اصلی را در انتخاب صدراعظم و نظارت سیاسی بر دولت دارد.<br /> <br /> بنابراین وجود دو مجلس به این معنا نیست که دولت الزاماً باید اعتماد هر دو را به یک شکل داشته باشد. این موضوع به قانون اساسی هر کشور بستگی دارد.<br /> <br /> == نخست‌وزیر ==<br /> <br /> [[نخست‌وزیر]] معمولاً رئیس دولت در نظام پارلمانی است.<br /> <br /> او هدایت سیاست عمومی دولت، هماهنگی وزیران و نمایندگی سیاسی دولت را بر عهده دارد.<br /> <br /> شیوهٔ تعیین نخست‌وزیر در کشورهای مختلف متفاوت است.<br /> <br /> در برخی کشورها رئیس کشور شخصی را که قادر به کسب اعتماد پارلمان است مأمور تشکیل دولت می‌کند. در برخی دیگر پارلمان رسماً نخست‌وزیر یا صدراعظم را انتخاب می‌کند.<br /> <br /> در آلمان، برای نمونه، صدراعظم فدرال توسط [[بوندستاگ]] انتخاب می‌شود و برای انتخاب در مرحلهٔ اصلی به اکثریت اعضای آن نیاز دارد.&lt;ref&gt;Basic Law for the Federal Republic of Germany, art. 63.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> قدرت نخست‌وزیر نیز در همهٔ نظام‌های پارلمانی یکسان نیست. ساختار حزبی، نوع ائتلاف، قانون اساسی و موقعیت سیاسی دولت می‌توانند بر میزان قدرت او تأثیر بگذارند.<br /> <br /> == هیئت وزیران ==<br /> <br /> [[هیئت وزیران]] یا کابینه مجموعه‌ای از وزیران است که مسئول ادارهٔ بخش‌های مختلف حکومت‌اند.<br /> <br /> در نظام پارلمانی، کابینه معمولاً تحت رهبری نخست‌وزیر فعالیت می‌کند.<br /> <br /> اصل «مسئولیت جمعی کابینه» در برخی نظام‌های پارلمانی اهمیت ویژه‌ای دارد. بر اساس این اصل، وزیران باید از تصمیم‌های اصلی دولت به‌صورت جمعی حمایت کنند یا در صورت مخالفت بنیادی از سمت خود کناره‌گیری کنند.<br /> <br /> در عین حال، هر وزیر در برابر پارلمان دربارهٔ حوزهٔ مسئولیت خود نیز پاسخ‌گو است.<br /> <br /> در بریتانیا، وزیران عضو دولت در پارلمان حضور دارند و در برابر آن پاسخ‌گو هستند.&lt;ref&gt;UK Parliament, “Parliament and the Government,” UK Parliament.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == رئیس کشور و رئیس دولت ==<br /> <br /> یکی از ویژگی‌های بسیاری از نظام‌های پارلمانی جدایی میان مقام «رئیس کشور» و «رئیس دولت» است.<br /> <br /> رئیس دولت نخست‌وزیر است و مدیریت سیاسی قوهٔ مجریه را بر عهده دارد.<br /> <br /> رئیس کشور ممکن است پادشاه یا رئیس‌جمهور باشد.<br /> <br /> در پادشاهی‌های پارلمانی مانند بریتانیا، کانادا، استرالیا، سوئد و ژاپن، پادشاه مقام ریاست کشور را دارد، در حالی که نخست‌وزیر ریاست دولت را بر عهده می‌گیرد.<br /> <br /> در جمهوری‌های پارلمانی مانند آلمان، ایتالیا و هند، رئیس‌جمهور رئیس کشور است و نخست‌وزیر یا صدراعظم مدیریت دولت را بر عهده دارد.<br /> <br /> حدود اختیارات رئیس کشور در کشورهای مختلف متفاوت است.<br /> <br /> == پادشاهی پارلمانی ==<br /> <br /> '''پادشاهی پارلمانی''' شکلی از حکومت پارلمانی است که در آن مقام ریاست کشور موروثی است، اما ادارهٔ سیاسی دولت بر عهدهٔ نخست‌وزیر و کابینه قرار دارد.<br /> <br /> بریتانیا از نمونه‌های شناخته‌شدهٔ این الگو است.<br /> <br /> در چنین نظام‌هایی، پادشاه معمولاً وظایف رسمی و نمادین انجام می‌دهد و اعمال بسیاری از اختیارات قانونی او بر اساس قواعد مشروطه و توصیهٔ دولت صورت می‌گیرد.<br /> <br /> کانادا، استرالیا و نیوزیلند نیز دارای نظام پارلمانی در چارچوب سلطنت مشروطه‌اند، هرچند ساختار فدرال یا نهادی آنها با بریتانیا تفاوت دارد.<br /> <br /> == جمهوری پارلمانی ==<br /> <br /> در '''جمهوری پارلمانی''' رئیس کشور به‌جای پادشاه، رئیس‌جمهور است.<br /> <br /> با این حال، رئیس‌جمهور معمولاً رئیس دولت نیست و ادارهٔ روزمرهٔ حکومت بر عهدهٔ نخست‌وزیر و کابینه قرار دارد.<br /> <br /> [[آلمان]] و [[ایتالیا]] نمونه‌هایی از جمهوری‌های پارلمانی‌اند.<br /> <br /> رئیس‌جمهور در این نظام‌ها ممکن است وظایفی مانند انتصاب رسمی نخست‌وزیر، امضای قوانین، نمایندگی کشور و ایفای برخی نقش‌ها در هنگام بحران سیاسی داشته باشد، اما میزان اختیار او به قانون اساسی کشور بستگی دارد.<br /> <br /> بنابراین وجود رئیس‌جمهور به‌خودی‌خود یک کشور را به نظام ریاستی تبدیل نمی‌کند.<br /> <br /> == تشکیل دولت ==<br /> <br /> پس از انتخابات پارلمانی، فرایند تشکیل دولت آغاز می‌شود.<br /> <br /> اگر یک حزب اکثریت لازم کرسی‌ها را در اختیار داشته باشد، رهبر آن معمولاً در موقعیت تشکیل دولت قرار می‌گیرد.<br /> <br /> اگر هیچ حزبی اکثریت نداشته باشد، مذاکرات میان احزاب برای تشکیل ائتلاف یا حمایت از دولت اقلیت آغاز می‌شود.<br /> <br /> در این مرحله، احزاب ممکن است دربارهٔ برنامهٔ دولت، تقسیم وزارتخانه‌ها، بودجه و سیاست‌های عمومی مذاکره کنند.<br /> <br /> مدت این مذاکرات از کشوری به کشور دیگر متفاوت است و در نظام‌های چندحزبی ممکن است طولانی شود.<br /> <br /> == دولت اکثریت ==<br /> <br /> '''دولت اکثریت''' هنگامی شکل می‌گیرد که حزب حاکم یا ائتلاف دولتی بیش از نیمی از کرسی‌های لازم برای کنترل مجلس را در اختیار داشته باشد.<br /> <br /> چنین دولتی معمولاً توان بیشتری برای تصویب قوانین و حفظ رأی اعتماد دارد.<br /> <br /> با این حال، اکثریت پارلمانی می‌تواند قدرت اجرایی را نیز تقویت کند؛ به‌ویژه هنگامی که انضباط حزبی بالا باشد و نمایندگان حزب حاکم معمولاً از دولت حمایت کنند.<br /> <br /> در چنین شرایطی، نقش اپوزیسیون، کمیسیون‌های پارلمانی، دستگاه قضایی، رسانه‌ها و دیگر سازوکارهای نظارتی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.<br /> <br /> == دولت ائتلافی ==<br /> <br /> '''دولت ائتلافی''' هنگامی تشکیل می‌شود که دو یا چند حزب برای کسب اکثریت پارلمانی و تشکیل دولت با یکدیگر توافق کنند.<br /> <br /> ائتلاف‌ها در بسیاری از دموکراسی‌های پارلمانی، به‌ویژه کشورهایی که از نظام انتخاباتی تناسبی استفاده می‌کنند، رایج‌اند.<br /> <br /> احزاب ائتلافی معمولاً پیش از تشکیل دولت دربارهٔ برنامهٔ مشترک و تقسیم مسئولیت‌های کابینه توافق می‌کنند.<br /> <br /> دولت ائتلافی می‌تواند نمایندگی طیف گسترده‌تری از نیروهای سیاسی را امکان‌پذیر کند، اما اختلاف میان شرکای ائتلاف نیز ممکن است به بحران یا سقوط دولت منجر شود.<br /> <br /> == دولت اقلیت ==<br /> <br /> '''دولت اقلیت''' دولتی است که حزب یا ائتلاف تشکیل‌دهندهٔ آن اکثریت مطلق کرسی‌های پارلمان را در اختیار ندارد.<br /> <br /> چنین دولتی برای تصویب قوانین و حفظ اعتماد مجلس به حمایت احزاب یا نمایندگان خارج از دولت نیاز دارد.<br /> <br /> این حمایت ممکن است موردی باشد یا بر اساس توافق رسمی «اعتماد و تأمین بودجه» شکل گیرد.<br /> <br /> وجود دولت اقلیت نشان می‌دهد که در نظام پارلمانی «اعتماد پارلمان» لزوماً به معنای برخورداری دولت از اکثریت مطلق کرسی‌ها نیست.&lt;ref&gt;David Torrance, “Commanding Confidence,” House of Commons Library, 29 June 2026.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == رأی اعتماد ==<br /> <br /> '''رأی اعتماد''' یکی از سازوکارهای اصلی رابطهٔ دولت و پارلمان است.<br /> <br /> در برخی نظام‌ها، دولت جدید باید پس از تشکیل به‌طور رسمی از پارلمان رأی اعتماد بگیرد.<br /> <br /> در برخی دیگر، اعتماد ممکن است بر اساس قواعد و عرف سیاسی مفروض باشد، مگر آنکه پارلمان خلاف آن را نشان دهد.<br /> <br /> دولت همچنین ممکن است تصویب یک موضوع مهم را به مسئلهٔ اعتماد سیاسی تبدیل کند.<br /> <br /> جزئیات این سازوکار در قوانین اساسی و رویه‌های پارلمانی کشورها متفاوت است.<br /> <br /> == رأی عدم اعتماد ==<br /> <br /> '''رأی عدم اعتماد''' سازوکاری است که پارلمان از طریق آن اعلام می‌کند دولت دیگر از حمایت سیاسی لازم برخوردار نیست.<br /> <br /> این ابزار یکی از مشخصه‌های اصلی نظام پارلمانی است.<br /> <br /> در بریتانیا، حفظ اعتماد مجلس عوام از اصول بنیادی رابطهٔ دولت و پارلمان محسوب می‌شود. در رویهٔ سنتی، دولتی که به‌طور روشن اعتماد مجلس را از دست بدهد ممکن است استعفا دهد یا در شرایط مقرر مسیر انتخابات عمومی را دنبال کند.&lt;ref&gt;David Torrance, “Commanding Confidence,” House of Commons Library, Research Briefing, 29 June 2026.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> قواعد رأی عدم اعتماد در کشورها متفاوت است و همهٔ شکست‌های پارلمانی نیز به معنای از دست رفتن اعتماد نیستند.<br /> <br /> == رأی عدم اعتماد سازنده ==<br /> <br /> برخی نظام‌های پارلمانی برای افزایش ثبات دولت از سازوکار «'''رأی عدم اعتماد سازنده'''» (''Constructive Vote of No Confidence'') استفاده می‌کنند.<br /> <br /> در این الگو، پارلمان نمی‌تواند صرفاً رئیس دولت را برکنار کند؛ بلکه باید هم‌زمان جانشین او را نیز انتخاب کند.<br /> <br /> آلمان یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های این سازوکار است.<br /> <br /> بر اساس مادهٔ ۶۷ قانون پایهٔ آلمان، بوندستاگ تنها هنگامی می‌تواند صدراعظم را برکنار کند که با اکثریت اعضای خود جانشینی برای او انتخاب کند.&lt;ref&gt;Basic Law for the Federal Republic of Germany, art. 67.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این سازوکار برای جلوگیری از سقوط دولت بدون وجود اکثریتی جایگزین طراحی شده است.<br /> <br /> == انحلال پارلمان ==<br /> <br /> در بسیاری از نظام‌های پارلمانی امکان انحلال پارلمان و برگزاری انتخابات پیش از پایان دورهٔ عادی وجود دارد، اما شرایط آن از کشوری به کشور دیگر متفاوت است.<br /> <br /> در برخی نظام‌ها نخست‌وزیر می‌تواند تحت شرایط قانونی درخواست انحلال کند؛ در برخی دیگر اختیارات او محدودتر است و قانون اساسی شرایط مشخصی برای انتخابات زودهنگام تعیین می‌کند.<br /> <br /> در بریتانیا، قانون ''Dissolution and Calling of Parliament Act 2022'' چارچوب قانونی کنونی انحلال پارلمان را تعیین می‌کند و انحلال در چارچوب اختیارات سلطنتی و بر اساس قواعد مشروطه انجام می‌شود.&lt;ref&gt;Richard Kelly, “Dissolution of Parliament,” House of Commons Library, Research Briefing, 20 April 2023.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین امکان انحلال مجلس را نمی‌توان به یک قاعدهٔ یکسان برای همهٔ نظام‌های پارلمانی فروکاست.<br /> <br /> == رابطهٔ قوهٔ مجریه و مقننه ==<br /> <br /> یکی از تفاوت‌های مهم نظام پارلمانی با برداشت سخت‌گیرانه از [[تفکیک قوا]]، پیوند نزدیک میان قوهٔ مجریه و مقننه است.<br /> <br /> اعضای دولت اغلب خود عضو پارلمان‌اند و دولت معمولاً بر پایهٔ حمایت اکثریت پارلمانی تشکیل می‌شود.<br /> <br /> از این رو برخی نظریه‌پردازان از «هم‌آمیزی» یا پیوند قوهٔ مجریه و مقننه در نظام پارلمانی سخن گفته‌اند.<br /> <br /> این امر به معنای فقدان کنترل قدرت نیست. نظارت پارلمانی، استقلال قضایی، اپوزیسیون، انتخابات، نظام حزبی و دیگر نهادها می‌توانند نقش محدودکننده داشته باشند.<br /> <br /> == نظام پارلمانی و تفکیک قوا ==<br /> <br /> [[تفکیک قوا]] در نظام پارلمانی معمولاً شکلی متفاوت از نظام ریاستی دارد.<br /> <br /> در نظام ریاستی، استقلال سازمانی رئیس قوهٔ مجریه از مجلس برجسته‌تر است.<br /> <br /> در نظام پارلمانی، دولت از دل پارلمان برمی‌خیزد و برای ادامهٔ کار به اعتماد آن وابسته است.<br /> <br /> از این رو نظام پارلمانی بیشتر بر «تفکیک نسبی» و همکاری قوا استوار است تا جدایی مطلق.<br /> <br /> با وجود این، استقلال [[قوه قضائیه]] همچنان از عناصر مهم دولت مشروطه و [[حاکمیت قانون]] محسوب می‌شود.<br /> <br /> == نظام پارلمانی و نظام ریاستی ==<br /> <br /> تفاوت اصلی میان نظام پارلمانی و [[نظام ریاستی]] در منشأ و بقای قوهٔ مجریه است.<br /> <br /> در نظام ریاستی، رئیس‌جمهور معمولاً برای دوره‌ای معین مستقل از پارلمان انتخاب می‌شود و بقای سیاسی او به اعتماد مستمر مجلس وابسته نیست.<br /> <br /> در نظام پارلمانی، دولت برای ماندن در قدرت باید اعتماد پارلمان را حفظ کند.<br /> <br /> در نظام ریاستی معمولاً یک شخص هم رئیس کشور و هم رئیس قوهٔ مجریه است، در حالی که در بسیاری از نظام‌های پارلمانی این دو مقام از یکدیگر جدا هستند.<br /> <br /> همچنین برکناری رئیس‌جمهور در نظام ریاستی معمولاً مستلزم فرایندهای حقوقی خاص مانند استیضاح است، در حالی که دولت پارلمانی ممکن است از طریق رأی عدم اعتماد سیاسی برکنار شود.&lt;ref&gt;Juan J. Linz, “The Perils of Presidentialism,” ''Journal of Democracy'' 1, no. 1 (1990): 51–69.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نظام نیمه‌ریاستی ==<br /> <br /> [[نظام نیمه‌ریاستی]] ساختاری متفاوت است که برخی عناصر نظام ریاستی و پارلمانی را ترکیب می‌کند.<br /> <br /> در این نظام، رئیس‌جمهور معمولاً با رأی مردم انتخاب می‌شود و دارای اختیارات سیاسی قابل توجه است، اما در کنار او نخست‌وزیر و کابینه‌ای نیز وجود دارند که در برابر پارلمان مسئول‌اند.<br /> <br /> [[فرانسه]] در جمهوری پنجم نمونهٔ شناخته‌شدهٔ نظام نیمه‌ریاستی است.<br /> <br /> بنابراین هر نظامی که نخست‌وزیر و پارلمان داشته باشد الزاماً پارلمانی محسوب نمی‌شود؛ جایگاه رئیس‌جمهور و رابطهٔ دولت با پارلمان نیز باید بررسی شود.<br /> <br /> == نظام وست‌مینستر ==<br /> <br /> '''نظام وست‌مینستر''' خانواده‌ای از نظام‌های پارلمانی است که از الگوی تاریخی بریتانیا تأثیر گرفته‌اند.<br /> <br /> بریتانیا، کانادا، استرالیا و چند کشور دیگر دارای نهادها و سنت‌هایی مرتبط با این الگو هستند.<br /> <br /> از ویژگی‌های متداول آن می‌توان به دولت مسئول در برابر مجلس منتخب، نقش برجستهٔ نخست‌وزیر، کابینه، اپوزیسیون رسمی و مسئولیت جمعی وزیران اشاره کرد.<br /> <br /> با این حال، کشورهای وست‌مینستری دقیقاً مشابه یکدیگر نیستند. ساختار فدرال کانادا و استرالیا، قوانین اساسی مدون آنها و اختیارات نهادهای مختلف تفاوت‌هایی مهم با بریتانیا ایجاد کرده‌اند.<br /> <br /> == نظام پارلمانی بریتانیا ==<br /> <br /> [[بریتانیا]] نمونهٔ تاریخی برجستهٔ نظام پارلمانی است.<br /> <br /> دولت معمولاً توسط حزبی تشکیل می‌شود که بتواند اعتماد مجلس عوام را در اختیار داشته باشد. نخست‌وزیر رهبر سیاسی دولت است و وزیران ارشد کابینه را تشکیل می‌دهند.<br /> <br /> دولت در برابر مجلس عوام پاسخ‌گو است و وزیران باید دربارهٔ سیاست‌ها و عملکرد دستگاه‌های خود به نمایندگان پاسخ دهند. پرسش از وزیران، پرسش از نخست‌وزیر، کمیسیون‌های پارلمانی و بررسی قوانین از ابزارهای نظارت پارلمان‌اند.&lt;ref&gt;UK Parliament, “How Do MPs Hold Government to Account?” UK Parliament.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نظام بریتانیا، رابطهٔ اعتماد میان دولت و مجلس عوام از اصول بنیادین نظام پارلمانی است.&lt;ref&gt;House of Commons Public Administration and Constitutional Affairs Committee, ''The Role of Parliament in the UK Constitution: Interim Report—The Status and Effect of Confidence Motions'', 2018.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نظام پارلمانی آلمان ==<br /> <br /> [[آلمان]] جمهوری فدرال پارلمانی است.<br /> <br /> [[بوندستاگ]] صدراعظم فدرال را انتخاب می‌کند. نامزد معرفی‌شده در مرحلهٔ اصلی باید اکثریت اعضای بوندستاگ را به دست آورد.&lt;ref&gt;Basic Law for the Federal Republic of Germany, art. 63.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> یکی از ویژگی‌های مهم نظام آلمان رأی عدم اعتماد سازنده است. بوندستاگ تنها در صورتی می‌تواند صدراعظم را برکنار کند که هم‌زمان جانشین او را با اکثریت اعضای خود انتخاب کند.&lt;ref&gt;German Bundestag, “Election of the Federal Chancellor,” German Bundestag.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این سازوکار با توجه به تجربهٔ بی‌ثباتی سیاسی جمهوری وایمار در طراحی قانون پایهٔ پس از جنگ جهانی دوم مورد توجه قرار گرفت.<br /> <br /> == نظام پارلمانی هند ==<br /> <br /> [[هند]] پس از استقلال در سال ۱۹۴۷ نظام پارلمانی را در چارچوب جمهوری و قانون اساسی فدرال خود توسعه داد.<br /> <br /> رئیس‌جمهور رئیس کشور است و نخست‌وزیر در رأس شورای وزیران قرار دارد.<br /> <br /> دولت مرکزی از نظر سیاسی در برابر مجلس منتخب پارلمان، یعنی لوک‌سابها، مسئول است.<br /> <br /> نظام هند از برخی سنت‌های وست‌مینستر تأثیر گرفته است، اما آنها را در چارچوب قانون اساسی مدون، جمهوری، فدرالیسم و ساختار سیاسی خاص هند بازسازی کرده است.<br /> <br /> == نظام پارلمانی ژاپن ==<br /> <br /> [[ژاپن]] نیز دارای نظام پارلمانی است.<br /> <br /> بر اساس قانون اساسی پس از جنگ جهانی دوم، امپراتور نماد دولت و وحدت مردم است و قدرت اجرایی در اختیار کابینه قرار دارد.<br /> <br /> نخست‌وزیر از میان اعضای پارلمان ملی ژاپن، «دایت»، تعیین می‌شود.<br /> <br /> این ساختار نمونه‌ای از پادشاهی پارلمانی است که در آن مقام سلطنت از ادارهٔ سیاسی روزمرهٔ دولت جدا شده است.<br /> <br /> == احزاب سیاسی ==<br /> <br /> [[حزب سیاسی|احزاب سیاسی]] در عملکرد نظام پارلمانی نقش بنیادی دارند.<br /> <br /> انتخابات تعیین می‌کند که چه احزابی وارد پارلمان شوند و توزیع کرسی‌ها تا حد زیادی مشخص می‌کند چه حزبی یا چه ائتلافی امکان تشکیل دولت خواهد داشت.<br /> <br /> در نظام‌های دوحزبی یا دارای یک حزب مسلط در پارلمان، تشکیل دولت اکثریت ممکن است رایج‌تر باشد.<br /> <br /> در نظام‌های چندحزبی، دولت‌های ائتلافی بیشتر مشاهده می‌شوند.<br /> <br /> در بریتانیا، تقریباً همهٔ اعضای مجلس عوام وابسته به احزاب‌اند و نظام حزبی نقشی محوری در تشکیل دولت و سازمان‌دهی اپوزیسیون دارد.&lt;ref&gt;UK Parliament, “MPs and Political Parties,” UK Parliament.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == اپوزیسیون پارلمانی ==<br /> <br /> یکی از عناصر مهم نظام پارلمانی [[اپوزیسیون]] است.<br /> <br /> احزاب خارج از دولت عملکرد کابینه را نقد و بررسی می‌کنند و می‌کوشند خود را به‌عنوان گزینه‌ای برای تشکیل دولت آینده معرفی کنند.<br /> <br /> در نظام وست‌مینستر، بزرگ‌ترین حزب خارج از دولت معمولاً «اپوزیسیون رسمی» را تشکیل می‌دهد و کابینهٔ سایه ایجاد می‌کند.<br /> <br /> اعضای کابینهٔ سایه حوزه‌های متناظر با وزارتخانه‌های دولت را دنبال می‌کنند و سیاست‌های دولت را مورد پرسش قرار می‌دهند.<br /> <br /> این ساختار امکان رقابت سازمان‌یافته میان دولت و جایگزین سیاسی آن را فراهم می‌کند.<br /> <br /> == پرسش از دولت ==<br /> <br /> پرسش پارلمانی یکی از ابزارهای نظارت بر دولت است.<br /> <br /> نمایندگان می‌توانند از وزیران دربارهٔ تصمیم‌ها، هزینه‌ها و سیاست‌های دستگاه اجرایی سؤال کنند.<br /> <br /> در مجلس عوام بریتانیا، وزیران در زمان‌های مشخص برای پاسخ به پرسش‌های نمایندگان حاضر می‌شوند و نخست‌وزیر نیز به‌طور منظم در جلسهٔ پرسش از نخست‌وزیر شرکت می‌کند.&lt;ref&gt;UK Parliament, “How Do MPs Hold Government to Account?” UK Parliament.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این سازوکارها علاوه بر کسب اطلاعات، دولت را وادار می‌کنند تصمیم‌های خود را در فضای عمومی توضیح دهد.<br /> <br /> == کمیسیون‌های پارلمانی ==<br /> <br /> کمیسیون‌های پارلمانی از ابزارهای مهم بررسی تخصصی عملکرد دولت‌اند.<br /> <br /> این کمیسیون‌ها می‌توانند وزیران، مقام‌های دولتی، کارشناسان و دیگر افراد را برای ارائهٔ توضیح یا اطلاعات دعوت کنند، اسناد را بررسی کنند و گزارش منتشر کنند.<br /> <br /> قدرت و استقلال کمیسیون‌ها در کشورهای مختلف متفاوت است.<br /> <br /> در برخی نظام‌ها، کمیسیون‌های قوی می‌توانند حتی در شرایطی که دولت از اکثریت پارلمانی برخوردار است، نقش مهمی در نظارت بر قوهٔ مجریه داشته باشند.<br /> <br /> == بودجه و کنترل مالی ==<br /> <br /> کنترل بودجه یکی از قدیمی‌ترین و مهم‌ترین اختیارات پارلمان‌ها است.<br /> <br /> دولت برای دریافت مالیات و هزینه‌کرد منابع عمومی به مجوزهای قانونی نیاز دارد.<br /> <br /> بررسی بودجه به نمایندگان امکان می‌دهد اولویت‌های دولت را بررسی کنند و دربارهٔ نحوهٔ مصرف منابع عمومی سؤال کنند.<br /> <br /> در بریتانیا، مجلس عوام نقشی اساسی در تصویب مالیات و تأمین منابع مالی دولت دارد.&lt;ref&gt;UK Parliament, “The Two-House System,” UK Parliament.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> کنترل مالی از این جهت اهمیت دارد که دولت بدون دسترسی قانونی به منابع مالی قادر به اجرای بخش بزرگی از سیاست‌های خود نیست.<br /> <br /> == مسئولیت سیاسی دولت ==<br /> <br /> یکی از مفاهیم بنیادی نظام پارلمانی «مسئولیت سیاسی» است.<br /> <br /> دولت باید تصمیم‌های خود را در برابر پارلمان توضیح دهد و در نهایت حمایت سیاسی لازم را حفظ کند.<br /> <br /> این مسئولیت با مسئولیت کیفری یا حقوقی متفاوت است. دولت ممکن است بدون ارتکاب جرم صرفاً به دلیل از دست دادن حمایت سیاسی پارلمان مجبور به کناره‌گیری شود.<br /> <br /> همین ویژگی یکی از تفاوت‌های اساسی میان مسئولیت سیاسی در نظام پارلمانی و دورهٔ ثابت ریاست‌جمهوری در نظام ریاستی است.<br /> <br /> == مسئولیت فردی وزیران ==<br /> <br /> در بسیاری از سنت‌های پارلمانی، علاوه بر مسئولیت جمعی دولت، مفهوم مسئولیت فردی وزیران نیز وجود دارد.<br /> <br /> هر وزیر مسئول عملکرد وزارتخانهٔ خود است و باید در برابر پارلمان پاسخ دهد.<br /> <br /> در عمل، حدود این مسئولیت و شرایطی که باید به استعفای وزیر منجر شود از کشوری به کشور دیگر و از دوره‌ای به دورهٔ دیگر متفاوت است.<br /> <br /> با این حال، اصل پاسخ‌گویی وزیران به پارلمان یکی از عناصر مهم حکومت مسئول به‌شمار می‌رود.<br /> <br /> == نظام انتخاباتی و نظام پارلمانی ==<br /> <br /> نظام پارلمانی را نباید با یک نوع مشخص از [[نظام انتخاباتی]] یکسان دانست.<br /> <br /> کشورهای پارلمانی می‌توانند از نظام اکثریتی، تناسبی یا ترکیبی استفاده کنند.<br /> <br /> نوع نظام انتخاباتی بر ساختار حزبی و در نتیجه بر نحوهٔ تشکیل دولت تأثیر می‌گذارد.<br /> <br /> نظام‌های تناسبی معمولاً امکان حضور احزاب بیشتری در پارلمان را فراهم می‌کنند و ممکن است به تشکیل ائتلاف‌های چندحزبی بینجامند.<br /> <br /> نظام‌های اکثریتی در برخی شرایط می‌توانند احتمال تشکیل دولت تک‌حزبی را افزایش دهند.<br /> <br /> این رابطه قطعی نیست و عوامل اجتماعی، تاریخی و حزبی نیز در آن نقش دارند.&lt;ref&gt;Arend Lijphart, ''Patterns of Democracy'', 130–157.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نظام پارلمانی و دموکراسی ==<br /> <br /> نظام پارلمانی به‌خودی‌خود مترادف [[دموکراسی]] نیست.<br /> <br /> دموکراتیک‌بودن یک نظام علاوه بر شکل رابطهٔ دولت و پارلمان به عواملی مانند انتخابات آزاد و رقابتی، حق رأی عمومی، آزادی بیان، آزادی تشکل، استقلال قضایی، حقوق مخالفان و [[حاکمیت قانون]] وابسته است.<br /> <br /> در تاریخ، ساختارهای پارلمانی در دوره‌هایی وجود داشته‌اند که حق رأی محدود بوده یا گروه‌های بزرگی از جامعه از مشارکت سیاسی محروم بوده‌اند.<br /> <br /> از این رو، «پارلمانی» توصیفی دربارهٔ ساختار رابطهٔ قوای سیاسی است و «دموکراتیک» مفهومی گسترده‌تر دربارهٔ منشأ، محدودیت و پاسخ‌گویی قدرت سیاسی است.<br /> <br /> == نظام پارلمانی و حاکمیت قانون ==<br /> <br /> [[حاکمیت قانون]] مکمل مهم حکومت پارلمانی است.<br /> <br /> حتی دولتی که از حمایت اکثریت پارلمان برخوردار است باید در چارچوب قانون و قانون اساسی عمل کند.<br /> <br /> استقلال دستگاه قضایی، تضمین حقوق بنیادین و امکان بررسی قانونی اقدامات دولت می‌توانند مانع از آن شوند که اکثریت پارلمانی به قدرتی فاقد محدودیت تبدیل شود.<br /> <br /> بنابراین در دموکراسی‌های پارلمانی معاصر، حکومت اکثریت معمولاً با محدودیت‌های قانونی و حقوق بنیادین همراه است.<br /> <br /> == مزایای مورد استناد نظام پارلمانی ==<br /> <br /> طرفداران نظام پارلمانی معمولاً به رابطهٔ مستقیم‌تر میان دولت و اکثریت پارلمانی، امکان پاسخ‌گوکردن دولت و انعطاف در تغییر قوهٔ مجریه اشاره می‌کنند.<br /> <br /> اگر دولت حمایت سیاسی خود را از دست دهد، امکان تغییر دولت بدون انتظار تا پایان یک دورهٔ ثابت ریاست‌جمهوری وجود دارد.<br /> <br /> همچنین هنگامی که دولت از اکثریت منسجم برخوردار باشد، هماهنگی میان قوهٔ مجریه و مقننه می‌تواند تصویب و اجرای برنامه‌های دولت را تسهیل کند.<br /> <br /> در نظام‌های ائتلافی نیز تشکیل دولت می‌تواند مستلزم مذاکره و توافق میان چند نیروی سیاسی باشد.<br /> <br /> این ویژگی‌ها، با این حال، بسته به نظام انتخاباتی، ساختار حزبی و نهادهای هر کشور آثار متفاوتی دارند و نمی‌توان آنها را نتایج قطعی همهٔ نظام‌های پارلمانی دانست.&lt;ref&gt;Arend Lijphart, ''Patterns of Democracy'', 105–130.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == انتقادها از نظام پارلمانی ==<br /> <br /> منتقدان نظام پارلمانی به چند مسئله اشاره کرده‌اند.<br /> <br /> در نظام‌هایی که یک حزب اکثریت بزرگ و انضباط حزبی شدیدی دارد، پیوند دولت و اکثریت پارلمان ممکن است توان نظارتی مجلس را کاهش دهد.<br /> <br /> در مقابل، در نظام‌های چندحزبی پراکنده، مذاکرات طولانی برای تشکیل دولت یا فروپاشی ائتلاف‌ها می‌تواند بی‌ثباتی سیاسی ایجاد کند.<br /> <br /> منتقدان همچنین استدلال کرده‌اند که انتخاب غیرمستقیم رئیس دولت ممکن است رابطهٔ رأی‌دهندگان با انتخاب قوهٔ مجریه را نسبت به نظام ریاستی کمتر مستقیم کند.<br /> <br /> در مقابل، مدافعان نظام پارلمانی بر مسئولیت مستمر دولت در برابر نمایندگان منتخب و امکان تغییر دولت پس از از دست دادن اعتماد تأکید دارند.<br /> <br /> این اختلاف‌ها بخشی از بحث گسترده‌تر علوم سیاسی دربارهٔ آثار ساختارهای ریاستی و پارلمانی است.&lt;ref&gt;Juan J. Linz, “The Perils of Presidentialism,” 51–69; José Antonio Cheibub, ''Presidentialism, Parliamentarism, and Democracy'', 1–24.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == مسئلهٔ ثبات دولت ==<br /> <br /> ثبات دولت در نظام پارلمانی به عوامل متعددی بستگی دارد.<br /> <br /> وجود تعداد زیادی حزب، شکاف‌های سیاسی عمیق یا ائتلاف‌های شکننده می‌تواند عمر دولت‌ها را کاهش دهد.<br /> <br /> اما پارلمانی‌بودن به‌تنهایی به معنای بی‌ثباتی نیست.<br /> <br /> آلمان پس از جنگ جهانی دوم نمونه‌ای از نظام پارلمانی با سازوکارهایی برای افزایش ثبات دولت بوده است. رأی عدم اعتماد سازنده یکی از این سازوکارها است.&lt;ref&gt;German Bundestag, “The Federal Republic of Germany,” German Bundestag.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ساختار حزبی، قانون انتخابات، فرهنگ سیاسی و قواعد تشکیل و برکناری دولت همگی بر ثبات کابینه تأثیر می‌گذارند.<br /> <br /> == مسئلهٔ تمرکز قدرت اکثریت ==<br /> <br /> یکی از نقدهای مطرح‌شده دربارهٔ برخی نظام‌های پارلمانی این است که دولت دارای اکثریت منسجم ممکن است هم بر قوهٔ مجریه و هم بر روند قانون‌گذاری تسلط گسترده پیدا کند.<br /> <br /> اگر نمایندگان حزب حاکم به‌شدت تابع رهبری حزب باشند، نظارت پارلمان بر دولت ممکن است ضعیف شود.<br /> <br /> در چنین شرایطی، کمیسیون‌های مستقل، مجلس دوم، دستگاه قضایی، رسانه‌ها، دولت‌های محلی و حقوق اپوزیسیون می‌توانند اهمیت بیشتری پیدا کنند.<br /> <br /> بنابراین مسئلهٔ اصلی صرفاً رابطهٔ حقوقی دولت و پارلمان نیست، بلکه نحوهٔ توزیع واقعی قدرت در ساختار سیاسی است.<br /> <br /> == بحران و دولت موقت ==<br /> <br /> در نظام‌های پارلمانی ممکن است پس از انتخابات یا سقوط دولت مدتی طول بکشد تا کابینهٔ جدید تشکیل شود.<br /> <br /> در این فاصله، دولت پیشین ممکن است به‌صورت دولت موقت یا سرپرست به فعالیت ادامه دهد.<br /> <br /> عرف و قانون در برخی کشورها اختیارات دولت موقت را محدود می‌کند تا تصمیم‌های بلندمدت یا انتصاب‌های عمده بدون ضرورت انجام نشود.<br /> <br /> این سازوکار برای حفظ تداوم ادارهٔ کشور در فاصلهٔ میان دو دولت اهمیت دارد.<br /> <br /> == نظام پارلمانی و فدرالیسم ==<br /> <br /> نظام پارلمانی با [[فدرالیسم]] ناسازگار نیست.<br /> <br /> آلمان، کانادا، استرالیا و هند نمونه‌هایی از کشورهایی‌اند که ساختار فدرال را با نظام پارلمانی ترکیب کرده‌اند.<br /> <br /> در چنین نظام‌هایی، علاوه بر تقسیم افقی قدرت میان نهادهای حکومت مرکزی، تقسیم عمودی قدرت میان دولت فدرال و واحدهای تشکیل‌دهندهٔ فدراسیون نیز وجود دارد.<br /> <br /> مجلس دوم در برخی فدراسیون‌ها نقش ویژه‌ای در نمایندگی ایالت‌ها یا مناطق دارد.<br /> <br /> == گسترش جهانی نظام پارلمانی ==<br /> <br /> الگوی پارلمانی در نتیجهٔ عوامل تاریخی مختلف به مناطق گوناگون جهان گسترش یافت.<br /> <br /> امپراتوری بریتانیا و سپس استقلال مستعمرات سابق یکی از مسیرهای گسترش نظام وست‌مینستر بود.<br /> <br /> در اروپا نیز کشورهای مختلف الگوهای پارلمانی خاص خود را توسعه دادند.<br /> <br /> پس از [[جنگ جهانی دوم]]، آلمان غربی، ایتالیا و ژاپن ساختارهای پارلمانی جدیدی ایجاد کردند.<br /> <br /> با این حال، هر کشور این الگو را بر اساس تاریخ، قانون اساسی، ساختار اجتماعی و نظام حزبی خود تغییر داده است.<br /> <br /> به همین دلیل بهتر است از «نظام‌های پارلمانی» در قالب خانواده‌ای از ساختارهای حکومتی سخن گفت، نه یک مدل کاملاً یکسان.<br /> <br /> == پارلمانتاریسم در ایران ==<br /> <br /> اندیشهٔ حکومت نمایندگی و مسئولیت دولت در برابر مجلس در ایران با [[انقلاب مشروطه ایران]] و تأسیس [[مجلس شورای ملی]] وارد مرحله‌ای تازه شد.<br /> <br /> [[قانون اساسی مشروطه]] مصوب ۱۲۸۵ و [[متمم قانون اساسی مشروطه]] مصوب ۱۲۸۶ ساختاری ایجاد کردند که قدرت سلطنت را با قانون، مجلس و نهادهای جدید محدود می‌کرد.<br /> <br /> در ساختار مشروطه، وزیران در برابر مجلس مسئولیت داشتند و متمم قانون اساسی بر مسئولیت وزیران تأکید می‌کرد.&lt;ref&gt;متمم قانون اساسی مشروطه، اصول ۴۴ و ۶۰ تا ۶۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> با این حال، نظام سیاسی ایران در دورهٔ مشروطه در عمل با بحران‌های متعدد، مداخلهٔ سلطنت، کودتا، اشغال خارجی و دوره‌های اقتدارگرایی روبه‌رو شد و رابطهٔ دولت و مجلس در تمام این دوره یکسان نبود.<br /> <br /> == انقلاب مشروطه و مسئولیت دولت ==<br /> <br /> یکی از مطالبات بنیادی [[جنبش مشروطه ایران]] محدودکردن قدرت خودسرانه و ایجاد حکومت قانون بود.<br /> <br /> تشکیل مجلس، تصویب بودجه و قوانین و مسئولیت وزیران در برابر نهاد نمایندگی بخشی از ساختار جدیدی بود که مشروطه‌خواهان در پی ایجاد آن بودند.<br /> <br /> متمم قانون اساسی تصریح می‌کرد که وزیران در امور مربوط به وزارت خود مسئول‌اند و نمی‌توانند فرمان کتبی یا شفاهی پادشاه را دستاویز سلب مسئولیت قرار دهند.&lt;ref&gt;متمم قانون اساسی مشروطه، اصل ۶۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این اصل از نظر تاریخی گامی مهم در انتقال مفهوم مسئولیت سیاسی از سلطنت شخصی به حکومت قانونی و پاسخ‌گو بود.<br /> <br /> == نخست‌وزیری در دورهٔ مشروطه ==<br /> <br /> در دورهٔ مشروطه، مقام رئیس‌الوزرا و سپس نخست‌وزیر در ساختار سیاسی ایران جایگاه مهمی داشت.<br /> <br /> دولت برای ادارهٔ کشور با مجلس در ارتباط بود و وزیران در برابر مجلس مسئولیت قانونی داشتند.<br /> <br /> با این حال، میزان واقعی استقلال دولت و مجلس در دوره‌های مختلف تغییر می‌کرد.<br /> <br /> در دورهٔ [[رضاشاه پهلوی]]، تمرکز قدرت سلطنتی عملاً نقش مستقل مجلس و دولت را محدود کرد.<br /> <br /> پس از کناره‌گیری رضاشاه در ۱۳۲۰، فضای سیاسی بازتری ایجاد شد و مجلس، احزاب و نخست‌وزیران برای مدتی نقش سیاسی فعال‌تری پیدا کردند.<br /> <br /> == دولت محمد مصدق و پارلمان ==<br /> <br /> دورهٔ نخست‌وزیری [[محمد مصدق]] یکی از مهم‌ترین دوره‌های رابطهٔ دولت، مجلس و سلطنت در تاریخ معاصر ایران بود.<br /> <br /> مصدق که از مجلس به نخست‌وزیری رسید، در جریان [[نهضت ملی شدن صنعت نفت]] بر اختیارات دولت منتخب و محدودبودن نقش سیاسی شاه بر اساس قانون اساسی مشروطه تأکید داشت.<br /> <br /> اختلاف دربارهٔ حدود اختیارات شاه، دولت و مجلس به یکی از مسائل اصلی بحران سیاسی آن دوره تبدیل شد.<br /> <br /> [[کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲]] و برکناری دولت مصدق مسیر تحول سیاسی ایران را تغییر داد و در سال‌های بعد قدرت سلطنت به‌تدریج افزایش یافت.&lt;ref&gt;Ervand Abrahamian, ''The Coup: 1953, the CIA, and the Roots of Modern U.S.-Iranian Relations'' (New York: New Press, 2013).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == دورهٔ محمدرضاشاه و تضعیف پارلمان ==<br /> <br /> پس از کودتای ۲۸ مرداد، به‌ویژه از دههٔ ۱۳۴۰، قدرت [[محمدرضا شاه پهلوی|محمدرضاشاه پهلوی]] در ساختار سیاسی افزایش یافت.<br /> <br /> مجلس شورای ملی و سنا همچنان به فعالیت ادامه می‌دادند و دولت از نظر حقوقی در ساختار مشروطه قرار داشت، اما پژوهش‌های تاریخی دربارهٔ این دوره از افزایش تمرکز قدرت در دربار و محدودیت رقابت سیاسی سخن گفته‌اند.&lt;ref&gt;Homa Katouzian, ''State and Society in Iran: The Eclipse of the Qajars and the Emergence of the Pahlavis'' (London: I.B. Tauris, 2000).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> تشکیل [[حزب رستاخیز]] در سال ۱۳۵۳ و تبدیل ساختار حزبی رسمی کشور به نظام تک‌حزبی نیز دامنهٔ رقابت سازمان‌یافتهٔ سیاسی را محدود کرد.<br /> <br /> در نتیجه، وجود نخست‌وزیر و پارلمان در این دوره لزوماً به معنای عملکرد کامل یک دموکراسی پارلمانی نبود.<br /> <br /> == جمهوری اسلامی و نظام پارلمانی ==<br /> <br /> ساختار [[جمهوری اسلامی ایران]] را نمی‌توان در طبقه‌بندی کلاسیک، یک نظام پارلمانی صرف دانست.<br /> <br /> قانون اساسی ۱۳۵۸ در ابتدا دارای رئیس‌جمهور و نخست‌وزیر بود. رئیس‌جمهور با رأی عمومی انتخاب می‌شد و نخست‌وزیر برای تشکیل دولت نیازمند سازوکارهای تأیید پارلمانی بود.<br /> <br /> بازنگری قانون اساسی در سال ۱۳۶۸ مقام نخست‌وزیری را حذف کرد و اختیارات اجرایی دولت در ریاست‌جمهوری متمرکزتر شد.&lt;ref&gt;قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، بازنگری ۱۳۶۸، به‌ویژه اصول ۶۰، ۱۱۳ و ۱۳۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> رئیس‌جمهور با رأی عمومی انتخاب می‌شود و وزیران برای آغاز کار نیازمند رأی اعتماد مجلس‌اند، اما دولت به معنای کلاسیک نظام پارلمانی از درون اکثریت مجلس انتخاب نمی‌شود.<br /> <br /> == جایگاه رهبری در ساختار جمهوری اسلامی ==<br /> <br /> عامل دیگری که ساختار جمهوری اسلامی را از الگوهای کلاسیک پارلمانی و ریاستی متمایز می‌کند، جایگاه [[رهبر جمهوری اسلامی ایران|رهبری]] است.<br /> <br /> اصل ۵۷ قانون اساسی قوای مقننه، مجریه و قضائیه را زیر نظر «ولایت مطلقهٔ امر و امامت امت» قرار می‌دهد و اصل ۱۱۰ اختیارات متعددی برای رهبر تعیین می‌کند، از جمله تعیین سیاست‌های کلی نظام، فرماندهی نیروهای مسلح و انتصاب برخی مقام‌های عالی.&lt;ref&gt;قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصول ۵۷ و ۱۱۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین برای تحلیل ساختار جمهوری اسلامی، صرف بررسی رابطهٔ رئیس‌جمهور و مجلس کافی نیست و باید جایگاه رهبری، [[شورای نگهبان]] و دیگر نهادهای قانون اساسی را نیز در نظر گرفت.<br /> <br /> == بحث نظام پارلمانی در ایران ==<br /> <br /> در دوره‌های مختلف پس از حذف نخست‌وزیری، موضوع تغییر ساختار قوهٔ مجریه و حرکت به سوی نوعی نظام پارلمانی در مباحث سیاسی ایران مطرح شده است.<br /> <br /> این بحث معمولاً شامل پیشنهادهایی مانند حذف انتخاب مستقیم رئیس‌جمهور، انتخاب رئیس دولت از طریق مجلس یا احیای نوعی مقام نخست‌وزیری بوده است.<br /> <br /> با این حال، اصطلاح «پارلمانی‌شدن» می‌تواند معانی متفاوتی داشته باشد. ایجاد یک نظام پارلمانی به معنای تطبیقی آن صرفاً با تغییر عنوان رئیس دولت تحقق نمی‌یابد و مستلزم تعیین روشن رابطهٔ اعتماد میان دولت و مجلس، نحوهٔ تشکیل و سقوط دولت، نقش رئیس کشور، اختیارات نهادهای دیگر و جایگاه احزاب است.<br /> <br /> == نظام پارلمانی و حکومت پاسخ‌گو ==<br /> <br /> یکی از مبانی نظری نظام پارلمانی ایجاد زنجیره‌ای از پاسخ‌گویی سیاسی است.<br /> <br /> رأی‌دهندگان نمایندگان پارلمان را انتخاب می‌کنند؛ اکثریت یا ائتلاف پارلمانی دولت را تشکیل می‌دهد یا از آن حمایت می‌کند؛ و دولت در برابر پارلمان پاسخ‌گو باقی می‌ماند.<br /> <br /> در انتخابات بعدی، رأی‌دهندگان می‌توانند دربارهٔ عملکرد نمایندگان و احزاب تصمیم بگیرند.<br /> <br /> با این حال، کارآمدی این زنجیره به آزادبودن انتخابات، امکان رقابت احزاب، دسترسی به اطلاعات و استقلال نهادهای نظارتی وابسته است.<br /> <br /> == نظام پارلمانی و آزادی سیاسی ==<br /> <br /> نظام پارلمانی در صورتی می‌تواند بخشی از یک دموکراسی مشروطه باشد که با آزادی‌های سیاسی و حقوق بنیادین همراه شود.<br /> <br /> وجود مجلس بدون انتخابات رقابتی یا وجود دولت ظاهراً مسئول در برابر مجلسی فاقد استقلال، برای ایجاد دموکراسی پارلمانی کافی نیست.<br /> <br /> آزادی احزاب، آزادی رسانه، حق تشکیل انجمن‌ها، استقلال دستگاه قضایی و امکان فعالیت اپوزیسیون از عناصر مؤثر بر عملکرد واقعی نظام پارلمانی‌اند.<br /> <br /> بنابراین باید میان ساختار حقوقی پارلمانی و کیفیت دموکراتیک یک نظام سیاسی تمایز گذاشت.<br /> <br /> == نظام پارلمانی و فرهنگ مصالحه ==<br /> <br /> در بسیاری از نظام‌های پارلمانی چندحزبی، تشکیل دولت مستلزم مذاکره میان احزاب است.<br /> <br /> این وضعیت می‌تواند احزاب را به مصالحه و تدوین برنامه‌های مشترک وادارد.<br /> <br /> در مقابل، اگر شکاف‌های سیاسی بسیار شدید باشند یا احزاب حاضر به همکاری نباشند، همین ضرورت ائتلاف می‌تواند تشکیل دولت را دشوار کند.<br /> <br /> از این رو عملکرد نظام پارلمانی تنها به قواعد حقوقی وابسته نیست و فرهنگ سیاسی، سنت مذاکره و رفتار احزاب نیز بر آن تأثیر می‌گذارند.<br /> <br /> == نظام پارلمانی در حکومت تطبیقی ==<br /> <br /> مطالعهٔ نظام‌های پارلمانی یکی از حوزه‌های اصلی [[سیاست تطبیقی]] است.<br /> <br /> پژوهشگران روابط میان نوع نظام سیاسی، نظام انتخاباتی، ساختار حزبی، ثبات کابینه، کیفیت دموکراسی و سیاست‌گذاری عمومی را بررسی کرده‌اند.<br /> <br /> یکی از مباحث شناخته‌شدهٔ این حوزه مقایسهٔ نظام‌های ریاستی و پارلمانی است. [[خوان لینز]] دربارهٔ برخی خطرهای ساختاری ریاست‌گرایی، از جمله مشروعیت دوگانهٔ رئیس‌جمهور و مجلس و دوره‌های ثابت قدرت، بحث کرد. پژوهشگران دیگری مانند خوزه آنتونیو چیبوب با بررسی داده‌های تطبیقی، برخی رابطه‌های ساده و قطعی میان نوع نظام و بقای دموکراسی را مورد بازنگری قرار داده‌اند.&lt;ref&gt;Juan J. Linz, “The Perils of Presidentialism,” 51–69; José Antonio Cheibub, ''Presidentialism, Parliamentarism, and Democracy''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نتیجه، پژوهش تطبیقی معاصر معمولاً از نسبت‌دادن همهٔ موفقیت‌ها یا مشکلات سیاسی یک کشور صرفاً به پارلمانی یا ریاستی‌بودن آن پرهیز می‌کند.<br /> <br /> == اهمیت نظام پارلمانی ==<br /> <br /> نظام پارلمانی یکی از مهم‌ترین الگوهای سازمان‌دهی حکومت در جهان معاصر است.<br /> <br /> ویژگی تعیین‌کنندهٔ آن وابستگی سیاسی دولت به اعتماد پارلمان است. این رابطه امکان می‌دهد قوهٔ مجریه در برابر نمایندگان پاسخ‌گو باشد و در صورت از دست دادن حمایت سیاسی لازم بدون الزام به انتظار تا پایان یک دورهٔ ثابت تغییر کند.<br /> <br /> در عین حال، تجربهٔ کشورهای مختلف نشان می‌دهد که «نظام پارلمانی» یک مدل یگانه نیست. بریتانیا، آلمان، هند، کانادا، استرالیا و دیگر کشورهای پارلمانی ترکیب‌های متفاوتی از نظام انتخاباتی، فدرالیسم، سلطنت یا جمهوری، دولت اکثریت یا ائتلافی و قواعد رأی عدم اعتماد دارند.<br /> <br /> کارکرد واقعی یک نظام پارلمانی نیز تنها از متن قانون اساسی تعیین نمی‌شود. نظام حزبی، آزادی انتخابات، استقلال پارلمان و قوهٔ قضائیه، رسانه‌ها، جامعهٔ مدنی و فرهنگ سیاسی همگی در میزان پاسخ‌گویی و محدودشدن قدرت نقش دارند.<br /> <br /> از این منظر، نظام پارلمانی را می‌توان ساختاری دانست که در آن پیوند میان دولت و نهاد نمایندگی، و به‌ویژه اصل اعتماد پارلمانی، محور سازمان‌دهی قوهٔ مجریه است؛ اما کیفیت دموکراتیک آن به مجموعهٔ گسترده‌تری از نهادها و آزادی‌های سیاسی وابسته باقی می‌ماند.<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> <br /> * [[پارلمان]]<br /> * [[تفکیک قوا]]<br /> * [[نظام ریاستی]]<br /> * [[نظام نیمه‌ریاستی]]<br /> * [[دموکراسی]]<br /> * [[دموکراسی نمایندگی]]<br /> * [[مشروطه‌خواهی]]<br /> * [[حاکمیت قانون]]<br /> * [[قوه مقننه]]<br /> * [[قوه مجریه]]<br /> * [[قوه قضائیه]]<br /> * [[نخست‌وزیر]]<br /> * [[هیئت وزیران]]<br /> * [[رأی اعتماد]]<br /> * [[رأی عدم اعتماد]]<br /> * [[حزب سیاسی]]<br /> * [[اپوزیسیون]]<br /> * [[نظام انتخاباتی]]<br /> * [[فدرالیسم]]<br /> * [[انقلاب مشروطه ایران]]<br /> * [[مجلس شورای ملی]]<br /> * [[قانون اساسی مشروطه]]<br /> * [[محمد مصدق]]<br /> * [[مجلس شورای اسلامی]]<br /> <br /> == منابع == <br /> &lt;references /&gt;<br /> <br /> [[رده:نظام پارلمانی]]<br /> [[رده:علوم سیاسی]]<br /> [[رده:حقوق اساسی]]<br /> [[رده:نظام‌های سیاسی]]<br /> [[رده:پارلمان]]<br /> [[رده:دموکراسی]]<br /> [[رده:دموکراسی نمایندگی]]<br /> [[رده:مشروطه‌خواهی]]<br /> [[رده:مفاهیم سیاسی]]<br /> {{DEFAULTSORT:نظام پارلمانی}}</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85_%D9%BE%D8%A7%D8%B1%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C&diff=93093 2026-09-20T19:31:40Z

<p>Alireza k h: نوشتن یک مقاله جدید</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات مفهوم<br /> | نام = نظام پارلمانی<br /> | نام اصلی = Parliamentary System<br /> | نام‌های دیگر = حکومت پارلمانی، نظام پارلمانی حکومت، پارلمانتاریسم<br /> | تصویر =<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =<br /> | حوزه = [[علوم سیاسی]]، [[حقوق اساسی]]، حکومت تطبیقی<br /> | دوره = شکل‌گیری تدریجی از سده‌های هفدهم و هجدهم؛ گسترش در سده‌های نوزدهم و بیستم<br /> | خاستگاه = بریتانیا<br /> | تاریخ شکل‌گیری = شکل‌گیری تدریجی در بریتانیا و تثبیت الگوی حکومت مسئول در سده‌های هجدهم و نوزدهم<br /> | بنیان‌گذاران = فاقد بنیان‌گذار واحد<br /> | چهره‌های شاخص = [[جان لاک]]، [[والتر بَجِت]]، نظریه‌پردازان مشروطه‌خواهی و حکومت نمایندگی<br /> | پیشگامان فکری = [[جان لاک]] و نظریه‌پردازان [[مشروطه‌خواهی]]<br /> | جریان‌های مرتبط = [[دموکراسی نمایندگی]]، [[مشروطه‌خواهی]]، [[تفکیک قوا]]، [[حاکمیت قانون]]، نظام حزبی، مسئولیت سیاسی دولت<br /> | در واکنش به = حکومت مطلقه و تمرکز قدرت؛ در بریتانیا حاصل تحول تدریجی مناسبات سلطنت، پارلمان و دولت<br /> | مفاهیم کلیدی = پارلمان، نخست‌وزیر، هیئت وزیران، رأی اعتماد، رأی عدم اعتماد، مسئولیت سیاسی دولت، اکثریت پارلمانی، ائتلاف، اپوزیسیون<br /> | دیدگاه معرفت‌شناختی = نظریه‌ای معرفت‌شناختی نیست؛ الگویی برای سازمان‌دهی رابطهٔ قوهٔ مجریه و مقننه است<br /> | دیدگاه اجتماعی = تشکیل و استمرار دولت بر پایهٔ برخورداری از اعتماد پارلمان و پاسخ‌گویی سیاسی قوهٔ مجریه در برابر نمایندگان<br /> | تأثیرپذیرفته از = تحول تاریخی پارلمان انگلستان، [[انقلاب باشکوه]]، مشروطه‌خواهی، حکومت نمایندگی و گسترش حق رأی<br /> | تأثیرگذار بر = ساختار سیاسی بریتانیا، آلمان، هند، کانادا، استرالیا، ژاپن و بسیاری از دموکراسی‌های معاصر<br /> | منتقدان شاخص = نظریه‌پردازان طرفدار [[نظام ریاستی]] و منتقدان تمرکز قدرت در اکثریت پارلمانی<br /> | آثار شاخص = ''دو رساله دربارهٔ حکومت''؛ ''قانون اساسی انگلستان''؛ آثار کلاسیک و معاصر دربارهٔ حکومت نمایندگی و نظام‌های سیاسی تطبیقی<br /> }}<br /> <br /> '''نظام پارلمانی''' (به انگلیسی: ''Parliamentary System'') نوعی نظام حکومتی است که در آن قوهٔ مجریه برای تشکیل و ادامهٔ فعالیت سیاسی خود به اعتماد پارلمان یا دست‌کم مجلس منتخب آن وابسته است. رئیس دولت، که معمولاً [[نخست‌وزیر]] است، به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم از اکثریت پارلمانی برمی‌خیزد و دولت تا هنگامی می‌تواند در قدرت باقی بماند که اعتماد لازم در پارلمان را حفظ کند. این رابطهٔ اعتماد یکی از ویژگی‌های تعریف‌کنندهٔ نظام پارلمانی است.&lt;ref&gt;José Antonio Cheibub, ''Presidentialism, Parliamentarism, and Democracy'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2007), 33–48.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برخلاف [[نظام ریاستی]] که در آن رئیس قوهٔ مجریه و قوهٔ مقننه معمولاً دارای منشأ انتخاباتی و دورهٔ مسئولیت جداگانه‌اند، در نظام پارلمانی میان قوهٔ مجریه و پارلمان پیوند سازمانی و سیاسی نزدیکی وجود دارد. وزیران غالباً از اعضای پارلمان یا احزاب حاضر در آن انتخاب می‌شوند و دولت در برابر پارلمان مسئولیت سیاسی دارد. در بریتانیا، برای نمونه، دولت برای ماندن در قدرت باید اعتماد مجلس عوام را حفظ کند و از دست دادن این اعتماد می‌تواند به استعفای دولت یا در شرایط مقرر به برگزاری انتخابات منجر شود.&lt;ref&gt;David Torrance, “Commanding Confidence,” House of Commons Library, Research Briefing, 29 June 2026.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نظام پارلمانی یک الگوی واحد و ثابت ندارد. بریتانیا، آلمان، هند، کانادا، استرالیا، ژاپن و بسیاری از کشورهای دیگر دارای شکل‌هایی از حکومت پارلمانی‌اند، اما قوانین مربوط به تشکیل دولت، رأی اعتماد، انحلال پارلمان، نقش رئیس کشور، نظام انتخاباتی و رابطهٔ میان مجالس در آنها متفاوت است. برخی نظام‌های پارلمانی سلطنتی‌اند و پادشاه یا ملکه رئیس کشور است؛ برخی دیگر جمهوری‌اند و رئیس‌جمهور عمدتاً نقشی غیراجرایی یا محدود دارد.&lt;ref&gt;Arend Lijphart, ''Patterns of Democracy: Government Forms and Performance in Thirty-Six Countries'', 2nd ed. (New Haven: Yale University Press, 2012), 105–130.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == مفهوم نظام پارلمانی ==<br /> <br /> مهم‌ترین معیار برای تشخیص نظام پارلمانی، رابطهٔ میان دولت و پارلمان است.<br /> <br /> در این نظام، دولت برای ادامهٔ کار باید از حمایت یا اعتماد پارلمان برخوردار باشد. این حمایت ممکن است متعلق به یک حزب دارای اکثریت، ائتلافی از چند حزب یا در مواردی مجموعه‌ای از توافق‌های پارلمانی باشد.<br /> <br /> بنابراین داشتن اکثریت مطلق حزبی شرط ضروری همهٔ حکومت‌های پارلمانی نیست. دولت اقلیت نیز می‌تواند تشکیل شود، مشروط بر آنکه بتواند در رأی‌های تعیین‌کننده حمایت کافی نمایندگان را به دست آورد یا احزاب دیگر از برکناری آن خودداری کنند.<br /> <br /> در بریتانیا، اعتماد به دولت به معنای برخورداری از حمایت اکثریت لازم در مجلس عوام است و دولت اقلیت نیز می‌تواند در صورت حفظ این اعتماد به فعالیت خود ادامه دهد.&lt;ref&gt;David Torrance, “Commanding Confidence,” House of Commons Library, 29 June 2026.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ویژگی‌های اصلی ==<br /> <br /> نظام‌های پارلمانی با وجود تفاوت‌های فراوان معمولاً چند ویژگی مشترک دارند.<br /> <br /> نخست، دولت از نظر سیاسی به پارلمان وابسته است.<br /> <br /> دوم، نخست‌وزیر معمولاً رهبر دولت و مهم‌ترین مقام اجرایی سیاسی است.<br /> <br /> سوم، دولت در برابر پارلمان پاسخ‌گو است و پارلمان می‌تواند از طریق سازوکارهایی مانند سؤال، استیضاح، تحقیق، بررسی بودجه و رأی عدم اعتماد بر آن نظارت کند.<br /> <br /> چهارم، در بسیاری از نظام‌های پارلمانی میان «رئیس کشور» و «رئیس دولت» تمایز وجود دارد.<br /> <br /> پنجم، رابطهٔ قوهٔ مجریه و مقننه برخلاف الگوی کلاسیک تفکیک سخت قوا، بر همکاری و وابستگی متقابل استوار است.<br /> <br /> == خاستگاه تاریخی ==<br /> <br /> نظام پارلمانی برخلاف بسیاری از ساختارهای سیاسی که بر پایهٔ قانون اساسی واحدی ایجاد شده‌اند، در بریتانیا طی چند سده به‌تدریج شکل گرفت.<br /> <br /> ریشه‌های دور پارلمان انگلستان را می‌توان در شوراهای سلطنتی و تحول نهادهای نمایندگی در قرون وسطی جست‌وجو کرد، اما حکومت پارلمانی به معنای جدید آن حاصل تحولات بسیار متأخرتر بود.<br /> <br /> منازعهٔ پادشاه و پارلمان در سدهٔ هفدهم، [[جنگ داخلی انگلستان]]، اعدام چارلز اول، بازگشت سلطنت و سپس [[انقلاب باشکوه]] سال ۱۶۸۸ در محدودشدن قدرت سلطنت و تقویت جایگاه پارلمان نقش داشتند.<br /> <br /> [[منشور حقوق ۱۶۸۹]] نیز یکی از اسناد مهم این تحول بود و محدودیت‌هایی بر قدرت سلطنت ایجاد کرد.&lt;ref&gt;Bill of Rights 1689, 1 William &amp; Mary, Sess. 2, c. 2.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> با این حال، حکومت پارلمانی امروزی بلافاصله پس از این تحولات پدید نیامد. شکل‌گیری کابینه، مقام نخست‌وزیری، مسئولیت وزیران در برابر پارلمان و تبدیل سلطنت به نهادی عمدتاً تشریفاتی فرایندی تدریجی بود که طی سده‌های هجدهم و نوزدهم توسعه یافت.<br /> <br /> == بریتانیا و شکل‌گیری نخست‌وزیری ==<br /> <br /> [[بریتانیا]] نمونهٔ تاریخی مهم تحول نظام پارلمانی است.<br /> <br /> با کاهش تدریجی نقش مستقیم پادشاه در ادارهٔ دولت، وزیران و کابینه اهمیت بیشتری یافتند. [[رابرت والپول]] که از ۱۷۲۱ تا ۱۷۴۲ در رأس دولت بریتانیا قرار داشت، معمولاً نخستین شخصی دانسته می‌شود که عملاً وظایفی نزدیک به نخست‌وزیر جدید انجام داد، هرچند عنوان و ساختار رسمی نخست‌وزیری در آن دوره هنوز به شکل امروزی تثبیت نشده بود.<br /> <br /> در طول سده‌های هجدهم و نوزدهم، این اصل به‌تدریج شکل گرفت که دولت باید بتواند حمایت مجلس عوام را حفظ کند.<br /> <br /> با توسعهٔ احزاب سیاسی و گسترش حق رأی، رابطهٔ میان انتخابات، اکثریت پارلمانی و تشکیل دولت نیز اهمیت بیشتری پیدا کرد.<br /> <br /> == والتر بَجِت و نظریهٔ حکومت پارلمانی ==<br /> <br /> [[والتر بَجِت]]، روزنامه‌نگار و نظریه‌پرداز سیاسی بریتانیایی، در کتاب ''قانون اساسی انگلستان'' که نخستین بار در دههٔ ۱۸۶۰ منتشر شد، یکی از تحلیل‌های کلاسیک نظام پارلمانی بریتانیا را ارائه کرد.<br /> <br /> بجت بر خلاف برداشت ساده‌ای که حکومت بریتانیا را بر اساس تفکیک کامل قوا توضیح می‌داد، بر پیوند میان قوهٔ مجریه و مقننه تأکید کرد.<br /> <br /> از نظر او، کابینه حلقه‌ای بود که این دو بخش حکومت را به یکدیگر متصل می‌کرد.&lt;ref&gt;Walter Bagehot, ''The English Constitution'', 2nd ed. (London: Henry S. King &amp; Co., 1873).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این ویژگی هنوز یکی از تفاوت‌های بنیادی نظام پارلمانی با نظام ریاستی محسوب می‌شود.<br /> <br /> == پارلمان ==<br /> <br /> [[پارلمان]] در نظام پارلمانی نهادی محوری است.<br /> <br /> پارلمان قانون تصویب می‌کند، بودجه و مالیات را بررسی می‌کند و بر عملکرد دولت نظارت دارد. در بسیاری از نظام‌ها، بقای دولت نیز به اعتماد اکثریت مجلس منتخب وابسته است.<br /> <br /> پارلمان می‌تواند تک‌مجلسی یا دومجلسی باشد.<br /> <br /> در بریتانیا، پارلمان از مجلس عوام و مجلس اعیان تشکیل شده است. مجلس عوام منتخب مردم است و رابطهٔ اعتماد سیاسی دولت با این مجلس برقرار می‌شود.<br /> <br /> در آلمان، بوندستاگ نقش اصلی را در انتخاب صدراعظم و نظارت سیاسی بر دولت دارد.<br /> <br /> بنابراین وجود دو مجلس به این معنا نیست که دولت الزاماً باید اعتماد هر دو را به یک شکل داشته باشد. این موضوع به قانون اساسی هر کشور بستگی دارد.<br /> <br /> == نخست‌وزیر ==<br /> <br /> [[نخست‌وزیر]] معمولاً رئیس دولت در نظام پارلمانی است.<br /> <br /> او هدایت سیاست عمومی دولت، هماهنگی وزیران و نمایندگی سیاسی دولت را بر عهده دارد.<br /> <br /> شیوهٔ تعیین نخست‌وزیر در کشورهای مختلف متفاوت است.<br /> <br /> در برخی کشورها رئیس کشور شخصی را که قادر به کسب اعتماد پارلمان است مأمور تشکیل دولت می‌کند. در برخی دیگر پارلمان رسماً نخست‌وزیر یا صدراعظم را انتخاب می‌کند.<br /> <br /> در آلمان، برای نمونه، صدراعظم فدرال توسط [[بوندستاگ]] انتخاب می‌شود و برای انتخاب در مرحلهٔ اصلی به اکثریت اعضای آن نیاز دارد.&lt;ref&gt;Basic Law for the Federal Republic of Germany, art. 63.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> قدرت نخست‌وزیر نیز در همهٔ نظام‌های پارلمانی یکسان نیست. ساختار حزبی، نوع ائتلاف، قانون اساسی و موقعیت سیاسی دولت می‌توانند بر میزان قدرت او تأثیر بگذارند.<br /> <br /> == هیئت وزیران ==<br /> <br /> [[هیئت وزیران]] یا کابینه مجموعه‌ای از وزیران است که مسئول ادارهٔ بخش‌های مختلف حکومت‌اند.<br /> <br /> در نظام پارلمانی، کابینه معمولاً تحت رهبری نخست‌وزیر فعالیت می‌کند.<br /> <br /> اصل «مسئولیت جمعی کابینه» در برخی نظام‌های پارلمانی اهمیت ویژه‌ای دارد. بر اساس این اصل، وزیران باید از تصمیم‌های اصلی دولت به‌صورت جمعی حمایت کنند یا در صورت مخالفت بنیادی از سمت خود کناره‌گیری کنند.<br /> <br /> در عین حال، هر وزیر در برابر پارلمان دربارهٔ حوزهٔ مسئولیت خود نیز پاسخ‌گو است.<br /> <br /> در بریتانیا، وزیران عضو دولت در پارلمان حضور دارند و در برابر آن پاسخ‌گو هستند.&lt;ref&gt;UK Parliament, “Parliament and the Government,” UK Parliament.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == رئیس کشور و رئیس دولت ==<br /> <br /> یکی از ویژگی‌های بسیاری از نظام‌های پارلمانی جدایی میان مقام «رئیس کشور» و «رئیس دولت» است.<br /> <br /> رئیس دولت نخست‌وزیر است و مدیریت سیاسی قوهٔ مجریه را بر عهده دارد.<br /> <br /> رئیس کشور ممکن است پادشاه یا رئیس‌جمهور باشد.<br /> <br /> در پادشاهی‌های پارلمانی مانند بریتانیا، کانادا، استرالیا، سوئد و ژاپن، پادشاه مقام ریاست کشور را دارد، در حالی که نخست‌وزیر ریاست دولت را بر عهده می‌گیرد.<br /> <br /> در جمهوری‌های پارلمانی مانند آلمان، ایتالیا و هند، رئیس‌جمهور رئیس کشور است و نخست‌وزیر یا صدراعظم مدیریت دولت را بر عهده دارد.<br /> <br /> حدود اختیارات رئیس کشور در کشورهای مختلف متفاوت است.<br /> <br /> == پادشاهی پارلمانی ==<br /> <br /> '''پادشاهی پارلمانی''' شکلی از حکومت پارلمانی است که در آن مقام ریاست کشور موروثی است، اما ادارهٔ سیاسی دولت بر عهدهٔ نخست‌وزیر و کابینه قرار دارد.<br /> <br /> بریتانیا از نمونه‌های شناخته‌شدهٔ این الگو است.<br /> <br /> در چنین نظام‌هایی، پادشاه معمولاً وظایف رسمی و نمادین انجام می‌دهد و اعمال بسیاری از اختیارات قانونی او بر اساس قواعد مشروطه و توصیهٔ دولت صورت می‌گیرد.<br /> <br /> کانادا، استرالیا و نیوزیلند نیز دارای نظام پارلمانی در چارچوب سلطنت مشروطه‌اند، هرچند ساختار فدرال یا نهادی آنها با بریتانیا تفاوت دارد.<br /> <br /> == جمهوری پارلمانی ==<br /> <br /> در '''جمهوری پارلمانی''' رئیس کشور به‌جای پادشاه، رئیس‌جمهور است.<br /> <br /> با این حال، رئیس‌جمهور معمولاً رئیس دولت نیست و ادارهٔ روزمرهٔ حکومت بر عهدهٔ نخست‌وزیر و کابینه قرار دارد.<br /> <br /> [[آلمان]] و [[ایتالیا]] نمونه‌هایی از جمهوری‌های پارلمانی‌اند.<br /> <br /> رئیس‌جمهور در این نظام‌ها ممکن است وظایفی مانند انتصاب رسمی نخست‌وزیر، امضای قوانین، نمایندگی کشور و ایفای برخی نقش‌ها در هنگام بحران سیاسی داشته باشد، اما میزان اختیار او به قانون اساسی کشور بستگی دارد.<br /> <br /> بنابراین وجود رئیس‌جمهور به‌خودی‌خود یک کشور را به نظام ریاستی تبدیل نمی‌کند.<br /> <br /> == تشکیل دولت ==<br /> <br /> پس از انتخابات پارلمانی، فرایند تشکیل دولت آغاز می‌شود.<br /> <br /> اگر یک حزب اکثریت لازم کرسی‌ها را در اختیار داشته باشد، رهبر آن معمولاً در موقعیت تشکیل دولت قرار می‌گیرد.<br /> <br /> اگر هیچ حزبی اکثریت نداشته باشد، مذاکرات میان احزاب برای تشکیل ائتلاف یا حمایت از دولت اقلیت آغاز می‌شود.<br /> <br /> در این مرحله، احزاب ممکن است دربارهٔ برنامهٔ دولت، تقسیم وزارتخانه‌ها، بودجه و سیاست‌های عمومی مذاکره کنند.<br /> <br /> مدت این مذاکرات از کشوری به کشور دیگر متفاوت است و در نظام‌های چندحزبی ممکن است طولانی شود.<br /> <br /> == دولت اکثریت ==<br /> <br /> '''دولت اکثریت''' هنگامی شکل می‌گیرد که حزب حاکم یا ائتلاف دولتی بیش از نیمی از کرسی‌های لازم برای کنترل مجلس را در اختیار داشته باشد.<br /> <br /> چنین دولتی معمولاً توان بیشتری برای تصویب قوانین و حفظ رأی اعتماد دارد.<br /> <br /> با این حال، اکثریت پارلمانی می‌تواند قدرت اجرایی را نیز تقویت کند؛ به‌ویژه هنگامی که انضباط حزبی بالا باشد و نمایندگان حزب حاکم معمولاً از دولت حمایت کنند.<br /> <br /> در چنین شرایطی، نقش اپوزیسیون، کمیسیون‌های پارلمانی، دستگاه قضایی، رسانه‌ها و دیگر سازوکارهای نظارتی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.<br /> <br /> == دولت ائتلافی ==<br /> <br /> '''دولت ائتلافی''' هنگامی تشکیل می‌شود که دو یا چند حزب برای کسب اکثریت پارلمانی و تشکیل دولت با یکدیگر توافق کنند.<br /> <br /> ائتلاف‌ها در بسیاری از دموکراسی‌های پارلمانی، به‌ویژه کشورهایی که از نظام انتخاباتی تناسبی استفاده می‌کنند، رایج‌اند.<br /> <br /> احزاب ائتلافی معمولاً پیش از تشکیل دولت دربارهٔ برنامهٔ مشترک و تقسیم مسئولیت‌های کابینه توافق می‌کنند.<br /> <br /> دولت ائتلافی می‌تواند نمایندگی طیف گسترده‌تری از نیروهای سیاسی را امکان‌پذیر کند، اما اختلاف میان شرکای ائتلاف نیز ممکن است به بحران یا سقوط دولت منجر شود.<br /> <br /> == دولت اقلیت ==<br /> <br /> '''دولت اقلیت''' دولتی است که حزب یا ائتلاف تشکیل‌دهندهٔ آن اکثریت مطلق کرسی‌های پارلمان را در اختیار ندارد.<br /> <br /> چنین دولتی برای تصویب قوانین و حفظ اعتماد مجلس به حمایت احزاب یا نمایندگان خارج از دولت نیاز دارد.<br /> <br /> این حمایت ممکن است موردی باشد یا بر اساس توافق رسمی «اعتماد و تأمین بودجه» شکل گیرد.<br /> <br /> وجود دولت اقلیت نشان می‌دهد که در نظام پارلمانی «اعتماد پارلمان» لزوماً به معنای برخورداری دولت از اکثریت مطلق کرسی‌ها نیست.&lt;ref&gt;David Torrance, “Commanding Confidence,” House of Commons Library, 29 June 2026.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == رأی اعتماد ==<br /> <br /> '''رأی اعتماد''' یکی از سازوکارهای اصلی رابطهٔ دولت و پارلمان است.<br /> <br /> در برخی نظام‌ها، دولت جدید باید پس از تشکیل به‌طور رسمی از پارلمان رأی اعتماد بگیرد.<br /> <br /> در برخی دیگر، اعتماد ممکن است بر اساس قواعد و عرف سیاسی مفروض باشد، مگر آنکه پارلمان خلاف آن را نشان دهد.<br /> <br /> دولت همچنین ممکن است تصویب یک موضوع مهم را به مسئلهٔ اعتماد سیاسی تبدیل کند.<br /> <br /> جزئیات این سازوکار در قوانین اساسی و رویه‌های پارلمانی کشورها متفاوت است.<br /> <br /> == رأی عدم اعتماد ==<br /> <br /> '''رأی عدم اعتماد''' سازوکاری است که پارلمان از طریق آن اعلام می‌کند دولت دیگر از حمایت سیاسی لازم برخوردار نیست.<br /> <br /> این ابزار یکی از مشخصه‌های اصلی نظام پارلمانی است.<br /> <br /> در بریتانیا، حفظ اعتماد مجلس عوام از اصول بنیادی رابطهٔ دولت و پارلمان محسوب می‌شود. در رویهٔ سنتی، دولتی که به‌طور روشن اعتماد مجلس را از دست بدهد ممکن است استعفا دهد یا در شرایط مقرر مسیر انتخابات عمومی را دنبال کند.&lt;ref&gt;David Torrance, “Commanding Confidence,” House of Commons Library, Research Briefing, 29 June 2026.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> قواعد رأی عدم اعتماد در کشورها متفاوت است و همهٔ شکست‌های پارلمانی نیز به معنای از دست رفتن اعتماد نیستند.<br /> <br /> == رأی عدم اعتماد سازنده ==<br /> <br /> برخی نظام‌های پارلمانی برای افزایش ثبات دولت از سازوکار «'''رأی عدم اعتماد سازنده'''» (''Constructive Vote of No Confidence'') استفاده می‌کنند.<br /> <br /> در این الگو، پارلمان نمی‌تواند صرفاً رئیس دولت را برکنار کند؛ بلکه باید هم‌زمان جانشین او را نیز انتخاب کند.<br /> <br /> آلمان یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های این سازوکار است.<br /> <br /> بر اساس مادهٔ ۶۷ قانون پایهٔ آلمان، بوندستاگ تنها هنگامی می‌تواند صدراعظم را برکنار کند که با اکثریت اعضای خود جانشینی برای او انتخاب کند.&lt;ref&gt;Basic Law for the Federal Republic of Germany, art. 67.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این سازوکار برای جلوگیری از سقوط دولت بدون وجود اکثریتی جایگزین طراحی شده است.<br /> <br /> == انحلال پارلمان ==<br /> <br /> در بسیاری از نظام‌های پارلمانی امکان انحلال پارلمان و برگزاری انتخابات پیش از پایان دورهٔ عادی وجود دارد، اما شرایط آن از کشوری به کشور دیگر متفاوت است.<br /> <br /> در برخی نظام‌ها نخست‌وزیر می‌تواند تحت شرایط قانونی درخواست انحلال کند؛ در برخی دیگر اختیارات او محدودتر است و قانون اساسی شرایط مشخصی برای انتخابات زودهنگام تعیین می‌کند.<br /> <br /> در بریتانیا، قانون ''Dissolution and Calling of Parliament Act 2022'' چارچوب قانونی کنونی انحلال پارلمان را تعیین می‌کند و انحلال در چارچوب اختیارات سلطنتی و بر اساس قواعد مشروطه انجام می‌شود.&lt;ref&gt;Richard Kelly, “Dissolution of Parliament,” House of Commons Library, Research Briefing, 20 April 2023.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین امکان انحلال مجلس را نمی‌توان به یک قاعدهٔ یکسان برای همهٔ نظام‌های پارلمانی فروکاست.<br /> <br /> == رابطهٔ قوهٔ مجریه و مقننه ==<br /> <br /> یکی از تفاوت‌های مهم نظام پارلمانی با برداشت سخت‌گیرانه از [[تفکیک قوا]]، پیوند نزدیک میان قوهٔ مجریه و مقننه است.<br /> <br /> اعضای دولت اغلب خود عضو پارلمان‌اند و دولت معمولاً بر پایهٔ حمایت اکثریت پارلمانی تشکیل می‌شود.<br /> <br /> از این رو برخی نظریه‌پردازان از «هم‌آمیزی» یا پیوند قوهٔ مجریه و مقننه در نظام پارلمانی سخن گفته‌اند.<br /> <br /> این امر به معنای فقدان کنترل قدرت نیست. نظارت پارلمانی، استقلال قضایی، اپوزیسیون، انتخابات، نظام حزبی و دیگر نهادها می‌توانند نقش محدودکننده داشته باشند.<br /> <br /> == نظام پارلمانی و تفکیک قوا ==<br /> <br /> [[تفکیک قوا]] در نظام پارلمانی معمولاً شکلی متفاوت از نظام ریاستی دارد.<br /> <br /> در نظام ریاستی، استقلال سازمانی رئیس قوهٔ مجریه از مجلس برجسته‌تر است.<br /> <br /> در نظام پارلمانی، دولت از دل پارلمان برمی‌خیزد و برای ادامهٔ کار به اعتماد آن وابسته است.<br /> <br /> از این رو نظام پارلمانی بیشتر بر «تفکیک نسبی» و همکاری قوا استوار است تا جدایی مطلق.<br /> <br /> با وجود این، استقلال [[قوه قضائیه]] همچنان از عناصر مهم دولت مشروطه و [[حاکمیت قانون]] محسوب می‌شود.<br /> <br /> == نظام پارلمانی و نظام ریاستی ==<br /> <br /> تفاوت اصلی میان نظام پارلمانی و [[نظام ریاستی]] در منشأ و بقای قوهٔ مجریه است.<br /> <br /> در نظام ریاستی، رئیس‌جمهور معمولاً برای دوره‌ای معین مستقل از پارلمان انتخاب می‌شود و بقای سیاسی او به اعتماد مستمر مجلس وابسته نیست.<br /> <br /> در نظام پارلمانی، دولت برای ماندن در قدرت باید اعتماد پارلمان را حفظ کند.<br /> <br /> در نظام ریاستی معمولاً یک شخص هم رئیس کشور و هم رئیس قوهٔ مجریه است، در حالی که در بسیاری از نظام‌های پارلمانی این دو مقام از یکدیگر جدا هستند.<br /> <br /> همچنین برکناری رئیس‌جمهور در نظام ریاستی معمولاً مستلزم فرایندهای حقوقی خاص مانند استیضاح است، در حالی که دولت پارلمانی ممکن است از طریق رأی عدم اعتماد سیاسی برکنار شود.&lt;ref&gt;Juan J. Linz, “The Perils of Presidentialism,” ''Journal of Democracy'' 1, no. 1 (1990): 51–69.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نظام نیمه‌ریاستی ==<br /> <br /> [[نظام نیمه‌ریاستی]] ساختاری متفاوت است که برخی عناصر نظام ریاستی و پارلمانی را ترکیب می‌کند.<br /> <br /> در این نظام، رئیس‌جمهور معمولاً با رأی مردم انتخاب می‌شود و دارای اختیارات سیاسی قابل توجه است، اما در کنار او نخست‌وزیر و کابینه‌ای نیز وجود دارند که در برابر پارلمان مسئول‌اند.<br /> <br /> [[فرانسه]] در جمهوری پنجم نمونهٔ شناخته‌شدهٔ نظام نیمه‌ریاستی است.<br /> <br /> بنابراین هر نظامی که نخست‌وزیر و پارلمان داشته باشد الزاماً پارلمانی محسوب نمی‌شود؛ جایگاه رئیس‌جمهور و رابطهٔ دولت با پارلمان نیز باید بررسی شود.<br /> <br /> == نظام وست‌مینستر ==<br /> <br /> '''نظام وست‌مینستر''' خانواده‌ای از نظام‌های پارلمانی است که از الگوی تاریخی بریتانیا تأثیر گرفته‌اند.<br /> <br /> بریتانیا، کانادا، استرالیا و چند کشور دیگر دارای نهادها و سنت‌هایی مرتبط با این الگو هستند.<br /> <br /> از ویژگی‌های متداول آن می‌توان به دولت مسئول در برابر مجلس منتخب، نقش برجستهٔ نخست‌وزیر، کابینه، اپوزیسیون رسمی و مسئولیت جمعی وزیران اشاره کرد.<br /> <br /> با این حال، کشورهای وست‌مینستری دقیقاً مشابه یکدیگر نیستند. ساختار فدرال کانادا و استرالیا، قوانین اساسی مدون آنها و اختیارات نهادهای مختلف تفاوت‌هایی مهم با بریتانیا ایجاد کرده‌اند.<br /> <br /> == نظام پارلمانی بریتانیا ==<br /> <br /> [[بریتانیا]] نمونهٔ تاریخی برجستهٔ نظام پارلمانی است.<br /> <br /> دولت معمولاً توسط حزبی تشکیل می‌شود که بتواند اعتماد مجلس عوام را در اختیار داشته باشد. نخست‌وزیر رهبر سیاسی دولت است و وزیران ارشد کابینه را تشکیل می‌دهند.<br /> <br /> دولت در برابر مجلس عوام پاسخ‌گو است و وزیران باید دربارهٔ سیاست‌ها و عملکرد دستگاه‌های خود به نمایندگان پاسخ دهند. پرسش از وزیران، پرسش از نخست‌وزیر، کمیسیون‌های پارلمانی و بررسی قوانین از ابزارهای نظارت پارلمان‌اند.&lt;ref&gt;UK Parliament, “How Do MPs Hold Government to Account?” UK Parliament.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نظام بریتانیا، رابطهٔ اعتماد میان دولت و مجلس عوام از اصول بنیادین نظام پارلمانی است.&lt;ref&gt;House of Commons Public Administration and Constitutional Affairs Committee, ''The Role of Parliament in the UK Constitution: Interim Report—The Status and Effect of Confidence Motions'', 2018.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نظام پارلمانی آلمان ==<br /> <br /> [[آلمان]] جمهوری فدرال پارلمانی است.<br /> <br /> [[بوندستاگ]] صدراعظم فدرال را انتخاب می‌کند. نامزد معرفی‌شده در مرحلهٔ اصلی باید اکثریت اعضای بوندستاگ را به دست آورد.&lt;ref&gt;Basic Law for the Federal Republic of Germany, art. 63.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> یکی از ویژگی‌های مهم نظام آلمان رأی عدم اعتماد سازنده است. بوندستاگ تنها در صورتی می‌تواند صدراعظم را برکنار کند که هم‌زمان جانشین او را با اکثریت اعضای خود انتخاب کند.&lt;ref&gt;German Bundestag, “Election of the Federal Chancellor,” German Bundestag.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این سازوکار با توجه به تجربهٔ بی‌ثباتی سیاسی جمهوری وایمار در طراحی قانون پایهٔ پس از جنگ جهانی دوم مورد توجه قرار گرفت.<br /> <br /> == نظام پارلمانی هند ==<br /> <br /> [[هند]] پس از استقلال در سال ۱۹۴۷ نظام پارلمانی را در چارچوب جمهوری و قانون اساسی فدرال خود توسعه داد.<br /> <br /> رئیس‌جمهور رئیس کشور است و نخست‌وزیر در رأس شورای وزیران قرار دارد.<br /> <br /> دولت مرکزی از نظر سیاسی در برابر مجلس منتخب پارلمان، یعنی لوک‌سابها، مسئول است.<br /> <br /> نظام هند از برخی سنت‌های وست‌مینستر تأثیر گرفته است، اما آنها را در چارچوب قانون اساسی مدون، جمهوری، فدرالیسم و ساختار سیاسی خاص هند بازسازی کرده است.<br /> <br /> == نظام پارلمانی ژاپن ==<br /> <br /> [[ژاپن]] نیز دارای نظام پارلمانی است.<br /> <br /> بر اساس قانون اساسی پس از جنگ جهانی دوم، امپراتور نماد دولت و وحدت مردم است و قدرت اجرایی در اختیار کابینه قرار دارد.<br /> <br /> نخست‌وزیر از میان اعضای پارلمان ملی ژاپن، «دایت»، تعیین می‌شود.<br /> <br /> این ساختار نمونه‌ای از پادشاهی پارلمانی است که در آن مقام سلطنت از ادارهٔ سیاسی روزمرهٔ دولت جدا شده است.<br /> <br /> == احزاب سیاسی ==<br /> <br /> [[حزب سیاسی|احزاب سیاسی]] در عملکرد نظام پارلمانی نقش بنیادی دارند.<br /> <br /> انتخابات تعیین می‌کند که چه احزابی وارد پارلمان شوند و توزیع کرسی‌ها تا حد زیادی مشخص می‌کند چه حزبی یا چه ائتلافی امکان تشکیل دولت خواهد داشت.<br /> <br /> در نظام‌های دوحزبی یا دارای یک حزب مسلط در پارلمان، تشکیل دولت اکثریت ممکن است رایج‌تر باشد.<br /> <br /> در نظام‌های چندحزبی، دولت‌های ائتلافی بیشتر مشاهده می‌شوند.<br /> <br /> در بریتانیا، تقریباً همهٔ اعضای مجلس عوام وابسته به احزاب‌اند و نظام حزبی نقشی محوری در تشکیل دولت و سازمان‌دهی اپوزیسیون دارد.&lt;ref&gt;UK Parliament, “MPs and Political Parties,” UK Parliament.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == اپوزیسیون پارلمانی ==<br /> <br /> یکی از عناصر مهم نظام پارلمانی [[اپوزیسیون]] است.<br /> <br /> احزاب خارج از دولت عملکرد کابینه را نقد و بررسی می‌کنند و می‌کوشند خود را به‌عنوان گزینه‌ای برای تشکیل دولت آینده معرفی کنند.<br /> <br /> در نظام وست‌مینستر، بزرگ‌ترین حزب خارج از دولت معمولاً «اپوزیسیون رسمی» را تشکیل می‌دهد و کابینهٔ سایه ایجاد می‌کند.<br /> <br /> اعضای کابینهٔ سایه حوزه‌های متناظر با وزارتخانه‌های دولت را دنبال می‌کنند و سیاست‌های دولت را مورد پرسش قرار می‌دهند.<br /> <br /> این ساختار امکان رقابت سازمان‌یافته میان دولت و جایگزین سیاسی آن را فراهم می‌کند.<br /> <br /> == پرسش از دولت ==<br /> <br /> پرسش پارلمانی یکی از ابزارهای نظارت بر دولت است.<br /> <br /> نمایندگان می‌توانند از وزیران دربارهٔ تصمیم‌ها، هزینه‌ها و سیاست‌های دستگاه اجرایی سؤال کنند.<br /> <br /> در مجلس عوام بریتانیا، وزیران در زمان‌های مشخص برای پاسخ به پرسش‌های نمایندگان حاضر می‌شوند و نخست‌وزیر نیز به‌طور منظم در جلسهٔ پرسش از نخست‌وزیر شرکت می‌کند.&lt;ref&gt;UK Parliament, “How Do MPs Hold Government to Account?” UK Parliament.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این سازوکارها علاوه بر کسب اطلاعات، دولت را وادار می‌کنند تصمیم‌های خود را در فضای عمومی توضیح دهد.<br /> <br /> == کمیسیون‌های پارلمانی ==<br /> <br /> کمیسیون‌های پارلمانی از ابزارهای مهم بررسی تخصصی عملکرد دولت‌اند.<br /> <br /> این کمیسیون‌ها می‌توانند وزیران، مقام‌های دولتی، کارشناسان و دیگر افراد را برای ارائهٔ توضیح یا اطلاعات دعوت کنند، اسناد را بررسی کنند و گزارش منتشر کنند.<br /> <br /> قدرت و استقلال کمیسیون‌ها در کشورهای مختلف متفاوت است.<br /> <br /> در برخی نظام‌ها، کمیسیون‌های قوی می‌توانند حتی در شرایطی که دولت از اکثریت پارلمانی برخوردار است، نقش مهمی در نظارت بر قوهٔ مجریه داشته باشند.<br /> <br /> == بودجه و کنترل مالی ==<br /> <br /> کنترل بودجه یکی از قدیمی‌ترین و مهم‌ترین اختیارات پارلمان‌ها است.<br /> <br /> دولت برای دریافت مالیات و هزینه‌کرد منابع عمومی به مجوزهای قانونی نیاز دارد.<br /> <br /> بررسی بودجه به نمایندگان امکان می‌دهد اولویت‌های دولت را بررسی کنند و دربارهٔ نحوهٔ مصرف منابع عمومی سؤال کنند.<br /> <br /> در بریتانیا، مجلس عوام نقشی اساسی در تصویب مالیات و تأمین منابع مالی دولت دارد.&lt;ref&gt;UK Parliament, “The Two-House System,” UK Parliament.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> کنترل مالی از این جهت اهمیت دارد که دولت بدون دسترسی قانونی به منابع مالی قادر به اجرای بخش بزرگی از سیاست‌های خود نیست.<br /> <br /> == مسئولیت سیاسی دولت ==<br /> <br /> یکی از مفاهیم بنیادی نظام پارلمانی «مسئولیت سیاسی» است.<br /> <br /> دولت باید تصمیم‌های خود را در برابر پارلمان توضیح دهد و در نهایت حمایت سیاسی لازم را حفظ کند.<br /> <br /> این مسئولیت با مسئولیت کیفری یا حقوقی متفاوت است. دولت ممکن است بدون ارتکاب جرم صرفاً به دلیل از دست دادن حمایت سیاسی پارلمان مجبور به کناره‌گیری شود.<br /> <br /> همین ویژگی یکی از تفاوت‌های اساسی میان مسئولیت سیاسی در نظام پارلمانی و دورهٔ ثابت ریاست‌جمهوری در نظام ریاستی است.<br /> <br /> == مسئولیت فردی وزیران ==<br /> <br /> در بسیاری از سنت‌های پارلمانی، علاوه بر مسئولیت جمعی دولت، مفهوم مسئولیت فردی وزیران نیز وجود دارد.<br /> <br /> هر وزیر مسئول عملکرد وزارتخانهٔ خود است و باید در برابر پارلمان پاسخ دهد.<br /> <br /> در عمل، حدود این مسئولیت و شرایطی که باید به استعفای وزیر منجر شود از کشوری به کشور دیگر و از دوره‌ای به دورهٔ دیگر متفاوت است.<br /> <br /> با این حال، اصل پاسخ‌گویی وزیران به پارلمان یکی از عناصر مهم حکومت مسئول به‌شمار می‌رود.<br /> <br /> == نظام انتخاباتی و نظام پارلمانی ==<br /> <br /> نظام پارلمانی را نباید با یک نوع مشخص از [[نظام انتخاباتی]] یکسان دانست.<br /> <br /> کشورهای پارلمانی می‌توانند از نظام اکثریتی، تناسبی یا ترکیبی استفاده کنند.<br /> <br /> نوع نظام انتخاباتی بر ساختار حزبی و در نتیجه بر نحوهٔ تشکیل دولت تأثیر می‌گذارد.<br /> <br /> نظام‌های تناسبی معمولاً امکان حضور احزاب بیشتری در پارلمان را فراهم می‌کنند و ممکن است به تشکیل ائتلاف‌های چندحزبی بینجامند.<br /> <br /> نظام‌های اکثریتی در برخی شرایط می‌توانند احتمال تشکیل دولت تک‌حزبی را افزایش دهند.<br /> <br /> این رابطه قطعی نیست و عوامل اجتماعی، تاریخی و حزبی نیز در آن نقش دارند.&lt;ref&gt;Arend Lijphart, ''Patterns of Democracy'', 130–157.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نظام پارلمانی و دموکراسی ==<br /> <br /> نظام پارلمانی به‌خودی‌خود مترادف [[دموکراسی]] نیست.<br /> <br /> دموکراتیک‌بودن یک نظام علاوه بر شکل رابطهٔ دولت و پارلمان به عواملی مانند انتخابات آزاد و رقابتی، حق رأی عمومی، آزادی بیان، آزادی تشکل، استقلال قضایی، حقوق مخالفان و [[حاکمیت قانون]] وابسته است.<br /> <br /> در تاریخ، ساختارهای پارلمانی در دوره‌هایی وجود داشته‌اند که حق رأی محدود بوده یا گروه‌های بزرگی از جامعه از مشارکت سیاسی محروم بوده‌اند.<br /> <br /> از این رو، «پارلمانی» توصیفی دربارهٔ ساختار رابطهٔ قوای سیاسی است و «دموکراتیک» مفهومی گسترده‌تر دربارهٔ منشأ، محدودیت و پاسخ‌گویی قدرت سیاسی است.<br /> <br /> == نظام پارلمانی و حاکمیت قانون ==<br /> <br /> [[حاکمیت قانون]] مکمل مهم حکومت پارلمانی است.<br /> <br /> حتی دولتی که از حمایت اکثریت پارلمان برخوردار است باید در چارچوب قانون و قانون اساسی عمل کند.<br /> <br /> استقلال دستگاه قضایی، تضمین حقوق بنیادین و امکان بررسی قانونی اقدامات دولت می‌توانند مانع از آن شوند که اکثریت پارلمانی به قدرتی فاقد محدودیت تبدیل شود.<br /> <br /> بنابراین در دموکراسی‌های پارلمانی معاصر، حکومت اکثریت معمولاً با محدودیت‌های قانونی و حقوق بنیادین همراه است.<br /> <br /> == مزایای مورد استناد نظام پارلمانی ==<br /> <br /> طرفداران نظام پارلمانی معمولاً به رابطهٔ مستقیم‌تر میان دولت و اکثریت پارلمانی، امکان پاسخ‌گوکردن دولت و انعطاف در تغییر قوهٔ مجریه اشاره می‌کنند.<br /> <br /> اگر دولت حمایت سیاسی خود را از دست دهد، امکان تغییر دولت بدون انتظار تا پایان یک دورهٔ ثابت ریاست‌جمهوری وجود دارد.<br /> <br /> همچنین هنگامی که دولت از اکثریت منسجم برخوردار باشد، هماهنگی میان قوهٔ مجریه و مقننه می‌تواند تصویب و اجرای برنامه‌های دولت را تسهیل کند.<br /> <br /> در نظام‌های ائتلافی نیز تشکیل دولت می‌تواند مستلزم مذاکره و توافق میان چند نیروی سیاسی باشد.<br /> <br /> این ویژگی‌ها، با این حال، بسته به نظام انتخاباتی، ساختار حزبی و نهادهای هر کشور آثار متفاوتی دارند و نمی‌توان آنها را نتایج قطعی همهٔ نظام‌های پارلمانی دانست.&lt;ref&gt;Arend Lijphart, ''Patterns of Democracy'', 105–130.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == انتقادها از نظام پارلمانی ==<br /> <br /> منتقدان نظام پارلمانی به چند مسئله اشاره کرده‌اند.<br /> <br /> در نظام‌هایی که یک حزب اکثریت بزرگ و انضباط حزبی شدیدی دارد، پیوند دولت و اکثریت پارلمان ممکن است توان نظارتی مجلس را کاهش دهد.<br /> <br /> در مقابل، در نظام‌های چندحزبی پراکنده، مذاکرات طولانی برای تشکیل دولت یا فروپاشی ائتلاف‌ها می‌تواند بی‌ثباتی سیاسی ایجاد کند.<br /> <br /> منتقدان همچنین استدلال کرده‌اند که انتخاب غیرمستقیم رئیس دولت ممکن است رابطهٔ رأی‌دهندگان با انتخاب قوهٔ مجریه را نسبت به نظام ریاستی کمتر مستقیم کند.<br /> <br /> در مقابل، مدافعان نظام پارلمانی بر مسئولیت مستمر دولت در برابر نمایندگان منتخب و امکان تغییر دولت پس از از دست دادن اعتماد تأکید دارند.<br /> <br /> این اختلاف‌ها بخشی از بحث گسترده‌تر علوم سیاسی دربارهٔ آثار ساختارهای ریاستی و پارلمانی است.&lt;ref&gt;Juan J. Linz, “The Perils of Presidentialism,” 51–69; José Antonio Cheibub, ''Presidentialism, Parliamentarism, and Democracy'', 1–24.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == مسئلهٔ ثبات دولت ==<br /> <br /> ثبات دولت در نظام پارلمانی به عوامل متعددی بستگی دارد.<br /> <br /> وجود تعداد زیادی حزب، شکاف‌های سیاسی عمیق یا ائتلاف‌های شکننده می‌تواند عمر دولت‌ها را کاهش دهد.<br /> <br /> اما پارلمانی‌بودن به‌تنهایی به معنای بی‌ثباتی نیست.<br /> <br /> آلمان پس از جنگ جهانی دوم نمونه‌ای از نظام پارلمانی با سازوکارهایی برای افزایش ثبات دولت بوده است. رأی عدم اعتماد سازنده یکی از این سازوکارها است.&lt;ref&gt;German Bundestag, “The Federal Republic of Germany,” German Bundestag.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ساختار حزبی، قانون انتخابات، فرهنگ سیاسی و قواعد تشکیل و برکناری دولت همگی بر ثبات کابینه تأثیر می‌گذارند.<br /> <br /> == مسئلهٔ تمرکز قدرت اکثریت ==<br /> <br /> یکی از نقدهای مطرح‌شده دربارهٔ برخی نظام‌های پارلمانی این است که دولت دارای اکثریت منسجم ممکن است هم بر قوهٔ مجریه و هم بر روند قانون‌گذاری تسلط گسترده پیدا کند.<br /> <br /> اگر نمایندگان حزب حاکم به‌شدت تابع رهبری حزب باشند، نظارت پارلمان بر دولت ممکن است ضعیف شود.<br /> <br /> در چنین شرایطی، کمیسیون‌های مستقل، مجلس دوم، دستگاه قضایی، رسانه‌ها، دولت‌های محلی و حقوق اپوزیسیون می‌توانند اهمیت بیشتری پیدا کنند.<br /> <br /> بنابراین مسئلهٔ اصلی صرفاً رابطهٔ حقوقی دولت و پارلمان نیست، بلکه نحوهٔ توزیع واقعی قدرت در ساختار سیاسی است.<br /> <br /> == بحران و دولت موقت ==<br /> <br /> در نظام‌های پارلمانی ممکن است پس از انتخابات یا سقوط دولت مدتی طول بکشد تا کابینهٔ جدید تشکیل شود.<br /> <br /> در این فاصله، دولت پیشین ممکن است به‌صورت دولت موقت یا سرپرست به فعالیت ادامه دهد.<br /> <br /> عرف و قانون در برخی کشورها اختیارات دولت موقت را محدود می‌کند تا تصمیم‌های بلندمدت یا انتصاب‌های عمده بدون ضرورت انجام نشود.<br /> <br /> این سازوکار برای حفظ تداوم ادارهٔ کشور در فاصلهٔ میان دو دولت اهمیت دارد.<br /> <br /> == نظام پارلمانی و فدرالیسم ==<br /> <br /> نظام پارلمانی با [[فدرالیسم]] ناسازگار نیست.<br /> <br /> آلمان، کانادا، استرالیا و هند نمونه‌هایی از کشورهایی‌اند که ساختار فدرال را با نظام پارلمانی ترکیب کرده‌اند.<br /> <br /> در چنین نظام‌هایی، علاوه بر تقسیم افقی قدرت میان نهادهای حکومت مرکزی، تقسیم عمودی قدرت میان دولت فدرال و واحدهای تشکیل‌دهندهٔ فدراسیون نیز وجود دارد.<br /> <br /> مجلس دوم در برخی فدراسیون‌ها نقش ویژه‌ای در نمایندگی ایالت‌ها یا مناطق دارد.<br /> <br /> == گسترش جهانی نظام پارلمانی ==<br /> <br /> الگوی پارلمانی در نتیجهٔ عوامل تاریخی مختلف به مناطق گوناگون جهان گسترش یافت.<br /> <br /> امپراتوری بریتانیا و سپس استقلال مستعمرات سابق یکی از مسیرهای گسترش نظام وست‌مینستر بود.<br /> <br /> در اروپا نیز کشورهای مختلف الگوهای پارلمانی خاص خود را توسعه دادند.<br /> <br /> پس از [[جنگ جهانی دوم]]، آلمان غربی، ایتالیا و ژاپن ساختارهای پارلمانی جدیدی ایجاد کردند.<br /> <br /> با این حال، هر کشور این الگو را بر اساس تاریخ، قانون اساسی، ساختار اجتماعی و نظام حزبی خود تغییر داده است.<br /> <br /> به همین دلیل بهتر است از «نظام‌های پارلمانی» در قالب خانواده‌ای از ساختارهای حکومتی سخن گفت، نه یک مدل کاملاً یکسان.<br /> <br /> == پارلمانتاریسم در ایران ==<br /> <br /> اندیشهٔ حکومت نمایندگی و مسئولیت دولت در برابر مجلس در ایران با [[انقلاب مشروطه ایران]] و تأسیس [[مجلس شورای ملی]] وارد مرحله‌ای تازه شد.<br /> <br /> [[قانون اساسی مشروطه]] مصوب ۱۲۸۵ و [[متمم قانون اساسی مشروطه]] مصوب ۱۲۸۶ ساختاری ایجاد کردند که قدرت سلطنت را با قانون، مجلس و نهادهای جدید محدود می‌کرد.<br /> <br /> در ساختار مشروطه، وزیران در برابر مجلس مسئولیت داشتند و متمم قانون اساسی بر مسئولیت وزیران تأکید می‌کرد.&lt;ref&gt;متمم قانون اساسی مشروطه، اصول ۴۴ و ۶۰ تا ۶۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> با این حال، نظام سیاسی ایران در دورهٔ مشروطه در عمل با بحران‌های متعدد، مداخلهٔ سلطنت، کودتا، اشغال خارجی و دوره‌های اقتدارگرایی روبه‌رو شد و رابطهٔ دولت و مجلس در تمام این دوره یکسان نبود.<br /> <br /> == انقلاب مشروطه و مسئولیت دولت ==<br /> <br /> یکی از مطالبات بنیادی [[جنبش مشروطه ایران]] محدودکردن قدرت خودسرانه و ایجاد حکومت قانون بود.<br /> <br /> تشکیل مجلس، تصویب بودجه و قوانین و مسئولیت وزیران در برابر نهاد نمایندگی بخشی از ساختار جدیدی بود که مشروطه‌خواهان در پی ایجاد آن بودند.<br /> <br /> متمم قانون اساسی تصریح می‌کرد که وزیران در امور مربوط به وزارت خود مسئول‌اند و نمی‌توانند فرمان کتبی یا شفاهی پادشاه را دستاویز سلب مسئولیت قرار دهند.&lt;ref&gt;متمم قانون اساسی مشروطه، اصل ۶۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این اصل از نظر تاریخی گامی مهم در انتقال مفهوم مسئولیت سیاسی از سلطنت شخصی به حکومت قانونی و پاسخ‌گو بود.<br /> <br /> == نخست‌وزیری در دورهٔ مشروطه ==<br /> <br /> در دورهٔ مشروطه، مقام رئیس‌الوزرا و سپس نخست‌وزیر در ساختار سیاسی ایران جایگاه مهمی داشت.<br /> <br /> دولت برای ادارهٔ کشور با مجلس در ارتباط بود و وزیران در برابر مجلس مسئولیت قانونی داشتند.<br /> <br /> با این حال، میزان واقعی استقلال دولت و مجلس در دوره‌های مختلف تغییر می‌کرد.<br /> <br /> در دورهٔ [[رضاشاه پهلوی]]، تمرکز قدرت سلطنتی عملاً نقش مستقل مجلس و دولت را محدود کرد.<br /> <br /> پس از کناره‌گیری رضاشاه در ۱۳۲۰، فضای سیاسی بازتری ایجاد شد و مجلس، احزاب و نخست‌وزیران برای مدتی نقش سیاسی فعال‌تری پیدا کردند.<br /> <br /> == دولت محمد مصدق و پارلمان ==<br /> <br /> دورهٔ نخست‌وزیری [[محمد مصدق]] یکی از مهم‌ترین دوره‌های رابطهٔ دولت، مجلس و سلطنت در تاریخ معاصر ایران بود.<br /> <br /> مصدق که از مجلس به نخست‌وزیری رسید، در جریان [[نهضت ملی شدن صنعت نفت]] بر اختیارات دولت منتخب و محدودبودن نقش سیاسی شاه بر اساس قانون اساسی مشروطه تأکید داشت.<br /> <br /> اختلاف دربارهٔ حدود اختیارات شاه، دولت و مجلس به یکی از مسائل اصلی بحران سیاسی آن دوره تبدیل شد.<br /> <br /> [[کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲]] و برکناری دولت مصدق مسیر تحول سیاسی ایران را تغییر داد و در سال‌های بعد قدرت سلطنت به‌تدریج افزایش یافت.&lt;ref&gt;Ervand Abrahamian, ''The Coup: 1953, the CIA, and the Roots of Modern U.S.-Iranian Relations'' (New York: New Press, 2013).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == دورهٔ محمدرضاشاه و تضعیف پارلمان ==<br /> <br /> پس از کودتای ۲۸ مرداد، به‌ویژه از دههٔ ۱۳۴۰، قدرت [[محمدرضا شاه پهلوی|محمدرضاشاه پهلوی]] در ساختار سیاسی افزایش یافت.<br /> <br /> مجلس شورای ملی و سنا همچنان به فعالیت ادامه می‌دادند و دولت از نظر حقوقی در ساختار مشروطه قرار داشت، اما پژوهش‌های تاریخی دربارهٔ این دوره از افزایش تمرکز قدرت در دربار و محدودیت رقابت سیاسی سخن گفته‌اند.&lt;ref&gt;Homa Katouzian, ''State and Society in Iran: The Eclipse of the Qajars and the Emergence of the Pahlavis'' (London: I.B. Tauris, 2000).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> تشکیل [[حزب رستاخیز]] در سال ۱۳۵۳ و تبدیل ساختار حزبی رسمی کشور به نظام تک‌حزبی نیز دامنهٔ رقابت سازمان‌یافتهٔ سیاسی را محدود کرد.<br /> <br /> در نتیجه، وجود نخست‌وزیر و پارلمان در این دوره لزوماً به معنای عملکرد کامل یک دموکراسی پارلمانی نبود.<br /> <br /> == جمهوری اسلامی و نظام پارلمانی ==<br /> <br /> ساختار [[جمهوری اسلامی ایران]] را نمی‌توان در طبقه‌بندی کلاسیک، یک نظام پارلمانی صرف دانست.<br /> <br /> قانون اساسی ۱۳۵۸ در ابتدا دارای رئیس‌جمهور و نخست‌وزیر بود. رئیس‌جمهور با رأی عمومی انتخاب می‌شد و نخست‌وزیر برای تشکیل دولت نیازمند سازوکارهای تأیید پارلمانی بود.<br /> <br /> بازنگری قانون اساسی در سال ۱۳۶۸ مقام نخست‌وزیری را حذف کرد و اختیارات اجرایی دولت در ریاست‌جمهوری متمرکزتر شد.&lt;ref&gt;قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، بازنگری ۱۳۶۸، به‌ویژه اصول ۶۰، ۱۱۳ و ۱۳۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> رئیس‌جمهور با رأی عمومی انتخاب می‌شود و وزیران برای آغاز کار نیازمند رأی اعتماد مجلس‌اند، اما دولت به معنای کلاسیک نظام پارلمانی از درون اکثریت مجلس انتخاب نمی‌شود.<br /> <br /> == جایگاه رهبری در ساختار جمهوری اسلامی ==<br /> <br /> عامل دیگری که ساختار جمهوری اسلامی را از الگوهای کلاسیک پارلمانی و ریاستی متمایز می‌کند، جایگاه [[رهبر جمهوری اسلامی ایران|رهبری]] است.<br /> <br /> اصل ۵۷ قانون اساسی قوای مقننه، مجریه و قضائیه را زیر نظر «ولایت مطلقهٔ امر و امامت امت» قرار می‌دهد و اصل ۱۱۰ اختیارات متعددی برای رهبر تعیین می‌کند، از جمله تعیین سیاست‌های کلی نظام، فرماندهی نیروهای مسلح و انتصاب برخی مقام‌های عالی.&lt;ref&gt;قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصول ۵۷ و ۱۱۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین برای تحلیل ساختار جمهوری اسلامی، صرف بررسی رابطهٔ رئیس‌جمهور و مجلس کافی نیست و باید جایگاه رهبری، [[شورای نگهبان]] و دیگر نهادهای قانون اساسی را نیز در نظر گرفت.<br /> <br /> == بحث نظام پارلمانی در ایران ==<br /> <br /> در دوره‌های مختلف پس از حذف نخست‌وزیری، موضوع تغییر ساختار قوهٔ مجریه و حرکت به سوی نوعی نظام پارلمانی در مباحث سیاسی ایران مطرح شده است.<br /> <br /> این بحث معمولاً شامل پیشنهادهایی مانند حذف انتخاب مستقیم رئیس‌جمهور، انتخاب رئیس دولت از طریق مجلس یا احیای نوعی مقام نخست‌وزیری بوده است.<br /> <br /> با این حال، اصطلاح «پارلمانی‌شدن» می‌تواند معانی متفاوتی داشته باشد. ایجاد یک نظام پارلمانی به معنای تطبیقی آن صرفاً با تغییر عنوان رئیس دولت تحقق نمی‌یابد و مستلزم تعیین روشن رابطهٔ اعتماد میان دولت و مجلس، نحوهٔ تشکیل و سقوط دولت، نقش رئیس کشور، اختیارات نهادهای دیگر و جایگاه احزاب است.<br /> <br /> == نظام پارلمانی و حکومت پاسخ‌گو ==<br /> <br /> یکی از مبانی نظری نظام پارلمانی ایجاد زنجیره‌ای از پاسخ‌گویی سیاسی است.<br /> <br /> رأی‌دهندگان نمایندگان پارلمان را انتخاب می‌کنند؛ اکثریت یا ائتلاف پارلمانی دولت را تشکیل می‌دهد یا از آن حمایت می‌کند؛ و دولت در برابر پارلمان پاسخ‌گو باقی می‌ماند.<br /> <br /> در انتخابات بعدی، رأی‌دهندگان می‌توانند دربارهٔ عملکرد نمایندگان و احزاب تصمیم بگیرند.<br /> <br /> با این حال، کارآمدی این زنجیره به آزادبودن انتخابات، امکان رقابت احزاب، دسترسی به اطلاعات و استقلال نهادهای نظارتی وابسته است.<br /> <br /> == نظام پارلمانی و آزادی سیاسی ==<br /> <br /> نظام پارلمانی در صورتی می‌تواند بخشی از یک دموکراسی مشروطه باشد که با آزادی‌های سیاسی و حقوق بنیادین همراه شود.<br /> <br /> وجود مجلس بدون انتخابات رقابتی یا وجود دولت ظاهراً مسئول در برابر مجلسی فاقد استقلال، برای ایجاد دموکراسی پارلمانی کافی نیست.<br /> <br /> آزادی احزاب، آزادی رسانه، حق تشکیل انجمن‌ها، استقلال دستگاه قضایی و امکان فعالیت اپوزیسیون از عناصر مؤثر بر عملکرد واقعی نظام پارلمانی‌اند.<br /> <br /> بنابراین باید میان ساختار حقوقی پارلمانی و کیفیت دموکراتیک یک نظام سیاسی تمایز گذاشت.<br /> <br /> == نظام پارلمانی و فرهنگ مصالحه ==<br /> <br /> در بسیاری از نظام‌های پارلمانی چندحزبی، تشکیل دولت مستلزم مذاکره میان احزاب است.<br /> <br /> این وضعیت می‌تواند احزاب را به مصالحه و تدوین برنامه‌های مشترک وادارد.<br /> <br /> در مقابل، اگر شکاف‌های سیاسی بسیار شدید باشند یا احزاب حاضر به همکاری نباشند، همین ضرورت ائتلاف می‌تواند تشکیل دولت را دشوار کند.<br /> <br /> از این رو عملکرد نظام پارلمانی تنها به قواعد حقوقی وابسته نیست و فرهنگ سیاسی، سنت مذاکره و رفتار احزاب نیز بر آن تأثیر می‌گذارند.<br /> <br /> == نظام پارلمانی در حکومت تطبیقی ==<br /> <br /> مطالعهٔ نظام‌های پارلمانی یکی از حوزه‌های اصلی [[سیاست تطبیقی]] است.<br /> <br /> پژوهشگران روابط میان نوع نظام سیاسی، نظام انتخاباتی، ساختار حزبی، ثبات کابینه، کیفیت دموکراسی و سیاست‌گذاری عمومی را بررسی کرده‌اند.<br /> <br /> یکی از مباحث شناخته‌شدهٔ این حوزه مقایسهٔ نظام‌های ریاستی و پارلمانی است. [[خوان لینز]] دربارهٔ برخی خطرهای ساختاری ریاست‌گرایی، از جمله مشروعیت دوگانهٔ رئیس‌جمهور و مجلس و دوره‌های ثابت قدرت، بحث کرد. پژوهشگران دیگری مانند خوزه آنتونیو چیبوب با بررسی داده‌های تطبیقی، برخی رابطه‌های ساده و قطعی میان نوع نظام و بقای دموکراسی را مورد بازنگری قرار داده‌اند.&lt;ref&gt;Juan J. Linz, “The Perils of Presidentialism,” 51–69; José Antonio Cheibub, ''Presidentialism, Parliamentarism, and Democracy''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نتیجه، پژوهش تطبیقی معاصر معمولاً از نسبت‌دادن همهٔ موفقیت‌ها یا مشکلات سیاسی یک کشور صرفاً به پارلمانی یا ریاستی‌بودن آن پرهیز می‌کند.<br /> <br /> == اهمیت نظام پارلمانی ==<br /> <br /> نظام پارلمانی یکی از مهم‌ترین الگوهای سازمان‌دهی حکومت در جهان معاصر است.<br /> <br /> ویژگی تعیین‌کنندهٔ آن وابستگی سیاسی دولت به اعتماد پارلمان است. این رابطه امکان می‌دهد قوهٔ مجریه در برابر نمایندگان پاسخ‌گو باشد و در صورت از دست دادن حمایت سیاسی لازم بدون الزام به انتظار تا پایان یک دورهٔ ثابت تغییر کند.<br /> <br /> در عین حال، تجربهٔ کشورهای مختلف نشان می‌دهد که «نظام پارلمانی» یک مدل یگانه نیست. بریتانیا، آلمان، هند، کانادا، استرالیا و دیگر کشورهای پارلمانی ترکیب‌های متفاوتی از نظام انتخاباتی، فدرالیسم، سلطنت یا جمهوری، دولت اکثریت یا ائتلافی و قواعد رأی عدم اعتماد دارند.<br /> <br /> کارکرد واقعی یک نظام پارلمانی نیز تنها از متن قانون اساسی تعیین نمی‌شود. نظام حزبی، آزادی انتخابات، استقلال پارلمان و قوهٔ قضائیه، رسانه‌ها، جامعهٔ مدنی و فرهنگ سیاسی همگی در میزان پاسخ‌گویی و محدودشدن قدرت نقش دارند.<br /> <br /> از این منظر، نظام پارلمانی را می‌توان ساختاری دانست که در آن پیوند میان دولت و نهاد نمایندگی، و به‌ویژه اصل اعتماد پارلمانی، محور سازمان‌دهی قوهٔ مجریه است؛ اما کیفیت دموکراتیک آن به مجموعهٔ گسترده‌تری از نهادها و آزادی‌های سیاسی وابسته باقی می‌ماند.<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> <br /> * [[پارلمان]]<br /> * [[تفکیک قوا]]<br /> * [[نظام ریاستی]]<br /> * [[نظام نیمه‌ریاستی]]<br /> * [[دموکراسی]]<br /> * [[دموکراسی نمایندگی]]<br /> * [[مشروطه‌خواهی]]<br /> * [[حاکمیت قانون]]<br /> * [[قوه مقننه]]<br /> * [[قوه مجریه]]<br /> * [[قوه قضائیه]]<br /> * [[نخست‌وزیر]]<br /> * [[هیئت وزیران]]<br /> * [[رأی اعتماد]]<br /> * [[رأی عدم اعتماد]]<br /> * [[حزب سیاسی]]<br /> * [[اپوزیسیون]]<br /> * [[نظام انتخاباتی]]<br /> * [[فدرالیسم]]<br /> * [[انقلاب مشروطه ایران]]<br /> * [[مجلس شورای ملی]]<br /> * [[قانون اساسی مشروطه]]<br /> * [[محمد مصدق]]<br /> * [[مجلس شورای اسلامی]]<br /> <br /> == منابع == &lt;references /&gt;<br /> <br /> [[رده:نظام پارلمانی]]<br /> [[رده:علوم سیاسی]]<br /> [[رده:حقوق اساسی]]<br /> [[رده:نظام‌های سیاسی]]<br /> [[رده:پارلمان]]<br /> [[رده:دموکراسی]]<br /> [[رده:دموکراسی نمایندگی]]<br /> [[رده:مشروطه‌خواهی]]<br /> [[رده:مفاهیم سیاسی]]<br /> {{DEFAULTSORT:نظام پارلمانی}}</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85_%D9%BE%D8%A7%D8%B1%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C&diff=93092 2026-09-20T19:29:36Z

<p>Alireza k h: صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات مفهوم | نام = نظام پارلمانی | نام اصلی = Parliamentary System | نام‌های دیگر = حکومت پارلمانی، نظام پارلمانی حکومت، پارلمانتاریسم | تصویر = | اندازه تصویر = | توضیح تصویر = | حوزه = علوم سیاسی، حقوق ا...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات مفهوم<br /> | نام = نظام پارلمانی<br /> | نام اصلی = Parliamentary System<br /> | نام‌های دیگر = حکومت پارلمانی، نظام پارلمانی حکومت، پارلمانتاریسم<br /> | تصویر =<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =<br /> | حوزه = [[علوم سیاسی]]، [[حقوق اساسی]]، حکومت تطبیقی<br /> | دوره = شکل‌گیری تدریجی از سده‌های هفدهم و هجدهم؛ گسترش در سده‌های نوزدهم و بیستم<br /> | خاستگاه = بریتانیا<br /> | تاریخ شکل‌گیری = شکل‌گیری تدریجی در بریتانیا و تثبیت الگوی حکومت مسئول در سده‌های هجدهم و نوزدهم<br /> | بنیان‌گذاران = فاقد بنیان‌گذار واحد<br /> | چهره‌های شاخص = [[جان لاک]]، [[والتر بَجِت]]، نظریه‌پردازان مشروطه‌خواهی و حکومت نمایندگی<br /> | پیشگامان فکری = [[جان لاک]] و نظریه‌پردازان [[مشروطه‌خواهی]]<br /> | جریان‌های مرتبط = [[دموکراسی نمایندگی]]، [[مشروطه‌خواهی]]، [[تفکیک قوا]]، [[حاکمیت قانون]]، نظام حزبی، مسئولیت سیاسی دولت<br /> | در واکنش به = حکومت مطلقه و تمرکز قدرت؛ در بریتانیا حاصل تحول تدریجی مناسبات سلطنت، پارلمان و دولت<br /> | مفاهیم کلیدی = پارلمان، نخست‌وزیر، هیئت وزیران، رأی اعتماد، رأی عدم اعتماد، مسئولیت سیاسی دولت، اکثریت پارلمانی، ائتلاف، اپوزیسیون<br /> | دیدگاه معرفت‌شناختی = نظریه‌ای معرفت‌شناختی نیست؛ الگویی برای سازمان‌دهی رابطهٔ قوهٔ مجریه و مقننه است<br /> | دیدگاه اجتماعی = تشکیل و استمرار دولت بر پایهٔ برخورداری از اعتماد پارلمان و پاسخ‌گویی سیاسی قوهٔ مجریه در برابر نمایندگان<br /> | تأثیرپذیرفته از = تحول تاریخی پارلمان انگلستان، [[انقلاب باشکوه]]، مشروطه‌خواهی، حکومت نمایندگی و گسترش حق رأی<br /> | تأثیرگذار بر = ساختار سیاسی بریتانیا، آلمان، هند، کانادا، استرالیا، ژاپن و بسیاری از دموکراسی‌های معاصر<br /> | منتقدان شاخص = نظریه‌پردازان طرفدار [[نظام ریاستی]] و منتقدان تمرکز قدرت در اکثریت پارلمانی<br /> | آثار شاخص = ''دو رساله دربارهٔ حکومت''؛ ''قانون اساسی انگلستان''؛ آثار کلاسیک و معاصر دربارهٔ حکومت نمایندگی و نظام‌های سیاسی تطبیقی<br /> }}<br /> <br /> '''نظام پارلمانی''' (به انگلیسی: ''Parliamentary System'') نوعی نظام حکومتی است که در آن قوهٔ مجریه برای تشکیل و ادامهٔ فعالیت سیاسی خود به اعتماد پارلمان یا دست‌کم مجلس منتخب آن وابسته است. رئیس دولت، که معمولاً [[نخست‌وزیر]] است، به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم از اکثریت پارلمانی برمی‌خیزد و دولت تا هنگامی می‌تواند در قدرت باقی بماند که اعتماد لازم در پارلمان را حفظ کند. این رابطهٔ اعتماد یکی از ویژگی‌های تعریف‌کنندهٔ نظام پارلمانی است.&lt;ref&gt;José Antonio Cheibub, ''Presidentialism, Parliamentarism, and Democracy'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2007), 33–48.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برخلاف [[نظام ریاستی]] که در آن رئیس قوهٔ مجریه و قوهٔ مقننه معمولاً دارای منشأ انتخاباتی و دورهٔ مسئولیت جداگانه‌اند، در نظام پارلمانی میان قوهٔ مجریه و پارلمان پیوند سازمانی و سیاسی نزدیکی وجود دارد. وزیران غالباً از اعضای پارلمان یا احزاب حاضر در آن انتخاب می‌شوند و دولت در برابر پارلمان مسئولیت سیاسی دارد. در بریتانیا، برای نمونه، دولت برای ماندن در قدرت باید اعتماد مجلس عوام را حفظ کند و از دست دادن این اعتماد می‌تواند به استعفای دولت یا در شرایط مقرر به برگزاری انتخابات منجر شود.&lt;ref&gt;David Torrance, “Commanding Confidence,” House of Commons Library, Research Briefing, 29 June 2026.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نظام پارلمانی یک الگوی واحد و ثابت ندارد. بریتانیا، آلمان، هند، کانادا، استرالیا، ژاپن و بسیاری از کشورهای دیگر دارای شکل‌هایی از حکومت پارلمانی‌اند، اما قوانین مربوط به تشکیل دولت، رأی اعتماد، انحلال پارلمان، نقش رئیس کشور، نظام انتخاباتی و رابطهٔ میان مجالس در آنها متفاوت است. برخی نظام‌های پارلمانی سلطنتی‌اند و پادشاه یا ملکه رئیس کشور است؛ برخی دیگر جمهوری‌اند و رئیس‌جمهور عمدتاً نقشی غیراجرایی یا محدود دارد.&lt;ref&gt;Arend Lijphart, ''Patterns of Democracy: Government Forms and Performance in Thirty-Six Countries'', 2nd ed. (New Haven: Yale University Press, 2012), 105–130.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == مفهوم نظام پارلمانی ==<br /> <br /> مهم‌ترین معیار برای تشخیص نظام پارلمانی، رابطهٔ میان دولت و پارلمان است.<br /> <br /> در این نظام، دولت برای ادامهٔ کار باید از حمایت یا اعتماد پارلمان برخوردار باشد. این حمایت ممکن است متعلق به یک حزب دارای اکثریت، ائتلافی از چند حزب یا در مواردی مجموعه‌ای از توافق‌های پارلمانی باشد.<br /> <br /> بنابراین داشتن اکثریت مطلق حزبی شرط ضروری همهٔ حکومت‌های پارلمانی نیست. دولت اقلیت نیز می‌تواند تشکیل شود، مشروط بر آنکه بتواند در رأی‌های تعیین‌کننده حمایت کافی نمایندگان را به دست آورد یا احزاب دیگر از برکناری آن خودداری کنند.<br /> <br /> در بریتانیا، اعتماد به دولت به معنای برخورداری از حمایت اکثریت لازم در مجلس عوام است و دولت اقلیت نیز می‌تواند در صورت حفظ این اعتماد به فعالیت خود ادامه دهد.&lt;ref&gt;David Torrance, “Commanding Confidence,” House of Commons Library, 29 June 2026.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ویژگی‌های اصلی ==<br /> <br /> نظام‌های پارلمانی با وجود تفاوت‌های فراوان معمولاً چند ویژگی مشترک دارند.<br /> <br /> نخست، دولت از نظر سیاسی به پارلمان وابسته است.<br /> <br /> دوم، نخست‌وزیر معمولاً رهبر دولت و مهم‌ترین مقام اجرایی سیاسی است.<br /> <br /> سوم، دولت در برابر پارلمان پاسخ‌گو است و پارلمان می‌تواند از طریق سازوکارهایی مانند سؤال، استیضاح، تحقیق، بررسی بودجه و رأی عدم اعتماد بر آن نظارت کند.<br /> <br /> چهارم، در بسیاری از نظام‌های پارلمانی میان «رئیس کشور» و «رئیس دولت» تمایز وجود دارد.<br /> <br /> پنجم، رابطهٔ قوهٔ مجریه و مقننه برخلاف الگوی کلاسیک تفکیک سخت قوا، بر همکاری و وابستگی متقابل استوار است.<br /> <br /> == خاستگاه تاریخی ==<br /> <br /> نظام پارلمانی برخلاف بسیاری از ساختارهای سیاسی که بر پایهٔ قانون اساسی واحدی ایجاد شده‌اند، در بریتانیا طی چند سده به‌تدریج شکل گرفت.<br /> <br /> ریشه‌های دور پارلمان انگلستان را می‌توان در شوراهای سلطنتی و تحول نهادهای نمایندگی در قرون وسطی جست‌وجو کرد، اما حکومت پارلمانی به معنای جدید آن حاصل تحولات بسیار متأخرتر بود.<br /> <br /> منازعهٔ پادشاه و پارلمان در سدهٔ هفدهم، [[جنگ داخلی انگلستان]]، اعدام چارلز اول، بازگشت سلطنت و سپس [[انقلاب باشکوه]] سال ۱۶۸۸ در محدودشدن قدرت سلطنت و تقویت جایگاه پارلمان نقش داشتند.<br /> <br /> [[منشور حقوق ۱۶۸۹]] نیز یکی از اسناد مهم این تحول بود و محدودیت‌هایی بر قدرت سلطنت ایجاد کرد.&lt;ref&gt;Bill of Rights 1689, 1 William &amp; Mary, Sess. 2, c. 2.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> با این حال، حکومت پارلمانی امروزی بلافاصله پس از این تحولات پدید نیامد. شکل‌گیری کابینه، مقام نخست‌وزیری، مسئولیت وزیران در برابر پارلمان و تبدیل سلطنت به نهادی عمدتاً تشریفاتی فرایندی تدریجی بود که طی سده‌های هجدهم و نوزدهم توسعه یافت.<br /> <br /> == بریتانیا و شکل‌گیری نخست‌وزیری ==<br /> <br /> [[بریتانیا]] نمونهٔ تاریخی مهم تحول نظام پارلمانی است.<br /> <br /> با کاهش تدریجی نقش مستقیم پادشاه در ادارهٔ دولت، وزیران و کابینه اهمیت بیشتری یافتند. [[رابرت والپول]] که از ۱۷۲۱ تا ۱۷۴۲ در رأس دولت بریتانیا قرار داشت، معمولاً نخستین شخصی دانسته می‌شود که عملاً وظایفی نزدیک به نخست‌وزیر جدید انجام داد، هرچند عنوان و ساختار رسمی نخست‌وزیری در آن دوره هنوز به شکل امروزی تثبیت نشده بود.<br /> <br /> در طول سده‌های هجدهم و نوزدهم، این اصل به‌تدریج شکل گرفت که دولت باید بتواند حمایت مجلس عوام را حفظ کند.<br /> <br /> با توسعهٔ احزاب سیاسی و گسترش حق رأی، رابطهٔ میان انتخابات، اکثریت پارلمانی و تشکیل دولت نیز اهمیت بیشتری پیدا کرد.<br /> <br /> == والتر بَجِت و نظریهٔ حکومت پارلمانی ==<br /> <br /> [[والتر بَجِت]]، روزنامه‌نگار و نظریه‌پرداز سیاسی بریتانیایی، در کتاب ''قانون اساسی انگلستان'' که نخستین بار در دههٔ ۱۸۶۰ منتشر شد، یکی از تحلیل‌های کلاسیک نظام پارلمانی بریتانیا را ارائه کرد.<br /> <br /> بجت بر خلاف برداشت ساده‌ای که حکومت بریتانیا را بر اساس تفکیک کامل قوا توضیح می‌داد، بر پیوند میان قوهٔ مجریه و مقننه تأکید کرد.<br /> <br /> از نظر او، کابینه حلقه‌ای بود که این دو بخش حکومت را به یکدیگر متصل می‌کرد.&lt;ref&gt;Walter Bagehot, ''The English Constitution'', 2nd ed. (London: Henry S. King &amp; Co., 1873).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این ویژگی هنوز یکی از تفاوت‌های بنیادی نظام پارلمانی با نظام ریاستی محسوب می‌شود.<br /> <br /> == پارلمان ==<br /> <br /> [[پارلمان]] در نظام پارلمانی نهادی محوری است.<br /> <br /> پارلمان قانون تصویب می‌کند، بودجه و مالیات را بررسی می‌کند و بر عملکرد دولت نظارت دارد. در بسیاری از نظام‌ها، بقای دولت نیز به اعتماد اکثریت مجلس منتخب وابسته است.<br /> <br /> پارلمان می‌تواند تک‌مجلسی یا دومجلسی باشد.<br /> <br /> در بریتانیا، پارلمان از مجلس عوام و مجلس اعیان تشکیل شده است. مجلس عوام منتخب مردم است و رابطهٔ اعتماد سیاسی دولت با این مجلس برقرار می‌شود.<br /> <br /> در آلمان، بوندستاگ نقش اصلی را در انتخاب صدراعظم و نظارت سیاسی بر دولت دارد.<br /> <br /> بنابراین وجود دو مجلس به این معنا نیست که دولت الزاماً باید اعتماد هر دو را به یک شکل داشته باشد. این موضوع به قانون اساسی هر کشور بستگی دارد.<br /> <br /> == نخست‌وزیر ==<br /> <br /> [[نخست‌وزیر]] معمولاً رئیس دولت در نظام پارلمانی است.<br /> <br /> او هدایت سیاست عمومی دولت، هماهنگی وزیران و نمایندگی سیاسی دولت را بر عهده دارد.<br /> <br /> شیوهٔ تعیین نخست‌وزیر در کشورهای مختلف متفاوت است.<br /> <br /> در برخی کشورها رئیس کشور شخصی را که قادر به کسب اعتماد پارلمان است مأمور تشکیل دولت می‌کند. در برخی دیگر پارلمان رسماً نخست‌وزیر یا صدراعظم را انتخاب می‌کند.<br /> <br /> در آلمان، برای نمونه، صدراعظم فدرال توسط [[بوندستاگ]] انتخاب می‌شود و برای انتخاب در مرحلهٔ اصلی به اکثریت اعضای آن نیاز دارد.&lt;ref&gt;Basic Law for the Federal Republic of Germany, art. 63.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> قدرت نخست‌وزیر نیز در همهٔ نظام‌های پارلمانی یکسان نیست. ساختار حزبی، نوع ائتلاف، قانون اساسی و موقعیت سیاسی دولت می‌توانند بر میزان قدرت او تأثیر بگذارند.<br /> <br /> == هیئت وزیران ==<br /> <br /> [[هیئت وزیران]] یا کابینه مجموعه‌ای از وزیران است که مسئول ادارهٔ بخش‌های مختلف حکومت‌اند.<br /> <br /> در نظام پارلمانی، کابینه معمولاً تحت رهبری نخست‌وزیر فعالیت می‌کند.<br /> <br /> اصل «مسئولیت جمعی کابینه» در برخی نظام‌های پارلمانی اهمیت ویژه‌ای دارد. بر اساس این اصل، وزیران باید از تصمیم‌های اصلی دولت به‌صورت جمعی حمایت کنند یا در صورت مخالفت بنیادی از سمت خود کناره‌گیری کنند.<br /> <br /> در عین حال، هر وزیر در برابر پارلمان دربارهٔ حوزهٔ مسئولیت خود نیز پاسخ‌گو است.<br /> <br /> در بریتانیا، وزیران عضو دولت در پارلمان حضور دارند و در برابر آن پاسخ‌گو هستند.&lt;ref&gt;UK Parliament, “Parliament and the Government,” UK Parliament.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == رئیس کشور و رئیس دولت ==<br /> <br /> یکی از ویژگی‌های بسیاری از نظام‌های پارلمانی جدایی میان مقام «رئیس کشور» و «رئیس دولت» است.<br /> <br /> رئیس دولت نخست‌وزیر است و مدیریت سیاسی قوهٔ مجریه را بر عهده دارد.<br /> <br /> رئیس کشور ممکن است پادشاه یا رئیس‌جمهور باشد.<br /> <br /> در پادشاهی‌های پارلمانی مانند بریتانیا، کانادا، استرالیا، سوئد و ژاپن، پادشاه مقام ریاست کشور را دارد، در حالی که نخست‌وزیر ریاست دولت را بر عهده می‌گیرد.<br /> <br /> در جمهوری‌های پارلمانی مانند آلمان، ایتالیا و هند، رئیس‌جمهور رئیس کشور است و نخست‌وزیر یا صدراعظم مدیریت دولت را بر عهده دارد.<br /> <br /> حدود اختیارات رئیس کشور در کشورهای مختلف متفاوت است.<br /> <br /> == پادشاهی پارلمانی ==<br /> <br /> '''پادشاهی پارلمانی''' شکلی از حکومت پارلمانی است که در آن مقام ریاست کشور موروثی است، اما ادارهٔ سیاسی دولت بر عهدهٔ نخست‌وزیر و کابینه قرار دارد.<br /> <br /> بریتانیا از نمونه‌های شناخته‌شدهٔ این الگو است.<br /> <br /> در چنین نظام‌هایی، پادشاه معمولاً وظایف رسمی و نمادین انجام می‌دهد و اعمال بسیاری از اختیارات قانونی او بر اساس قواعد مشروطه و توصیهٔ دولت صورت می‌گیرد.<br /> <br /> کانادا، استرالیا و نیوزیلند نیز دارای نظام پارلمانی در چارچوب سلطنت مشروطه‌اند، هرچند ساختار فدرال یا نهادی آنها با بریتانیا تفاوت دارد.<br /> <br /> == جمهوری پارلمانی ==<br /> <br /> در '''جمهوری پارلمانی''' رئیس کشور به‌جای پادشاه، رئیس‌جمهور است.<br /> <br /> با این حال، رئیس‌جمهور معمولاً رئیس دولت نیست و ادارهٔ روزمرهٔ حکومت بر عهدهٔ نخست‌وزیر و کابینه قرار دارد.<br /> <br /> [[آلمان]] و [[ایتالیا]] نمونه‌هایی از جمهوری‌های پارلمانی‌اند.<br /> <br /> رئیس‌جمهور در این نظام‌ها ممکن است وظایفی مانند انتصاب رسمی نخست‌وزیر، امضای قوانین، نمایندگی کشور و ایفای برخی نقش‌ها در هنگام بحران سیاسی داشته باشد، اما میزان اختیار او به قانون اساسی کشور بستگی دارد.<br /> <br /> بنابراین وجود رئیس‌جمهور به‌خودی‌خود یک کشور را به نظام ریاستی تبدیل نمی‌کند.<br /> <br /> == تشکیل دولت ==<br /> <br /> پس از انتخابات پارلمانی، فرایند تشکیل دولت آغاز می‌شود.<br /> <br /> اگر یک حزب اکثریت لازم کرسی‌ها را در اختیار داشته باشد، رهبر آن معمولاً در موقعیت تشکیل دولت قرار می‌گیرد.<br /> <br /> اگر هیچ حزبی اکثریت نداشته باشد، مذاکرات میان احزاب برای تشکیل ائتلاف یا حمایت از دولت اقلیت آغاز می‌شود.<br /> <br /> در این مرحله، احزاب ممکن است دربارهٔ برنامهٔ دولت، تقسیم وزارتخانه‌ها، بودجه و سیاست‌های عمومی مذاکره کنند.<br /> <br /> مدت این مذاکرات از کشوری به کشور دیگر متفاوت است و در نظام‌های چندحزبی ممکن است طولانی شود.<br /> <br /> == دولت اکثریت ==<br /> <br /> '''دولت اکثریت''' هنگامی شکل می‌گیرد که حزب حاکم یا ائتلاف دولتی بیش از نیمی از کرسی‌های لازم برای کنترل مجلس را در اختیار داشته باشد.<br /> <br /> چنین دولتی معمولاً توان بیشتری برای تصویب قوانین و حفظ رأی اعتماد دارد.<br /> <br /> با این حال، اکثریت پارلمانی می‌تواند قدرت اجرایی را نیز تقویت کند؛ به‌ویژه هنگامی که انضباط حزبی بالا باشد و نمایندگان حزب حاکم معمولاً از دولت حمایت کنند.<br /> <br /> در چنین شرایطی، نقش اپوزیسیون، کمیسیون‌های پارلمانی، دستگاه قضایی، رسانه‌ها و دیگر سازوکارهای نظارتی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.<br /> <br /> == دولت ائتلافی ==<br /> <br /> '''دولت ائتلافی''' هنگامی تشکیل می‌شود که دو یا چند حزب برای کسب اکثریت پارلمانی و تشکیل دولت با یکدیگر توافق کنند.<br /> <br /> ائتلاف‌ها در بسیاری از دموکراسی‌های پارلمانی، به‌ویژه کشورهایی که از نظام انتخاباتی تناسبی استفاده می‌کنند، رایج‌اند.<br /> <br /> احزاب ائتلافی معمولاً پیش از تشکیل دولت دربارهٔ برنامهٔ مشترک و تقسیم مسئولیت‌های کابینه توافق می‌کنند.<br /> <br /> دولت ائتلافی می‌تواند نمایندگی طیف گسترده‌تری از نیروهای سیاسی را امکان‌پذیر کند، اما اختلاف میان شرکای ائتلاف نیز ممکن است به بحران یا سقوط دولت منجر شود.<br /> <br /> == دولت اقلیت ==<br /> <br /> '''دولت اقلیت''' دولتی است که حزب یا ائتلاف تشکیل‌دهندهٔ آن اکثریت مطلق کرسی‌های پارلمان را در اختیار ندارد.<br /> <br /> چنین دولتی برای تصویب قوانین و حفظ اعتماد مجلس به حمایت احزاب یا نمایندگان خارج از دولت نیاز دارد.<br /> <br /> این حمایت ممکن است موردی باشد یا بر اساس توافق رسمی «اعتماد و تأمین بودجه» شکل گیرد.<br /> <br /> وجود دولت اقلیت نشان می‌دهد که در نظام پارلمانی «اعتماد پارلمان» لزوماً به معنای برخورداری دولت از اکثریت مطلق کرسی‌ها نیست.&lt;ref&gt;David Torrance, “Commanding Confidence,” House of Commons Library, 29 June 2026.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == رأی اعتماد ==<br /> <br /> '''رأی اعتماد''' یکی از سازوکارهای اصلی رابطهٔ دولت و پارلمان است.<br /> <br /> در برخی نظام‌ها، دولت جدید باید پس از تشکیل به‌طور رسمی از پارلمان رأی اعتماد بگیرد.<br /> <br /> در برخی دیگر، اعتماد ممکن است بر اساس قواعد و عرف سیاسی مفروض باشد، مگر آنکه پارلمان خلاف آن را نشان دهد.<br /> <br /> دولت همچنین ممکن است تصویب یک موضوع مهم را به مسئلهٔ اعتماد سیاسی تبدیل کند.<br /> <br /> جزئیات این سازوکار در قوانین اساسی و رویه‌های پارلمانی کشورها متفاوت است.<br /> <br /> == رأی عدم اعتماد ==<br /> <br /> '''رأی عدم اعتماد''' سازوکاری است که پارلمان از طریق آن اعلام می‌کند دولت دیگر از حمایت سیاسی لازم برخوردار نیست.<br /> <br /> این ابزار یکی از مشخصه‌های اصلی نظام پارلمانی است.<br /> <br /> در بریتانیا، حفظ اعتماد مجلس عوام از اصول بنیادی رابطهٔ دولت و پارلمان محسوب می‌شود. در رویهٔ سنتی، دولتی که به‌طور روشن اعتماد مجلس را از دست بدهد ممکن است استعفا دهد یا در شرایط مقرر مسیر انتخابات عمومی را دنبال کند.&lt;ref&gt;David Torrance, “Commanding Confidence,” House of Commons Library, Research Briefing, 29 June 2026.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> قواعد رأی عدم اعتماد در کشورها متفاوت است و همهٔ شکست‌های پارلمانی نیز به معنای از دست رفتن اعتماد نیستند.<br /> <br /> == رأی عدم اعتماد سازنده ==<br /> <br /> برخی نظام‌های پارلمانی برای افزایش ثبات دولت از سازوکار «'''رأی عدم اعتماد سازنده'''» (''Constructive Vote of No Confidence'') استفاده می‌کنند.<br /> <br /> در این الگو، پارلمان نمی‌تواند صرفاً رئیس دولت را برکنار کند؛ بلکه باید هم‌زمان جانشین او را نیز انتخاب کند.<br /> <br /> آلمان یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های این سازوکار است.<br /> <br /> بر اساس مادهٔ ۶۷ قانون پایهٔ آلمان، بوندستاگ تنها هنگامی می‌تواند صدراعظم را برکنار کند که با اکثریت اعضای خود جانشینی برای او انتخاب کند.&lt;ref&gt;Basic Law for the Federal Republic of Germany, art. 67.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این سازوکار برای جلوگیری از سقوط دولت بدون وجود اکثریتی جایگزین طراحی شده است.<br /> <br /> == انحلال پارلمان ==<br /> <br /> در بسیاری از نظام‌های پارلمانی امکان انحلال پارلمان و برگزاری انتخابات پیش از پایان دورهٔ عادی وجود دارد، اما شرایط آن از کشوری به کشور دیگر متفاوت است.<br /> <br /> در برخی نظام‌ها نخست‌وزیر می‌تواند تحت شرایط قانونی درخواست انحلال کند؛ در برخی دیگر اختیارات او محدودتر است و قانون اساسی شرایط مشخصی برای انتخابات زودهنگام تعیین می‌کند.<br /> <br /> در بریتانیا، قانون ''Dissolution and Calling of Parliament Act 2022'' چارچوب قانونی کنونی انحلال پارلمان را تعیین می‌کند و انحلال در چارچوب اختیارات سلطنتی و بر اساس قواعد مشروطه انجام می‌شود.&lt;ref&gt;Richard Kelly, “Dissolution of Parliament,” House of Commons Library, Research Briefing, 20 April 2023.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین امکان انحلال مجلس را نمی‌توان به یک قاعدهٔ یکسان برای همهٔ نظام‌های پارلمانی فروکاست.<br /> <br /> == رابطهٔ قوهٔ مجریه و مقننه ==<br /> <br /> یکی از تفاوت‌های مهم نظام پارلمانی با برداشت سخت‌گیرانه از [[تفکیک قوا]]، پیوند نزدیک میان قوهٔ مجریه و مقننه است.<br /> <br /> اعضای دولت اغلب خود عضو پارلمان‌اند و دولت معمولاً بر پایهٔ حمایت اکثریت پارلمانی تشکیل می‌شود.<br /> <br /> از این رو برخی نظریه‌پردازان از «هم‌آمیزی» یا پیوند قوهٔ مجریه و مقننه در نظام پارلمانی سخن گفته‌اند.<br /> <br /> این امر به معنای فقدان کنترل قدرت نیست. نظارت پارلمانی، استقلال قضایی، اپوزیسیون، انتخابات، نظام حزبی و دیگر نهادها می‌توانند نقش محدودکننده داشته باشند.<br /> <br /> == نظام پارلمانی و تفکیک قوا ==<br /> <br /> [[تفکیک قوا]] در نظام پارلمانی معمولاً شکلی متفاوت از نظام ریاستی دارد.<br /> <br /> در نظام ریاستی، استقلال سازمانی رئیس قوهٔ مجریه از مجلس برجسته‌تر است.<br /> <br /> در نظام پارلمانی، دولت از دل پارلمان برمی‌خیزد و برای ادامهٔ کار به اعتماد آن وابسته است.<br /> <br /> از این رو نظام پارلمانی بیشتر بر «تفکیک نسبی» و همکاری قوا استوار است تا جدایی مطلق.<br /> <br /> با وجود این، استقلال [[قوه قضائیه]] همچنان از عناصر مهم دولت مشروطه و [[حاکمیت قانون]] محسوب می‌شود.<br /> <br /> == نظام پارلمانی و نظام ریاستی ==<br /> <br /> تفاوت اصلی میان نظام پارلمانی و [[نظام ریاستی]] در منشأ و بقای قوهٔ مجریه است.<br /> <br /> در نظام ریاستی، رئیس‌جمهور معمولاً برای دوره‌ای معین مستقل از پارلمان انتخاب می‌شود و بقای سیاسی او به اعتماد مستمر مجلس وابسته نیست.<br /> <br /> در نظام پارلمانی، دولت برای ماندن در قدرت باید اعتماد پارلمان را حفظ کند.<br /> <br /> در نظام ریاستی معمولاً یک شخص هم رئیس کشور و هم رئیس قوهٔ مجریه است، در حالی که در بسیاری از نظام‌های پارلمانی این دو مقام از یکدیگر جدا هستند.<br /> <br /> همچنین برکناری رئیس‌جمهور در نظام ریاستی معمولاً مستلزم فرایندهای حقوقی خاص مانند استیضاح است، در حالی که دولت پارلمانی ممکن است از طریق رأی عدم اعتماد سیاسی برکنار شود.&lt;ref&gt;Juan J. Linz, “The Perils of Presidentialism,” ''Journal of Democracy'' 1, no. 1 (1990): 51–69.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نظام نیمه‌ریاستی ==<br /> <br /> [[نظام نیمه‌ریاستی]] ساختاری متفاوت است که برخی عناصر نظام ریاستی و پارلمانی را ترکیب می‌کند.<br /> <br /> در این نظام، رئیس‌جمهور معمولاً با رأی مردم انتخاب می‌شود و دارای اختیارات سیاسی قابل توجه است، اما در کنار او نخست‌وزیر و کابینه‌ای نیز وجود دارند که در برابر پارلمان مسئول‌اند.<br /> <br /> [[فرانسه]] در جمهوری پنجم نمونهٔ شناخته‌شدهٔ نظام نیمه‌ریاستی است.<br /> <br /> بنابراین هر نظامی که نخست‌وزیر و پارلمان داشته باشد الزاماً پارلمانی محسوب نمی‌شود؛ جایگاه رئیس‌جمهور و رابطهٔ دولت با پارلمان نیز باید بررسی شود.<br /> <br /> == نظام وست‌مینستر ==<br /> <br /> '''نظام وست‌مینستر''' خانواده‌ای از نظام‌های پارلمانی است که از الگوی تاریخی بریتانیا تأثیر گرفته‌اند.<br /> <br /> بریتانیا، کانادا، استرالیا و چند کشور دیگر دارای نهادها و سنت‌هایی مرتبط با این الگو هستند.<br /> <br /> از ویژگی‌های متداول آن می‌توان به دولت مسئول در برابر مجلس منتخب، نقش برجستهٔ نخست‌وزیر، کابینه، اپوزیسیون رسمی و مسئولیت جمعی وزیران اشاره کرد.<br /> <br /> با این حال، کشورهای وست‌مینستری دقیقاً مشابه یکدیگر نیستند. ساختار فدرال کانادا و استرالیا، قوانین اساسی مدون آنها و اختیارات نهادهای مختلف تفاوت‌هایی مهم با بریتانیا ایجاد کرده‌اند.<br /> <br /> == نظام پارلمانی بریتانیا ==<br /> <br /> [[بریتانیا]] نمونهٔ تاریخی برجستهٔ نظام پارلمانی است.<br /> <br /> دولت معمولاً توسط حزبی تشکیل می‌شود که بتواند اعتماد مجلس عوام را در اختیار داشته باشد. نخست‌وزیر رهبر سیاسی دولت است و وزیران ارشد کابینه را تشکیل می‌دهند.<br /> <br /> دولت در برابر مجلس عوام پاسخ‌گو است و وزیران باید دربارهٔ سیاست‌ها و عملکرد دستگاه‌های خود به نمایندگان پاسخ دهند. پرسش از وزیران، پرسش از نخست‌وزیر، کمیسیون‌های پارلمانی و بررسی قوانین از ابزارهای نظارت پارلمان‌اند.&lt;ref&gt;UK Parliament, “How Do MPs Hold Government to Account?” UK Parliament.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نظام بریتانیا، رابطهٔ اعتماد میان دولت و مجلس عوام از اصول بنیادین نظام پارلمانی است.&lt;ref&gt;House of Commons Public Administration and Constitutional Affairs Committee, ''The Role of Parliament in the UK Constitution: Interim Report—The Status and Effect of Confidence Motions'', 2018.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نظام پارلمانی آلمان ==<br /> <br /> [[آلمان]] جمهوری فدرال پارلمانی است.<br /> <br /> [[بوندستاگ]] صدراعظم فدرال را انتخاب می‌کند. نامزد معرفی‌شده در مرحلهٔ اصلی باید اکثریت اعضای بوندستاگ را به دست آورد.&lt;ref&gt;Basic Law for the Federal Republic of Germany, art. 63.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> یکی از ویژگی‌های مهم نظام آلمان رأی عدم اعتماد سازنده است. بوندستاگ تنها در صورتی می‌تواند صدراعظم را برکنار کند که هم‌زمان جانشین او را با اکثریت اعضای خود انتخاب کند.&lt;ref&gt;German Bundestag, “Election of the Federal Chancellor,” German Bundestag.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این سازوکار با توجه به تجربهٔ بی‌ثباتی سیاسی جمهوری وایمار در طراحی قانون پایهٔ پس از جنگ جهانی دوم مورد توجه قرار گرفت.<br /> <br /> == نظام پارلمانی هند ==<br /> <br /> [[هند]] پس از استقلال در سال ۱۹۴۷ نظام پارلمانی را در چارچوب جمهوری و قانون اساسی فدرال خود توسعه داد.<br /> <br /> رئیس‌جمهور رئیس کشور است و نخست‌وزیر در رأس شورای وزیران قرار دارد.<br /> <br /> دولت مرکزی از نظر سیاسی در برابر مجلس منتخب پارلمان، یعنی لوک‌سابها، مسئول است.<br /> <br /> نظام هند از برخی سنت‌های وست‌مینستر تأثیر گرفته است، اما آنها را در چارچوب قانون اساسی مدون، جمهوری، فدرالیسم و ساختار سیاسی خاص هند بازسازی کرده است.<br /> <br /> == نظام پارلمانی ژاپن ==<br /> <br /> [[ژاپن]] نیز دارای نظام پارلمانی است.<br /> <br /> بر اساس قانون اساسی پس از جنگ جهانی دوم، امپراتور نماد دولت و وحدت مردم است و قدرت اجرایی در اختیار کابینه قرار دارد.<br /> <br /> نخست‌وزیر از میان اعضای پارلمان ملی ژاپن، «دایت»، تعیین می‌شود.<br /> <br /> این ساختار نمونه‌ای از پادشاهی پارلمانی است که در آن مقام سلطنت از ادارهٔ سیاسی روزمرهٔ دولت جدا شده است.<br /> <br /> == احزاب سیاسی ==<br /> <br /> [[حزب سیاسی|احزاب سیاسی]] در عملکرد نظام پارلمانی نقش بنیادی دارند.<br /> <br /> انتخابات تعیین می‌کند که چه احزابی وارد پارلمان شوند و توزیع کرسی‌ها تا حد زیادی مشخص می‌کند چه حزبی یا چه ائتلافی امکان تشکیل دولت خواهد داشت.<br /> <br /> در نظام‌های دوحزبی یا دارای یک حزب مسلط در پارلمان، تشکیل دولت اکثریت ممکن است رایج‌تر باشد.<br /> <br /> در نظام‌های چندحزبی، دولت‌های ائتلافی بیشتر مشاهده می‌شوند.<br /> <br /> در بریتانیا، تقریباً همهٔ اعضای مجلس عوام وابسته به احزاب‌اند و نظام حزبی نقشی محوری در تشکیل دولت و سازمان‌دهی اپوزیسیون دارد.&lt;ref&gt;UK Parliament, “MPs and Political Parties,” UK Parliament.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == اپوزیسیون پارلمانی ==<br /> <br /> یکی از عناصر مهم نظام پارلمانی [[اپوزیسیون]] است.<br /> <br /> احزاب خارج از دولت عملکرد کابینه را نقد و بررسی می‌کنند و می‌کوشند خود را به‌عنوان گزینه‌ای برای تشکیل دولت آینده معرفی کنند.<br /> <br /> در نظام وست‌مینستر، بزرگ‌ترین حزب خارج از دولت معمولاً «اپوزیسیون رسمی» را تشکیل می‌دهد و کابینهٔ سایه ایجاد می‌کند.<br /> <br /> اعضای کابینهٔ سایه حوزه‌های متناظر با وزارتخانه‌های دولت را دنبال می‌کنند و سیاست‌های دولت را مورد پرسش قرار می‌دهند.<br /> <br /> این ساختار امکان رقابت سازمان‌یافته میان دولت و جایگزین سیاسی آن را فراهم می‌کند.<br /> <br /> == پرسش از دولت ==<br /> <br /> پرسش پارلمانی یکی از ابزارهای نظارت بر دولت است.<br /> <br /> نمایندگان می‌توانند از وزیران دربارهٔ تصمیم‌ها، هزینه‌ها و سیاست‌های دستگاه اجرایی سؤال کنند.<br /> <br /> در مجلس عوام بریتانیا، وزیران در زمان‌های مشخص برای پاسخ به پرسش‌های نمایندگان حاضر می‌شوند و نخست‌وزیر نیز به‌طور منظم در جلسهٔ پرسش از نخست‌وزیر شرکت می‌کند.&lt;ref&gt;UK Parliament, “How Do MPs Hold Government to Account?” UK Parliament.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این سازوکارها علاوه بر کسب اطلاعات، دولت را وادار می‌کنند تصمیم‌های خود را در فضای عمومی توضیح دهد.<br /> <br /> == کمیسیون‌های پارلمانی ==<br /> <br /> کمیسیون‌های پارلمانی از ابزارهای مهم بررسی تخصصی عملکرد دولت‌اند.<br /> <br /> این کمیسیون‌ها می‌توانند وزیران، مقام‌های دولتی، کارشناسان و دیگر افراد را برای ارائهٔ توضیح یا اطلاعات دعوت کنند، اسناد را بررسی کنند و گزارش منتشر کنند.<br /> <br /> قدرت و استقلال کمیسیون‌ها در کشورهای مختلف متفاوت است.<br /> <br /> در برخی نظام‌ها، کمیسیون‌های قوی می‌توانند حتی در شرایطی که دولت از اکثریت پارلمانی برخوردار است، نقش مهمی در نظارت بر قوهٔ مجریه داشته باشند.<br /> <br /> == بودجه و کنترل مالی ==<br /> <br /> کنترل بودجه یکی از قدیمی‌ترین و مهم‌ترین اختیارات پارلمان‌ها است.<br /> <br /> دولت برای دریافت مالیات و هزینه‌کرد منابع عمومی به مجوزهای قانونی نیاز دارد.<br /> <br /> بررسی بودجه به نمایندگان امکان می‌دهد اولویت‌های دولت را بررسی کنند و دربارهٔ نحوهٔ مصرف منابع عمومی سؤال کنند.<br /> <br /> در بریتانیا، مجلس عوام نقشی اساسی در تصویب مالیات و تأمین منابع مالی دولت دارد.&lt;ref&gt;UK Parliament, “The Two-House System,” UK Parliament.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> کنترل مالی از این جهت اهمیت دارد که دولت بدون دسترسی قانونی به منابع مالی قادر به اجرای بخش بزرگی از سیاست‌های خود نیست.<br /> <br /> == مسئولیت سیاسی دولت ==<br /> <br /> یکی از مفاهیم بنیادی نظام پارلمانی «مسئولیت سیاسی» است.<br /> <br /> دولت باید تصمیم‌های خود را در برابر پارلمان توضیح دهد و در نهایت حمایت سیاسی لازم را حفظ کند.<br /> <br /> این مسئولیت با مسئولیت کیفری یا حقوقی متفاوت است. دولت ممکن است بدون ارتکاب جرم صرفاً به دلیل از دست دادن حمایت سیاسی پارلمان مجبور به کناره‌گیری شود.<br /> <br /> همین ویژگی یکی از تفاوت‌های اساسی میان مسئولیت سیاسی در نظام پارلمانی و دورهٔ ثابت ریاست‌جمهوری در نظام ریاستی است.<br /> <br /> == مسئولیت فردی وزیران ==<br /> <br /> در بسیاری از سنت‌های پارلمانی، علاوه بر مسئولیت جمعی دولت، مفهوم مسئولیت فردی وزیران نیز وجود دارد.<br /> <br /> هر وزیر مسئول عملکرد وزارتخانهٔ خود است و باید در برابر پارلمان پاسخ دهد.<br /> <br /> در عمل، حدود این مسئولیت و شرایطی که باید به استعفای وزیر منجر شود از کشوری به کشور دیگر و از دوره‌ای به دورهٔ دیگر متفاوت است.<br /> <br /> با این حال، اصل پاسخ‌گویی وزیران به پارلمان یکی از عناصر مهم حکومت مسئول به‌شمار می‌رود.<br /> <br /> == نظام انتخاباتی و نظام پارلمانی ==<br /> <br /> نظام پارلمانی را نباید با یک نوع مشخص از [[نظام انتخاباتی]] یکسان دانست.<br /> <br /> کشورهای پارلمانی می‌توانند از نظام اکثریتی، تناسبی یا ترکیبی استفاده کنند.<br /> <br /> نوع نظام انتخاباتی بر ساختار حزبی و در نتیجه بر نحوهٔ تشکیل دولت تأثیر می‌گذارد.<br /> <br /> نظام‌های تناسبی معمولاً امکان حضور احزاب بیشتری در پارلمان را فراهم می‌کنند و ممکن است به تشکیل ائتلاف‌های چندحزبی بینجامند.<br /> <br /> نظام‌های اکثریتی در برخی شرایط می‌توانند احتمال تشکیل دولت تک‌حزبی را افزایش دهند.<br /> <br /> این رابطه قطعی نیست و عوامل اجتماعی، تاریخی و حزبی نیز در آن نقش دارند.&lt;ref&gt;Arend Lijphart, ''Patterns of Democracy'', 130–157.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نظام پارلمانی و دموکراسی ==<br /> <br /> نظام پارلمانی به‌خودی‌خود مترادف [[دموکراسی]] نیست.<br /> <br /> دموکراتیک‌بودن یک نظام علاوه بر شکل رابطهٔ دولت و پارلمان به عواملی مانند انتخابات آزاد و رقابتی، حق رأی عمومی، آزادی بیان، آزادی تشکل، استقلال قضایی، حقوق مخالفان و [[حاکمیت قانون]] وابسته است.<br /> <br /> در تاریخ، ساختارهای پارلمانی در دوره‌هایی وجود داشته‌اند که حق رأی محدود بوده یا گروه‌های بزرگی از جامعه از مشارکت سیاسی محروم بوده‌اند.<br /> <br /> از این رو، «پارلمانی» توصیفی دربارهٔ ساختار رابطهٔ قوای سیاسی است و «دموکراتیک» مفهومی گسترده‌تر دربارهٔ منشأ، محدودیت و پاسخ‌گویی قدرت سیاسی است.<br /> <br /> == نظام پارلمانی و حاکمیت قانون ==<br /> <br /> [[حاکمیت قانون]] مکمل مهم حکومت پارلمانی است.<br /> <br /> حتی دولتی که از حمایت اکثریت پارلمان برخوردار است باید در چارچوب قانون و قانون اساسی عمل کند.<br /> <br /> استقلال دستگاه قضایی، تضمین حقوق بنیادین و امکان بررسی قانونی اقدامات دولت می‌توانند مانع از آن شوند که اکثریت پارلمانی به قدرتی فاقد محدودیت تبدیل شود.<br /> <br /> بنابراین در دموکراسی‌های پارلمانی معاصر، حکومت اکثریت معمولاً با محدودیت‌های قانونی و حقوق بنیادین همراه است.<br /> <br /> == مزایای مورد استناد نظام پارلمانی ==<br /> <br /> طرفداران نظام پارلمانی معمولاً به رابطهٔ مستقیم‌تر میان دولت و اکثریت پارلمانی، امکان پاسخ‌گوکردن دولت و انعطاف در تغییر قوهٔ مجریه اشاره می‌کنند.<br /> <br /> اگر دولت حمایت سیاسی خود را از دست دهد، امکان تغییر دولت بدون انتظار تا پایان یک دورهٔ ثابت ریاست‌جمهوری وجود دارد.<br /> <br /> همچنین هنگامی که دولت از اکثریت منسجم برخوردار باشد، هماهنگی میان قوهٔ مجریه و مقننه می‌تواند تصویب و اجرای برنامه‌های دولت را تسهیل کند.<br /> <br /> در نظام‌های ائتلافی نیز تشکیل دولت می‌تواند مستلزم مذاکره و توافق میان چند نیروی سیاسی باشد.<br /> <br /> این ویژگی‌ها، با این حال، بسته به نظام انتخاباتی، ساختار حزبی و نهادهای هر کشور آثار متفاوتی دارند و نمی‌توان آنها را نتایج قطعی همهٔ نظام‌های پارلمانی دانست.&lt;ref&gt;Arend Lijphart, ''Patterns of Democracy'', 105–130.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == انتقادها از نظام پارلمانی ==<br /> <br /> منتقدان نظام پارلمانی به چند مسئله اشاره کرده‌اند.<br /> <br /> در نظام‌هایی که یک حزب اکثریت بزرگ و انضباط حزبی شدیدی دارد، پیوند دولت و اکثریت پارلمان ممکن است توان نظارتی مجلس را کاهش دهد.<br /> <br /> در مقابل، در نظام‌های چندحزبی پراکنده، مذاکرات طولانی برای تشکیل دولت یا فروپاشی ائتلاف‌ها می‌تواند بی‌ثباتی سیاسی ایجاد کند.<br /> <br /> منتقدان همچنین استدلال کرده‌اند که انتخاب غیرمستقیم رئیس دولت ممکن است رابطهٔ رأی‌دهندگان با انتخاب قوهٔ مجریه را نسبت به نظام ریاستی کمتر مستقیم کند.<br /> <br /> در مقابل، مدافعان نظام پارلمانی بر مسئولیت مستمر دولت در برابر نمایندگان منتخب و امکان تغییر دولت پس از از دست دادن اعتماد تأکید دارند.<br /> <br /> این اختلاف‌ها بخشی از بحث گسترده‌تر علوم سیاسی دربارهٔ آثار ساختارهای ریاستی و پارلمانی است.&lt;ref&gt;Juan J. Linz, “The Perils of Presidentialism,” 51–69; José Antonio Cheibub, ''Presidentialism, Parliamentarism, and Democracy'', 1–24.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == مسئلهٔ ثبات دولت ==<br /> <br /> ثبات دولت در نظام پارلمانی به عوامل متعددی بستگی دارد.<br /> <br /> وجود تعداد زیادی حزب، شکاف‌های سیاسی عمیق یا ائتلاف‌های شکننده می‌تواند عمر دولت‌ها را کاهش دهد.<br /> <br /> اما پارلمانی‌بودن به‌تنهایی به معنای بی‌ثباتی نیست.<br /> <br /> آلمان پس از جنگ جهانی دوم نمونه‌ای از نظام پارلمانی با سازوکارهایی برای افزایش ثبات دولت بوده است. رأی عدم اعتماد سازنده یکی از این سازوکارها است.&lt;ref&gt;German Bundestag, “The Federal Republic of Germany,” German Bundestag.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ساختار حزبی، قانون انتخابات، فرهنگ سیاسی و قواعد تشکیل و برکناری دولت همگی بر ثبات کابینه تأثیر می‌گذارند.<br /> <br /> == مسئلهٔ تمرکز قدرت اکثریت ==<br /> <br /> یکی از نقدهای مطرح‌شده دربارهٔ برخی نظام‌های پارلمانی این است که دولت دارای اکثریت منسجم ممکن است هم بر قوهٔ مجریه و هم بر روند قانون‌گذاری تسلط گسترده پیدا کند.<br /> <br /> اگر نمایندگان حزب حاکم به‌شدت تابع رهبری حزب باشند، نظارت پارلمان بر دولت ممکن است ضعیف شود.<br /> <br /> در چنین شرایطی، کمیسیون‌های مستقل، مجلس دوم، دستگاه قضایی، رسانه‌ها، دولت‌های محلی و حقوق اپوزیسیون می‌توانند اهمیت بیشتری پیدا کنند.<br /> <br /> بنابراین مسئلهٔ اصلی صرفاً رابطهٔ حقوقی دولت و پارلمان نیست، بلکه نحوهٔ توزیع واقعی قدرت در ساختار سیاسی است.<br /> <br /> == بحران و دولت موقت ==<br /> <br /> در نظام‌های پارلمانی ممکن است پس از انتخابات یا سقوط دولت مدتی طول بکشد تا کابینهٔ جدید تشکیل شود.<br /> <br /> در این فاصله، دولت پیشین ممکن است به‌صورت دولت موقت یا سرپرست به فعالیت ادامه دهد.<br /> <br /> عرف و قانون در برخی کشورها اختیارات دولت موقت را محدود می‌کند تا تصمیم‌های بلندمدت یا انتصاب‌های عمده بدون ضرورت انجام نشود.<br /> <br /> این سازوکار برای حفظ تداوم ادارهٔ کشور در فاصلهٔ میان دو دولت اهمیت دارد.<br /> <br /> == نظام پارلمانی و فدرالیسم ==<br /> <br /> نظام پارلمانی با [[فدرالیسم]] ناسازگار نیست.<br /> <br /> آلمان، کانادا، استرالیا و هند نمونه‌هایی از کشورهایی‌اند که ساختار فدرال را با نظام پارلمانی ترکیب کرده‌اند.<br /> <br /> در چنین نظام‌هایی، علاوه بر تقسیم افقی قدرت میان نهادهای حکومت مرکزی، تقسیم عمودی قدرت میان دولت فدرال و واحدهای تشکیل‌دهندهٔ فدراسیون نیز وجود دارد.<br /> <br /> مجلس دوم در برخی فدراسیون‌ها نقش ویژه‌ای در نمایندگی ایالت‌ها یا مناطق دارد.<br /> <br /> == گسترش جهانی نظام پارلمانی ==<br /> <br /> الگوی پارلمانی در نتیجهٔ عوامل تاریخی مختلف به مناطق گوناگون جهان گسترش یافت.<br /> <br /> امپراتوری بریتانیا و سپس استقلال مستعمرات سابق یکی از مسیرهای گسترش نظام وست‌مینستر بود.<br /> <br /> در اروپا نیز کشورهای مختلف الگوهای پارلمانی خاص خود را توسعه دادند.<br /> <br /> پس از [[جنگ جهانی دوم]]، آلمان غربی، ایتالیا و ژاپن ساختارهای پارلمانی جدیدی ایجاد کردند.<br /> <br /> با این حال، هر کشور این الگو را بر اساس تاریخ، قانون اساسی، ساختار اجتماعی و نظام حزبی خود تغییر داده است.<br /> <br /> به همین دلیل بهتر است از «نظام‌های پارلمانی» در قالب خانواده‌ای از ساختارهای حکومتی سخن گفت، نه یک مدل کاملاً یکسان.<br /> <br /> == پارلمانتاریسم در ایران ==<br /> <br /> اندیشهٔ حکومت نمایندگی و مسئولیت دولت در برابر مجلس در ایران با [[انقلاب مشروطه ایران]] و تأسیس [[مجلس شورای ملی]] وارد مرحله‌ای تازه شد.<br /> <br /> [[قانون اساسی مشروطه]] مصوب ۱۲۸۵ و [[متمم قانون اساسی مشروطه]] مصوب ۱۲۸۶ ساختاری ایجاد کردند که قدرت سلطنت را با قانون، مجلس و نهادهای جدید محدود می‌کرد.<br /> <br /> در ساختار مشروطه، وزیران در برابر مجلس مسئولیت داشتند و متمم قانون اساسی بر مسئولیت وزیران تأکید می‌کرد.&lt;ref&gt;متمم قانون اساسی مشروطه، اصول ۴۴ و ۶۰ تا ۶۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> با این حال، نظام سیاسی ایران در دورهٔ مشروطه در عمل با بحران‌های متعدد، مداخلهٔ سلطنت، کودتا، اشغال خارجی و دوره‌های اقتدارگرایی روبه‌رو شد و رابطهٔ دولت و مجلس در تمام این دوره یکسان نبود.<br /> <br /> == انقلاب مشروطه و مسئولیت دولت ==<br /> <br /> یکی از مطالبات بنیادی [[جنبش مشروطه ایران]] محدودکردن قدرت خودسرانه و ایجاد حکومت قانون بود.<br /> <br /> تشکیل مجلس، تصویب بودجه و قوانین و مسئولیت وزیران در برابر نهاد نمایندگی بخشی از ساختار جدیدی بود که مشروطه‌خواهان در پی ایجاد آن بودند.<br /> <br /> متمم قانون اساسی تصریح می‌کرد که وزیران در امور مربوط به وزارت خود مسئول‌اند و نمی‌توانند فرمان کتبی یا شفاهی پادشاه را دستاویز سلب مسئولیت قرار دهند.&lt;ref&gt;متمم قانون اساسی مشروطه، اصل ۶۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این اصل از نظر تاریخی گامی مهم در انتقال مفهوم مسئولیت سیاسی از سلطنت شخصی به حکومت قانونی و پاسخ‌گو بود.<br /> <br /> == نخست‌وزیری در دورهٔ مشروطه ==<br /> <br /> در دورهٔ مشروطه، مقام رئیس‌الوزرا و سپس نخست‌وزیر در ساختار سیاسی ایران جایگاه مهمی داشت.<br /> <br /> دولت برای ادارهٔ کشور با مجلس در ارتباط بود و وزیران در برابر مجلس مسئولیت قانونی داشتند.<br /> <br /> با این حال، میزان واقعی استقلال دولت و مجلس در دوره‌های مختلف تغییر می‌کرد.<br /> <br /> در دورهٔ [[رضاشاه پهلوی]]، تمرکز قدرت سلطنتی عملاً نقش مستقل مجلس و دولت را محدود کرد.<br /> <br /> پس از کناره‌گیری رضاشاه در ۱۳۲۰، فضای سیاسی بازتری ایجاد شد و مجلس، احزاب و نخست‌وزیران برای مدتی نقش سیاسی فعال‌تری پیدا کردند.<br /> <br /> == دولت محمد مصدق و پارلمان ==<br /> <br /> دورهٔ نخست‌وزیری [[محمد مصدق]] یکی از مهم‌ترین دوره‌های رابطهٔ دولت، مجلس و سلطنت در تاریخ معاصر ایران بود.<br /> <br /> مصدق که از مجلس به نخست‌وزیری رسید، در جریان [[نهضت ملی شدن صنعت نفت]] بر اختیارات دولت منتخب و محدودبودن نقش سیاسی شاه بر اساس قانون اساسی مشروطه تأکید داشت.<br /> <br /> اختلاف دربارهٔ حدود اختیارات شاه، دولت و مجلس به یکی از مسائل اصلی بحران سیاسی آن دوره تبدیل شد.<br /> <br /> [[کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲]] و برکناری دولت مصدق مسیر تحول سیاسی ایران را تغییر داد و در سال‌های بعد قدرت سلطنت به‌تدریج افزایش یافت.&lt;ref&gt;Ervand Abrahamian, ''The Coup: 1953, the CIA, and the Roots of Modern U.S.-Iranian Relations'' (New York: New Press, 2013).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == دورهٔ محمدرضاشاه و تضعیف پارلمان ==<br /> <br /> پس از کودتای ۲۸ مرداد، به‌ویژه از دههٔ ۱۳۴۰، قدرت [[محمدرضاشاه پهلوی]] در ساختار سیاسی افزایش یافت.<br /> <br /> مجلس شورای ملی و سنا همچنان به فعالیت ادامه می‌دادند و دولت از نظر حقوقی در ساختار مشروطه قرار داشت، اما پژوهش‌های تاریخی دربارهٔ این دوره از افزایش تمرکز قدرت در دربار و محدودیت رقابت سیاسی سخن گفته‌اند.&lt;ref&gt;Homa Katouzian, ''State and Society in Iran: The Eclipse of the Qajars and the Emergence of the Pahlavis'' (London: I.B. Tauris, 2000).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> تشکیل [[حزب رستاخیز]] در سال ۱۳۵۳ و تبدیل ساختار حزبی رسمی کشور به نظام تک‌حزبی نیز دامنهٔ رقابت سازمان‌یافتهٔ سیاسی را محدود کرد.<br /> <br /> در نتیجه، وجود نخست‌وزیر و پارلمان در این دوره لزوماً به معنای عملکرد کامل یک دموکراسی پارلمانی نبود.<br /> <br /> == جمهوری اسلامی و نظام پارلمانی ==<br /> <br /> ساختار [[جمهوری اسلامی ایران]] را نمی‌توان در طبقه‌بندی کلاسیک، یک نظام پارلمانی صرف دانست.<br /> <br /> قانون اساسی ۱۳۵۸ در ابتدا دارای رئیس‌جمهور و نخست‌وزیر بود. رئیس‌جمهور با رأی عمومی انتخاب می‌شد و نخست‌وزیر برای تشکیل دولت نیازمند سازوکارهای تأیید پارلمانی بود.<br /> <br /> بازنگری قانون اساسی در سال ۱۳۶۸ مقام نخست‌وزیری را حذف کرد و اختیارات اجرایی دولت در ریاست‌جمهوری متمرکزتر شد.&lt;ref&gt;قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، بازنگری ۱۳۶۸، به‌ویژه اصول ۶۰، ۱۱۳ و ۱۳۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> رئیس‌جمهور با رأی عمومی انتخاب می‌شود و وزیران برای آغاز کار نیازمند رأی اعتماد مجلس‌اند، اما دولت به معنای کلاسیک نظام پارلمانی از درون اکثریت مجلس انتخاب نمی‌شود.<br /> <br /> == جایگاه رهبری در ساختار جمهوری اسلامی ==<br /> <br /> عامل دیگری که ساختار جمهوری اسلامی را از الگوهای کلاسیک پارلمانی و ریاستی متمایز می‌کند، جایگاه [[رهبر جمهوری اسلامی ایران|رهبری]] است.<br /> <br /> اصل ۵۷ قانون اساسی قوای مقننه، مجریه و قضائیه را زیر نظر «ولایت مطلقهٔ امر و امامت امت» قرار می‌دهد و اصل ۱۱۰ اختیارات متعددی برای رهبر تعیین می‌کند، از جمله تعیین سیاست‌های کلی نظام، فرماندهی نیروهای مسلح و انتصاب برخی مقام‌های عالی.&lt;ref&gt;قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصول ۵۷ و ۱۱۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین برای تحلیل ساختار جمهوری اسلامی، صرف بررسی رابطهٔ رئیس‌جمهور و مجلس کافی نیست و باید جایگاه رهبری، [[شورای نگهبان]] و دیگر نهادهای قانون اساسی را نیز در نظر گرفت.<br /> <br /> == بحث نظام پارلمانی در ایران ==<br /> <br /> در دوره‌های مختلف پس از حذف نخست‌وزیری، موضوع تغییر ساختار قوهٔ مجریه و حرکت به سوی نوعی نظام پارلمانی در مباحث سیاسی ایران مطرح شده است.<br /> <br /> این بحث معمولاً شامل پیشنهادهایی مانند حذف انتخاب مستقیم رئیس‌جمهور، انتخاب رئیس دولت از طریق مجلس یا احیای نوعی مقام نخست‌وزیری بوده است.<br /> <br /> با این حال، اصطلاح «پارلمانی‌شدن» می‌تواند معانی متفاوتی داشته باشد. ایجاد یک نظام پارلمانی به معنای تطبیقی آن صرفاً با تغییر عنوان رئیس دولت تحقق نمی‌یابد و مستلزم تعیین روشن رابطهٔ اعتماد میان دولت و مجلس، نحوهٔ تشکیل و سقوط دولت، نقش رئیس کشور، اختیارات نهادهای دیگر و جایگاه احزاب است.<br /> <br /> == نظام پارلمانی و حکومت پاسخ‌گو ==<br /> <br /> یکی از مبانی نظری نظام پارلمانی ایجاد زنجیره‌ای از پاسخ‌گویی سیاسی است.<br /> <br /> رأی‌دهندگان نمایندگان پارلمان را انتخاب می‌کنند؛ اکثریت یا ائتلاف پارلمانی دولت را تشکیل می‌دهد یا از آن حمایت می‌کند؛ و دولت در برابر پارلمان پاسخ‌گو باقی می‌ماند.<br /> <br /> در انتخابات بعدی، رأی‌دهندگان می‌توانند دربارهٔ عملکرد نمایندگان و احزاب تصمیم بگیرند.<br /> <br /> با این حال، کارآمدی این زنجیره به آزادبودن انتخابات، امکان رقابت احزاب، دسترسی به اطلاعات و استقلال نهادهای نظارتی وابسته است.<br /> <br /> == نظام پارلمانی و آزادی سیاسی ==<br /> <br /> نظام پارلمانی در صورتی می‌تواند بخشی از یک دموکراسی مشروطه باشد که با آزادی‌های سیاسی و حقوق بنیادین همراه شود.<br /> <br /> وجود مجلس بدون انتخابات رقابتی یا وجود دولت ظاهراً مسئول در برابر مجلسی فاقد استقلال، برای ایجاد دموکراسی پارلمانی کافی نیست.<br /> <br /> آزادی احزاب، آزادی رسانه، حق تشکیل انجمن‌ها، استقلال دستگاه قضایی و امکان فعالیت اپوزیسیون از عناصر مؤثر بر عملکرد واقعی نظام پارلمانی‌اند.<br /> <br /> بنابراین باید میان ساختار حقوقی پارلمانی و کیفیت دموکراتیک یک نظام سیاسی تمایز گذاشت.<br /> <br /> == نظام پارلمانی و فرهنگ مصالحه ==<br /> <br /> در بسیاری از نظام‌های پارلمانی چندحزبی، تشکیل دولت مستلزم مذاکره میان احزاب است.<br /> <br /> این وضعیت می‌تواند احزاب را به مصالحه و تدوین برنامه‌های مشترک وادارد.<br /> <br /> در مقابل، اگر شکاف‌های سیاسی بسیار شدید باشند یا احزاب حاضر به همکاری نباشند، همین ضرورت ائتلاف می‌تواند تشکیل دولت را دشوار کند.<br /> <br /> از این رو عملکرد نظام پارلمانی تنها به قواعد حقوقی وابسته نیست و فرهنگ سیاسی، سنت مذاکره و رفتار احزاب نیز بر آن تأثیر می‌گذارند.<br /> <br /> == نظام پارلمانی در حکومت تطبیقی ==<br /> <br /> مطالعهٔ نظام‌های پارلمانی یکی از حوزه‌های اصلی [[سیاست تطبیقی]] است.<br /> <br /> پژوهشگران روابط میان نوع نظام سیاسی، نظام انتخاباتی، ساختار حزبی، ثبات کابینه، کیفیت دموکراسی و سیاست‌گذاری عمومی را بررسی کرده‌اند.<br /> <br /> یکی از مباحث شناخته‌شدهٔ این حوزه مقایسهٔ نظام‌های ریاستی و پارلمانی است. [[خوان لینز]] دربارهٔ برخی خطرهای ساختاری ریاست‌گرایی، از جمله مشروعیت دوگانهٔ رئیس‌جمهور و مجلس و دوره‌های ثابت قدرت، بحث کرد. پژوهشگران دیگری مانند خوزه آنتونیو چیبوب با بررسی داده‌های تطبیقی، برخی رابطه‌های ساده و قطعی میان نوع نظام و بقای دموکراسی را مورد بازنگری قرار داده‌اند.&lt;ref&gt;Juan J. Linz, “The Perils of Presidentialism,” 51–69; José Antonio Cheibub, ''Presidentialism, Parliamentarism, and Democracy''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نتیجه، پژوهش تطبیقی معاصر معمولاً از نسبت‌دادن همهٔ موفقیت‌ها یا مشکلات سیاسی یک کشور صرفاً به پارلمانی یا ریاستی‌بودن آن پرهیز می‌کند.<br /> <br /> == اهمیت نظام پارلمانی ==<br /> <br /> نظام پارلمانی یکی از مهم‌ترین الگوهای سازمان‌دهی حکومت در جهان معاصر است.<br /> <br /> ویژگی تعیین‌کنندهٔ آن وابستگی سیاسی دولت به اعتماد پارلمان است. این رابطه امکان می‌دهد قوهٔ مجریه در برابر نمایندگان پاسخ‌گو باشد و در صورت از دست دادن حمایت سیاسی لازم بدون الزام به انتظار تا پایان یک دورهٔ ثابت تغییر کند.<br /> <br /> در عین حال، تجربهٔ کشورهای مختلف نشان می‌دهد که «نظام پارلمانی» یک مدل یگانه نیست. بریتانیا، آلمان، هند، کانادا، استرالیا و دیگر کشورهای پارلمانی ترکیب‌های متفاوتی از نظام انتخاباتی، فدرالیسم، سلطنت یا جمهوری، دولت اکثریت یا ائتلافی و قواعد رأی عدم اعتماد دارند.<br /> <br /> کارکرد واقعی یک نظام پارلمانی نیز تنها از متن قانون اساسی تعیین نمی‌شود. نظام حزبی، آزادی انتخابات، استقلال پارلمان و قوهٔ قضائیه، رسانه‌ها، جامعهٔ مدنی و فرهنگ سیاسی همگی در میزان پاسخ‌گویی و محدودشدن قدرت نقش دارند.<br /> <br /> از این منظر، نظام پارلمانی را می‌توان ساختاری دانست که در آن پیوند میان دولت و نهاد نمایندگی، و به‌ویژه اصل اعتماد پارلمانی، محور سازمان‌دهی قوهٔ مجریه است؛ اما کیفیت دموکراتیک آن به مجموعهٔ گسترده‌تری از نهادها و آزادی‌های سیاسی وابسته باقی می‌ماند.<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> <br /> * [[پارلمان]]<br /> * [[تفکیک قوا]]<br /> * [[نظام ریاستی]]<br /> * [[نظام نیمه‌ریاستی]]<br /> * [[دموکراسی]]<br /> * [[دموکراسی نمایندگی]]<br /> * [[مشروطه‌خواهی]]<br /> * [[حاکمیت قانون]]<br /> * [[قوه مقننه]]<br /> * [[قوه مجریه]]<br /> * [[قوه قضائیه]]<br /> * [[نخست‌وزیر]]<br /> * [[هیئت وزیران]]<br /> * [[رأی اعتماد]]<br /> * [[رأی عدم اعتماد]]<br /> * [[حزب سیاسی]]<br /> * [[اپوزیسیون]]<br /> * [[نظام انتخاباتی]]<br /> * [[فدرالیسم]]<br /> * [[انقلاب مشروطه ایران]]<br /> * [[مجلس شورای ملی]]<br /> * [[قانون اساسی مشروطه]]<br /> * [[محمد مصدق]]<br /> * [[مجلس شورای اسلامی]]<br /> <br /> == منابع == &lt;references /&gt;<br /> <br /> [[رده:نظام پارلمانی]]<br /> [[رده:علوم سیاسی]]<br /> [[رده:حقوق اساسی]]<br /> [[رده:نظام‌های سیاسی]]<br /> [[رده:پارلمان]]<br /> [[رده:دموکراسی]]<br /> [[رده:دموکراسی نمایندگی]]<br /> [[رده:مشروطه‌خواهی]]<br /> [[رده:مفاهیم سیاسی]]<br /> {{DEFAULTSORT:نظام پارلمانی}}</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%AA%DB%8C&diff=93091 2026-09-20T19:27:55Z

<p>Alireza k h: /* جامعه‌شناسی، ایدئولوژی و اندیشهٔ سیاسی */</p> <hr /> <div>این صفحه، نقشهٔ موضوعی مقاله‌های پایه و حیاتی [[ایران‌پدیا]] است. مقاله‌ها بر اساس موضوع غالب، رابطهٔ معنایی و نقش آن‌ها در معماری محتوای دانشنامه طبقه‌بندی شده‌اند. این ساختار به کاربران و موتورهای جست‌وجو کمک می‌کند مسیر میان مقاله‌های مادر، زیرموضوع‌ها و مقاله‌های تخصصی را بهتر بشناسند.<br /> <br /> * پیوندهای قرمز، مقاله‌هایی هستند که هنوز ایجاد نشده‌اند؛ پیوندهای آبی به مقاله‌های موجود یا در حال تکمیل می‌رسند.<br /> * [[ایران‌پدیا:نوشتارهای برگزیده|نوشتارهای برگزیده]] با ({{FA-star}})، نوشتارهای عالی با ({{A-Class-icon}})، [[ایران‌پدیا:نوشتار خوب|نوشتارهای خوب]] با ({{GAicon}}) و نوشتارهای متوسط با ({{B-icon}}) مشخص شده‌اند.<br /> * برخی مقاله‌های چندموضوعی یا تکرارشده در فهرست مبدأ، برای حفظ تمام مدخل‌ها در این نسخه نیز نگه داشته شده‌اند.<br /> <br /> __TOC__<br /> <br /> == انقلاب‌ها، اعتراضات و جنبش‌های اعتراضی ==<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ مقاله‌های اصلی و رویدادها ===<br /> # [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]<br /> # [[خیزش دانشگاه‌ها در اسفند ۱۴۰۴]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ فهرست‌های استانی ===<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]<br /> # [[گالری شهیدان قیام ۱۴۰۴]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان تهران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کرمانشاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان لرستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان خوزستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان فارس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان گیلان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان مازندران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان سیستان و بلوچستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان البرز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان ایلام]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان قزوین]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان همدان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان مرکزی]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان آذربایجان شرقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان آذربایجان غربی]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان گلستان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان زنجان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان هرمزگان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کرمان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان یزد]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان قم]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان بوشهر]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان‌های خراسان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان اردبیل]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان چهارمحال و بختیاری]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در ٰاستان کهگیلویه و بویراحمد]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان سمنان]]<br /> # [[شهیدانی که محل شهادت آنها نامشخص است]]<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ (شماره۲)]]<br /> # [[کشتار در ملکشاهی ۱۴۰۴]]<br /> # [[حمله به بیمارستان خمینی ایلام]]<br /> # [[قطع اینترنت ایران در دی ۱۴۰۴]]<br /> # [[آتش‌نشان‌های شهید در اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ جان‌باختگان ===<br /> # [[داریوش انصاری بختیاروند]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسام خدایاری‌فرد]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[شایان اسدالهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا عظیم‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خداداد شیروانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وهاب موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی فلاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سجاد والامنش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد جلیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور مختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین بیاتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سروش سلیمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رسول کدیوریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا قنبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان بزرگی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرمحمد کوهکن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد نوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا امانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاها صفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احد ابراهیم‌پور عبدلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فارص (محسن) آقامحمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مقدسی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[لطیف کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مبین یعقوب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسیح جلیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد عیوضی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین مونسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل خالدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهمن فتاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکرم پیرگزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روبینا امینیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود ذات‌پرور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی امامی‌پور]]<br /> # [[منصوره حیدری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز منصوری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قاسم روستا]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین ربیعی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا مرادی‌عبدالوند]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مرادی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ولی‌دوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیاکو محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خالد ملایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی عزیزی جعفرآبادی]]<br /> # [[ابراهیم یوسفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روح‌الله ستاره مشتری]]<br /> # [[سامان نظری]]<br /> # [[محمدرضا گروهی]]<br /> # [[رضا رحمتی]]<br /> # [[مجتبی قربانی]]<br /> # [[فرهاد عیوضی دودرایی]]<br /> # [[مهدی سلحشور]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود موسوی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا کرمی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[علی کریمی باولکی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا صیدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بیات سبحانی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی قرباندوست]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی جهانبخش]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد غلامزاده نوشری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سونیا صالحی راد]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آرزو عابدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان علیزاده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم احمدپوریان]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسین میرزایی قلعه‌زنجیری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[برهان اسدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید صالحی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آرنیکا دباغ]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مرادی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین محمدزاده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل حیدری موصلو]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بهرامی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[نعیم عبداللهی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدین دولت‌خواه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی پرویزی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد گنجی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[یزدان افروغ]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزاد خیردار]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر فلاح]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سامان فتاحی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[شعله ستوده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا لشکری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا سمیع‌پور]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی لواسانی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بهنام درویش]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر شکری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر فرد]]<br /> # [[ابوالفضل طاووسی]]<br /> # [[ستایش شفیعی]]<br /> # [[دانیال سبزیکار]]<br /> # [[دیار پورچهریق]]<br /> # [[سیامک راشد]]<br /> # [[هولاکو ایوانی]]<br /> # [[ریبین مرادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[افسانه رضویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا حاجی مرادیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید ابراهیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدا حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ملینا اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نگین قدیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران رفیعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سمانه میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سورنا گلگون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سینا اشکبوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا بهلولی پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسین میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه علی‌محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[متین منتظرالظهور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مبین فیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نازلی جان‌پرور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا بنی‌عامریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال مصطفوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن مصطفوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پویا رستمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرنیا شاد بجارکناری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهره فاضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبنم فردوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمیله شفیعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[معین رنجبر (همایون)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد صالح ظریف‌مقدم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گل‌محمد شاهوزایی (شاهوزهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صنم پوربابایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زیبا دستجردی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسیح شاهوردی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ضیایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال دیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صالح محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌عباس زورقچیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه عباسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صالحه اکبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جعفر جاویدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد بیرانوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الهام طغیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهنام ایزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرش طلوع شیخ‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید مهدوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی میرجعفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین امام‌جمعه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهاران طاهرخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمهدی روستا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پارسا رحمتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی آرمند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن سماکوش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان شکورزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین عشقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مژگان عرفانی‌فر]]<br /> # [[مریم لقمانی]]<br /> # [[محمدحسین کیمیایی]]<br /> # [[گلاله محمودی‌آذر]]<br /> # [[مجتبی باباخانی]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ مقاله‌های اصلی و رویدادها ===<br /> # [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ ایران]]<br /> # [[جمعه خونین زاهدان]]<br /> # [[خیزش ایذه]]<br /> # [[چهلم حدیث نجفی]]<br /> # [[کوکتل مولوتف]]<br /> # [[انقلاب مخملی]]<br /> # [[نسل Z]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ جان‌باختگان ===<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۱]]<br /> # [[مهسا امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حدیث نجفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیکا شاکرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش محمودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قائمی‌فر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خدانور لجعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مونا نقیب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غزاله چلاوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کومار درافتاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان زمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیان پیرفلک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرنیکا قائم‌مقامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی عراقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حنانه کیاکجوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارینا اسماعیل‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیلار حقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاروان قادر شوکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرشاد شهیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما شفیق‌دوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسرا پناهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حسن‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرتین رحمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا سروری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسیم صدقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرین علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مینو مجیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سینا نادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا بهمنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سالار مجاوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هیمن حمزه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا شهپرنیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرشیا امام‌ قلی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عاطفه نعامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران سماک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمیدرضا روحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورش نیک‌نام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حامد سلحشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماهک هاشمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یلدا آقافضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدا رستمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هومن عبداللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین بساطی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نگین عبدالملکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید بادپا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید جواد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[برهان الیاسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امید زارع مؤیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی روزبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال پابندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزین معروفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما نوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهریار عادلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران بصیر توانا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شمال خدیری پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فایق مام قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمومن زندکریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سامان قادرپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل مولودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مختار فتحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان منبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید احمد شکراللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل امیرعطایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصوره سگوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد روحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرمیتا گراوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم رحیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمداقبال نایب‌زهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی احمدپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران شیخه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد میرموسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کمیل ابوالحسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیدجواد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عماد حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آریان مریدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسر شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل آدینه‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدف موحدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل شنبدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارینا ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کبری شیخه سقا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر بیرانوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن محمدپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر اعظمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شادمان احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دنیا فرهادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم اسماعیل‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حاجی رسول‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی زارع اشکذری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم آروین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق فولادی‌وندا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرزاد احمدی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران اکرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[متین نادرخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید مهدی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ اعدام‌شدگان ===<br /> # [[قاسم آبسته]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایوب کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[داوود عبداللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد زهره‌وند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر شیرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قبادلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمهدی کرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حسینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن شکاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال کاظمی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجیدرضا رهنورد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد سلیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید حسین‌نژاد حیدرانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجاهد کورکور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجید کاووسی‌فر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهلا و نسرین کعبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمیدرضا درخشنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران بهرامیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مونا محمودنژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عامر رامش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ساسان آزادوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محراب عبدالله‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالجلیل شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد عباسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عباس اکبری فیض‌آبادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشکان مالکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد محمدی‌نیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین حاتمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاهین واحدپرست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی فهیم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حامد ولیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان کیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم دولت‌آبادی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا میری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی رسولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدامین بیگلری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عارف خوشکار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد امینی دهاقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد زمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان اسفندیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گل‌محمد محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی خانکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین صفری حسین‌آبادی]]<br /> # [[ابوالفضل سپاهی بادجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آروین خیرخواهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهرام صادقی]]<br /> # [[قائم حسینی]]<br /> # [[مجید آدینه]]<br /> <br /> === دیگر اعتراضات، اعتصاب‌ها و جنبش‌ها ===<br /> # [[تظاهرات در ایران]]<br /> # [[تظاهرات قزوین ۱۳۷۳]]<br /> # [[حمله به کوی دانشگاه تهران (۱۸-۲۳ تیر ۱۳۷۸)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات ۱۳۸۸]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات کازرون]]<br /> # [[اعتراضات دی‌‌ماه ۱۳۹۶]]<br /> # [[اعتراضات دی‌‌ماه ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات لردگان ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات عراق ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات ۱۳۹۸ ایران]]<br /> # [[قیام تشنگان]]<br /> # [[مادران آبان]]<br /> # [[اعتصاب غذای زندانیان سیاسی - سه‌شنبه‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === جان‌باختگان دیگر اعتراضات ===<br /> # [[نیکتا اسفندانی]]<br /> # [[رامین پوراندرجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارو قهرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت ابراهیم‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید زینالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی صالحی]]<br /> # [[نوید افکاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید بهبودی]]<br /> # [[عبدالله لرستانی]]<br /> # [[مهدی نیکویی]]<br /> # [[حمزه بریهی]]<br /> # [[فرزاد انصاری‌فر]]<br /> # [[محسن محمدپور]]<br /> # [[آرشام ابراهیمی]]<br /> # [[پویا بختیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدجواد عابدی]]<br /> # [[پژمان قلی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد معین‌فر]]<br /> # [[مهدی دائمی]]<br /> # [[رضا معظمی گودرزی]]<br /> # [[فرهاد مجدم]]<br /> # [[پدرام جعفری]]<br /> # [[سجاد رضایی]]<br /> # [[صدف موحدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد طاهری]]<br /> # [[مینا شیخی]]<br /> # [[میلاد محققی]]<br /> # [[آذر میرزاپور زهابی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا انجوی]]<br /> # [[صانع ژاله]]<br /> # [[محمد مختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر هارون رشیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == مقاومت و اپوزیسیون ایران ==<br /> <br /> === سازمان‌ها، شوراها و ساختارهای مقاومت ایران ===<br /> # [[اپوزیسیون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رهبری ذی‌صلاح]]<br /> # [[پیام‌های مسعود رجوی]]<br /> # [[سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[شورای ملی مقاومت ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جبهه همبستگی ملی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سخنرانی مسعود رجوی در ۴ بهمن ۱۳۵۷]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طرح شورای ملی مقاومت درباره آزادی‌ها و حقوق زنان]]<br /> # [[طرح شورای ملی مقاومت ایران برای خودمختاری کردستان ایران]]<br /> # [[طرح صلح شورای ملی مقاومت]]<br /> # [[۳۰ مهر ۱۳۷۲ سالروز انتخاب مریم رجوی به عنوان رئیس جمهور دوران انتقال]]<br /> # [[طرح ده ماده‌ای مریم رجوی برای ایران فردا]]<br /> # [[نهضت عیاران]]<br /> # [[میلیشیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ترور زهرا رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[۵ مهر ۱۳۶۰]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جریان اپورتونیستی چپ نما در سازمان مجاهدین خلق (۱۳۵۴)]]<br /> # [[فراخوان به مسلح شدن جوانان توسط مسعود رجوی]]<br /> # [[کانون‌های شورشی]]<br /> # [[کمیسیون‌های شورای ملی مقاومت ایران]]<br /> # [[کتاب تشدید تروریسم و جنگ‌افروزی رژیم ایران]]<br /> # [[حمله تروریستی پشت آشان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار قرارگاه حبیب]]<br /> # [[عملکرد ۴۰ ساله‌ی مجاهدین خلق پس از انقلاب ضدسلطنتی]]<br /> # [[شورشگران]]<br /> # [[جبهه خلق و ضدخلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خط قرمز]]<br /> # [[افشای طرح کویر]]<br /> # [[راه‌حل سوم]]<br /> # [[فراخوان کمیته دوستان ایران آزاد در کشورهای نوردیک]]<br /> # [[قطعه‌ی ۴۱ بهشت زهرا]]<br /> # [[گزارش تحقیقات سایبری تردستون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تهاجم کانون‌های شورشی به بیت خامنه‌ای]]<br /> # [[اعلام دولت موقت توسط شورای ملی مقاومت ایران]]<br /> <br /> === رهبری، مسئولان و تشکیلات مجاهدین خلق ===<br /> # [[مسئول اول سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[تشکیلات مجاهدین خلق ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورای رهبری مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[شورای مرکزی مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[مسئول اول سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[هژمونی زنان در سازمان مجاهدین خلق ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تاریخچه و رویدادهای سازمان مجاهدین خلق ===<br /> # [[فاز سیاسی فاز نظامی]]<br /> # [[عاشورای مجاهدین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[۴ خرداد ۱۳۵۱ شهادت بنیانگذاران سازمان مجاهدین خلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ضربه اول شهریور ۵۰ به مجاهدین]]<br /> # [[ضربه ۱۲ اردیبهشت ۱۳۶۱]]<br /> # [[فاز سیاسی فاز نظامی]]<br /> # [[کودتای ۱۷ ژوئن ۲۰۰۳]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب ایدئولوژیک درونی مجاهدین]]<br /> # [[عملیات جاری]]<br /> # [[کاندیداتوری مسعود رجوی]]<br /> # [[خروج نام سازمان مجاهدین خلق ایران از لیست تروریستی انگلستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خروج نام مجاهدین از فهرست تروریستی اتحادیه اروپا]]<br /> # [[خروج نام سازمان مجاهدین از لیست تروریستی آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حکم شورای حکومتی عراق علیه مجاهدین خلق]]<br /> # [[قرارداد آتش‌بس بین مجاهدین و آمریکا]]<br /> # [[پرواز مسعود رجوی از تهران به پاریس]]<br /> # [[عزیمت مسعود رجوی از پاریس به عراق]]<br /> <br /> === عملیات و فعالیت‌های ارتش آزادی‌بخش ملی ایران ===<br /> # [[ارتش آزادی‌بخش ملی ایران]]<br /> # [[عملیات آفتاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عملیات چلچراغ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عملیات فروغ جاویدان]]<br /> # [[عملیات مروارید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مؤسسان پنجم ارتش آزادی‌بخش]]<br /> # [[بمباران قرارگاه‌های مجاهدین در کوت و جلولا]]<br /> # [[رژه ارتش آزادیبخش ملی ایران]]<br /> # [[جنگ آلان]]<br /> <br /> === قرارگاه اشرف، لیبرتی و انتقال به آلبانی ===<br /> # [[قرارگاه لیبرتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف ۳]]<br /> # [[قرارگاه اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله نیروهای ارتش عراق به قرارگاه اشرف ۶ و ۷ مرداد ۱۳۸۸]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله نیروهای ارتش عراق به قرارگاه اشرف ۱۹ فروردین ۱۳۹۰]]<br /> # [[قتل عام ۱۰ شهریور ۱۳۹۲ اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انتقال اعضای سازمان مجاهدین خلق به آلبانی]]<br /> <br /> === گردهمایی‌ها، تظاهرات و کنفرانس‌های مقاومت ===<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در استادیوم امجدیه ۲۲ خرداد ۱۳۵۹]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی آزادی، فلسفه‌ی انقلاب]]<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در تبریز]]<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در رشت]]<br /> # [[گردهمایی آینده انقلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات ۳۰ خرداد ۱۳۶۰]]<br /> # [[تظاهرات مادران ۱۳۶۰]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی جهانی ایران آزاد ۱۴۰۰]]<br /> # [[گردهمایی سالانه مجاهدین]]<br /> # [[تظاهرات استکهلم ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات لندن ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات واشنگتن]]<br /> # [[تظاهرات بروکسل]]<br /> # [[تظاهرات برلین ۱۳۹۸]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد آبان ۱۴۰۰ - واشینگتن]]<br /> # [[تظاهرات پاریس ۱۴۰۱]]<br /> # [[سفر مریم رجوی به ایتالیا ۱۴۰۲]]<br /> # [[کنفرانس درباره نسل کشی در قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[کنفرانس سیاست جدید]]<br /> # [[کنفرانس مقاومت ایران در پارلمان اروپا (۱۴۰۴)]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد در پارلمان ایتالیا]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد ۱۴۰۴ ایتالیا (رم)]]<br /> # [[کنفرانس «ایران به‌پاخاسته در مقابل رژیم اعدام‌ها»]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در بروکسل (۱۴۰۴)]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در نیویورک (۱‍۴۰۴)]]<br /> # [[کنفرانس برلین (۲۰۲۵)]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان انگلستان- آبان ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس برلین آبان ۱۴۰۴]]<br /> # [[اجلاس پارلمان اروپا در ۱۹ آذر ۱۴۰۴ (۱۰ دسامبر ۲۰۲۵)]]<br /> # [[دومین اجلاس پارلمان اروپا در روز جهانی حقوق بشر]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان فرانسه آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس کنگره آمریکا آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس دوحزبی سنای آمریکا آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات بزرگ برلین - ۱۸ بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس ایران: چشم‌انداز تغییر - ۱۹ بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات مونیخ در ۲۴ بهمن ۱۴۰۴ (۱۳ فوریه ۲۰۲۶)]]<br /> # [[کنفرانس بین‌المللی زنان در آستانه ۸ مارس ۲۰۲۶]]<br /> # [[کنفرانس آنلاین مریم رجوی با شخصیت‌های سیاسی- ۱۴اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در واشنگتن- ۱۶اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در پاریس- ۱۶اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس حقوق بشر در ژنو-۲۱ اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس در پارلمان انگلستان]]<br /> # [[تظاهرات پاریس؛ اعتراض جهانی به اعدام]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان انگلستان، ۸اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات واشنگتن ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی جهانی ایران آزاد ۲۰۲۶]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کنفرانس بین‌المللی دادخواهی قتل‌عام ۱۳۶۷ ـ ۱۴ شهریور]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در پاریس ـ ۲۱ شهریور ۱۴۰۵]]<br /> <br /> === حمایت‌های بین‌المللی، بیانیه‌ها و قطعنامه‌ها ===<br /> # [[بیانیه ملی ایرانیان]]<br /> # [[بیانیه ملی ایرانیان]]<br /> # [[جایزه خدمات بشردوستانه بین‌المللی هندوستان]]<br /> # [[قطعنامه ۱۰۰ کنگره آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گروه پارلمانی دفاع از حقوق و حفاظت اشرف ۳ در کنگره آمریکا]]<br /> # [[قطعنامه ۱۱۴۸ کنگره آمریکا]]<br /> # [[قطعنامه ۱۶۶ کنگره آمریکا]]<br /> # [[نامه سرگشاده «کمیته آلمانی همبستگی برای ایران آزاد»]]<br /> # [[بیانیه اکثریت سنای ایتالیا]]<br /> # [[نامه‌ی ۴۵ شخصیت‌ بین‌المللی به رهبران جهان و رؤسای پارلمان‌]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۳۰۰ گروه پارلمانی، اتحادیه کارگری، شخصیت سیاسی، حقوقی و مدنی]]<br /> # [[نامه مشترک ۱۰۲ برنده جایزه نوبل به دبیرکل سازمان ملل متحد]]<br /> # [[هفتاد‌ودومین قطعنامه سازمان ملل متحد]]<br /> # [[بیانیه حمایت برندگان نوبل از قیام ۱۴۰۴]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قطعنامه پارلمان اروپا- ۲۳بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[بیانیه حمایت شخصیت‌های جهانی از دولت موقت]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۵۷ برنده جایزه نوبل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نامه ۳۰۹شخصیت به دبیر کل سازمان ملل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قطعنامه پارلمان اروپا - ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیانیه جوانان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیانیه ۳۰۰۰ شخصیت بین‌المللی]]<br /> <br /> === رسانه‌ها، منابع مالی و پایگاه اجتماعی مقاومت ===<br /> # [[نشریه مجاهد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منابع مالی مجاهدین خلق]]<br /> # [[پایگاه اجتماعی مجاهدین خلق]]<br /> # [[شیطان سازی علیه مجاهدین خلق]]<br /> # [[گلریزان همیاری]]<br /> # [[رادیو صدای مجاهد]]<br /> <br /> === احزاب و سازمان‌های اپوزیسیون ایران ===<br /> # [[جبهه ملی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حزب دموکرات کردستان ایران]]<br /> # [[حزب کومله]]<br /> # [[حزب توده ایران]]<br /> # [[سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر]]<br /> # [[کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی-اتحادیه ملی]]<br /> # [[سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران]]<br /> # [[انشعابات سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران]]<br /> # [[سازمان خبات انقلابی کردستان ایران]]<br /> # [[حزب آزادی کردستان]]<br /> # [[حزب دموکرات کردستان (لاده‌ران)]]<br /> # [[حزب کمونیست ایران]]<br /> # [[حزب کمونیست ایران (مارکسیست-لنینیست-مائوئیست)]]<br /> # [[حزب کمونیست کارگری ایران]]<br /> # [[حزب کمونیست کارگری ایران - حکمتیست]]<br /> # [[حزب کار ایران (توفان)]]<br /> # [[پژاک]]<br /> # [[جنبش دانشجویی]]<br /> # [[کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی-اتحادیه ملی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حزب رستاخیز]]<br /> # [[نهضت آزادی]]<br /> # [[جیش العدل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جبهه آزادیبخش ملی الجزایر]]<br /> # [[ارتش آزادیبخش ملی الجزایر]]<br /> # [[اخوان‌المسلمین]]<br /> <br /> === نظامیان و پرسنل ارتش هوادار مجاهدین ===<br /> # [[پرسنل ارتش هوادار مجاهدین]]<br /> # [[سرهنگ خلبان بهزاد معزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سروان خلبان مصطفی وجدانی طباطبایی]]<br /> <br /> == حقوق بشر، سرکوب و زندان ==<br /> <br /> === اعدام، کشتار و شکنجه ===<br /> # [[سرکوب کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محاکمه اسدالله اسدی]]<br /> # [[قتل‌های زنجیره‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشتار در نیزار ماهشهر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرونده خانه اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل داریوش مهرجویی و همسرش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشتار حجاج در مکه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل زیر شکنجه]]<br /> # [[سرکوب در ایران]]<br /> <br /> === قتل‌عام زندانیان سیاسی و جنبش دادخواهی ===<br /> # [[هیئت مرگ]]<br /> # [[قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[گورستان خاوران]]<br /> # [[قتل‌عام در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[هیئت مرگ]]<br /> # [[راهرو مرگ]]<br /> # [[گزارش جاوید رحمان درباره قتل عام۱۳۶۰ و ۱۳۶۷]]<br /> <br /> === حقوق بشر و حقوق بین‌الملل ===<br /> # [[نقض حقوق بشر در ایران]]<br /> # [[قطعنامه‌های حقوق‌بشر علیه رژیم ایران]]<br /> # [[نسل‌کشی]]<br /> # [[شکنجه]]<br /> # [[اعدام در ایران]]<br /> # [[زندانیان سیاسی در حکومت شاه]]<br /> # [[روز جهانی کارگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصل عدم توسل به زور]]<br /> # [[انجمن حقوق بین‌الملل]]<br /> # [[حق تعیین سرنوشت]]<br /> # [[تمامیت ارضی]]<br /> # [[حقوق بین‌الملل]]<br /> # [[حقوق بین‌المللی بشردوستانه]]<br /> # [[روز جهانی آزادی مطبوعات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قانون پناهندگی]]<br /> # [[قرارداد وین درباره روابط سیاسی]]<br /> # [[کنوانسیون برن برای حمایت از آثار ادبی و هنری]]<br /> # [[کنوانسیون ژنو]]<br /> # [[مداخله بشردوستانه]]<br /> # [[مصونیت دیپلماتیک]]<br /> # [[اعلامیه جهانی حقوق بشر]]<br /> # [[آزادی]]<br /> # [[آزادی بیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی رسانه]]<br /> # [[آزادی از ترس]]<br /> # [[بازداشت موقت]]<br /> # [[برابری در برابر قانون]]<br /> # [[حریم شخصی]]<br /> # [[حق درخواست]]<br /> # [[حقوق بشر (انسان)]]<br /> # [[خانه امن]]<br /> # [[دفاع مشروع]]<br /> # [[روز حقوق بشر]]<br /> # [[روز جهانی ناپدیدشدگان]]<br /> # [[سازمان مردم‌نهاد]]<br /> # [[شورای حقوق‌بشر سازمان ملل متحد]]<br /> # [[فعال حقوق بشر]]<br /> # [[گزارشگر ویژه حقوق بشر]]<br /> # [[فصل هفتم منشور سازمان ملل متحد]]<br /> # [[مهاجرت آزاد]]<br /> # [[میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی]]<br /> # [[میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی]]<br /> # [[حقوق طبیعی]]<br /> # [[حق انقلاب]]<br /> # [[احکام دینی]]<br /> # [[تفتیش عقاید]]<br /> # [[جنایت علیه بشریت]]<br /> # [[فتوا]]<br /> # [[فتوای قتل عام زندانیان سیاسی]]<br /> # [[بغی]]<br /> # [[محاربه]]<br /> # [[حاکم شرع]]<br /> # [[استرداد]]<br /> # [[شکنجه دولتی]]<br /> # [[استقلال قضایی]]<br /> # [[دادگاه قانون اساسی]]<br /> # [[قطعنامه ۲۰۲۵ شورای حکام آژانس]]<br /> # [[دفاعیات کنت لوئیس]]<br /> # [[بیانیه گروه هفت و همکاران آن در محکومیت سرکوب فرامرزی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[شکایت کیفری علیه کاظم غریب‌آبادی]]<br /> <br /> === زندان‌ها و بازداشتگاه‌ها ===<br /> # [[زندان اوین]]<br /> # [[زندان قصر]]<br /> # [[زندان قزلحصار]]<br /> # [[زندان گوهردشت]]<br /> # [[زندان کهریزک]]<br /> # [[زندان دیزل‌آباد]]<br /> # [[زندان یونسکو]]<br /> # [[زندان قزل‌قلعه]]<br /> # [[زندان فشافویه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زندان قرچک]]<br /> # [[زندان تهران بزرگ]]<br /> # [[زندان حشمتیه]]<br /> # [[زندان سراوان]]<br /> # [[زندان زابل]]<br /> # [[زندان مرکزی مشهد]]<br /> # [[زندان عادل‌آباد شیراز]]<br /> # [[زندان خورین]]<br /> # [[زندان تبریز]]<br /> # [[زندان مرکزی اورمیه]]<br /> # [[زندان فجر دزفول]]<br /> # [[زندان دستگرد اصفهان]]<br /> # [[زندان شیبان اهواز]]<br /> # [[زندان صیدنایا]]<br /> # [[زندان لاکان رشت]]<br /> # [[زندان قرچک ورامین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == اشخاص و زندگی‌نامه‌ها ==<br /> <br /> === کنشگران، زندانیان سیاسی و چهره‌های اجتماعی ===<br /> # [[کاظم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین نقدی]]<br /> # [[محسن دگمه‌چی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزاد کمانگر]]<br /> # [[شیرین علم‌هولی]]<br /> # [[ستار بهشتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم رسولی]]<br /> # [[سید ابراهیم رسولی]]<br /> # [[مجید اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی حاج‌آقایی]]<br /> # [[حاج خلیل رضایی]]<br /> # [[احسان فتاحیان]]<br /> # [[ارژنگ داوودی]]<br /> # [[زهرا صفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد کرد زنگنه]]<br /> # [[فاطمه مثنی]]<br /> # [[کیانوش زندی]]<br /> # [[زهرا کاظمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروغ تقی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرستو معینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گلرخ ایرایی]]<br /> # [[سهیل عربی]]<br /> # [[آرش صادقی]]<br /> # [[مریم اکبری منفرد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیره جلالی]]<br /> # [[آتنا دائمی]]<br /> # [[هاشم خواستار]]<br /> # [[حسین سودمند]]<br /> # [[ناصر فهیمی]]<br /> # [[داریوش فروهر]]<br /> # [[پروانه مجد اسکندری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یحیی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هدی صابر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه فارسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زینب جلالیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انورخضری]]<br /> # [[ادریس جمشیدزهی]]<br /> # [[شریفه محمدی]]<br /> # [[وریشه مرادی]]<br /> # [[پخشان عزیزی]]<br /> # [[حاج خلیل رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی یونسی]]<br /> # [[امیرحسین مرادی]]<br /> # [[منوچهر فلاح]]<br /> # [[احسان فریدی]]<br /> # [[علیرضا شریعت‌پناهی]]<br /> # [[مسعود جامعی]]<br /> # [[فرشاد اعتمادی‌فر]]<br /> # [[آرمین (احسان) خدایاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا مرداسی (حمیداوی)]]<br /> # [[حافظ فروحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرمان صادقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن بیت عبدالله]]<br /> # [[سعید عباسی]]<br /> # [[الهه فولادی]]<br /> # [[یعقوب درخشان]]<br /> # [[زینب همرنگ سیدبگلو]]<br /> # [[ارغوان فلاحی]]<br /> # [[معصومه (شیوا) اسماعیلی]]<br /> # [[پژمان توبره‌ریزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سمیه رشیدی]]<br /> # [[غلامحسین کلبی]]<br /> # [[محمدجواد وفایی ثانی]]<br /> # [[محمد معصوم شاهی]]<br /> # [[زهرا شهباز طبری]]<br /> # [[رضا عبدالی]]<br /> # [[کریم خجسته]]<br /> # [[خسرو علیکردی]]<br /> # [[شاهین ذوقی‌تبار]]<br /> # [[خسرو رهنما]]<br /> # [[احسان رستمی]]<br /> # [[ربابه ماسوری]]<br /> # [[علی معزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور جمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود مسجودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا کمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فتح‌الله آوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عیسی چاری]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انقلابیون و اعضای مقاومت ایران ===<br /> # [[محمدعلی جابرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرپرویز پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی میهندوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کریم(محراب)رشیدی]]<br /> # [[ناصر صادق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف ربیعی]]<br /> # [[موسی خیابانی]]<br /> # [[آذر رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر مقدم]]<br /> # [[احمد (عبدالله) کلاهدوز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش سیفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهناز کلانتری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سوسن میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فضل‌الله تدین چهارسوقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بازرگانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم ذوالانوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی جوان خوشدل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شکرالله مشکین فام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجید شریف واقفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی صمدیه لباف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهر احمدزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود احمدزاده]]<br /> # [[احمد رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود عسگری‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی باکری]]<br /> # [[محمود قائمشهر]]<br /> # [[بهجت تیفتکچی]]<br /> # [[رسول مشکین‌فام]]<br /> # [[محمود شامخی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا سعادتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ضابطی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین رضایی]]<br /> # [[طاهره طلوع]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا خسروی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گوهر ادب‌آواز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سکینه چاقوساز]]<br /> # [[معصومه کبیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صارمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جعفر کاظمی]]<br /> # [[منیره رجوی]]<br /> # [[حجت زمانی]]<br /> # [[ثریا ابوالفتحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[معصومه عضدانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالرضا رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف احمدی]]<br /> # [[سیاوش سیفی]]<br /> # [[ابراهیم ذاکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ندا حسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدیقه مجاوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولی‌الله فیض مهدوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه مصباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی شفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر اکبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلیل گادانی]]<br /> # [[زهره قائمی]]<br /> # [[گیتی گیوه‌چینیان زاده]]<br /> # [[ابراهیم ذاکری]]<br /> # [[محمد سیدی کاشانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین مدنی]]<br /> # [[مسعود رجوی]]<br /> # [[مریم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مریخی]]<br /> # [[مهدی ابریشمچی]]<br /> # [[محمد سید المحدثین]]<br /> # [[محمد علی توحیدی]]<br /> # [[فهیمه اروانی]]<br /> # [[مژگان پارسایی]]<br /> # [[زهره اخیانی]]<br /> # [[صدیقه حسینی]]<br /> # [[مهوش سپهری]]<br /> # [[بهشته شادرو]]<br /> # [[شهرزاد حاج‌سیدجوادی]]<br /> # [[گیتی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حیاتی]]<br /> # [[محمود عطایی]]<br /> # [[محمود عضدانلو]]<br /> # [[محمد حنیف نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید محسن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اصغر بدیع زادگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین پارسیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن جزنی]]<br /> # [[اسماعیل شریف‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز دهقانی]]<br /> # [[ابوالحسن خانعلی]]<br /> # [[شکرالله پاکنژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خسرو روزبه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرپرویز پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر صفایی فراهانی]]<br /> # [[خسرو گلسرخی]]<br /> # [[میرزا کوچک‌ خان جنگلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ستارخان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مادر ذاکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آراسته قلی‌وند]]<br /> # [[عالیه بازرگان]]<br /> # [[محترم ایجه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود بنی‌هاشمی]]<br /> # [[عباس عمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد رئوف بشردوست]]<br /> # [[داریوش سلحشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه احمدی اسکویی]]<br /> # [[محمدحسین جنتی لادانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کرامت‌الله دانشیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزیز رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود فرشچی]]<br /> # [[مجید کاووسی‌فر]]<br /> # [[سعید سنگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رامین حسین‌پناهی]]<br /> # [[عباس مدرسی‌فر]]<br /> # [[عبدالرحمان قاسملو]]<br /> # [[حمیرا اشراق]]<br /> # [[فضیلت علامه حائری]]<br /> # [[حیدر قربانی]]<br /> # [[محسن محمدباقر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته اسفندیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عفت حداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم گلزاده غفوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[راضیه کرمانشاهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عذرا علوی طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد زیبرم]]<br /> # [[بتول رجایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسترن عظیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گداعلی صابر مطلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسین سیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود بریسمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن نگهبان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید ماسوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن معصومی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی قره‌اوغلانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر باباعلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کریم جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالرحیم احراری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حسن‌ کاویار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی یونسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شکرالله ربیعی]]<br /> # [[امیرحسین مرادی]]<br /> # [[سید علی نبوی چاشمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم باقرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین حبیبی]]<br /> # [[عباس مفتاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گیتی‌السادات جوزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن ضیاظریفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرنوش ابراهیمی روشن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا گلی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پروانه پیوستگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود شکیبانژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یحیی شجاعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حمزه لوئیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی نجاتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حوا برزگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهرزاد مرشدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نصرت رمضانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی حسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز احسانی اسلاملو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صبا هفت‌ برادران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صمد بهرنگی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ اعظمی لرستانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الله‌قلی خان جهانگیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین جهانگیری]]<br /> # [[شهلا حریری مطلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا معدنچی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین نقدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم هژبریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمالک علوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا خالقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا مسعودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد رضا شادبختی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاهپور علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وحید بنی عامریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پویا قبادی بیستونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک علیپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکبر (شاهرخ) دانشورکار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد تقوی سنگدهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن منتظر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن عضدانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صاحب (مهدی) ذبیحیان لنگرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد بگلری (نوشین)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صمیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایرج ماسوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا (عبدالله) راتبی]]<br /> # [[خانواده مصباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته شبانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عطیه محررخوانساری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اصغر اکبرنیا منصور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حسن‌ کاویار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرح اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیومرث سیدخلخال]]<br /> # [[حسن سرخوش]]<br /> # [[مریم قدسی‌مآب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم سیفان بابایی]]<br /> # [[حفیظ الله شمس]]<br /> # [[زهره بنی‌جمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سلطنت رمیم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قادر ویسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شایان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود فرد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد درودیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشید اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم افجه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور رادپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته ازهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید خادمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین خیابانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صغری داوودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یزدان تیموریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین شهرابی فراهانی]]<br /> # [[مژگان مهدوی]]<br /> # [[مهناز میمنت]]<br /> # [[اختر مولوی]]<br /> # [[محمود میمنت]]<br /> <br /> === سیاست‌مداران ایرانی ===<br /> # [[رضاشاه پهلوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا پهلوی]]<br /> # [[اشرف پهلوی]]<br /> # [[علی امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اقبال لاهوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالحسین تیمورتاش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دکتر محمد مصدق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیّدحسن تقی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیدحسین فاطمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعباس هویدا]]<br /> # [[بی‌بی مریم بختیاری]]<br /> # [[جمشید آموزگار]]<br /> # [[جعفر شریف‌امامی]]<br /> # [[عبدالرحمن قاسملو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق شرفکندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق قطب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی بازرگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[داریوش فروهر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت‌الله سحابی]]<br /> # [[یدالله سحابی]]<br /> # [[محمدتقی شریعتی مزینانی]]<br /> # [[یحیی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ملکی]]<br /> # [[ابراهیم یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن بنی‌صدر]]<br /> # [[محمود افشارطوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا آقاخان کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاپور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ترور شاپور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دکتر حشمت طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تیمور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسن رشدیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی فروغی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهر احمدزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مظفر بقایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد قوام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید ضیاءالدین طباطبایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سردار اسعد بختیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمجید میرزا عین‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم سامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نورالدین کیانوری]]<br /> <br /> === مقام‌ها و مسئولان جمهوری اسلامی ===<br /> # [[روح‌الله خمینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صیاد شیرازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی رازینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجتبی خامنه‌ای]]<br /> # [[مرتضی مطهری]]<br /> # [[احمد خمینی]]<br /> # [[علی فلاحیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید علی خامنه ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم سلیمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی کروبی]]<br /> # [[ابوالحسن بنی‌صدر]]<br /> # [[میرحسین موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدتقی مصباح یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد خاتمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود احمدی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن روحانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسینعلی نیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم رئیسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین باقری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی اشراقی]]<br /> # [[مصطفی پورمحمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله لاجوردی]]<br /> # [[علی لاریجانی]]<br /> # [[صادق لاریجانی]]<br /> # [[محمود هاشمی شاهرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ری شهری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قربانعلی دری نجف‌آبادی]]<br /> # [[حسین اشتری]]<br /> # [[ابوالقاسم صلواتی]]<br /> # [[محمدباقر قالیباف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن شاهوارپور]]<br /> # [[علی باقری‌ کنی]]<br /> # [[صادق قطب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا پناهیان]]<br /> # [[عطاءالله اشرفی اصفهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین محسنی اژه‌ای]]<br /> # [[حمید نوری]]<br /> # [[داوود رحمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکبر هاشمی رفسنجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسینعلی منتظری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا رادان]]<br /> # [[حسین سلامی]]<br /> # [[سید رضی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایمان افشاری]]<br /> # [[محمدرضا زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی عموزاد]]<br /> # [[قاضی محمدرضا عموزاد خلیلی]]<br /> # [[محسن فخری‌زاده مهابادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بهشتی]]<br /> # [[قاضی محمدرضا توکلی]]<br /> # [[مهدی نصیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا عسگری]]<br /> # [[مصطفی تاجزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین امیرعبداللهیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی آل هاشم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مخبر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین احمدی شاهرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مالک رحمتی]]<br /> # [[حسین طائب]]<br /> # [[سعید جلیلی]]<br /> # [[مسعود پزشکیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اصغر حجازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامعلی حداد عادل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین قاضی‌زاده هاشمی]]<br /> # [[علیرضا زاکانی]]<br /> # [[محمد محمدی گلپایگانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا عارف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مقیسه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک زنجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید امامی]]<br /> # [[حسین همدانی]]<br /> # [[صادق خلخالی]]<br /> # [[حسین موسوی تبریزی]]<br /> # [[محمود هاشمی شاهرودی]]<br /> # [[امیرعلی حاجی‌زاده]]<br /> # [[روح‌الله حسینیان]]<br /> # [[علی قدوسی]]<br /> # [[تریتا پارسی]]<br /> # [[علی شمخانی]]<br /> # [[احمد علم‌الهدی]]<br /> # [[احمد خاتمی]]<br /> # [[کاظم صدیقی]]<br /> # [[احمد توکلی]]<br /> # [[سید محمد حسین‌زاده حجازی]]<br /> # [[محمدباقر ذوالقدر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسین مجید موسوی افتخاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن تهرانی مقدم]]<br /> # [[اسدالله اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر ولایتی]]<br /> # [[وحید حقانیان]]<br /> # [[غفور درجزی]]<br /> # [[احمد وحیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد پاکپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا اعرافی]]<br /> # [[امیر حاتمی]]<br /> # [[اسماعیل خطیب]]<br /> # [[علی‌رضا تنگسیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کمال خرازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین دهقان]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === آمران و عاملان سرکوب و کشتار ===<br /> # [[امجد یوسف]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === شخصیت‌های تاریخی ایران ===<br /> # [[کوروش بزرگ]]<br /> # [[یپرم خان]]<br /> # [[یعقوب لیث]]<br /> # [[کیخسرو]]<br /> # [[محمدتقی‌ پسیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرکبیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رئیس‌علی دلواری]]<br /> # [[شاه نعمت‌ الله ولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروغ‌السلطنه آذرخشی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی محمد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوارد باسکرویل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آستفیک داویدیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابومسلم خراسانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزارضا کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ملک‌المتکلمین]]<br /> # [[جهانگیرخان صوراسرافیل]]<br /> # [[محمود محمود]]<br /> # [[میرزا ملکم‌خان]]<br /> # [[صادق رضازاده شفق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهره قره‌العین]]<br /> # [[ناظم‌الاسلام کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد اسماعیل امیرخیزی]]<br /> # [[میرزا محمدصادق آقا مجتهد تبریزی]]<br /> # [[کریم طاهرزاده بهزاد]]<br /> # [[میرزا جواد سعدالدوله]]<br /> # [[سید محمد طباطبایی]]<br /> # [[سید عبدالله بهبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آخوند ملا محمدکاظم خراسانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم صفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ملک‌زاده]]<br /> # [[سید جمال‌الدین اسدآبادی]]<br /> # [[ستارخان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسن‌خان مشیرالدوله]]<br /> # [[نجفقلی خان صمصام‌السلطنه بختیاری]]<br /> # [[میرزا محمدعلی خان تربیت]]<br /> # [[میرزا علی‌اصغر خان اتابک اعظم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزاحسن خان وثوق‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حیدرخان عمواوغلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا محمدحسین نائینی]]<br /> # [[شیخ احمد تربتی]]<br /> # [[سید جمال‌الدین واعظ اصفهانی]]<br /> # [[مهدی قلی‌خان هدایت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی ارداقی]]<br /> # [[عبدالرحیم طالبوف تبریزی]]<br /> # [[یحیی دولت‌آبادی]]<br /> # [[سید محمدرضا مساوات]]<br /> # [[سلیمان خان میکده]]<br /> # [[میرزا حسین خلیلی تهرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدیقه دولت‌آبادی]]<br /> # [[عبدالمجید میرزا عین‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسین خان سپهسالار]]<br /> # [[میرزای شیرازی]]<br /> # [[مریم عمید سمنانی]]<br /> # [[زین‌العابدین مراغه‌ای]]<br /> # [[محمدولی خان تنکابنی]]<br /> # [[میرزا حسن مستوفی‌الممالک آشتیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران میرزا]]<br /> # [[عباسقلی آدمیت]]<br /> # [[الله‌یار خان آصف‌الدوله]]<br /> # [[حسین پاشا خان]]<br /> # [[علی موسیو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک خرمدین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === رهبران و سیاست‌مداران جهان ===<br /> # [[امه سه‌زر]]<br /> # [[الی ویزل]]<br /> # [[لرد راسل جانسون]]<br /> # [[مولود آئونیت]]<br /> # [[محمود شریف بسیونی]]<br /> # [[آلبرتو نیسمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لرد رابین کوربت]]<br /> # [[لرد اسلین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد سوکارنو]]<br /> # [[محمد سوهارتو]]<br /> # [[ایندیرا گاندی]]<br /> # [[احمد بن بلا]]<br /> # [[ژاندارک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهاتما گاندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نلسون ماندلا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آبراهام لینکلن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جو لیبرمن]]<br /> # [[جورج واشنگتن]]<br /> # [[وینستون چرچیل]]<br /> # [[ژوزف استالین]]<br /> # [[پینوشه]]<br /> # [[جمال عبدالناصر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد انور السادات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدولف هیتلر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولیویه ونده کاستیل]]<br /> # [[اریک داوید]]<br /> # [[آلخو ویدال کوادراس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آبه پیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بنیتو موسولینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرانسیسکو فرانکو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اورسولا گرترود فون در لاین]]<br /> # [[اسماعیل هنیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هانری لکلرک]]<br /> # [[ناپلئون بناپارت]]<br /> # [[نیکلای چائوشسکو]]<br /> # [[سون یات سن]]<br /> # [[سید احمد غزالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جاوید رحمان]]<br /> # [[مارتین لوتر کینگ جونیور]]<br /> # [[ژان زیگلر]]<br /> # [[لخ والسا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژرژ-هنری بوته‌یه]]<br /> # [[رینالدو گالیندو پل]]<br /> # [[موریس دنبی کاپیتورن]]<br /> # [[احمد شهید]]<br /> # [[عاصمه جهانگیر]]<br /> # [[مای ساتو]]<br /> # [[بشار اسد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسن نصرالله]]<br /> # [[احمد چلبی]]<br /> <br /> === انقلابیون و کنشگران بین‌المللی ===<br /> # [[رزا لوگزامبورگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[چه گوارا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نلسون ماندلا]]<br /> # [[سیمون بولیوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولادیمیر لنین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشی‌مین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آنی ازبرت]]<br /> # [[سوفان چان]]<br /> # [[هارون هاشمی]]<br /> # [[سمینا اقبال]]<br /> # [[یاسر عرفات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوجهاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سالوادور آلنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پاتریس لومومبا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویکتور خارا]]<br /> # [[وو نگوین جیاپ]]<br /> # [[بابی ساندز]]<br /> <br /> === روحانیون ===<br /> # [[سید محمود طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی گلزاده غفوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد امامی کاشانی]]<br /> # [[حبیب‌الله آشوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلال گنجه‌ای]]<br /> # [[حسینعلی منتظری]]<br /> # [[عبدالغفار نقشبندی]]<br /> # [[حسن لاهوتی اشکوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید ابوالقاسم کاشانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیخ عبدالله مازندرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسین خلیلی تهرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسن مدرس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیخ محمد خیابانی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تاریخ‌نگاران ===<br /> # [[یرواند آبراهامیان]]<br /> # [[فریدون آدمیت]]<br /> # [[حسین مکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژانت آفاری]]<br /> # [[عبدالهادی حائری]]<br /> <br /> === دانشمندان و استادان دانشگاه ===<br /> # [[زرتشت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم میرزاخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد تفضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابیندرانات تاگور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد اشرف]]<br /> # [[محمدعلی شیخی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین صدیقی]]<br /> # [[ابوعلی سینا]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === برندگان جایزهٔ نوبل و حامیان مقاومت ایران ===<br /> # [[مِیرید کوریگان مگوایر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدولفو پرز اسکیول]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسکار آریاس سانچز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژوزه مانوئل راموس-هورتا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کارلوس فیلیپه شیمنش بلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جودی ویلیامز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توکل کرمان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لیما گبوئی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کایلاش ساتیارتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خوان مانوئل سانتوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیمیتری موراتوف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولکساندرا ماتویچوک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وُله سوینکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جی.ام. کوتسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الفریده یلینک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اورهان پاموک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هرتا مولر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماریو بارگاس یوسا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پاتریک مودیانو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سوتلانا الکسیویچ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کازوئو ایشی‌گورو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولگا توکارچوک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پتر هانتکه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[برایان جوزفسون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابرت ویلسون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوهان گئورگ بدنورتس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کلاوس فون کلیتزینگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جروم آیزاک فریدمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جوزف هوتون تیلور جونیور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویلیام دنیل فیلیپس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولفگانگ کترله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خراردوس تهوفت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آنتونی جیمز لگت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان لوئیس هال]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان کرامول ماتر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیوید جاناتان گراس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کنستانتین سرگیویچ نووسلوف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدام گای ریس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرژ اروش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرانسوا انگلر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیوید جفری واینلند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تاکاآکی کاجیتا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرتور بروس مک‌دونالد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیپ استفن تورن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دونا تِئو استریکلند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بری کلارک بریش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فیلیپ جیمز ادوین پیبلز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[راینهارد گنتسل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میشل گوستاو ادوار مایور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیر آگوستینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آلن اسپه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آن لویلیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جفری اورت هینتون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روآلد هافمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان جوزف هاپفیلد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرنتس کراوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان چارلز پولانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوان تسه لی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دادلی رابرت هرشباخ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روبرت هوبر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوهان دایزنهوفر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژان-ماری لن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توماس رابرت چک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آلن جی. هیگر]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> # [[سر جان ارنست واکر]]<br /> # [[الیاس جیمز کوری]]<br /> # [[رودلف آرتور مارکوس]]<br /> <br /> === دیگر چهره‌های شناخته‌شده ===<br /> # [[فاطمه سلطانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دلارا دارابی]]<br /> # [[حمیدالله اربابی]]<br /> # [[رومینا اشرفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر خدایاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عاطفه رجبی]]<br /> # [[سید محمد حسینی]]<br /> # [[مسیح علی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روح‌الله زم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمالک ریگی]]<br /> # [[دادشاه]]<br /> # [[سکینه سلیمان‌زاده]]<br /> # [[مهسا امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسر شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدجواد وفایی ثانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بلال نصرویی]]<br /> # [[سارا دلدار]]<br /> # [[ریحانه جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیر محمد خالقی]]<br /> # [[اصغر نحوی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ریحانه جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد بالدی]]<br /> # [[سارو قهرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هاله سحابی]]<br /> # [[ابوالحسن خانعلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نهال آهوقلندری]]<br /> # [[امیرحسین و احمدرضا فیضی]]<br /> # [[غزال مولان]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == تاریخ معاصر ایران ==<br /> <br /> === انقلاب مشروطه؛ رخدادها و نهادها ===<br /> # [[واقعۀ پارک اتابک]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انقلاب مشروطه؛ مفاهیم، مطبوعات و نمادها ===<br /> # [[منوّرالفکر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شب‌نامه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بست‌نشینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فراموشخانه]]<br /> # [[عدالت‌خانه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی‌خواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مشروطه و مشروعه]]<br /> # [[قانون اساسی مشروطیت]]<br /> # [[عدالت]]<br /> # [[مشروطه‌خواه]]<br /> # [[انجمن]]<br /> # [[قانون]]<br /> # [[ملت]]<br /> # [[تکفیر]]<br /> # [[آزادیستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فداییان (در انقلاب مشروطه)]]<br /> # [[جراید حُرّه (مطبوعات آزاد)]]<br /> # [[مستبدین]]<br /> # [[استبداد]]<br /> # [[آزادی]]<br /> # [[استبداد صغیر]]<br /> # [[مرکز غیبی تبریز]]<br /> # [[انجمن ایالتی تبریز]]<br /> # [[امیرخیز]]<br /> # [[روزنامه قانون]]<br /> # [[روزنامه حبل‌المتین]]<br /> <br /> === اواخر قاجار و دورهٔ پهلوی ===<br /> # [[انقلاب ضد سلطنتی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دارالفنون]]<br /> # [[اشغال ایران در جنگ جهانی اول]]<br /> # [[قرارداد ۱۹۱۹]]<br /> # [[کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹]]<br /> # [[نهضت جنگل]]<br /> # [[جمهوری گیلان]]<br /> # [[تظاهرات ۱۷ شهریور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشف حجاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بلوای نان]]<br /> # [[اشغال ایران در جنگ جهانی دوم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خودمختاری آذربایجان]]<br /> # [[قرارداد گس گلشائیان]]<br /> # [[قرارداد دارسی]]<br /> # [[کمیته زرگنده]]<br /> # [[نهضت ملی‌شدن نفت]]<br /> # [[قیام ۳۰ تیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قیام ۱۵ خرداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کودتای ۲۸ مرداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فدائیان اسلام]]<br /> # [[قرارداد نفتی کنسرسیوم]]<br /> # [[پیمان سنتو]]<br /> # [[ساواک]]<br /> # [[اصلاحات ارضی]]<br /> # [[قائم‌مقام فراهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مظفرالدین شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصرالدین شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد علی شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قیام سیاهکل]]<br /> # [[زلزله بوئین زهرا]]<br /> # [[جشن‌های ۲۵۰۰ ساله]]<br /> # [[جنگ ظفار]]<br /> # [[حزب رستاخیز]]<br /> # [[گاهشماری شاهنشاهی]]<br /> # [[گارد جاویدان شاهنشاهی]]<br /> # [[آتش‌سوزی سینما رکس آبادان]]<br /> # [[کنفرانس گوادلوپ]]<br /> # [[سیاست حقوق‌‌ بشر کارتر]]<br /> # [[آزادی آخرین دسته از زندانیان سیاسی زمان شاه در ۳۰ دی ۱۳۵۷]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نهضت تنباکو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قرارداد کنسرسیوم]]<br /> # [[عهدنامه گلستان]]<br /> # [[عهدنامه ترکمانچای]]<br /> # [[انقلاب سفید]]<br /> # [[پرویز ثابتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین فردوست]]<br /> # [[اردشیر زاهدی]]<br /> # [[پرویز نیکخواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فضل‌الله زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نعمت‌الله نصیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله علم]]<br /> # [[حزب زحمتکشان ملت ایران]]<br /> # [[شعبان جعفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرار شاه از ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرکوب عشایر در دوره رضاشاه]]<br /> <br /> === جمهوری اسلامی؛ رویدادها و تحولات تاریخی ===<br /> # [[درگیری درترکمن صحرا ۱۳۵۸]]<br /> # [[ماجرای نوار آیت]]<br /> # [[ایران گیت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب فرهنگی]]<br /> # [[هک مجلس جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سقوط هواپیمای اوکراینی]]<br /> # [[انفجارها و آتش‌سوزی‌های زنجیره‌ای در ایران]]<br /> # [[انفجار حرم امام رضا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله سایبری علیه جمهوری اسلامی]]<br /> # [[هک نهاد ریاست جمهوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاست النصر بالرعب]]<br /> # [[هک وزارت علوم، تحقیقات و فناوری]]<br /> # [[شوراهای مردمی]]<br /> # [[طرح نور و حجاب اجباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سقوط بالگرد ابراهیم رئیسی]]<br /> # [[متروپل آبادان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار مهیب بندرعباس]]<br /> <br /> === جنگ ایران و عراق و رویدادهای نظامی ===<br /> # [[جنگ ایران و عراق]]<br /> # [[عملیات کربلای ۴]]<br /> # [[کودتای نوژه]]<br /> <br /> == حکومت، سیاست و روابط بین‌الملل ایران ==<br /> <br /> === ساختار حکومت و نهادهای جمهوری اسلامی ===<br /> # [[رژیم ولایت فقیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انتخابات مجلس شورای اسلامی (۱۳۹۹–۱۳۹۸)]]<br /> # [[انحلال سپاه پاسداران]]<br /> # [[انتخابات ریاست جمهوری ۱۴۰۳]]<br /> # [[بیت خامنه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجلس خبرگان]]<br /> # [[گشت ارشاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بحران مشروعیت جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[ارتش سایبری جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمعیت مؤتلفه اسلامی]]<br /> # [[حزب جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[بسیج]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصلاح‌طلبی در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[تفکیک جنسیتی]]<br /> # [[نوشیدن جام زهر]]<br /> # [[لیست تروریستی وزارت خارجه آمریکا(FTO)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دارایی‌های خامنه‌ای]]<br /> # [[تروریسم جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا]]<br /> # [[بنیادهای تعاونی نیروهای مسلح]]<br /> # [[ستاد اجرایی فرمان امام]]<br /> # [[بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل کشیش‌های مسیحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۱۴کشور غربی علیه رژیم ایران]]<br /> # [[قرارگاه رمضان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توقیف ۴ سایت وزارت اطلاعات رژیم ایران]]<br /> # [[استفاده از کودکان ۱۲ساله در گشت و ایست بازرسی]]<br /> # [[انتقال کودکان در جنگ‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مدرسه حقانی]]<br /> <br /> === سپاه پاسداران، نیروهای نظامی و امنیتی ===<br /> # [[لباس شخصی]]<br /> # [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> # [[نیروی قدس سپاه پاسداران]]<br /> # [[سازمان اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> # [[نیروی انتظامی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[قرارگاه ثارالله]]<br /> # [[نیروی هوا فضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیروی هوایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> <br /> === سیاست خارجی، تحریم‌ها و روابط بین‌الملل ایران ===<br /> # [[گروگان گیری در سفارت آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرکز اسلامی هامبورگ]]<br /> # [[قرارداد ۲۵ ساله ایران و چین]]<br /> # [[نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله رژیم ایران به اسرائیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لایحه صلح از طریق قدرت در قرن بیست و یکم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبکه لابی نفوذ جمهوری اسلامی]]<br /> # [[لیست‌گذاری سپاه توسط دولت کانادا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله ۱۳ژوئن اسرائیل به ایران]]<br /> # [[حمله مشترک اسرائیل و ایالات متحده به ایران - ۹اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[فرماندهان و مقامات کشته‌ شده رژیم ایران در جنگ ۴۰روزه]]<br /> # [[محاصره دریایی آمریکا علیه ایران]]<br /> # [[بحران‌های بین‌المللی جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[سیاست گروگانگیری رژیم ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گروه ویژه اقدام مالی FATF]]<br /> # [[کنفرانس لهستان]]<br /> # [[تحریم صنایع پتروشیمی ایران]]<br /> # [[معافیت تحریم‌های نفتی ایران]]<br /> # [[تحریم علی خامنه‌ای]]<br /> # [[ائتلاف بین‌المللی برای آزادی دریانوردی در خلیج فارس]]<br /> # [[تحریم‌های اقتصادی وزارت خزانه‌داری آمریکا علیه رژیم ایران]]<br /> <br /> === برنامهٔ هسته‌ای و موشکی جمهوری اسلامی ===<br /> # [[حمله‌ آمریکا به سایت‌های هسته‌ای ایران]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای فردو]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای نطنز]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای اصفهان]]<br /> # [[نیروگاه اتمی بوشهر]]<br /> # [[برنامه هسته‌ای ایران]]<br /> # [[برجام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مکانیزم ماشه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پهباد]]<br /> # [[برنامه هسته‌ای ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای]]<br /> # [[برنامه موشکی نظام ولایت فقیه]]<br /> # [[هزینه‌های برنامه موشکی و پهپادی نظام ولایت‌ فقیه]]<br /> <br /> === مفاهیم سیاسی، انقلاب و دموکراسی ===<br /> # [[فدرالیسم]]<br /> # [[موقعیت انقلابی]]<br /> # [[جمهوری دموکراتیک]]<br /> # [[فدرالیسم]]<br /> # [[انقلاب]]<br /> # [[مبارزه مدنی]]<br /> # [[استراتژی قیام و سرنگونی]]<br /> # [[سیاست موازنه منفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فراماسونری در ایران]]<br /> # [[موقعیت انقلابی|شرایط عینی و ذهنی]]<br /> # [[قیام]]<br /> # [[توازن قوا]]<br /> # [[انقلاب]]<br /> # [[شعار]]<br /> # [[مبارزه مسلحانه]]<br /> # [[مبارزه]]<br /> # [[نیروی پیشتاز]]<br /> # [[عمق استراتژیک]]<br /> # [[دموکراسی]]<br /> <br /> == جامعه و اقتصاد ایران ==<br /> <br /> === اقتصاد، فساد و نابرابری ===<br /> # [[پول‌شویی]]<br /> # [[اختلاس در ایران]]<br /> # [[حذف چهار صفر از پول ایران]]<br /> # [[مالباختگان]]<br /> # [[خصوصی سازی]]<br /> # [[بازار بورس ایران]]<br /> # [[آقازاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آستان قدس رضوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاچاق کالا در ایران]]<br /> # [[بیت کوین]]<br /> # [[چاپ اسکناس]]<br /> # [[چای دبش]]<br /> # [[اختلاف طبقاتی در ایران]]<br /> # [[فساد سیستماتیک در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[فساد مالی در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[بحران اقتصاد در ایران]]<br /> # [[رانت‌خواری در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[سامانه تخصیص سهمیه سوخت پیمایشی]]<br /> <br /> === زنان، آموزش و مسائل فرهنگی‌ـ‌اجتماعی ===<br /> # [[زنان پیشگام در قیام‌های ایران]]<br /> # [[زنان در نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران]]<br /> # [[دانشگاه آزاد - واحد علوم و تحقیقات]]<br /> # [[خالص‌سازی دانشگاه‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روز جهانی زن]]<br /> # [[روز دانشجو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روز جهانی معلم]]<br /> # [[روز جهانی منع خشونت علیه زنان]]<br /> # [[دستگیری دانشجویان نخبه ایرانی]]<br /> # [[بهائیان ایران]]<br /> # [[مسمومیت سریالی دانش‌آموزان مدارس دخترانه در ایران]]<br /> # [[سرکوب زنان در ایران]]<br /> # [[بحران آموزش در ایران]]<br /> <br /> === کار، بیکاری، فقر و آسیب‌های اجتماعی ===<br /> # [[کارگران کشت و صنعت نیشکر هفت‌تپه]]<br /> # [[کارتن خوابی]]<br /> # [[گورخوابی]]<br /> # [[کودکان کار در ایران]]<br /> # [[فروش اعضای بدن]]<br /> # [[اعتیاد در ایران]]<br /> # [[فقر در ایران]]<br /> # [[بحران بیکاری در ایران]]<br /> # [[خودکشی]]<br /> # [[کارخانه ماشین سازی تبریز]]<br /> # [[گروه ملی صنعتی فولاد اهواز]]<br /> # [[کولبر]]<br /> # [[سوخت‌بری]]<br /> # [[بحران مسکن در ایران]]<br /> # [[بحران سلامت و روان در ایران]]<br /> # [[سندیکا در ایران]]<br /> <br /> === مهاجرت، جمعیت و فرار مغزها ===<br /> # [[مهاجرت در ایران]]<br /> # [[فرار مغزها]]<br /> # [[فرار مغزها|فرار مغزها از ایران]]<br /> <br /> === رسانه، فناوری و مسائل روز جامعه ===<br /> # [[سامانه مدیریت هوشمند نان (نانینو)]]<br /> # [[تلویزیون من و تو]]<br /> # [[سانسور اینترنت در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سانسور در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اول مهر]]<br /> # [[معدوم سازی جوجه یک روزه]]<br /> <br /> == جغرافیا، محیط زیست و منابع ایران ==<br /> <br /> === ایران، استان‌ها و شهرها ===<br /> # [[ایران]]<br /> # [[تهران]]<br /> # [[استان البرز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان فارس]]<br /> # [[استان آذربایجان شرقی]]<br /> # [[استان خراسان رضوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان خوزستان]]<br /> # [[استان گیلان]]<br /> # [[استان آذربایجان غربی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان مازندران]]<br /> # [[استان سیستان و بلوچستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان کرمانشاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان هرمزگان]]<br /> # [[استان لرستان]]<br /> # [[استان همدان]]<br /> # [[استان کرمان]]<br /> # [[استان قزوین]]<br /> # [[استان یزد]]<br /> # [[استان زنجان]]<br /> <br /> === محیط زیست و بحران‌های زیست‌محیطی ===<br /> # [[آلودگی هوا در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنگل‌های ایران]]<br /> # [[انرژی در ایران]]<br /> # [[محیط زیست ایران]]<br /> # [[تالاب‌های ایران]]<br /> # [[آبشارهای ایران]]<br /> # [[سیل در ایران]]<br /> # [[سیل هرمزگان]]<br /> # [[جنگل‌های هیرکانی]]<br /> # [[بحران آب در ایران]]<br /> # [[ابرچالش آب]]<br /> # [[سیل هرمزگان]]<br /> # [[بحران آب در ایران]]<br /> # [[بحران محیط زیست در ایران]]<br /> <br /> === دریاها، دریاچه‌ها، رودها و تالاب‌ها ===<br /> # [[قنات]]<br /> # [[دریای خزر]]<br /> # [[خلیج فارس]]<br /> # [[دریای عمان]]<br /> # [[دریاچه هامون]]<br /> # [[رود کارون]]<br /> # [[رود کرخه]]<br /> # [[رود دز]]<br /> # [[رود ارس]]<br /> # [[هور العظیم]]<br /> # [[هور شادگان]]<br /> # [[زاینده‌رود]]<br /> # [[دریاچه ارومیه]]<br /> # [[تالاب انزلی]]<br /> # [[تالاب گاوخونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تالاب پریشان]]<br /> # [[هیرمند]]<br /> <br /> === سدها و منابع آب ===<br /> # [[سد دز]]<br /> # [[سد کارون]]<br /> # [[سد امیرکبیر]]<br /> # [[سد ارس]]<br /> <br /> === کوه‌ها، دره‌ها، غارها و بیابان‌ها ===<br /> # [[کویر لوت]]<br /> # [[غار علی صدر]]<br /> # [[بیستون]]<br /> # [[دماوند]]<br /> # [[سبلان]]<br /> # [[زاگرس]]<br /> # [[الوند]]<br /> # [[کرکس]]<br /> # [[تفتان]]<br /> <br /> === جزیره‌ها و تنگه‌ها ===<br /> # [[تنگه هرمز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جزیره خارگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جزیره کیش]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انرژی، نفت و گاز ===<br /> # [[نیروی برق در ایران]]<br /> # [[نیروگاه‌های ایران]]<br /> # [[انرژی بادی در ایران]]<br /> # [[میدان‌های نفتی ایران]]<br /> # [[میدان‌های گازی ایران]]<br /> # [[سوخت‌های فسیلی در ایران]]<br /> # [[بحران انرژی در ایران]]<br /> # [[بحران برق در ایران]]<br /> <br /> === زمین‌شناسی، گسل‌ها، معادن و زمین‌لرزه‌ها ===<br /> # [[زلزله خوی]]<br /> # [[زمین‌شناسی ایران]]<br /> # [[گسل‌های ایران]]<br /> # [[معادن ایران]]<br /> # [[زلزله بم]]<br /> # [[زلزله ۱۳۹۶ ازگله]]<br /> # [[زلزله خوی]]<br /> # [[حادثه معدن طبس]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == فرهنگ، هنر، ادبیات و میراث ایران ==<br /> <br /> === فرهنگ، آیین‌ها و هنرهای ایرانی ===<br /> # [[فرهنگ ایران]]<br /> # [[گاه‌شماری ایرانی]]<br /> # [[جشن‌های ایرانی]]<br /> # [[سفره هفت‌سین]]<br /> # [[نوروز]]<br /> # [[حاجی فیروز]]<br /> # [[مهرگان]]<br /> # [[چهارشنبه‌سوری]]<br /> # [[شب یلدا]]<br /> # [[جشن سده]]<br /> # [[سیزده‌به‌در]]<br /> # [[خوشنویسی ایرانی]]<br /> # [[سینمای ایران]]<br /> # [[موسیقی ایران]]<br /> # [[غذاهای ایران]]<br /> # [[مجسمه‌سازی در ایران]]<br /> # [[قلم‌زنی در ایران]]<br /> # [[میناکاری در ایران]]<br /> # [[مینیاتور در ایران]]<br /> # [[آموزش و پرورش در ایران]]<br /> # [[شیر و خورشید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرود ملی ایران]]<br /> # [[کریسمس]]<br /> <br /> === هنرمندان ایرانی و غیرایرانی ===<br /> # [[مرضیه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی حنانه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[حبیب‌الله بدیعی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شجریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آندرانیک آساطوریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا اولیا]]<br /> # [[حمیدرضا طاهرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منوچهر سخایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عماد رام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور قدرخواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرویز یاحقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام عالیوندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناهید همت‌آبادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیر آرام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون ژورک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرجان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گیسو شاکری]]<br /> # [[روزبه عمادزاده]]<br /> # [[منوچهر طاهرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا شوریده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سهراب شهیدثالث]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد مهراد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[واروژان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ام کلثوم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون فروغی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن کسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهیار قنبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویگن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید خلیل عالی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن محمدباقر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت‌الله مقبلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله ملک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین گل‌گلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن صبا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین بنان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توماج صالحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد شمس]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[دلکش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی تجویدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نصرالله زرین‌پنجه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن مفید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام بیضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تورج نگهبان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اردلان سرفراز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهمن رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصر تقوایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن ترقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرجان ساتراپی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا اولیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یهودی منوهین]]<br /> # [[رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === ادبیات و گونه‌های ادبی ===<br /> # [[زبان فارسی]]<br /> # [[تاریخ ادبیات فارسی]]<br /> # [[مقاله]]<br /> # [[رمان]]<br /> # [[قصه]]<br /> # [[داستان کوتاه]]<br /> # [[روزنامه‌نگاری در ایران]]<br /> # [[شعر]]<br /> <br /> === نویسندگان و شاعران ایرانی ===<br /> # [[منوچهر هزارخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیمین بهبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد فرخی یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزاده عشقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی شایگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالعلی معصومی]]<br /> # [[غزاله علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحمان کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمشید پیمان]]<br /> # [[فروغ فرخزاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایرج جنتی عطایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون مشیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما یوشیج]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منوچهر آتشی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرخی یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد معین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق چوبک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق هدایت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حافظ]]<br /> # [[رهی معیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مولوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن صباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عطار نیشابوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرکو بیکس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلال آل احمد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین منزوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد کسروی]]<br /> # [[حمید مصدق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سهراب سپهری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شفیعی کدکنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بزرگ علوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش کسرایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیمین دانشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل خویی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید پورحاجی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید اسدیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناظم حکمت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بکتاش آبتین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحیم معینی کرمانشاهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نادر نادرپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا براهنی]]<br /> # [[ادیب‌الممالک فراهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پروین اعتصامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فردوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوذر ورداسبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عارف قزوینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماشاءالله آجودانی]]<br /> # [[رومن رولان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زری اصفهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مختاری، شاعر و نویسنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اشرف درویشیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد جعفر پوینده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید نفیسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یدالله رؤیایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید سلطان‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالحسین ناهیدی آذر]]<br /> # [[امین (پیمان) فرح‌آور]]<br /> # [[مرتضی کیوان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالقاسم لاهوتی کرمانشاهی]]<br /> # [[جبار باغچه‌بان]]<br /> # [[حسین پژمان بختیاری]]<br /> # [[شهرنوش پارسی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ گلشیری]]<br /> # [[بیژن نجدی]]<br /> # [[شاهرخ مسکوب]]<br /> # [[عباس میلانی]]<br /> # [[ابراهیم یونسی]]<br /> # [[محمود اعتمادزاده (م.ا.به آذین)]]<br /> # [[عاطفه گرگین]]<br /> # [[محمدعلی سپانلو]]<br /> # [[عباس یمینی شریف]]<br /> # [[محمود کیانوش]]<br /> # [[پروین دولت‌آبادی]]<br /> # [[هوشنگ ایرانی]]<br /> <br /> === نویسندگان و شاعران جهان ===<br /> # [[برتولت برشت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پابلو نرودا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فدریکو گارسیا لورکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابیندرانات تاگور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جرجی زیدان]]<br /> # [[دیل کارنگی]]<br /> # [[جک لندن]]<br /> # [[آندره مالرو]]<br /> # [[ژان پل سارتر]]<br /> # [[هانس کریستیان آندرسن]]<br /> <br /> === آثار ادبی فارسی ===<br /> # [[شاهنامه]]<br /> # [[دیوان حافظ]]<br /> # [[مثنوی معنوی]]<br /> # [[گلستان سعدی]]<br /> # [[بوستان سعدی]]<br /> # [[رباعیات خیام]]<br /> # [[ساقی‌نامه]]<br /> # [[گنج‌نامه]]<br /> # [[کلیله و دمنه]]<br /> # [[سمک عیار]]<br /> <br /> === اساطیر و حماسه‌های ایرانی ===<br /> # [[رستم]]<br /> # [[سهراب]]<br /> # [[سیاوش]]<br /> # [[گردآفرید]]<br /> # [[رودابه]]<br /> # [[آرش کمانگیر]]<br /> # [[پهلوانان شاهنامه]]<br /> <br /> === ورزش، ورزشکاران و سرگرمی ===<br /> # [[پوریای ولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا تختی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حبیب خبیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ منتظرالظهور]]<br /> # [[محمدقربانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسلم اسکندر فیلابی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن نایب‌آقا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروزان عبدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد خادم حقیقت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصر حجازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صمد منتظری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهلا فردوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهشید رزاقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علاءالدین عترتی کوشالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالله موحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرویز قلیچ‌خانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ورزش در ایران]]<br /> # [[فوتبال در ایران]]<br /> <br /> == فلسفه، اندیشه و علوم انسانی ==<br /> <br /> === فیلسوفان و نظریه‌پردازان ===<br /> # [[فریدریش انگلس]]<br /> # [[سیمون دو بووار]]<br /> # [[فرانتس فانون]]<br /> # [[لئون تروتسکی]]<br /> # [[دکتر علی شریعتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کارل مارکس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هانا آرنت]]<br /> # [[آنتونیو گرامشی]]<br /> # [[لویی آلتوسر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین آریان‌پور]]<br /> # [[باروخ اسپینوزا]]<br /> # [[ادموند گوستاو آلبرشت هوسرل]]<br /> # [[ایمانوئل کانت]]<br /> # [[راجنیش چاندرا موهان جین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === مکاتب و مفاهیم فلسفی ===<br /> # [[مارکسیسم]]<br /> # [[آتئیسم]]<br /> # [[پراگماتیسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لیبرالیسم]]<br /> # [[پدیدارشناسی]]<br /> # [[مدرنیسم]]<br /> # [[پست‌مدرنیسم]]<br /> # [[پراگماتیسم]]<br /> # [[اگزیستانسیالیسم]]<br /> <br /> === جامعه‌شناسی، ایدئولوژی و اندیشهٔ سیاسی ===<br /> # [[استثمار]]<br /> # [[لائیسیته]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اپورتونیسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توتالیتاریسم]]<br /> # [[توتالیتاریسم دینی]]<br /> # [[سکولاریسم]]<br /> # [[سکولاریزاسیون]]<br /> # [[خودمختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرمایه‌داری ملی]]<br /> # [[بنیادگرایی اسلامی]]<br /> # [[سانترالیزم دموکراتیک]]<br /> # [[دو اسلام سراپا متضاد]]<br /> # [[تکامل اجتماعی]]<br /> # [[تکامل]]<br /> # [[دینامیزم قرآن]]<br /> # [[طلسم اختناق]]<br /> # [[تبیین جهان]]<br /> # [[دیالکتیک]]<br /> # [[عصر روشنگری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمهوری‌خواهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رنسانس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تفکیک قوا]]<br /> # [[نظام پارلمانی]]<br /> <br /> == جهان؛ تاریخ، جنگ‌ها و سیاست بین‌الملل ==<br /> <br /> === انقلاب‌ها و جنبش‌های جهان ===<br /> # [[انقلاب ویتنام]]<br /> # [[انقلاب چین]]<br /> # [[انقلاب کوبا]]<br /> # [[انقلاب شوروی]]<br /> # [[انقلاب الجزایر]]<br /> # [[انقلاب مصر ۲۰۱۱]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب لیبی]]<br /> # [[انقلاب تونس]]<br /> # [[انقلاب سوریه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیروزی انقلاب سوریه]]<br /> # [[انقلاب کبیر فرانسه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهار عربی]]<br /> <br /> === جنگ‌های جهانی و منطقه‌ای ===<br /> # [[جنگ جهانی اول]]<br /> # [[جنگ جهانی دوم]]<br /> # [[هولوکاست]]<br /> # [[حمله شیمیایی به حلبچه]]<br /> <br /> === خاورمیانه، فلسطین و تحولات منطقه ===<br /> # [[دولت فلسطین]]<br /> # [[انفجار بیروت ۲۰۲۰]]<br /> # [[جنگ اسرائیل و حماس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان اسلو]]<br /> # [[غزه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبه نظامیان حوثی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار حرم سامرا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الحشد الشعبی]]<br /> # [[حزب‌الله لبنان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لشکر فاطمیون]]<br /> # [[لشکر زینبیون]]<br /> # [[سازمان آزادی‌بخش فلسطین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنبش فتح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنبش حماس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ارتش آزاد سوریه]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تروریسم و پرونده‌های بین‌المللی ===<br /> # [[ترور رفیق حریری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار آمیا]]<br /> # [[کشتی ربایی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[تروریسم جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[ترور میکونوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله به تأسیسات نفتی آرامکو ۲۰۱۹]]<br /> # [[کشتار مسلمانان]]<br /> <br /> === سازمان‌ها و حقوق بین‌الملل ===<br /> # [[سازمان ملل متحد]]<br /> # [[نهضت بین‌المللی صلیب سرخ و هلال احمر]]<br /> # [[شورای امنیت سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجمع عمومی سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == کتاب‌شناسی و معرفی کتاب ==<br /> <br /> === کتاب‌های مقاومت ایران ===<br /> # [[بنیانگذاران]]<br /> # [[قهرمانان در زنجیر]]<br /> # [[استراتژی قیام و سرنگونی]]<br /> # [[پرواز همزنجیران]]<br /> # [[ایران، بازی اتمی رژیم]]<br /> # [[ایران: سپاه پاسداران، ماشین تروریسم]]<br /> # [[رمز ماندگاری نسل سرفراز در آزمایش قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[کاپوها و هاپوها درباره قارقارها و عربده‌های یک باند منحط وزارتی]]<br /> # [[ابراهیم رئیسی، عامل قتل‌عام، نسل‌کشی و جنایت علیه بشریت]]<br /> # [[مصدق و رضاخان: یک گواهی تاریخی]]<br /> # [[قتل‌عام و بازشناسی الیگارشی قدرت]]<br /> # [[سمفونی مقاومت، ترانه سرودهای مجاهدین]]<br /> # [[زنان،‌ پیشتازان آزادی]]<br /> # [[جنایات رضاشاه به روایت تاریخ]]<br /> # [[کتاب راه حسین]]<br /> # [[زنان در رهبری سیاسی]]<br /> # [[کودتای نافرجام؛ آزمایش بزرگ مجاهدین و مقاومت ایران]]<br /> # [[به‌سوی ایران آزاد]]<br /> # [[به‌سوی جمهوری دموکراتیک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایران در آستانه انقلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی، دمکراسی و برابری]]<br /> # [[تعهد ما]]<br /> # [[راهپیمایی بزرگ به‌سوی آزادی]]<br /> # [[ایران فردا؛ دیدگاه‌های مریم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی گوهر حقیقی اسلام]]<br /> # [[ایران بدون اعدام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رژیم آخوندها در ایران کانون بنیادگرایی و تروریسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[همه برای آزادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زنان نیروی تغییر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[به‌سوی آزادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسلام، زنان و برابری]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === کتاب‌های تاریخ و سیاست ===<br /> # [[مرگ کسب و کار من است]]<br /> # [[شمارش معکوس برای سقوط: رژیم ایران در آستانه سرنگونی]]<br /> # [[ایران در شرف دگرگونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تاریخ تمدن]]<br /> # [[تاریخ بیست ساله ایران]]<br /> # [[دو رساله درباره حکومت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهریار]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === کتاب‌های فلسفه و علوم اجتماعی ===<br /> # [[زمینه جامعه‌شناسی]]<br /> # [[جامعه‌شناسی هنر]]<br /> # [[چرا ملت‌ها شکست می‌خورند: خاستگاه‌های قدرت، کامیابی و ناکامی]]<br /> # [[ریشه‌های توتالیتاریسم]]<br /> # [[لویاتان]]<br /> # [[بی‌دولتی، دولت، آرمان‌شهر]]<br /> # [[قرارداد اجتماعی]]<br /> <br /> === رمان‌ها و آثار ادبی ===<br /> # [[بوف کور]]<br /> <br /> [[رده:مقاله‌های ایران‌پدیا]]</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%AA%DB%8C&diff=93087 2026-09-19T13:53:05Z

<p>Alireza k h: /* جامعه‌شناسی، ایدئولوژی و اندیشهٔ سیاسی */</p> <hr /> <div>این صفحه، نقشهٔ موضوعی مقاله‌های پایه و حیاتی [[ایران‌پدیا]] است. مقاله‌ها بر اساس موضوع غالب، رابطهٔ معنایی و نقش آن‌ها در معماری محتوای دانشنامه طبقه‌بندی شده‌اند. این ساختار به کاربران و موتورهای جست‌وجو کمک می‌کند مسیر میان مقاله‌های مادر، زیرموضوع‌ها و مقاله‌های تخصصی را بهتر بشناسند.<br /> <br /> * پیوندهای قرمز، مقاله‌هایی هستند که هنوز ایجاد نشده‌اند؛ پیوندهای آبی به مقاله‌های موجود یا در حال تکمیل می‌رسند.<br /> * [[ایران‌پدیا:نوشتارهای برگزیده|نوشتارهای برگزیده]] با ({{FA-star}})، نوشتارهای عالی با ({{A-Class-icon}})، [[ایران‌پدیا:نوشتار خوب|نوشتارهای خوب]] با ({{GAicon}}) و نوشتارهای متوسط با ({{B-icon}}) مشخص شده‌اند.<br /> * برخی مقاله‌های چندموضوعی یا تکرارشده در فهرست مبدأ، برای حفظ تمام مدخل‌ها در این نسخه نیز نگه داشته شده‌اند.<br /> <br /> __TOC__<br /> <br /> == انقلاب‌ها، اعتراضات و جنبش‌های اعتراضی ==<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ مقاله‌های اصلی و رویدادها ===<br /> # [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]<br /> # [[خیزش دانشگاه‌ها در اسفند ۱۴۰۴]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ فهرست‌های استانی ===<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]<br /> # [[گالری شهیدان قیام ۱۴۰۴]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان تهران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کرمانشاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان لرستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان خوزستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان فارس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان گیلان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان مازندران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان سیستان و بلوچستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان البرز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان ایلام]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان قزوین]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان همدان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان مرکزی]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان آذربایجان شرقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان آذربایجان غربی]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان گلستان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان زنجان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان هرمزگان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کرمان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان یزد]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان قم]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان بوشهر]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان‌های خراسان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان اردبیل]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان چهارمحال و بختیاری]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در ٰاستان کهگیلویه و بویراحمد]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان سمنان]]<br /> # [[شهیدانی که محل شهادت آنها نامشخص است]]<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ (شماره۲)]]<br /> # [[کشتار در ملکشاهی ۱۴۰۴]]<br /> # [[حمله به بیمارستان خمینی ایلام]]<br /> # [[قطع اینترنت ایران در دی ۱۴۰۴]]<br /> # [[آتش‌نشان‌های شهید در اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ جان‌باختگان ===<br /> # [[داریوش انصاری بختیاروند]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسام خدایاری‌فرد]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[شایان اسدالهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا عظیم‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خداداد شیروانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وهاب موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی فلاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سجاد والامنش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد جلیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور مختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین بیاتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سروش سلیمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رسول کدیوریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا قنبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان بزرگی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرمحمد کوهکن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد نوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا امانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاها صفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احد ابراهیم‌پور عبدلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فارص (محسن) آقامحمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مقدسی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[لطیف کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مبین یعقوب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسیح جلیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد عیوضی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین مونسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل خالدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهمن فتاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکرم پیرگزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روبینا امینیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود ذات‌پرور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی امامی‌پور]]<br /> # [[منصوره حیدری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز منصوری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قاسم روستا]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین ربیعی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا مرادی‌عبدالوند]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مرادی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ولی‌دوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیاکو محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خالد ملایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی عزیزی جعفرآبادی]]<br /> # [[ابراهیم یوسفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روح‌الله ستاره مشتری]]<br /> # [[سامان نظری]]<br /> # [[محمدرضا گروهی]]<br /> # [[رضا رحمتی]]<br /> # [[مجتبی قربانی]]<br /> # [[فرهاد عیوضی دودرایی]]<br /> # [[مهدی سلحشور]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود موسوی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا کرمی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[علی کریمی باولکی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا صیدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بیات سبحانی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی قرباندوست]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی جهانبخش]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد غلامزاده نوشری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سونیا صالحی راد]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آرزو عابدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان علیزاده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم احمدپوریان]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسین میرزایی قلعه‌زنجیری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[برهان اسدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید صالحی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آرنیکا دباغ]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مرادی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین محمدزاده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل حیدری موصلو]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بهرامی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[نعیم عبداللهی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدین دولت‌خواه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی پرویزی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد گنجی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[یزدان افروغ]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزاد خیردار]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر فلاح]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سامان فتاحی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[شعله ستوده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا لشکری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا سمیع‌پور]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی لواسانی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بهنام درویش]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر شکری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر فرد]]<br /> # [[ابوالفضل طاووسی]]<br /> # [[ستایش شفیعی]]<br /> # [[دانیال سبزیکار]]<br /> # [[دیار پورچهریق]]<br /> # [[سیامک راشد]]<br /> # [[هولاکو ایوانی]]<br /> # [[ریبین مرادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[افسانه رضویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا حاجی مرادیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید ابراهیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدا حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ملینا اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نگین قدیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران رفیعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سمانه میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سورنا گلگون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سینا اشکبوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا بهلولی پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسین میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه علی‌محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[متین منتظرالظهور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مبین فیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نازلی جان‌پرور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا بنی‌عامریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال مصطفوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن مصطفوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پویا رستمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرنیا شاد بجارکناری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهره فاضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبنم فردوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمیله شفیعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[معین رنجبر (همایون)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد صالح ظریف‌مقدم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گل‌محمد شاهوزایی (شاهوزهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صنم پوربابایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زیبا دستجردی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسیح شاهوردی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ضیایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال دیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صالح محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌عباس زورقچیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه عباسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صالحه اکبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جعفر جاویدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد بیرانوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الهام طغیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهنام ایزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرش طلوع شیخ‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید مهدوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی میرجعفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین امام‌جمعه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهاران طاهرخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمهدی روستا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پارسا رحمتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی آرمند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن سماکوش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان شکورزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین عشقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مژگان عرفانی‌فر]]<br /> # [[مریم لقمانی]]<br /> # [[محمدحسین کیمیایی]]<br /> # [[گلاله محمودی‌آذر]]<br /> # [[مجتبی باباخانی]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ مقاله‌های اصلی و رویدادها ===<br /> # [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ ایران]]<br /> # [[جمعه خونین زاهدان]]<br /> # [[خیزش ایذه]]<br /> # [[چهلم حدیث نجفی]]<br /> # [[کوکتل مولوتف]]<br /> # [[انقلاب مخملی]]<br /> # [[نسل Z]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ جان‌باختگان ===<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۱]]<br /> # [[مهسا امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حدیث نجفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیکا شاکرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش محمودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قائمی‌فر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خدانور لجعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مونا نقیب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غزاله چلاوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کومار درافتاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان زمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیان پیرفلک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرنیکا قائم‌مقامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی عراقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حنانه کیاکجوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارینا اسماعیل‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیلار حقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاروان قادر شوکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرشاد شهیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما شفیق‌دوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسرا پناهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حسن‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرتین رحمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا سروری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسیم صدقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرین علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مینو مجیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سینا نادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا بهمنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سالار مجاوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هیمن حمزه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا شهپرنیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرشیا امام‌ قلی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عاطفه نعامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران سماک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمیدرضا روحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورش نیک‌نام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حامد سلحشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماهک هاشمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یلدا آقافضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدا رستمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هومن عبداللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین بساطی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نگین عبدالملکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید بادپا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید جواد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[برهان الیاسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امید زارع مؤیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی روزبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال پابندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزین معروفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما نوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهریار عادلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران بصیر توانا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شمال خدیری پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فایق مام قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمومن زندکریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سامان قادرپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل مولودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مختار فتحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان منبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید احمد شکراللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل امیرعطایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصوره سگوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد روحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرمیتا گراوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم رحیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمداقبال نایب‌زهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی احمدپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران شیخه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد میرموسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کمیل ابوالحسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیدجواد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عماد حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آریان مریدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسر شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل آدینه‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدف موحدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل شنبدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارینا ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کبری شیخه سقا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر بیرانوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن محمدپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر اعظمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شادمان احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دنیا فرهادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم اسماعیل‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حاجی رسول‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی زارع اشکذری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم آروین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق فولادی‌وندا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرزاد احمدی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران اکرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[متین نادرخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید مهدی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ اعدام‌شدگان ===<br /> # [[قاسم آبسته]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایوب کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[داوود عبداللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد زهره‌وند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر شیرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قبادلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمهدی کرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حسینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن شکاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال کاظمی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجیدرضا رهنورد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد سلیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید حسین‌نژاد حیدرانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجاهد کورکور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجید کاووسی‌فر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهلا و نسرین کعبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمیدرضا درخشنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران بهرامیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مونا محمودنژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عامر رامش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ساسان آزادوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محراب عبدالله‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالجلیل شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد عباسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عباس اکبری فیض‌آبادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشکان مالکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد محمدی‌نیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین حاتمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاهین واحدپرست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی فهیم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حامد ولیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان کیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم دولت‌آبادی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا میری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی رسولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدامین بیگلری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عارف خوشکار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد امینی دهاقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد زمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان اسفندیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گل‌محمد محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی خانکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین صفری حسین‌آبادی]]<br /> # [[ابوالفضل سپاهی بادجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آروین خیرخواهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهرام صادقی]]<br /> # [[قائم حسینی]]<br /> # [[مجید آدینه]]<br /> <br /> === دیگر اعتراضات، اعتصاب‌ها و جنبش‌ها ===<br /> # [[تظاهرات در ایران]]<br /> # [[تظاهرات قزوین ۱۳۷۳]]<br /> # [[حمله به کوی دانشگاه تهران (۱۸-۲۳ تیر ۱۳۷۸)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات ۱۳۸۸]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات کازرون]]<br /> # [[اعتراضات دی‌‌ماه ۱۳۹۶]]<br /> # [[اعتراضات دی‌‌ماه ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات لردگان ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات عراق ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات ۱۳۹۸ ایران]]<br /> # [[قیام تشنگان]]<br /> # [[مادران آبان]]<br /> # [[اعتصاب غذای زندانیان سیاسی - سه‌شنبه‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === جان‌باختگان دیگر اعتراضات ===<br /> # [[نیکتا اسفندانی]]<br /> # [[رامین پوراندرجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارو قهرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت ابراهیم‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید زینالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی صالحی]]<br /> # [[نوید افکاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید بهبودی]]<br /> # [[عبدالله لرستانی]]<br /> # [[مهدی نیکویی]]<br /> # [[حمزه بریهی]]<br /> # [[فرزاد انصاری‌فر]]<br /> # [[محسن محمدپور]]<br /> # [[آرشام ابراهیمی]]<br /> # [[پویا بختیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدجواد عابدی]]<br /> # [[پژمان قلی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد معین‌فر]]<br /> # [[مهدی دائمی]]<br /> # [[رضا معظمی گودرزی]]<br /> # [[فرهاد مجدم]]<br /> # [[پدرام جعفری]]<br /> # [[سجاد رضایی]]<br /> # [[صدف موحدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد طاهری]]<br /> # [[مینا شیخی]]<br /> # [[میلاد محققی]]<br /> # [[آذر میرزاپور زهابی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا انجوی]]<br /> # [[صانع ژاله]]<br /> # [[محمد مختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر هارون رشیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == مقاومت و اپوزیسیون ایران ==<br /> <br /> === سازمان‌ها، شوراها و ساختارهای مقاومت ایران ===<br /> # [[اپوزیسیون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رهبری ذی‌صلاح]]<br /> # [[پیام‌های مسعود رجوی]]<br /> # [[سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[شورای ملی مقاومت ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جبهه همبستگی ملی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سخنرانی مسعود رجوی در ۴ بهمن ۱۳۵۷]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طرح شورای ملی مقاومت درباره آزادی‌ها و حقوق زنان]]<br /> # [[طرح شورای ملی مقاومت ایران برای خودمختاری کردستان ایران]]<br /> # [[طرح صلح شورای ملی مقاومت]]<br /> # [[۳۰ مهر ۱۳۷۲ سالروز انتخاب مریم رجوی به عنوان رئیس جمهور دوران انتقال]]<br /> # [[طرح ده ماده‌ای مریم رجوی برای ایران فردا]]<br /> # [[نهضت عیاران]]<br /> # [[میلیشیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ترور زهرا رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[۵ مهر ۱۳۶۰]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جریان اپورتونیستی چپ نما در سازمان مجاهدین خلق (۱۳۵۴)]]<br /> # [[فراخوان به مسلح شدن جوانان توسط مسعود رجوی]]<br /> # [[کانون‌های شورشی]]<br /> # [[کمیسیون‌های شورای ملی مقاومت ایران]]<br /> # [[کتاب تشدید تروریسم و جنگ‌افروزی رژیم ایران]]<br /> # [[حمله تروریستی پشت آشان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار قرارگاه حبیب]]<br /> # [[عملکرد ۴۰ ساله‌ی مجاهدین خلق پس از انقلاب ضدسلطنتی]]<br /> # [[شورشگران]]<br /> # [[جبهه خلق و ضدخلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خط قرمز]]<br /> # [[افشای طرح کویر]]<br /> # [[راه‌حل سوم]]<br /> # [[فراخوان کمیته دوستان ایران آزاد در کشورهای نوردیک]]<br /> # [[قطعه‌ی ۴۱ بهشت زهرا]]<br /> # [[گزارش تحقیقات سایبری تردستون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تهاجم کانون‌های شورشی به بیت خامنه‌ای]]<br /> # [[اعلام دولت موقت توسط شورای ملی مقاومت ایران]]<br /> <br /> === رهبری، مسئولان و تشکیلات مجاهدین خلق ===<br /> # [[مسئول اول سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[تشکیلات مجاهدین خلق ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورای رهبری مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[شورای مرکزی مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[مسئول اول سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[هژمونی زنان در سازمان مجاهدین خلق ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تاریخچه و رویدادهای سازمان مجاهدین خلق ===<br /> # [[فاز سیاسی فاز نظامی]]<br /> # [[عاشورای مجاهدین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[۴ خرداد ۱۳۵۱ شهادت بنیانگذاران سازمان مجاهدین خلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ضربه اول شهریور ۵۰ به مجاهدین]]<br /> # [[ضربه ۱۲ اردیبهشت ۱۳۶۱]]<br /> # [[فاز سیاسی فاز نظامی]]<br /> # [[کودتای ۱۷ ژوئن ۲۰۰۳]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب ایدئولوژیک درونی مجاهدین]]<br /> # [[عملیات جاری]]<br /> # [[کاندیداتوری مسعود رجوی]]<br /> # [[خروج نام سازمان مجاهدین خلق ایران از لیست تروریستی انگلستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خروج نام مجاهدین از فهرست تروریستی اتحادیه اروپا]]<br /> # [[خروج نام سازمان مجاهدین از لیست تروریستی آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حکم شورای حکومتی عراق علیه مجاهدین خلق]]<br /> # [[قرارداد آتش‌بس بین مجاهدین و آمریکا]]<br /> # [[پرواز مسعود رجوی از تهران به پاریس]]<br /> # [[عزیمت مسعود رجوی از پاریس به عراق]]<br /> <br /> === عملیات و فعالیت‌های ارتش آزادی‌بخش ملی ایران ===<br /> # [[ارتش آزادی‌بخش ملی ایران]]<br /> # [[عملیات آفتاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عملیات چلچراغ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عملیات فروغ جاویدان]]<br /> # [[عملیات مروارید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مؤسسان پنجم ارتش آزادی‌بخش]]<br /> # [[بمباران قرارگاه‌های مجاهدین در کوت و جلولا]]<br /> # [[رژه ارتش آزادیبخش ملی ایران]]<br /> # [[جنگ آلان]]<br /> <br /> === قرارگاه اشرف، لیبرتی و انتقال به آلبانی ===<br /> # [[قرارگاه لیبرتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف ۳]]<br /> # [[قرارگاه اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله نیروهای ارتش عراق به قرارگاه اشرف ۶ و ۷ مرداد ۱۳۸۸]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله نیروهای ارتش عراق به قرارگاه اشرف ۱۹ فروردین ۱۳۹۰]]<br /> # [[قتل عام ۱۰ شهریور ۱۳۹۲ اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انتقال اعضای سازمان مجاهدین خلق به آلبانی]]<br /> <br /> === گردهمایی‌ها، تظاهرات و کنفرانس‌های مقاومت ===<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در استادیوم امجدیه ۲۲ خرداد ۱۳۵۹]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی آزادی، فلسفه‌ی انقلاب]]<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در تبریز]]<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در رشت]]<br /> # [[گردهمایی آینده انقلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات ۳۰ خرداد ۱۳۶۰]]<br /> # [[تظاهرات مادران ۱۳۶۰]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی جهانی ایران آزاد ۱۴۰۰]]<br /> # [[گردهمایی سالانه مجاهدین]]<br /> # [[تظاهرات استکهلم ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات لندن ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات واشنگتن]]<br /> # [[تظاهرات بروکسل]]<br /> # [[تظاهرات برلین ۱۳۹۸]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد آبان ۱۴۰۰ - واشینگتن]]<br /> # [[تظاهرات پاریس ۱۴۰۱]]<br /> # [[سفر مریم رجوی به ایتالیا ۱۴۰۲]]<br /> # [[کنفرانس درباره نسل کشی در قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[کنفرانس سیاست جدید]]<br /> # [[کنفرانس مقاومت ایران در پارلمان اروپا (۱۴۰۴)]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد در پارلمان ایتالیا]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد ۱۴۰۴ ایتالیا (رم)]]<br /> # [[کنفرانس «ایران به‌پاخاسته در مقابل رژیم اعدام‌ها»]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در بروکسل (۱۴۰۴)]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در نیویورک (۱‍۴۰۴)]]<br /> # [[کنفرانس برلین (۲۰۲۵)]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان انگلستان- آبان ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس برلین آبان ۱۴۰۴]]<br /> # [[اجلاس پارلمان اروپا در ۱۹ آذر ۱۴۰۴ (۱۰ دسامبر ۲۰۲۵)]]<br /> # [[دومین اجلاس پارلمان اروپا در روز جهانی حقوق بشر]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان فرانسه آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس کنگره آمریکا آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس دوحزبی سنای آمریکا آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات بزرگ برلین - ۱۸ بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس ایران: چشم‌انداز تغییر - ۱۹ بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات مونیخ در ۲۴ بهمن ۱۴۰۴ (۱۳ فوریه ۲۰۲۶)]]<br /> # [[کنفرانس بین‌المللی زنان در آستانه ۸ مارس ۲۰۲۶]]<br /> # [[کنفرانس آنلاین مریم رجوی با شخصیت‌های سیاسی- ۱۴اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در واشنگتن- ۱۶اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در پاریس- ۱۶اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس حقوق بشر در ژنو-۲۱ اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس در پارلمان انگلستان]]<br /> # [[تظاهرات پاریس؛ اعتراض جهانی به اعدام]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان انگلستان، ۸اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات واشنگتن ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی جهانی ایران آزاد ۲۰۲۶]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کنفرانس بین‌المللی دادخواهی قتل‌عام ۱۳۶۷ ـ ۱۴ شهریور]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در پاریس ـ ۲۱ شهریور ۱۴۰۵]]<br /> <br /> === حمایت‌های بین‌المللی، بیانیه‌ها و قطعنامه‌ها ===<br /> # [[بیانیه ملی ایرانیان]]<br /> # [[بیانیه ملی ایرانیان]]<br /> # [[جایزه خدمات بشردوستانه بین‌المللی هندوستان]]<br /> # [[قطعنامه ۱۰۰ کنگره آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گروه پارلمانی دفاع از حقوق و حفاظت اشرف ۳ در کنگره آمریکا]]<br /> # [[قطعنامه ۱۱۴۸ کنگره آمریکا]]<br /> # [[قطعنامه ۱۶۶ کنگره آمریکا]]<br /> # [[نامه سرگشاده «کمیته آلمانی همبستگی برای ایران آزاد»]]<br /> # [[بیانیه اکثریت سنای ایتالیا]]<br /> # [[نامه‌ی ۴۵ شخصیت‌ بین‌المللی به رهبران جهان و رؤسای پارلمان‌]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۳۰۰ گروه پارلمانی، اتحادیه کارگری، شخصیت سیاسی، حقوقی و مدنی]]<br /> # [[نامه مشترک ۱۰۲ برنده جایزه نوبل به دبیرکل سازمان ملل متحد]]<br /> # [[هفتاد‌ودومین قطعنامه سازمان ملل متحد]]<br /> # [[بیانیه حمایت برندگان نوبل از قیام ۱۴۰۴]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قطعنامه پارلمان اروپا- ۲۳بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[بیانیه حمایت شخصیت‌های جهانی از دولت موقت]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۵۷ برنده جایزه نوبل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نامه ۳۰۹شخصیت به دبیر کل سازمان ملل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قطعنامه پارلمان اروپا - ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیانیه جوانان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیانیه ۳۰۰۰ شخصیت بین‌المللی]]<br /> <br /> === رسانه‌ها، منابع مالی و پایگاه اجتماعی مقاومت ===<br /> # [[نشریه مجاهد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منابع مالی مجاهدین خلق]]<br /> # [[پایگاه اجتماعی مجاهدین خلق]]<br /> # [[شیطان سازی علیه مجاهدین خلق]]<br /> # [[گلریزان همیاری]]<br /> # [[رادیو صدای مجاهد]]<br /> <br /> === احزاب و سازمان‌های اپوزیسیون ایران ===<br /> # [[جبهه ملی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حزب دموکرات کردستان ایران]]<br /> # [[حزب کومله]]<br /> # [[حزب توده ایران]]<br /> # [[سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر]]<br /> # [[کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی-اتحادیه ملی]]<br /> # [[سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران]]<br /> # [[انشعابات سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران]]<br /> # [[سازمان خبات انقلابی کردستان ایران]]<br /> # [[حزب آزادی کردستان]]<br /> # [[حزب دموکرات کردستان (لاده‌ران)]]<br /> # [[حزب کمونیست ایران]]<br /> # [[حزب کمونیست ایران (مارکسیست-لنینیست-مائوئیست)]]<br /> # [[حزب کمونیست کارگری ایران]]<br /> # [[حزب کمونیست کارگری ایران - حکمتیست]]<br /> # [[حزب کار ایران (توفان)]]<br /> # [[پژاک]]<br /> # [[جنبش دانشجویی]]<br /> # [[کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی-اتحادیه ملی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حزب رستاخیز]]<br /> # [[نهضت آزادی]]<br /> # [[جیش العدل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جبهه آزادیبخش ملی الجزایر]]<br /> # [[ارتش آزادیبخش ملی الجزایر]]<br /> # [[اخوان‌المسلمین]]<br /> <br /> === نظامیان و پرسنل ارتش هوادار مجاهدین ===<br /> # [[پرسنل ارتش هوادار مجاهدین]]<br /> # [[سرهنگ خلبان بهزاد معزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سروان خلبان مصطفی وجدانی طباطبایی]]<br /> <br /> == حقوق بشر، سرکوب و زندان ==<br /> <br /> === اعدام، کشتار و شکنجه ===<br /> # [[سرکوب کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محاکمه اسدالله اسدی]]<br /> # [[قتل‌های زنجیره‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشتار در نیزار ماهشهر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرونده خانه اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل داریوش مهرجویی و همسرش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشتار حجاج در مکه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل زیر شکنجه]]<br /> # [[سرکوب در ایران]]<br /> <br /> === قتل‌عام زندانیان سیاسی و جنبش دادخواهی ===<br /> # [[هیئت مرگ]]<br /> # [[قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[گورستان خاوران]]<br /> # [[قتل‌عام در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[هیئت مرگ]]<br /> # [[راهرو مرگ]]<br /> # [[گزارش جاوید رحمان درباره قتل عام۱۳۶۰ و ۱۳۶۷]]<br /> <br /> === حقوق بشر و حقوق بین‌الملل ===<br /> # [[نقض حقوق بشر در ایران]]<br /> # [[قطعنامه‌های حقوق‌بشر علیه رژیم ایران]]<br /> # [[نسل‌کشی]]<br /> # [[شکنجه]]<br /> # [[اعدام در ایران]]<br /> # [[زندانیان سیاسی در حکومت شاه]]<br /> # [[روز جهانی کارگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصل عدم توسل به زور]]<br /> # [[انجمن حقوق بین‌الملل]]<br /> # [[حق تعیین سرنوشت]]<br /> # [[تمامیت ارضی]]<br /> # [[حقوق بین‌الملل]]<br /> # [[حقوق بین‌المللی بشردوستانه]]<br /> # [[روز جهانی آزادی مطبوعات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قانون پناهندگی]]<br /> # [[قرارداد وین درباره روابط سیاسی]]<br /> # [[کنوانسیون برن برای حمایت از آثار ادبی و هنری]]<br /> # [[کنوانسیون ژنو]]<br /> # [[مداخله بشردوستانه]]<br /> # [[مصونیت دیپلماتیک]]<br /> # [[اعلامیه جهانی حقوق بشر]]<br /> # [[آزادی]]<br /> # [[آزادی بیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی رسانه]]<br /> # [[آزادی از ترس]]<br /> # [[بازداشت موقت]]<br /> # [[برابری در برابر قانون]]<br /> # [[حریم شخصی]]<br /> # [[حق درخواست]]<br /> # [[حقوق بشر (انسان)]]<br /> # [[خانه امن]]<br /> # [[دفاع مشروع]]<br /> # [[روز حقوق بشر]]<br /> # [[روز جهانی ناپدیدشدگان]]<br /> # [[سازمان مردم‌نهاد]]<br /> # [[شورای حقوق‌بشر سازمان ملل متحد]]<br /> # [[فعال حقوق بشر]]<br /> # [[گزارشگر ویژه حقوق بشر]]<br /> # [[فصل هفتم منشور سازمان ملل متحد]]<br /> # [[مهاجرت آزاد]]<br /> # [[میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی]]<br /> # [[میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی]]<br /> # [[حقوق طبیعی]]<br /> # [[حق انقلاب]]<br /> # [[احکام دینی]]<br /> # [[تفتیش عقاید]]<br /> # [[جنایت علیه بشریت]]<br /> # [[فتوا]]<br /> # [[فتوای قتل عام زندانیان سیاسی]]<br /> # [[بغی]]<br /> # [[محاربه]]<br /> # [[حاکم شرع]]<br /> # [[استرداد]]<br /> # [[شکنجه دولتی]]<br /> # [[استقلال قضایی]]<br /> # [[دادگاه قانون اساسی]]<br /> # [[قطعنامه ۲۰۲۵ شورای حکام آژانس]]<br /> # [[دفاعیات کنت لوئیس]]<br /> # [[بیانیه گروه هفت و همکاران آن در محکومیت سرکوب فرامرزی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[شکایت کیفری علیه کاظم غریب‌آبادی]]<br /> <br /> === زندان‌ها و بازداشتگاه‌ها ===<br /> # [[زندان اوین]]<br /> # [[زندان قصر]]<br /> # [[زندان قزلحصار]]<br /> # [[زندان گوهردشت]]<br /> # [[زندان کهریزک]]<br /> # [[زندان دیزل‌آباد]]<br /> # [[زندان یونسکو]]<br /> # [[زندان قزل‌قلعه]]<br /> # [[زندان فشافویه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زندان قرچک]]<br /> # [[زندان تهران بزرگ]]<br /> # [[زندان حشمتیه]]<br /> # [[زندان سراوان]]<br /> # [[زندان زابل]]<br /> # [[زندان مرکزی مشهد]]<br /> # [[زندان عادل‌آباد شیراز]]<br /> # [[زندان خورین]]<br /> # [[زندان تبریز]]<br /> # [[زندان مرکزی اورمیه]]<br /> # [[زندان فجر دزفول]]<br /> # [[زندان دستگرد اصفهان]]<br /> # [[زندان شیبان اهواز]]<br /> # [[زندان صیدنایا]]<br /> # [[زندان لاکان رشت]]<br /> # [[زندان قرچک ورامین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == اشخاص و زندگی‌نامه‌ها ==<br /> <br /> === کنشگران، زندانیان سیاسی و چهره‌های اجتماعی ===<br /> # [[کاظم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین نقدی]]<br /> # [[محسن دگمه‌چی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزاد کمانگر]]<br /> # [[شیرین علم‌هولی]]<br /> # [[ستار بهشتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم رسولی]]<br /> # [[سید ابراهیم رسولی]]<br /> # [[مجید اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی حاج‌آقایی]]<br /> # [[حاج خلیل رضایی]]<br /> # [[احسان فتاحیان]]<br /> # [[ارژنگ داوودی]]<br /> # [[زهرا صفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد کرد زنگنه]]<br /> # [[فاطمه مثنی]]<br /> # [[کیانوش زندی]]<br /> # [[زهرا کاظمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروغ تقی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرستو معینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گلرخ ایرایی]]<br /> # [[سهیل عربی]]<br /> # [[آرش صادقی]]<br /> # [[مریم اکبری منفرد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیره جلالی]]<br /> # [[آتنا دائمی]]<br /> # [[هاشم خواستار]]<br /> # [[حسین سودمند]]<br /> # [[ناصر فهیمی]]<br /> # [[داریوش فروهر]]<br /> # [[پروانه مجد اسکندری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یحیی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هدی صابر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه فارسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زینب جلالیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انورخضری]]<br /> # [[ادریس جمشیدزهی]]<br /> # [[شریفه محمدی]]<br /> # [[وریشه مرادی]]<br /> # [[پخشان عزیزی]]<br /> # [[حاج خلیل رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی یونسی]]<br /> # [[امیرحسین مرادی]]<br /> # [[منوچهر فلاح]]<br /> # [[احسان فریدی]]<br /> # [[علیرضا شریعت‌پناهی]]<br /> # [[مسعود جامعی]]<br /> # [[فرشاد اعتمادی‌فر]]<br /> # [[آرمین (احسان) خدایاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا مرداسی (حمیداوی)]]<br /> # [[حافظ فروحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرمان صادقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن بیت عبدالله]]<br /> # [[سعید عباسی]]<br /> # [[الهه فولادی]]<br /> # [[یعقوب درخشان]]<br /> # [[زینب همرنگ سیدبگلو]]<br /> # [[ارغوان فلاحی]]<br /> # [[معصومه (شیوا) اسماعیلی]]<br /> # [[پژمان توبره‌ریزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سمیه رشیدی]]<br /> # [[غلامحسین کلبی]]<br /> # [[محمدجواد وفایی ثانی]]<br /> # [[محمد معصوم شاهی]]<br /> # [[زهرا شهباز طبری]]<br /> # [[رضا عبدالی]]<br /> # [[کریم خجسته]]<br /> # [[خسرو علیکردی]]<br /> # [[شاهین ذوقی‌تبار]]<br /> # [[خسرو رهنما]]<br /> # [[احسان رستمی]]<br /> # [[ربابه ماسوری]]<br /> # [[علی معزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور جمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود مسجودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا کمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فتح‌الله آوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عیسی چاری]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انقلابیون و اعضای مقاومت ایران ===<br /> # [[محمدعلی جابرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرپرویز پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی میهندوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کریم(محراب)رشیدی]]<br /> # [[ناصر صادق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف ربیعی]]<br /> # [[موسی خیابانی]]<br /> # [[آذر رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر مقدم]]<br /> # [[احمد (عبدالله) کلاهدوز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش سیفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهناز کلانتری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سوسن میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فضل‌الله تدین چهارسوقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بازرگانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم ذوالانوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی جوان خوشدل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شکرالله مشکین فام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجید شریف واقفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی صمدیه لباف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهر احمدزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود احمدزاده]]<br /> # [[احمد رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود عسگری‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی باکری]]<br /> # [[محمود قائمشهر]]<br /> # [[بهجت تیفتکچی]]<br /> # [[رسول مشکین‌فام]]<br /> # [[محمود شامخی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا سعادتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ضابطی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین رضایی]]<br /> # [[طاهره طلوع]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا خسروی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گوهر ادب‌آواز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سکینه چاقوساز]]<br /> # [[معصومه کبیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صارمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جعفر کاظمی]]<br /> # [[منیره رجوی]]<br /> # [[حجت زمانی]]<br /> # [[ثریا ابوالفتحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[معصومه عضدانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالرضا رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف احمدی]]<br /> # [[سیاوش سیفی]]<br /> # [[ابراهیم ذاکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ندا حسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدیقه مجاوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولی‌الله فیض مهدوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه مصباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی شفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر اکبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلیل گادانی]]<br /> # [[زهره قائمی]]<br /> # [[گیتی گیوه‌چینیان زاده]]<br /> # [[ابراهیم ذاکری]]<br /> # [[محمد سیدی کاشانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین مدنی]]<br /> # [[مسعود رجوی]]<br /> # [[مریم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مریخی]]<br /> # [[مهدی ابریشمچی]]<br /> # [[محمد سید المحدثین]]<br /> # [[محمد علی توحیدی]]<br /> # [[فهیمه اروانی]]<br /> # [[مژگان پارسایی]]<br /> # [[زهره اخیانی]]<br /> # [[صدیقه حسینی]]<br /> # [[مهوش سپهری]]<br /> # [[بهشته شادرو]]<br /> # [[شهرزاد حاج‌سیدجوادی]]<br /> # [[گیتی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حیاتی]]<br /> # [[محمود عطایی]]<br /> # [[محمود عضدانلو]]<br /> # [[محمد حنیف نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید محسن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اصغر بدیع زادگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین پارسیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن جزنی]]<br /> # [[اسماعیل شریف‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز دهقانی]]<br /> # [[ابوالحسن خانعلی]]<br /> # [[شکرالله پاکنژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خسرو روزبه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرپرویز پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر صفایی فراهانی]]<br /> # [[خسرو گلسرخی]]<br /> # [[میرزا کوچک‌ خان جنگلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ستارخان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مادر ذاکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آراسته قلی‌وند]]<br /> # [[عالیه بازرگان]]<br /> # [[محترم ایجه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود بنی‌هاشمی]]<br /> # [[عباس عمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد رئوف بشردوست]]<br /> # [[داریوش سلحشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه احمدی اسکویی]]<br /> # [[محمدحسین جنتی لادانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کرامت‌الله دانشیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزیز رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود فرشچی]]<br /> # [[مجید کاووسی‌فر]]<br /> # [[سعید سنگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رامین حسین‌پناهی]]<br /> # [[عباس مدرسی‌فر]]<br /> # [[عبدالرحمان قاسملو]]<br /> # [[حمیرا اشراق]]<br /> # [[فضیلت علامه حائری]]<br /> # [[حیدر قربانی]]<br /> # [[محسن محمدباقر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته اسفندیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عفت حداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم گلزاده غفوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[راضیه کرمانشاهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عذرا علوی طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد زیبرم]]<br /> # [[بتول رجایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسترن عظیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گداعلی صابر مطلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسین سیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود بریسمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن نگهبان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید ماسوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن معصومی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی قره‌اوغلانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر باباعلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کریم جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالرحیم احراری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حسن‌ کاویار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی یونسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شکرالله ربیعی]]<br /> # [[امیرحسین مرادی]]<br /> # [[سید علی نبوی چاشمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم باقرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین حبیبی]]<br /> # [[عباس مفتاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گیتی‌السادات جوزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن ضیاظریفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرنوش ابراهیمی روشن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا گلی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پروانه پیوستگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود شکیبانژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یحیی شجاعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حمزه لوئیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی نجاتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حوا برزگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهرزاد مرشدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نصرت رمضانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی حسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز احسانی اسلاملو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صبا هفت‌ برادران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صمد بهرنگی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ اعظمی لرستانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الله‌قلی خان جهانگیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین جهانگیری]]<br /> # [[شهلا حریری مطلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا معدنچی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین نقدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم هژبریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمالک علوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا خالقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا مسعودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد رضا شادبختی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاهپور علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وحید بنی عامریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پویا قبادی بیستونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک علیپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکبر (شاهرخ) دانشورکار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد تقوی سنگدهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن منتظر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن عضدانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صاحب (مهدی) ذبیحیان لنگرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد بگلری (نوشین)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صمیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایرج ماسوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا (عبدالله) راتبی]]<br /> # [[خانواده مصباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته شبانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عطیه محررخوانساری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اصغر اکبرنیا منصور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حسن‌ کاویار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرح اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیومرث سیدخلخال]]<br /> # [[حسن سرخوش]]<br /> # [[مریم قدسی‌مآب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم سیفان بابایی]]<br /> # [[حفیظ الله شمس]]<br /> # [[زهره بنی‌جمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سلطنت رمیم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قادر ویسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شایان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود فرد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد درودیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشید اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم افجه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور رادپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته ازهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید خادمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین خیابانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صغری داوودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یزدان تیموریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین شهرابی فراهانی]]<br /> # [[مژگان مهدوی]]<br /> # [[مهناز میمنت]]<br /> # [[اختر مولوی]]<br /> # [[محمود میمنت]]<br /> <br /> === سیاست‌مداران ایرانی ===<br /> # [[رضاشاه پهلوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا پهلوی]]<br /> # [[اشرف پهلوی]]<br /> # [[علی امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اقبال لاهوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالحسین تیمورتاش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دکتر محمد مصدق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیّدحسن تقی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیدحسین فاطمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعباس هویدا]]<br /> # [[بی‌بی مریم بختیاری]]<br /> # [[جمشید آموزگار]]<br /> # [[جعفر شریف‌امامی]]<br /> # [[عبدالرحمن قاسملو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق شرفکندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق قطب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی بازرگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[داریوش فروهر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت‌الله سحابی]]<br /> # [[یدالله سحابی]]<br /> # [[محمدتقی شریعتی مزینانی]]<br /> # [[یحیی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ملکی]]<br /> # [[ابراهیم یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن بنی‌صدر]]<br /> # [[محمود افشارطوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا آقاخان کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاپور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ترور شاپور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دکتر حشمت طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تیمور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسن رشدیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی فروغی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهر احمدزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مظفر بقایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد قوام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید ضیاءالدین طباطبایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سردار اسعد بختیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمجید میرزا عین‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم سامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نورالدین کیانوری]]<br /> <br /> === مقام‌ها و مسئولان جمهوری اسلامی ===<br /> # [[روح‌الله خمینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صیاد شیرازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی رازینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجتبی خامنه‌ای]]<br /> # [[مرتضی مطهری]]<br /> # [[احمد خمینی]]<br /> # [[علی فلاحیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید علی خامنه ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم سلیمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی کروبی]]<br /> # [[ابوالحسن بنی‌صدر]]<br /> # [[میرحسین موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدتقی مصباح یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد خاتمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود احمدی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن روحانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسینعلی نیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم رئیسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین باقری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی اشراقی]]<br /> # [[مصطفی پورمحمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله لاجوردی]]<br /> # [[علی لاریجانی]]<br /> # [[صادق لاریجانی]]<br /> # [[محمود هاشمی شاهرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ری شهری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قربانعلی دری نجف‌آبادی]]<br /> # [[حسین اشتری]]<br /> # [[ابوالقاسم صلواتی]]<br /> # [[محمدباقر قالیباف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن شاهوارپور]]<br /> # [[علی باقری‌ کنی]]<br /> # [[صادق قطب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا پناهیان]]<br /> # [[عطاءالله اشرفی اصفهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین محسنی اژه‌ای]]<br /> # [[حمید نوری]]<br /> # [[داوود رحمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکبر هاشمی رفسنجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسینعلی منتظری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا رادان]]<br /> # [[حسین سلامی]]<br /> # [[سید رضی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایمان افشاری]]<br /> # [[محمدرضا زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی عموزاد]]<br /> # [[قاضی محمدرضا عموزاد خلیلی]]<br /> # [[محسن فخری‌زاده مهابادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بهشتی]]<br /> # [[قاضی محمدرضا توکلی]]<br /> # [[مهدی نصیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا عسگری]]<br /> # [[مصطفی تاجزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین امیرعبداللهیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی آل هاشم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مخبر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین احمدی شاهرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مالک رحمتی]]<br /> # [[حسین طائب]]<br /> # [[سعید جلیلی]]<br /> # [[مسعود پزشکیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اصغر حجازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامعلی حداد عادل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین قاضی‌زاده هاشمی]]<br /> # [[علیرضا زاکانی]]<br /> # [[محمد محمدی گلپایگانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا عارف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مقیسه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک زنجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید امامی]]<br /> # [[حسین همدانی]]<br /> # [[صادق خلخالی]]<br /> # [[حسین موسوی تبریزی]]<br /> # [[محمود هاشمی شاهرودی]]<br /> # [[امیرعلی حاجی‌زاده]]<br /> # [[روح‌الله حسینیان]]<br /> # [[علی قدوسی]]<br /> # [[تریتا پارسی]]<br /> # [[علی شمخانی]]<br /> # [[احمد علم‌الهدی]]<br /> # [[احمد خاتمی]]<br /> # [[کاظم صدیقی]]<br /> # [[احمد توکلی]]<br /> # [[سید محمد حسین‌زاده حجازی]]<br /> # [[محمدباقر ذوالقدر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسین مجید موسوی افتخاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن تهرانی مقدم]]<br /> # [[اسدالله اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر ولایتی]]<br /> # [[وحید حقانیان]]<br /> # [[غفور درجزی]]<br /> # [[احمد وحیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد پاکپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا اعرافی]]<br /> # [[امیر حاتمی]]<br /> # [[اسماعیل خطیب]]<br /> # [[علی‌رضا تنگسیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کمال خرازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین دهقان]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === آمران و عاملان سرکوب و کشتار ===<br /> # [[امجد یوسف]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === شخصیت‌های تاریخی ایران ===<br /> # [[کوروش بزرگ]]<br /> # [[یپرم خان]]<br /> # [[یعقوب لیث]]<br /> # [[کیخسرو]]<br /> # [[محمدتقی‌ پسیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرکبیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رئیس‌علی دلواری]]<br /> # [[شاه نعمت‌ الله ولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروغ‌السلطنه آذرخشی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی محمد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوارد باسکرویل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آستفیک داویدیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابومسلم خراسانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزارضا کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ملک‌المتکلمین]]<br /> # [[جهانگیرخان صوراسرافیل]]<br /> # [[محمود محمود]]<br /> # [[میرزا ملکم‌خان]]<br /> # [[صادق رضازاده شفق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهره قره‌العین]]<br /> # [[ناظم‌الاسلام کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد اسماعیل امیرخیزی]]<br /> # [[میرزا محمدصادق آقا مجتهد تبریزی]]<br /> # [[کریم طاهرزاده بهزاد]]<br /> # [[میرزا جواد سعدالدوله]]<br /> # [[سید محمد طباطبایی]]<br /> # [[سید عبدالله بهبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آخوند ملا محمدکاظم خراسانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم صفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ملک‌زاده]]<br /> # [[سید جمال‌الدین اسدآبادی]]<br /> # [[ستارخان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسن‌خان مشیرالدوله]]<br /> # [[نجفقلی خان صمصام‌السلطنه بختیاری]]<br /> # [[میرزا محمدعلی خان تربیت]]<br /> # [[میرزا علی‌اصغر خان اتابک اعظم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزاحسن خان وثوق‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حیدرخان عمواوغلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا محمدحسین نائینی]]<br /> # [[شیخ احمد تربتی]]<br /> # [[سید جمال‌الدین واعظ اصفهانی]]<br /> # [[مهدی قلی‌خان هدایت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی ارداقی]]<br /> # [[عبدالرحیم طالبوف تبریزی]]<br /> # [[یحیی دولت‌آبادی]]<br /> # [[سید محمدرضا مساوات]]<br /> # [[سلیمان خان میکده]]<br /> # [[میرزا حسین خلیلی تهرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدیقه دولت‌آبادی]]<br /> # [[عبدالمجید میرزا عین‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسین خان سپهسالار]]<br /> # [[میرزای شیرازی]]<br /> # [[مریم عمید سمنانی]]<br /> # [[زین‌العابدین مراغه‌ای]]<br /> # [[محمدولی خان تنکابنی]]<br /> # [[میرزا حسن مستوفی‌الممالک آشتیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران میرزا]]<br /> # [[عباسقلی آدمیت]]<br /> # [[الله‌یار خان آصف‌الدوله]]<br /> # [[حسین پاشا خان]]<br /> # [[علی موسیو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک خرمدین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === رهبران و سیاست‌مداران جهان ===<br /> # [[امه سه‌زر]]<br /> # [[الی ویزل]]<br /> # [[لرد راسل جانسون]]<br /> # [[مولود آئونیت]]<br /> # [[محمود شریف بسیونی]]<br /> # [[آلبرتو نیسمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لرد رابین کوربت]]<br /> # [[لرد اسلین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد سوکارنو]]<br /> # [[محمد سوهارتو]]<br /> # [[ایندیرا گاندی]]<br /> # [[احمد بن بلا]]<br /> # [[ژاندارک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهاتما گاندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نلسون ماندلا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آبراهام لینکلن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جو لیبرمن]]<br /> # [[جورج واشنگتن]]<br /> # [[وینستون چرچیل]]<br /> # [[ژوزف استالین]]<br /> # [[پینوشه]]<br /> # [[جمال عبدالناصر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد انور السادات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدولف هیتلر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولیویه ونده کاستیل]]<br /> # [[اریک داوید]]<br /> # [[آلخو ویدال کوادراس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آبه پیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بنیتو موسولینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرانسیسکو فرانکو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اورسولا گرترود فون در لاین]]<br /> # [[اسماعیل هنیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هانری لکلرک]]<br /> # [[ناپلئون بناپارت]]<br /> # [[نیکلای چائوشسکو]]<br /> # [[سون یات سن]]<br /> # [[سید احمد غزالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جاوید رحمان]]<br /> # [[مارتین لوتر کینگ جونیور]]<br /> # [[ژان زیگلر]]<br /> # [[لخ والسا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژرژ-هنری بوته‌یه]]<br /> # [[رینالدو گالیندو پل]]<br /> # [[موریس دنبی کاپیتورن]]<br /> # [[احمد شهید]]<br /> # [[عاصمه جهانگیر]]<br /> # [[مای ساتو]]<br /> # [[بشار اسد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسن نصرالله]]<br /> # [[احمد چلبی]]<br /> <br /> === انقلابیون و کنشگران بین‌المللی ===<br /> # [[رزا لوگزامبورگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[چه گوارا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نلسون ماندلا]]<br /> # [[سیمون بولیوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولادیمیر لنین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشی‌مین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آنی ازبرت]]<br /> # [[سوفان چان]]<br /> # [[هارون هاشمی]]<br /> # [[سمینا اقبال]]<br /> # [[یاسر عرفات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوجهاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سالوادور آلنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پاتریس لومومبا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویکتور خارا]]<br /> # [[وو نگوین جیاپ]]<br /> # [[بابی ساندز]]<br /> <br /> === روحانیون ===<br /> # [[سید محمود طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی گلزاده غفوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد امامی کاشانی]]<br /> # [[حبیب‌الله آشوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلال گنجه‌ای]]<br /> # [[حسینعلی منتظری]]<br /> # [[عبدالغفار نقشبندی]]<br /> # [[حسن لاهوتی اشکوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید ابوالقاسم کاشانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیخ عبدالله مازندرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسین خلیلی تهرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسن مدرس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیخ محمد خیابانی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تاریخ‌نگاران ===<br /> # [[یرواند آبراهامیان]]<br /> # [[فریدون آدمیت]]<br /> # [[حسین مکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژانت آفاری]]<br /> # [[عبدالهادی حائری]]<br /> <br /> === دانشمندان و استادان دانشگاه ===<br /> # [[زرتشت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم میرزاخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد تفضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابیندرانات تاگور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد اشرف]]<br /> # [[محمدعلی شیخی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین صدیقی]]<br /> # [[ابوعلی سینا]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === برندگان جایزهٔ نوبل و حامیان مقاومت ایران ===<br /> # [[مِیرید کوریگان مگوایر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدولفو پرز اسکیول]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسکار آریاس سانچز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژوزه مانوئل راموس-هورتا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کارلوس فیلیپه شیمنش بلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جودی ویلیامز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توکل کرمان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لیما گبوئی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کایلاش ساتیارتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خوان مانوئل سانتوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیمیتری موراتوف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولکساندرا ماتویچوک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وُله سوینکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جی.ام. کوتسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الفریده یلینک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اورهان پاموک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هرتا مولر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماریو بارگاس یوسا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پاتریک مودیانو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سوتلانا الکسیویچ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کازوئو ایشی‌گورو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولگا توکارچوک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پتر هانتکه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[برایان جوزفسون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابرت ویلسون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوهان گئورگ بدنورتس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کلاوس فون کلیتزینگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جروم آیزاک فریدمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جوزف هوتون تیلور جونیور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویلیام دنیل فیلیپس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولفگانگ کترله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خراردوس تهوفت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آنتونی جیمز لگت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان لوئیس هال]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان کرامول ماتر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیوید جاناتان گراس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کنستانتین سرگیویچ نووسلوف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدام گای ریس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرژ اروش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرانسوا انگلر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیوید جفری واینلند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تاکاآکی کاجیتا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرتور بروس مک‌دونالد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیپ استفن تورن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دونا تِئو استریکلند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بری کلارک بریش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فیلیپ جیمز ادوین پیبلز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[راینهارد گنتسل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میشل گوستاو ادوار مایور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیر آگوستینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آلن اسپه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آن لویلیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جفری اورت هینتون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روآلد هافمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان جوزف هاپفیلد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرنتس کراوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان چارلز پولانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوان تسه لی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دادلی رابرت هرشباخ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روبرت هوبر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوهان دایزنهوفر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژان-ماری لن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توماس رابرت چک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آلن جی. هیگر]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> # [[سر جان ارنست واکر]]<br /> # [[الیاس جیمز کوری]]<br /> # [[رودلف آرتور مارکوس]]<br /> <br /> === دیگر چهره‌های شناخته‌شده ===<br /> # [[فاطمه سلطانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دلارا دارابی]]<br /> # [[حمیدالله اربابی]]<br /> # [[رومینا اشرفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر خدایاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عاطفه رجبی]]<br /> # [[سید محمد حسینی]]<br /> # [[مسیح علی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روح‌الله زم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمالک ریگی]]<br /> # [[دادشاه]]<br /> # [[سکینه سلیمان‌زاده]]<br /> # [[مهسا امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسر شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدجواد وفایی ثانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بلال نصرویی]]<br /> # [[سارا دلدار]]<br /> # [[ریحانه جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیر محمد خالقی]]<br /> # [[اصغر نحوی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ریحانه جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد بالدی]]<br /> # [[سارو قهرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هاله سحابی]]<br /> # [[ابوالحسن خانعلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نهال آهوقلندری]]<br /> # [[امیرحسین و احمدرضا فیضی]]<br /> # [[غزال مولان]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == تاریخ معاصر ایران ==<br /> <br /> === انقلاب مشروطه؛ رخدادها و نهادها ===<br /> # [[واقعۀ پارک اتابک]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انقلاب مشروطه؛ مفاهیم، مطبوعات و نمادها ===<br /> # [[منوّرالفکر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شب‌نامه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بست‌نشینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فراموشخانه]]<br /> # [[عدالت‌خانه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی‌خواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مشروطه و مشروعه]]<br /> # [[قانون اساسی مشروطیت]]<br /> # [[عدالت]]<br /> # [[مشروطه‌خواه]]<br /> # [[انجمن]]<br /> # [[قانون]]<br /> # [[ملت]]<br /> # [[تکفیر]]<br /> # [[آزادیستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فداییان (در انقلاب مشروطه)]]<br /> # [[جراید حُرّه (مطبوعات آزاد)]]<br /> # [[مستبدین]]<br /> # [[استبداد]]<br /> # [[آزادی]]<br /> # [[استبداد صغیر]]<br /> # [[مرکز غیبی تبریز]]<br /> # [[انجمن ایالتی تبریز]]<br /> # [[امیرخیز]]<br /> # [[روزنامه قانون]]<br /> # [[روزنامه حبل‌المتین]]<br /> <br /> === اواخر قاجار و دورهٔ پهلوی ===<br /> # [[انقلاب ضد سلطنتی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دارالفنون]]<br /> # [[اشغال ایران در جنگ جهانی اول]]<br /> # [[قرارداد ۱۹۱۹]]<br /> # [[کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹]]<br /> # [[نهضت جنگل]]<br /> # [[جمهوری گیلان]]<br /> # [[تظاهرات ۱۷ شهریور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشف حجاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بلوای نان]]<br /> # [[اشغال ایران در جنگ جهانی دوم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خودمختاری آذربایجان]]<br /> # [[قرارداد گس گلشائیان]]<br /> # [[قرارداد دارسی]]<br /> # [[کمیته زرگنده]]<br /> # [[نهضت ملی‌شدن نفت]]<br /> # [[قیام ۳۰ تیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قیام ۱۵ خرداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کودتای ۲۸ مرداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فدائیان اسلام]]<br /> # [[قرارداد نفتی کنسرسیوم]]<br /> # [[پیمان سنتو]]<br /> # [[ساواک]]<br /> # [[اصلاحات ارضی]]<br /> # [[قائم‌مقام فراهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مظفرالدین شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصرالدین شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد علی شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قیام سیاهکل]]<br /> # [[زلزله بوئین زهرا]]<br /> # [[جشن‌های ۲۵۰۰ ساله]]<br /> # [[جنگ ظفار]]<br /> # [[حزب رستاخیز]]<br /> # [[گاهشماری شاهنشاهی]]<br /> # [[گارد جاویدان شاهنشاهی]]<br /> # [[آتش‌سوزی سینما رکس آبادان]]<br /> # [[کنفرانس گوادلوپ]]<br /> # [[سیاست حقوق‌‌ بشر کارتر]]<br /> # [[آزادی آخرین دسته از زندانیان سیاسی زمان شاه در ۳۰ دی ۱۳۵۷]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نهضت تنباکو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قرارداد کنسرسیوم]]<br /> # [[عهدنامه گلستان]]<br /> # [[عهدنامه ترکمانچای]]<br /> # [[انقلاب سفید]]<br /> # [[پرویز ثابتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین فردوست]]<br /> # [[اردشیر زاهدی]]<br /> # [[پرویز نیکخواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فضل‌الله زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نعمت‌الله نصیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله علم]]<br /> # [[حزب زحمتکشان ملت ایران]]<br /> # [[شعبان جعفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرار شاه از ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرکوب عشایر در دوره رضاشاه]]<br /> <br /> === جمهوری اسلامی؛ رویدادها و تحولات تاریخی ===<br /> # [[درگیری درترکمن صحرا ۱۳۵۸]]<br /> # [[ماجرای نوار آیت]]<br /> # [[ایران گیت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب فرهنگی]]<br /> # [[هک مجلس جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سقوط هواپیمای اوکراینی]]<br /> # [[انفجارها و آتش‌سوزی‌های زنجیره‌ای در ایران]]<br /> # [[انفجار حرم امام رضا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله سایبری علیه جمهوری اسلامی]]<br /> # [[هک نهاد ریاست جمهوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاست النصر بالرعب]]<br /> # [[هک وزارت علوم، تحقیقات و فناوری]]<br /> # [[شوراهای مردمی]]<br /> # [[طرح نور و حجاب اجباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سقوط بالگرد ابراهیم رئیسی]]<br /> # [[متروپل آبادان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار مهیب بندرعباس]]<br /> <br /> === جنگ ایران و عراق و رویدادهای نظامی ===<br /> # [[جنگ ایران و عراق]]<br /> # [[عملیات کربلای ۴]]<br /> # [[کودتای نوژه]]<br /> <br /> == حکومت، سیاست و روابط بین‌الملل ایران ==<br /> <br /> === ساختار حکومت و نهادهای جمهوری اسلامی ===<br /> # [[رژیم ولایت فقیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انتخابات مجلس شورای اسلامی (۱۳۹۹–۱۳۹۸)]]<br /> # [[انحلال سپاه پاسداران]]<br /> # [[انتخابات ریاست جمهوری ۱۴۰۳]]<br /> # [[بیت خامنه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجلس خبرگان]]<br /> # [[گشت ارشاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بحران مشروعیت جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[ارتش سایبری جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمعیت مؤتلفه اسلامی]]<br /> # [[حزب جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[بسیج]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصلاح‌طلبی در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[تفکیک جنسیتی]]<br /> # [[نوشیدن جام زهر]]<br /> # [[لیست تروریستی وزارت خارجه آمریکا(FTO)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دارایی‌های خامنه‌ای]]<br /> # [[تروریسم جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا]]<br /> # [[بنیادهای تعاونی نیروهای مسلح]]<br /> # [[ستاد اجرایی فرمان امام]]<br /> # [[بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل کشیش‌های مسیحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۱۴کشور غربی علیه رژیم ایران]]<br /> # [[قرارگاه رمضان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توقیف ۴ سایت وزارت اطلاعات رژیم ایران]]<br /> # [[استفاده از کودکان ۱۲ساله در گشت و ایست بازرسی]]<br /> # [[انتقال کودکان در جنگ‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مدرسه حقانی]]<br /> <br /> === سپاه پاسداران، نیروهای نظامی و امنیتی ===<br /> # [[لباس شخصی]]<br /> # [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> # [[نیروی قدس سپاه پاسداران]]<br /> # [[سازمان اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> # [[نیروی انتظامی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[قرارگاه ثارالله]]<br /> # [[نیروی هوا فضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیروی هوایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> <br /> === سیاست خارجی، تحریم‌ها و روابط بین‌الملل ایران ===<br /> # [[گروگان گیری در سفارت آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرکز اسلامی هامبورگ]]<br /> # [[قرارداد ۲۵ ساله ایران و چین]]<br /> # [[نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله رژیم ایران به اسرائیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لایحه صلح از طریق قدرت در قرن بیست و یکم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبکه لابی نفوذ جمهوری اسلامی]]<br /> # [[لیست‌گذاری سپاه توسط دولت کانادا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله ۱۳ژوئن اسرائیل به ایران]]<br /> # [[حمله مشترک اسرائیل و ایالات متحده به ایران - ۹اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[فرماندهان و مقامات کشته‌ شده رژیم ایران در جنگ ۴۰روزه]]<br /> # [[محاصره دریایی آمریکا علیه ایران]]<br /> # [[بحران‌های بین‌المللی جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[سیاست گروگانگیری رژیم ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گروه ویژه اقدام مالی FATF]]<br /> # [[کنفرانس لهستان]]<br /> # [[تحریم صنایع پتروشیمی ایران]]<br /> # [[معافیت تحریم‌های نفتی ایران]]<br /> # [[تحریم علی خامنه‌ای]]<br /> # [[ائتلاف بین‌المللی برای آزادی دریانوردی در خلیج فارس]]<br /> # [[تحریم‌های اقتصادی وزارت خزانه‌داری آمریکا علیه رژیم ایران]]<br /> <br /> === برنامهٔ هسته‌ای و موشکی جمهوری اسلامی ===<br /> # [[حمله‌ آمریکا به سایت‌های هسته‌ای ایران]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای فردو]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای نطنز]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای اصفهان]]<br /> # [[نیروگاه اتمی بوشهر]]<br /> # [[برنامه هسته‌ای ایران]]<br /> # [[برجام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مکانیزم ماشه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پهباد]]<br /> # [[برنامه هسته‌ای ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای]]<br /> # [[برنامه موشکی نظام ولایت فقیه]]<br /> # [[هزینه‌های برنامه موشکی و پهپادی نظام ولایت‌ فقیه]]<br /> <br /> === مفاهیم سیاسی، انقلاب و دموکراسی ===<br /> # [[فدرالیسم]]<br /> # [[موقعیت انقلابی]]<br /> # [[جمهوری دموکراتیک]]<br /> # [[فدرالیسم]]<br /> # [[انقلاب]]<br /> # [[مبارزه مدنی]]<br /> # [[استراتژی قیام و سرنگونی]]<br /> # [[سیاست موازنه منفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فراماسونری در ایران]]<br /> # [[موقعیت انقلابی|شرایط عینی و ذهنی]]<br /> # [[قیام]]<br /> # [[توازن قوا]]<br /> # [[انقلاب]]<br /> # [[شعار]]<br /> # [[مبارزه مسلحانه]]<br /> # [[مبارزه]]<br /> # [[نیروی پیشتاز]]<br /> # [[عمق استراتژیک]]<br /> # [[دموکراسی]]<br /> <br /> == جامعه و اقتصاد ایران ==<br /> <br /> === اقتصاد، فساد و نابرابری ===<br /> # [[پول‌شویی]]<br /> # [[اختلاس در ایران]]<br /> # [[حذف چهار صفر از پول ایران]]<br /> # [[مالباختگان]]<br /> # [[خصوصی سازی]]<br /> # [[بازار بورس ایران]]<br /> # [[آقازاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آستان قدس رضوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاچاق کالا در ایران]]<br /> # [[بیت کوین]]<br /> # [[چاپ اسکناس]]<br /> # [[چای دبش]]<br /> # [[اختلاف طبقاتی در ایران]]<br /> # [[فساد سیستماتیک در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[فساد مالی در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[بحران اقتصاد در ایران]]<br /> # [[رانت‌خواری در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[سامانه تخصیص سهمیه سوخت پیمایشی]]<br /> <br /> === زنان، آموزش و مسائل فرهنگی‌ـ‌اجتماعی ===<br /> # [[زنان پیشگام در قیام‌های ایران]]<br /> # [[زنان در نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران]]<br /> # [[دانشگاه آزاد - واحد علوم و تحقیقات]]<br /> # [[خالص‌سازی دانشگاه‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روز جهانی زن]]<br /> # [[روز دانشجو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روز جهانی معلم]]<br /> # [[روز جهانی منع خشونت علیه زنان]]<br /> # [[دستگیری دانشجویان نخبه ایرانی]]<br /> # [[بهائیان ایران]]<br /> # [[مسمومیت سریالی دانش‌آموزان مدارس دخترانه در ایران]]<br /> # [[سرکوب زنان در ایران]]<br /> # [[بحران آموزش در ایران]]<br /> <br /> === کار، بیکاری، فقر و آسیب‌های اجتماعی ===<br /> # [[کارگران کشت و صنعت نیشکر هفت‌تپه]]<br /> # [[کارتن خوابی]]<br /> # [[گورخوابی]]<br /> # [[کودکان کار در ایران]]<br /> # [[فروش اعضای بدن]]<br /> # [[اعتیاد در ایران]]<br /> # [[فقر در ایران]]<br /> # [[بحران بیکاری در ایران]]<br /> # [[خودکشی]]<br /> # [[کارخانه ماشین سازی تبریز]]<br /> # [[گروه ملی صنعتی فولاد اهواز]]<br /> # [[کولبر]]<br /> # [[سوخت‌بری]]<br /> # [[بحران مسکن در ایران]]<br /> # [[بحران سلامت و روان در ایران]]<br /> # [[سندیکا در ایران]]<br /> <br /> === مهاجرت، جمعیت و فرار مغزها ===<br /> # [[مهاجرت در ایران]]<br /> # [[فرار مغزها]]<br /> # [[فرار مغزها|فرار مغزها از ایران]]<br /> <br /> === رسانه، فناوری و مسائل روز جامعه ===<br /> # [[سامانه مدیریت هوشمند نان (نانینو)]]<br /> # [[تلویزیون من و تو]]<br /> # [[سانسور اینترنت در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سانسور در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اول مهر]]<br /> # [[معدوم سازی جوجه یک روزه]]<br /> <br /> == جغرافیا، محیط زیست و منابع ایران ==<br /> <br /> === ایران، استان‌ها و شهرها ===<br /> # [[ایران]]<br /> # [[تهران]]<br /> # [[استان البرز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان فارس]]<br /> # [[استان آذربایجان شرقی]]<br /> # [[استان خراسان رضوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان خوزستان]]<br /> # [[استان گیلان]]<br /> # [[استان آذربایجان غربی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان مازندران]]<br /> # [[استان سیستان و بلوچستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان کرمانشاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان هرمزگان]]<br /> # [[استان لرستان]]<br /> # [[استان همدان]]<br /> # [[استان کرمان]]<br /> # [[استان قزوین]]<br /> # [[استان یزد]]<br /> # [[استان زنجان]]<br /> <br /> === محیط زیست و بحران‌های زیست‌محیطی ===<br /> # [[آلودگی هوا در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنگل‌های ایران]]<br /> # [[انرژی در ایران]]<br /> # [[محیط زیست ایران]]<br /> # [[تالاب‌های ایران]]<br /> # [[آبشارهای ایران]]<br /> # [[سیل در ایران]]<br /> # [[سیل هرمزگان]]<br /> # [[جنگل‌های هیرکانی]]<br /> # [[بحران آب در ایران]]<br /> # [[ابرچالش آب]]<br /> # [[سیل هرمزگان]]<br /> # [[بحران آب در ایران]]<br /> # [[بحران محیط زیست در ایران]]<br /> <br /> === دریاها، دریاچه‌ها، رودها و تالاب‌ها ===<br /> # [[قنات]]<br /> # [[دریای خزر]]<br /> # [[خلیج فارس]]<br /> # [[دریای عمان]]<br /> # [[دریاچه هامون]]<br /> # [[رود کارون]]<br /> # [[رود کرخه]]<br /> # [[رود دز]]<br /> # [[رود ارس]]<br /> # [[هور العظیم]]<br /> # [[هور شادگان]]<br /> # [[زاینده‌رود]]<br /> # [[دریاچه ارومیه]]<br /> # [[تالاب انزلی]]<br /> # [[تالاب گاوخونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تالاب پریشان]]<br /> # [[هیرمند]]<br /> <br /> === سدها و منابع آب ===<br /> # [[سد دز]]<br /> # [[سد کارون]]<br /> # [[سد امیرکبیر]]<br /> # [[سد ارس]]<br /> <br /> === کوه‌ها، دره‌ها، غارها و بیابان‌ها ===<br /> # [[کویر لوت]]<br /> # [[غار علی صدر]]<br /> # [[بیستون]]<br /> # [[دماوند]]<br /> # [[سبلان]]<br /> # [[زاگرس]]<br /> # [[الوند]]<br /> # [[کرکس]]<br /> # [[تفتان]]<br /> <br /> === جزیره‌ها و تنگه‌ها ===<br /> # [[تنگه هرمز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جزیره خارگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جزیره کیش]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انرژی، نفت و گاز ===<br /> # [[نیروی برق در ایران]]<br /> # [[نیروگاه‌های ایران]]<br /> # [[انرژی بادی در ایران]]<br /> # [[میدان‌های نفتی ایران]]<br /> # [[میدان‌های گازی ایران]]<br /> # [[سوخت‌های فسیلی در ایران]]<br /> # [[بحران انرژی در ایران]]<br /> # [[بحران برق در ایران]]<br /> <br /> === زمین‌شناسی، گسل‌ها، معادن و زمین‌لرزه‌ها ===<br /> # [[زلزله خوی]]<br /> # [[زمین‌شناسی ایران]]<br /> # [[گسل‌های ایران]]<br /> # [[معادن ایران]]<br /> # [[زلزله بم]]<br /> # [[زلزله ۱۳۹۶ ازگله]]<br /> # [[زلزله خوی]]<br /> # [[حادثه معدن طبس]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == فرهنگ، هنر، ادبیات و میراث ایران ==<br /> <br /> === فرهنگ، آیین‌ها و هنرهای ایرانی ===<br /> # [[فرهنگ ایران]]<br /> # [[گاه‌شماری ایرانی]]<br /> # [[جشن‌های ایرانی]]<br /> # [[سفره هفت‌سین]]<br /> # [[نوروز]]<br /> # [[حاجی فیروز]]<br /> # [[مهرگان]]<br /> # [[چهارشنبه‌سوری]]<br /> # [[شب یلدا]]<br /> # [[جشن سده]]<br /> # [[سیزده‌به‌در]]<br /> # [[خوشنویسی ایرانی]]<br /> # [[سینمای ایران]]<br /> # [[موسیقی ایران]]<br /> # [[غذاهای ایران]]<br /> # [[مجسمه‌سازی در ایران]]<br /> # [[قلم‌زنی در ایران]]<br /> # [[میناکاری در ایران]]<br /> # [[مینیاتور در ایران]]<br /> # [[آموزش و پرورش در ایران]]<br /> # [[شیر و خورشید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرود ملی ایران]]<br /> # [[کریسمس]]<br /> <br /> === هنرمندان ایرانی و غیرایرانی ===<br /> # [[مرضیه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی حنانه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[حبیب‌الله بدیعی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شجریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آندرانیک آساطوریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا اولیا]]<br /> # [[حمیدرضا طاهرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منوچهر سخایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عماد رام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور قدرخواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرویز یاحقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام عالیوندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناهید همت‌آبادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیر آرام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون ژورک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرجان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گیسو شاکری]]<br /> # [[روزبه عمادزاده]]<br /> # [[منوچهر طاهرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا شوریده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سهراب شهیدثالث]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد مهراد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[واروژان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ام کلثوم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون فروغی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن کسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهیار قنبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویگن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید خلیل عالی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن محمدباقر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت‌الله مقبلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله ملک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین گل‌گلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن صبا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین بنان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توماج صالحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد شمس]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[دلکش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی تجویدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نصرالله زرین‌پنجه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن مفید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام بیضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تورج نگهبان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اردلان سرفراز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهمن رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصر تقوایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن ترقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرجان ساتراپی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا اولیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یهودی منوهین]]<br /> # [[رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === ادبیات و گونه‌های ادبی ===<br /> # [[زبان فارسی]]<br /> # [[تاریخ ادبیات فارسی]]<br /> # [[مقاله]]<br /> # [[رمان]]<br /> # [[قصه]]<br /> # [[داستان کوتاه]]<br /> # [[روزنامه‌نگاری در ایران]]<br /> # [[شعر]]<br /> <br /> === نویسندگان و شاعران ایرانی ===<br /> # [[منوچهر هزارخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیمین بهبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد فرخی یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزاده عشقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی شایگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالعلی معصومی]]<br /> # [[غزاله علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحمان کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمشید پیمان]]<br /> # [[فروغ فرخزاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایرج جنتی عطایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون مشیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما یوشیج]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منوچهر آتشی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرخی یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد معین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق چوبک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق هدایت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حافظ]]<br /> # [[رهی معیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مولوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن صباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عطار نیشابوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرکو بیکس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلال آل احمد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین منزوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد کسروی]]<br /> # [[حمید مصدق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سهراب سپهری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شفیعی کدکنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بزرگ علوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش کسرایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیمین دانشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل خویی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید پورحاجی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید اسدیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناظم حکمت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بکتاش آبتین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحیم معینی کرمانشاهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نادر نادرپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا براهنی]]<br /> # [[ادیب‌الممالک فراهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پروین اعتصامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فردوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوذر ورداسبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عارف قزوینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماشاءالله آجودانی]]<br /> # [[رومن رولان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زری اصفهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مختاری، شاعر و نویسنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اشرف درویشیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد جعفر پوینده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید نفیسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یدالله رؤیایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید سلطان‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالحسین ناهیدی آذر]]<br /> # [[امین (پیمان) فرح‌آور]]<br /> # [[مرتضی کیوان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالقاسم لاهوتی کرمانشاهی]]<br /> # [[جبار باغچه‌بان]]<br /> # [[حسین پژمان بختیاری]]<br /> # [[شهرنوش پارسی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ گلشیری]]<br /> # [[بیژن نجدی]]<br /> # [[شاهرخ مسکوب]]<br /> # [[عباس میلانی]]<br /> # [[ابراهیم یونسی]]<br /> # [[محمود اعتمادزاده (م.ا.به آذین)]]<br /> # [[عاطفه گرگین]]<br /> # [[محمدعلی سپانلو]]<br /> # [[عباس یمینی شریف]]<br /> # [[محمود کیانوش]]<br /> # [[پروین دولت‌آبادی]]<br /> # [[هوشنگ ایرانی]]<br /> <br /> === نویسندگان و شاعران جهان ===<br /> # [[برتولت برشت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پابلو نرودا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فدریکو گارسیا لورکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابیندرانات تاگور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جرجی زیدان]]<br /> # [[دیل کارنگی]]<br /> # [[جک لندن]]<br /> # [[آندره مالرو]]<br /> # [[ژان پل سارتر]]<br /> # [[هانس کریستیان آندرسن]]<br /> <br /> === آثار ادبی فارسی ===<br /> # [[شاهنامه]]<br /> # [[دیوان حافظ]]<br /> # [[مثنوی معنوی]]<br /> # [[گلستان سعدی]]<br /> # [[بوستان سعدی]]<br /> # [[رباعیات خیام]]<br /> # [[ساقی‌نامه]]<br /> # [[گنج‌نامه]]<br /> # [[کلیله و دمنه]]<br /> # [[سمک عیار]]<br /> <br /> === اساطیر و حماسه‌های ایرانی ===<br /> # [[رستم]]<br /> # [[سهراب]]<br /> # [[سیاوش]]<br /> # [[گردآفرید]]<br /> # [[رودابه]]<br /> # [[آرش کمانگیر]]<br /> # [[پهلوانان شاهنامه]]<br /> <br /> === ورزش، ورزشکاران و سرگرمی ===<br /> # [[پوریای ولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا تختی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حبیب خبیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ منتظرالظهور]]<br /> # [[محمدقربانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسلم اسکندر فیلابی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن نایب‌آقا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروزان عبدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد خادم حقیقت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصر حجازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صمد منتظری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهلا فردوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهشید رزاقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علاءالدین عترتی کوشالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالله موحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرویز قلیچ‌خانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ورزش در ایران]]<br /> # [[فوتبال در ایران]]<br /> <br /> == فلسفه، اندیشه و علوم انسانی ==<br /> <br /> === فیلسوفان و نظریه‌پردازان ===<br /> # [[فریدریش انگلس]]<br /> # [[سیمون دو بووار]]<br /> # [[فرانتس فانون]]<br /> # [[لئون تروتسکی]]<br /> # [[دکتر علی شریعتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کارل مارکس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هانا آرنت]]<br /> # [[آنتونیو گرامشی]]<br /> # [[لویی آلتوسر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین آریان‌پور]]<br /> # [[باروخ اسپینوزا]]<br /> # [[ادموند گوستاو آلبرشت هوسرل]]<br /> # [[ایمانوئل کانت]]<br /> # [[راجنیش چاندرا موهان جین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === مکاتب و مفاهیم فلسفی ===<br /> # [[مارکسیسم]]<br /> # [[آتئیسم]]<br /> # [[پراگماتیسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لیبرالیسم]]<br /> # [[پدیدارشناسی]]<br /> # [[مدرنیسم]]<br /> # [[پست‌مدرنیسم]]<br /> # [[پراگماتیسم]]<br /> # [[اگزیستانسیالیسم]]<br /> <br /> === جامعه‌شناسی، ایدئولوژی و اندیشهٔ سیاسی ===<br /> # [[استثمار]]<br /> # [[لائیسیته]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اپورتونیسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توتالیتاریسم]]<br /> # [[توتالیتاریسم دینی]]<br /> # [[سکولاریسم]]<br /> # [[سکولاریزاسیون]]<br /> # [[خودمختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرمایه‌داری ملی]]<br /> # [[بنیادگرایی اسلامی]]<br /> # [[سانترالیزم دموکراتیک]]<br /> # [[دو اسلام سراپا متضاد]]<br /> # [[تکامل اجتماعی]]<br /> # [[تکامل]]<br /> # [[دینامیزم قرآن]]<br /> # [[طلسم اختناق]]<br /> # [[تبیین جهان]]<br /> # [[دیالکتیک]]<br /> # [[عصر روشنگری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمهوری‌خواهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رنسانس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تفکیک قوا]]<br /> <br /> == جهان؛ تاریخ، جنگ‌ها و سیاست بین‌الملل ==<br /> <br /> === انقلاب‌ها و جنبش‌های جهان ===<br /> # [[انقلاب ویتنام]]<br /> # [[انقلاب چین]]<br /> # [[انقلاب کوبا]]<br /> # [[انقلاب شوروی]]<br /> # [[انقلاب الجزایر]]<br /> # [[انقلاب مصر ۲۰۱۱]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب لیبی]]<br /> # [[انقلاب تونس]]<br /> # [[انقلاب سوریه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیروزی انقلاب سوریه]]<br /> # [[انقلاب کبیر فرانسه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهار عربی]]<br /> <br /> === جنگ‌های جهانی و منطقه‌ای ===<br /> # [[جنگ جهانی اول]]<br /> # [[جنگ جهانی دوم]]<br /> # [[هولوکاست]]<br /> # [[حمله شیمیایی به حلبچه]]<br /> <br /> === خاورمیانه، فلسطین و تحولات منطقه ===<br /> # [[دولت فلسطین]]<br /> # [[انفجار بیروت ۲۰۲۰]]<br /> # [[جنگ اسرائیل و حماس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان اسلو]]<br /> # [[غزه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبه نظامیان حوثی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار حرم سامرا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الحشد الشعبی]]<br /> # [[حزب‌الله لبنان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لشکر فاطمیون]]<br /> # [[لشکر زینبیون]]<br /> # [[سازمان آزادی‌بخش فلسطین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنبش فتح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنبش حماس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ارتش آزاد سوریه]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تروریسم و پرونده‌های بین‌المللی ===<br /> # [[ترور رفیق حریری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار آمیا]]<br /> # [[کشتی ربایی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[تروریسم جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[ترور میکونوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله به تأسیسات نفتی آرامکو ۲۰۱۹]]<br /> # [[کشتار مسلمانان]]<br /> <br /> === سازمان‌ها و حقوق بین‌الملل ===<br /> # [[سازمان ملل متحد]]<br /> # [[نهضت بین‌المللی صلیب سرخ و هلال احمر]]<br /> # [[شورای امنیت سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجمع عمومی سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == کتاب‌شناسی و معرفی کتاب ==<br /> <br /> === کتاب‌های مقاومت ایران ===<br /> # [[بنیانگذاران]]<br /> # [[قهرمانان در زنجیر]]<br /> # [[استراتژی قیام و سرنگونی]]<br /> # [[پرواز همزنجیران]]<br /> # [[ایران، بازی اتمی رژیم]]<br /> # [[ایران: سپاه پاسداران، ماشین تروریسم]]<br /> # [[رمز ماندگاری نسل سرفراز در آزمایش قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[کاپوها و هاپوها درباره قارقارها و عربده‌های یک باند منحط وزارتی]]<br /> # [[ابراهیم رئیسی، عامل قتل‌عام، نسل‌کشی و جنایت علیه بشریت]]<br /> # [[مصدق و رضاخان: یک گواهی تاریخی]]<br /> # [[قتل‌عام و بازشناسی الیگارشی قدرت]]<br /> # [[سمفونی مقاومت، ترانه سرودهای مجاهدین]]<br /> # [[زنان،‌ پیشتازان آزادی]]<br /> # [[جنایات رضاشاه به روایت تاریخ]]<br /> # [[کتاب راه حسین]]<br /> # [[زنان در رهبری سیاسی]]<br /> # [[کودتای نافرجام؛ آزمایش بزرگ مجاهدین و مقاومت ایران]]<br /> # [[به‌سوی ایران آزاد]]<br /> # [[به‌سوی جمهوری دموکراتیک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایران در آستانه انقلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی، دمکراسی و برابری]]<br /> # [[تعهد ما]]<br /> # [[راهپیمایی بزرگ به‌سوی آزادی]]<br /> # [[ایران فردا؛ دیدگاه‌های مریم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی گوهر حقیقی اسلام]]<br /> # [[ایران بدون اعدام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رژیم آخوندها در ایران کانون بنیادگرایی و تروریسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[همه برای آزادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زنان نیروی تغییر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[به‌سوی آزادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسلام، زنان و برابری]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === کتاب‌های تاریخ و سیاست ===<br /> # [[مرگ کسب و کار من است]]<br /> # [[شمارش معکوس برای سقوط: رژیم ایران در آستانه سرنگونی]]<br /> # [[ایران در شرف دگرگونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تاریخ تمدن]]<br /> # [[تاریخ بیست ساله ایران]]<br /> # [[دو رساله درباره حکومت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهریار]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === کتاب‌های فلسفه و علوم اجتماعی ===<br /> # [[زمینه جامعه‌شناسی]]<br /> # [[جامعه‌شناسی هنر]]<br /> # [[چرا ملت‌ها شکست می‌خورند: خاستگاه‌های قدرت، کامیابی و ناکامی]]<br /> # [[ریشه‌های توتالیتاریسم]]<br /> # [[لویاتان]]<br /> # [[بی‌دولتی، دولت، آرمان‌شهر]]<br /> # [[قرارداد اجتماعی]]<br /> <br /> === رمان‌ها و آثار ادبی ===<br /> # [[بوف کور]]<br /> <br /> [[رده:مقاله‌های ایران‌پدیا]]</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86&diff=93086 2026-09-19T13:48:35Z

<p>Alireza k h: تغییرمسیر به جنبش مشروطه ایران</p> <hr /> <div>#تغییرمسیر [[جنبش مشروطه ایران]]</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%AA%D9%81%DA%A9%DB%8C%DA%A9_%D9%82%D9%88%D8%A7&diff=93085 2026-09-19T13:46:51Z

<p>Alireza k h: /* استقلال قوهٔ قضائیه در جمهوری اسلامی */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات مفهوم<br /> | نام = تفکیک قوا<br /> | نام اصلی = Separation of Powers<br /> | نام‌های دیگر = جدایی قوا، تفکیک قوای حکومتی<br /> | تصویر =<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =<br /> | حوزه = [[علوم سیاسی]]، [[حقوق اساسی]]، [[فلسفه سیاسی]]<br /> | دوره = ریشه‌های تاریخی در اندیشهٔ سیاسی باستان؛ صورت‌بندی جدید در سده‌های هفدهم و هجدهم میلادی<br /> | خاستگاه = اروپا<br /> | تاریخ شکل‌گیری = صورت‌بندی جدید در آثار [[جان لاک]] و به‌ویژه [[شارل دو مونتسکیو]] در سده‌های هفدهم و هجدهم<br /> | بنیان‌گذاران = فاقد بنیان‌گذار واحد؛ [[جان لاک]] و [[شارل دو مونتسکیو]] از مهم‌ترین نظریه‌پردازان جدید<br /> | چهره‌های شاخص = [[جان لاک]]، [[شارل دو مونتسکیو]]، [[جیمز مدیسون]]، [[الکساندر همیلتون]]<br /> | پیشگامان فکری = [[ارسطو]]، [[جان لاک]]<br /> | جریان‌های مرتبط = [[حاکمیت قانون]]، [[مشروطه‌خواهی]]، [[لیبرالیسم]]، [[دموکراسی]]، استقلال قضایی، نظارت و موازنه<br /> | در واکنش به = تمرکز قدرت سیاسی، حکومت مطلقه و امکان سوءاستفاده از قدرت<br /> | مفاهیم کلیدی = قوهٔ مقننه، قوهٔ مجریه، قوهٔ قضائیه، استقلال قوا، محدودیت قدرت، نظارت و موازنه، حاکمیت قانون، پاسخ‌گویی<br /> | دیدگاه معرفت‌شناختی = نظریه‌ای معرفت‌شناختی نیست؛ اصلی در سازمان‌دهی و محدودکردن قدرت سیاسی و حقوق اساسی است<br /> | دیدگاه اجتماعی = توزیع وظایف و اختیارات حکومت میان نهادهای مختلف برای جلوگیری از تمرکز قدرت و ایجاد سازوکارهای کنترل متقابل<br /> | تأثیرپذیرفته از = اندیشهٔ سیاسی یونان و روم، تجربهٔ مشروطه‌خواهی انگلستان، [[جان لاک]] و فلسفهٔ سیاسی [[عصر روشنگری]]<br /> | تأثیرگذار بر = قانون‌های اساسی مدرن، حکومت‌های مشروطه، نظام‌های ریاستی و پارلمانی، استقلال قضایی و نظریهٔ دولت محدود<br /> | منتقدان شاخص = منتقدان تفکیک سخت قوا و نظریه‌پردازان طرفدار همکاری و وابستگی متقابل نهادهای حکومتی<br /> | آثار شاخص = ''دو رساله دربارهٔ حکومت''؛ ''روح‌القوانین''؛ ''مقالات فدرالیست''<br /> }}<br /> <br /> '''تفکیک قوا''' یا '''جدایی قوا''' (به انگلیسی: ''Separation of Powers'') اصلی در [[حقوق اساسی]] و [[فلسفه سیاسی]] است که بر توزیع قدرت و وظایف حکومت میان نهادهای مختلف تأکید می‌کند. در صورت‌بندی شناخته‌شدهٔ این اصل، وظایف حکومت میان سه قوهٔ [[قوه مقننه|مقننه]]، [[قوه مجریه|مجریه]] و [[قوه قضائیه|قضائیه]] تقسیم می‌شود. هدف اصلی این تقسیم، جلوگیری از تمرکز قدرت در دست یک فرد یا نهاد و ایجاد شرایطی است که نهادهای حکومتی بتوانند یکدیگر را محدود، کنترل و متوازن کنند.&lt;ref&gt;M. J. C. Vile, ''Constitutionalism and the Separation of Powers'', 2nd ed. (Indianapolis: Liberty Fund, 1998), 1–18.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> تفکیک قوا از اصول مهم [[مشروطه‌خواهی]] و حکومت محدود به قانون به‌شمار می‌رود. این اصل بر این تصور استوار است که تمرکز قدرت قانون‌گذاری، اجرای قانون و داوری دربارهٔ قانون در یک مرکز می‌تواند زمینهٔ خودکامگی و سوءاستفاده از قدرت را افزایش دهد. [[شارل دو مونتسکیو]] در کتاب ''روح‌القوانین''، منتشرشده در سال ۱۷۴۸، یکی از تأثیرگذارترین صورت‌بندی‌های این نظریه را ارائه کرد. در اندیشهٔ او، آزادی سیاسی مستلزم آن بود که قدرت‌های تقنینی، اجرایی و قضایی به‌گونه‌ای سازمان یابند که یک قدرت نتواند بدون محدودیت بر دیگر بخش‌های حکومت مسلط شود.&lt;ref&gt;Charles de Secondat, Baron de Montesquieu, ''The Spirit of the Laws'', ed. and trans. Anne M. Cohler, Basia Carolyn Miller, and Harold Samuel Stone (Cambridge: Cambridge University Press, 1989), Book XI, chap. 6.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> تفکیک قوا در نظام‌های سیاسی مختلف به شیوه‌ای یکسان اجرا نمی‌شود. در برخی نظام‌ها، مانند نظام ریاستی ایالات متحده، استقلال سازمانی قوای سه‌گانه همراه با شبکه‌ای از «نظارت و موازنه» (''Checks and Balances'') دیده می‌شود. در نظام‌های پارلمانی، قوهٔ مجریه معمولاً از دل اکثریت پارلمانی تشکیل می‌شود و بنابراین جدایی سازمانی میان مقننه و مجریه کمتر است؛ با این حال، استقلال دستگاه قضایی، مسئولیت سیاسی دولت، نظارت پارلمانی و دیگر سازوکارهای قانونی می‌توانند نقش محدودکنندهٔ قدرت را ایفا کنند. از این رو در نظریهٔ معاصر، تفکیک قوا لزوماً به معنای جدایی مطلق نهادهای حکومتی نیست.&lt;ref&gt;Jeremy Waldron, “Separation of Powers in Thought and Practice?” ''Boston College Law Review'' 54, no. 2 (2013): 433–468.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == مفهوم تفکیک قوا ==<br /> <br /> مفهوم تفکیک قوا بر این اندیشه استوار است که وظایف اصلی حکومت را می‌توان به حوزه‌های متفاوت تقسیم کرد و اجرای همهٔ آنها نباید بدون محدودیت در اختیار یک شخص یا نهاد واحد قرار گیرد.<br /> <br /> در الگوی کلاسیک، سه کارکرد اصلی برای حکومت در نظر گرفته می‌شود: وضع قوانین عمومی، اجرای قوانین و ادارهٔ امور عمومی، و حل اختلافات و داوری حقوقی. این وظایف به‌ترتیب با قوای مقننه، مجریه و قضائیه ارتباط دارند.<br /> <br /> با این حال، تفکیک قوا در عمل بسیار پیچیده‌تر از تقسیم سادهٔ سه وظیفه میان سه سازمان است. دولت‌های مدرن دارای بانک مرکزی، دیوان محاسبات، نهادهای انتخاباتی، دادستانی، سازمان‌های تنظیم‌گر، شوراهای مستقل و نهادهای نظارتی دیگری هستند که همیشه به‌آسانی در یکی از سه شاخهٔ کلاسیک جای نمی‌گیرند.<br /> <br /> به همین دلیل، در حقوق اساسی معاصر، تفکیک قوا علاوه بر تقسیم وظایف، به مسئلهٔ توزیع، کنترل و محدودسازی قدرت نیز مربوط می‌شود.<br /> <br /> == هدف تفکیک قوا ==<br /> <br /> هدف بنیادی تفکیک قوا جلوگیری از تمرکز قدرت است.<br /> <br /> تجربهٔ تاریخی حکومت‌های مطلقه نشان داده بود که هنگامی که قدرت قانون‌گذاری، اجرای قانون و داوری دربارهٔ تخلفات همگی در اختیار یک حاکم یا نهاد قرار گیرند، امکانات نهادی برای مقابله با تصمیم‌های خودسرانه کاهش می‌یابد.<br /> <br /> تفکیک قوا می‌کوشد شرایطی ایجاد کند که قدرت با قدرت محدود شود. هر نهاد حکومتی حوزه‌ای از اختیار دارد، اما در عین حال با محدودیت‌های قانونی و نظارت نهادهای دیگر روبه‌رو است.<br /> <br /> در این معنا، تفکیک قوا با [[حاکمیت قانون]] ارتباط مستقیم دارد. استقلال قوهٔ قضائیه از مقننه و مجریه، به‌ویژه، یکی از عناصر مهم حفاظت از شهروندان در برابر اعمال خودسرانهٔ قدرت دانسته شده است.&lt;ref&gt;Jeremy Waldron, “The Rule of Law,” ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', section 2.3, “Separating the Powers.”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ریشه‌های تاریخی ==<br /> <br /> اندیشهٔ تقسیم وظایف حکومتی پیشینه‌ای بسیار قدیمی‌تر از اصطلاح امروزی «تفکیک قوا» دارد.<br /> <br /> [[ارسطو]] در کتاب ''سیاست'' دربارهٔ عناصر مختلف حکومت بحث کرده و میان کارکردهای مشورتی، اجرایی و قضایی تمایزهایی قائل شده بود. با این حال، تقسیم‌بندی ارسطو را نباید با نظریهٔ مدرن تفکیک قوای سه‌گانه یکسان دانست.<br /> <br /> در جمهوری روم نیز نهادهای مختلفی مانند کنسول‌ها، سنا و مجامع مردمی در ساختار سیاسی حضور داشتند و قدرت سیاسی میان نهادهای گوناگون توزیع می‌شد.<br /> <br /> صورت جدید نظریهٔ تفکیک قوا عمدتاً در بستر مبارزه با حکومت مطلقه و توسعهٔ [[مشروطه‌خواهی]] در اروپا شکل گرفت.<br /> <br /> == تجربهٔ انگلستان ==<br /> <br /> تحولات سیاسی انگلستان در سدهٔ هفدهم نقش مهمی در پیدایش نظریه‌های جدید دربارهٔ محدودکردن قدرت حکومت داشت.<br /> <br /> منازعهٔ میان پادشاه و پارلمان، [[جنگ داخلی انگلستان]]، اعدام چارلز اول، بازگشت سلطنت و سپس [[انقلاب باشکوه]] ۱۶۸۸ به تحول تدریجی ساختار مشروطهٔ انگلستان انجامید.<br /> <br /> [[منشور حقوق ۱۶۸۹]] محدودیت‌هایی بر قدرت سلطنت برقرار کرد و جایگاه پارلمان را تقویت کرد. این تحولات زمینه‌ای تاریخی برای نظریه‌های جان لاک دربارهٔ حکومت محدود و تقسیم قدرت فراهم آورد.&lt;ref&gt;John Locke, ''Two Treatises of Government'', ed. Peter Laslett (Cambridge: Cambridge University Press, 1988), Second Treatise, chaps. XII–XIV.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == جان لاک ==<br /> <br /> [[جان لاک]] از نخستین متفکران دوران جدید بود که تقسیم قدرت حکومتی را به‌صورت منظم بررسی کرد.<br /> <br /> لاک در ''دو رساله دربارهٔ حکومت'' میان قدرت تقنینی، اجرایی و «فدراتیو» تمایز قائل شد. قدرت تقنینی مسئول وضع قوانین بود؛ قدرت اجرایی اجرای قوانین داخلی را بر عهده داشت و قدرت فدراتیو به روابط خارجی، جنگ، صلح و مناسبات با دیگر دولت‌ها مربوط می‌شد.&lt;ref&gt;Locke, ''Two Treatises of Government'', Second Treatise, §§143–148.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> تقسیم‌بندی لاک دقیقاً با مدل سه‌گانهٔ بعدی مونتسکیو یکسان نبود. او قوهٔ قضائیه را به شکل امروزی به‌عنوان شاخه‌ای کاملاً مستقل صورت‌بندی نکرد و بسیاری از وظایف قضایی را در حوزهٔ اجرای قانون قرار می‌داد.<br /> <br /> با وجود این، اندیشهٔ او دربارهٔ ضرورت جلوگیری از تمرکز قدرت و محدودیت حکومت تأثیر مهمی بر تحول مشروطه‌خواهی و نظریهٔ تفکیک قوا گذاشت.<br /> <br /> == مونتسکیو ==<br /> <br /> نام [[شارل دو مونتسکیو]] بیش از هر متفکر دیگری با نظریهٔ کلاسیک تفکیک قوا پیوند خورده است.<br /> <br /> مونتسکیو در سال ۱۷۴۸ کتاب ''روح‌القوانین'' را منتشر کرد. در کتاب یازدهم این اثر، او دربارهٔ آزادی سیاسی و سازمان قدرت حکومتی بحث کرد.<br /> <br /> مونتسکیو سه نوع قدرت را از یکدیگر متمایز کرد که در اصطلاح امروزی با قدرت‌های قانون‌گذاری، اجرایی و قضایی مرتبط‌اند. او معتقد بود تمرکز این قدرت‌ها می‌تواند آزادی را به خطر اندازد.&lt;ref&gt;Montesquieu, ''The Spirit of the Laws'', Book XI, chap. 6.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در برداشت مونتسکیو، هدف صرفاً ایجاد سه سازمان منزوی نبود. مسئلهٔ اساسی جلوگیری از آن بود که یک مرکز قدرت بتواند بدون مانع بر جامعه حکومت کند. نهادهای مختلف باید بتوانند قدرت یکدیگر را مهار کنند.<br /> <br /> اندیشهٔ مونتسکیو تأثیر عمیقی بر نظریهٔ سیاسی لیبرال و تدوین قانون‌های اساسی مدرن، به‌ویژه قانون اساسی ایالات متحده، گذاشت.&lt;ref&gt;“Baron de Montesquieu, Charles-Louis de Secondat,” ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', sec. 4.1.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سه قوه ==<br /> <br /> === قوهٔ مقننه ===<br /> <br /> [[قوه مقننه]] نهادی است که وظیفهٔ اصلی آن وضع، اصلاح و لغو قوانین است.<br /> <br /> در حکومت‌های نمایندگی، این وظیفه معمولاً بر عهدهٔ پارلمان یا مجلس قانون‌گذاری قرار دارد. نمایندگان از طریق انتخابات تعیین می‌شوند و دربارهٔ قوانین، بودجه، مالیات و دیگر امور عمومی تصمیم می‌گیرند.<br /> <br /> در بسیاری از نظام‌ها، قوهٔ مقننه وظایف نظارتی نیز دارد. سؤال از وزیران، تحقیق و تفحص، تصویب بودجه و در برخی نظام‌ها رأی اعتماد یا عدم اعتماد به دولت از ابزارهای این نظارت هستند.<br /> <br /> === قوهٔ مجریه ===<br /> <br /> [[قوه مجریه]] مسئول اجرای قوانین و ادارهٔ امور عمومی است.<br /> <br /> دولت، وزارتخانه‌ها و دستگاه اداری معمولاً بخش اصلی این قوه را تشکیل می‌دهند.<br /> <br /> ساختار قوهٔ مجریه در نظام‌های مختلف متفاوت است. در نظام ریاستی، رئیس‌جمهور معمولاً ریاست قوهٔ مجریه را بر عهده دارد؛ در نظام پارلمانی، نخست‌وزیر و کابینه که به پارلمان وابسته‌اند، مدیریت دولت را بر عهده می‌گیرند.<br /> <br /> قوهٔ مجریه در دولت مدرن دارای اختیارات گسترده‌ای در سیاست خارجی، امنیت، مدیریت اقتصادی و ادارهٔ خدمات عمومی است و همین گسترش اختیارات، اهمیت سازوکارهای نظارت بر آن را افزایش داده است.<br /> <br /> === قوهٔ قضائیه ===<br /> <br /> [[قوه قضائیه]] مسئول رسیدگی به دعاوی، تفسیر و اجرای قواعد حقوقی در پرونده‌ها و حمایت قضایی از حقوق افراد است.<br /> <br /> استقلال قضایی یکی از مهم‌ترین عناصر تفکیک قوا محسوب می‌شود. قاضی باید بتواند بدون دستور مستقیم دولت، پارلمان، احزاب سیاسی یا دیگر مراکز قدرت دربارهٔ پرونده‌ها تصمیم بگیرد.<br /> <br /> در برخی نظام‌ها، دادگاه‌ها اختیار بررسی سازگاری قوانین یا اقدامات دولت با قانون اساسی را نیز دارند. این سازوکار که «نظارت قضایی» نامیده می‌شود، می‌تواند به یکی از ابزارهای محدودکردن قدرت دو قوهٔ دیگر تبدیل شود.<br /> <br /> == استقلال قضایی ==<br /> <br /> استقلال قضایی یکی از بنیادی‌ترین پیامدهای نظریهٔ تفکیک قوا است.<br /> <br /> اگر نهادی که دربارهٔ قانونی‌بودن اقدامات حکومت داوری می‌کند تحت کنترل همان مقاماتی باشد که اقدامات مورد اختلاف را انجام داده‌اند، امکان نظارت مؤثر کاهش می‌یابد.<br /> <br /> به همین دلیل، بسیاری از نظام‌های حقوقی سازوکارهایی برای حفاظت از استقلال قضات ایجاد کرده‌اند. شیوهٔ انتصاب قضات، امنیت شغلی، شرایط عزل، استقلال مالی و ممنوعیت مداخلهٔ سیاسی در پرونده‌ها از جمله این سازوکارها هستند.<br /> <br /> با این حال، استقلال قضایی به معنای نبود پاسخ‌گویی نیست. نظام‌های مختلف تلاش می‌کنند میان استقلال قضات و سازوکارهای مسئولیت حقوقی و حرفه‌ای آنان تعادل ایجاد کنند.<br /> <br /> == تفکیک مطلق و نسبی قوا ==<br /> <br /> در نظریهٔ حقوق اساسی معمولاً میان تفکیک مطلق و تفکیک نسبی قوا تمایز گذاشته می‌شود.<br /> <br /> تفکیک مطلق بر استقلال سازمانی و وظیفه‌ای گستردهٔ قوای سه‌گانه تأکید می‌کند. در این مدل، عضویت و مسئولیت نهادهای مختلف تا حد امکان از یکدیگر جدا می‌شود.<br /> <br /> اما تقریباً هیچ نظام سیاسی مدرنی تفکیک کاملاً مطلق قوا ندارد.<br /> <br /> در تفکیک نسبی، قوای مختلف استقلال دارند، اما برای انجام وظایف حکومت با یکدیگر همکاری می‌کنند و در عین حال ابزارهایی برای نظارت متقابل در اختیار دارند.<br /> <br /> به همین دلیل، مفهوم «نظارت و موازنه» در کنار تفکیک قوا اهمیت یافته است.<br /> <br /> == نظارت و موازنه ==<br /> <br /> «'''نظارت و موازنه'''» (''Checks and Balances'') به مجموعه‌ای از سازوکارها گفته می‌شود که از طریق آنها نهادهای مختلف حکومت می‌توانند اعمال قدرت یکدیگر را کنترل یا محدود کنند.<br /> <br /> برای نمونه، پارلمان ممکن است قانون تصویب کند، اما رئیس‌جمهور در برخی نظام‌ها حق وتوی آن را داشته باشد. پارلمان نیز ممکن است بتواند با اکثریتی خاص بر وتو غلبه کند.<br /> <br /> دادگاه قانون اساسی یا دیوان عالی ممکن است قانونی را مغایر قانون اساسی تشخیص دهد.<br /> <br /> پارلمان می‌تواند بر هزینه‌های دولت نظارت کند و در نظام‌های پارلمانی دولت را از طریق رأی عدم اعتماد برکنار کند.<br /> <br /> هدف این سازوکارها ایجاد شرایطی است که هیچ نهاد حکومتی نتواند به‌تنهایی و بدون کنترل مؤثر دیگر نهادها همهٔ قدرت سیاسی را در اختیار گیرد.<br /> <br /> == تفکیک قوا در ایالات متحده آمریکا ==<br /> <br /> [[قانون اساسی ایالات متحده آمریکا]] یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های کاربرد نظریهٔ تفکیک قوا است.<br /> <br /> قانون اساسی سال ۱۷۸۷ قدرت قانون‌گذاری را به کنگره، قدرت اجرایی را به رئیس‌جمهور و قدرت قضایی را به دادگاه‌های فدرال سپرد.<br /> <br /> با این حال، این سه شاخه کاملاً از یکدیگر جدا نیستند. رئیس‌جمهور می‌تواند قوانین مصوب کنگره را وتو کند؛ سنا در برخی انتصاب‌های مهم و معاهدات نقش دارد؛ کنگره بر بودجه کنترل دارد؛ و دادگاه‌ها در ساختار حقوقی آمریکا می‌توانند دربارهٔ سازگاری اقدامات حکومت با قانون اساسی داوری کنند.<br /> <br /> [[جیمز مدیسون]] در ''مقالات فدرالیست''، به‌ویژه شماره‌های ۴۷ و ۵۱، دربارهٔ ضرورت تقسیم قدرت و ایجاد کنترل متقابل میان نهادهای حکومت بحث کرد.&lt;ref&gt;James Madison, “The Particular Structure of the New Government and the Distribution of Power Among Its Different Parts,” ''The Federalist No. 47'' (1788); James Madison, “The Structure of the Government Must Furnish the Proper Checks and Balances Between the Different Departments,” ''The Federalist No. 51'' (1788).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == انقلاب فرانسه و تفکیک قوا ==<br /> <br /> اصل تفکیک قوا یکی از اندیشه‌های مؤثر بر [[انقلاب فرانسه]] و شکل‌گیری نظام حقوق اساسی جدید فرانسه بود.<br /> <br /> در مادهٔ ۱۶ [[اعلامیه حقوق بشر و شهروند]] مصوب ۱۷۸۹، تضمین حقوق و تعیین تفکیک قوا از عناصر اساسی برخورداری یک جامعه از قانون اساسی دانسته شد.&lt;ref&gt;France, ''Déclaration des droits de l’homme et du citoyen de 1789'', art. 16.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این ماده نشان‌دهندهٔ جایگاه مهم تفکیک قوا در مشروطه‌خواهی پس از عصر روشنگری بود.<br /> <br /> پس از انقلاب فرانسه، این اصل با صورت‌های گوناگون در بسیاری از قوانین اساسی اروپا و آمریکای لاتین وارد شد.<br /> <br /> == تفکیک قوا در نظام ریاستی ==<br /> <br /> در [[نظام ریاستی]]، قوهٔ مجریه و مقننه معمولاً از نظر منشأ سیاسی و دورهٔ مسئولیت استقلال بیشتری از یکدیگر دارند.<br /> <br /> رئیس‌جمهور مستقیماً یا از طریق سازوکار انتخاباتی مستقل از پارلمان انتخاب می‌شود و بقای دولت به رأی اعتماد روزانهٔ اکثریت پارلمان وابسته نیست.<br /> <br /> در مقابل، رئیس‌جمهور نیز معمولاً نمی‌تواند به‌سادگی پارلمان را منحل کند.<br /> <br /> این ساختار می‌تواند استقلال دو قوه را افزایش دهد، اما برای جلوگیری از بن‌بست سیاسی به سازوکارهای همکاری و نظارت متقابل نیاز دارد.<br /> <br /> == تفکیک قوا در نظام پارلمانی ==<br /> <br /> در [[نظام پارلمانی]] رابطهٔ قوهٔ مجریه و مقننه نزدیک‌تر است.<br /> <br /> نخست‌وزیر و کابینه معمولاً از اکثریت پارلمان برخاسته‌اند و برای ادامهٔ حکومت به اعتماد پارلمان نیاز دارند.<br /> <br /> بنابراین در این نظام‌ها نمی‌توان از جدایی سازمانی کامل قوهٔ مجریه و مقننه سخن گفت.<br /> <br /> با این حال، تفکیک قوا از طریق استقلال قضایی، مسئولیت دولت در برابر پارلمان، رقابت احزاب، نظارت پارلمانی و دیگر نهادهای قانونی تحقق می‌یابد.<br /> <br /> تجربهٔ نظام‌های پارلمانی نشان می‌دهد که مشروطه‌خواهی الزاماً به نسخهٔ واحدی از تفکیک سه‌گانهٔ قدرت وابسته نیست و می‌تواند از سازوکارهای نهادی متفاوتی برای محدودکردن قدرت استفاده کند.&lt;ref&gt;Wil Waluchow, “Constitutionalism,” ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', sec. 5.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تفکیک قوا و حاکمیت قانون ==<br /> <br /> [[حاکمیت قانون]] و تفکیک قوا مفاهیمی نزدیک اما متفاوت‌اند.<br /> <br /> حاکمیت قانون به این اصل اشاره دارد که اعمال قدرت حکومت باید در چارچوب قواعد عمومی و حقوقی انجام شود و مقامات نیز تابع قانون باشند.<br /> <br /> تفکیک قوا یکی از سازوکارهایی است که می‌تواند تحقق این اصل را تسهیل کند.<br /> <br /> اگر نهادی که قانون را اجرا می‌کند خود بتواند بدون محدودیت قانون وضع کند و هم‌زمان دربارهٔ قانونی‌بودن اقدامات خود داوری کند، محدودیت حقوقی قدرت تضعیف می‌شود.<br /> <br /> استقلال نهادهای قانون‌گذاری، اجرا و قضا امکان کنترل متقابل را افزایش می‌دهد.<br /> <br /> == تفکیک قوا و دموکراسی ==<br /> <br /> [[دموکراسی]] و تفکیک قوا نیز مترادف نیستند.<br /> <br /> دموکراسی عمدتاً به منشأ و نحوهٔ اعمال قدرت سیاسی، مشارکت شهروندان، انتخابات و پاسخ‌گویی حکومت مربوط است؛ در حالی که تفکیک قوا دربارهٔ ساختار و توزیع قدرت حکومتی است.<br /> <br /> یک نظام ممکن است انتخابات برگزار کند، اما اگر نهادهای نظارتی، قضایی و قانون‌گذاری فاقد استقلال مؤثر باشند، تمرکز گستردهٔ قدرت همچنان امکان‌پذیر است.<br /> <br /> در مقابل، تفکیک قوا نیز بدون انتخابات آزاد، حقوق سیاسی و پاسخ‌گویی عمومی به‌تنهایی برای ایجاد دموکراسی کافی نیست.<br /> <br /> به همین دلیل، در نظام‌های دموکراتیک معاصر، تفکیک قوا معمولاً در کنار انتخابات، آزادی بیان، استقلال قضایی، حقوق بنیادین و حاکمیت قانون بررسی می‌شود.<br /> <br /> == تفکیک قوا و حقوق بشر ==<br /> <br /> یکی از کارکردهای تاریخی تفکیک قوا حفاظت از آزادی فردی در برابر قدرت خودسرانه بوده است.<br /> <br /> استقلال قضایی می‌تواند امکان دادخواهی شهروندان در برابر دولت را فراهم کند. نظارت پارلمانی می‌تواند دولت را ملزم به پاسخ‌گویی کند و قوانین اساسی می‌توانند حدود اختیارات همهٔ نهادها را تعیین کنند.<br /> <br /> از این منظر، تفکیک قوا صرفاً یک روش اداری برای تقسیم کار نیست، بلکه یکی از سازوکارهای نهادی حفاظت از حقوق و آزادی‌ها به‌شمار می‌رود.<br /> <br /> پیوند میان تضمین حقوق و تفکیک قوا به‌طور صریح در مادهٔ ۱۶ اعلامیهٔ حقوق بشر و شهروند فرانسه در سال ۱۷۸۹ نیز بیان شده است.&lt;ref&gt;France, ''Déclaration des droits de l’homme et du citoyen de 1789'', art. 16.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تفکیک قوا و قانون اساسی ==<br /> <br /> در بیشتر دولت‌های مدرن، نحوهٔ تقسیم قدرت در [[قانون اساسی]] تعیین می‌شود.<br /> <br /> قانون اساسی مشخص می‌کند که چه نهادی قانون وضع می‌کند، چه نهادی آن را اجرا می‌کند، صلاحیت دادگاه‌ها چیست و نهادهای مختلف چگونه بر یکدیگر نظارت می‌کنند.<br /> <br /> از این منظر، تفکیک قوا یکی از اجزای مهم «معماری قانون اساسی» است.<br /> <br /> با این حال، وجود مواد قانونی دربارهٔ استقلال قوا به‌تنهایی تضمین‌کنندهٔ تفکیک واقعی قدرت نیست. عملکرد نهادها، شیوهٔ انتصاب مقام‌ها، استقلال مالی، نظام حزبی، آزادی رسانه‌ها و امکان اجرای احکام قضایی نیز بر میزان استقلال عملی قوا تأثیر دارند.<br /> <br /> == تفکیک قوا و استقلال نهادها ==<br /> <br /> تفکیک قوا با استقلال نهادی ارتباط دارد، اما استقلال به معنای نبود هرگونه رابطه میان نهادها نیست.<br /> <br /> یک قوه ممکن است در حوزهٔ وظایف خود مستقل باشد، اما برای برخی تصمیم‌ها به همکاری قوه‌ای دیگر نیاز داشته باشد.<br /> <br /> برای نمونه، دولت ممکن است بودجه را پیشنهاد کند، اما تصویب آن بر عهدهٔ پارلمان باشد. رئیس کشور ممکن است قاضی را معرفی کند، اما انتصاب او به تأیید نهاد دیگری نیاز داشته باشد.<br /> <br /> این وابستگی‌های متقابل، اگر به‌درستی طراحی شوند، می‌توانند به جای تضعیف تفکیک قوا، بخشی از سازوکار نظارت و موازنه باشند.<br /> <br /> == تمرکز قدرت ==<br /> <br /> نقطهٔ مقابل تفکیک قوا، تمرکز گستردهٔ قدرت سیاسی است.<br /> <br /> تمرکز قدرت هنگامی رخ می‌دهد که یک شخص، حزب یا نهاد بتواند بر قانون‌گذاری، اجرای قانون و دستگاه قضایی تسلط مؤثر پیدا کند و سازوکارهای مستقل کنترل قدرت تضعیف شوند.<br /> <br /> در چنین شرایطی، حتی اگر قوای سه‌گانه به‌صورت رسمی وجود داشته باشند، استقلال واقعی آنها ممکن است محدود باشد.<br /> <br /> از این رو، تحلیل تفکیک قوا باید میان ساختار رسمی قانون اساسی و مناسبات واقعی قدرت تمایز قائل شود.<br /> <br /> == تفکیک قوا در ایران ==<br /> <br /> اندیشهٔ محدودکردن قدرت سلطنت و ایجاد نهاد قانون‌گذاری در ایران با [[انقلاب مشروطه ایران]] وارد مرحله‌ای تازه شد.<br /> <br /> تشکیل [[مجلس شورای ملی]] و تدوین [[قانون اساسی مشروطه]] و متمم آن در سال‌های ۱۲۸۵ و ۱۲۸۶ خورشیدی زمینهٔ حقوقی تازه‌ای برای تقسیم و محدودکردن قدرت سیاسی ایجاد کرد.<br /> <br /> متمم قانون اساسی مشروطه قوای مملکت را به سه شعبهٔ مقننه، قضائیه و اجرائیه تقسیم می‌کرد و برای هر یک حوزه‌هایی از وظایف در نظر می‌گرفت.&lt;ref&gt;متمم قانون اساسی مشروطه، مصوب ۲۹ شعبان ۱۳۲۵ قمری، اصول ۲۶ تا ۲۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> با این حال، ساختار مشروطهٔ ایران در عمل در دوره‌های مختلف با مداخلات سلطنت، بحران‌های سیاسی، ضعف نهادهای انتخابی و تحولات اقتدارگرایانه روبه‌رو بود و میزان استقلال عملی قوا در طول دورهٔ مشروطه ثابت نبود.<br /> <br /> == تفکیک قوا در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران ==<br /> <br /> [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران]] نیز از سه قوهٔ مقننه، مجریه و قضائیه نام می‌برد.<br /> <br /> اصل ۵۷ قانون اساسی مقرر می‌کند که قوای حاکم در جمهوری اسلامی عبارت‌اند از قوهٔ مقننه، قوهٔ مجریه و قوهٔ قضائیه و آنها را «مستقل از یکدیگر» معرفی می‌کند؛ اما همین اصل اعمال این قوا را «زیر نظر ولایت مطلقهٔ امر و امامت امت» قرار می‌دهد.&lt;ref&gt;قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصل ۵۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اصل ۵۸ اعمال قوهٔ مقننه را از طریق [[مجلس شورای اسلامی]] تعریف می‌کند. اصل ۶۰ اعمال قوهٔ مجریه را، جز در اموری که قانون اساسی مستقیماً در اختیار رهبری قرار داده است، بر عهدهٔ رئیس‌جمهور و وزیران می‌گذارد و اصل ۶۱ اعمال قوهٔ قضائیه را از طریق دادگاه‌های دادگستری مقرر می‌کند.&lt;ref&gt;قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصول ۵۸، ۶۰ و ۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین ساختار حقوق اساسی جمهوری اسلامی از یک سو از سه قوه و استقلال آنها سخن می‌گوید و از سوی دیگر نهادی فراتر از این تقسیم سه‌گانه، یعنی [[رهبر جمهوری اسلامی ایران|رهبری]]، را دارای اختیاراتی در ارتباط با بخش‌های مختلف حکومت قرار می‌دهد.<br /> <br /> == جایگاه رهبری و قوای سه‌گانه ==<br /> <br /> بررسی تفکیک قوا در جمهوری اسلامی بدون در نظر گرفتن جایگاه رهبری کامل نیست.<br /> <br /> اصل ۱۱۰ قانون اساسی اختیارات متعددی برای رهبر تعیین کرده است؛ از جمله تعیین سیاست‌های کلی نظام، نظارت بر اجرای آنها، فرماندهی کل نیروهای مسلح، نصب و عزل فقهای [[شورای نگهبان]] و رئیس قوهٔ قضائیه و اختیارات دیگری که در همان اصل آمده است.&lt;ref&gt;قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصل ۱۱۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> رئیس قوهٔ قضائیه مستقیماً توسط رهبر منصوب می‌شود. فقهای شورای نگهبان نیز توسط رهبر منصوب می‌شوند و شش حقوقدان دیگر شورا با معرفی رئیس قوهٔ قضائیه و رأی مجلس انتخاب می‌شوند. شورای نگهبان نیز مصوبات مجلس را از نظر انطباق با شرع و قانون اساسی بررسی می‌کند.<br /> <br /> این ساختار سبب شده است که تحلیلگران حقوق اساسی، مدل جمهوری اسلامی را با الگوی کلاسیک تفکیک سه قوه یکسان ندانند. از نظر متن قانون اساسی، سه قوه مستقل معرفی شده‌اند، اما این استقلال در چارچوب اختیاراتی اعمال می‌شود که قانون اساسی برای رهبری و دیگر نهادهای فراتر یا میان قوای سه‌گانه تعیین کرده است.&lt;ref&gt;Constitution of the Islamic Republic of Iran, 1979, amended 1989, arts. 57, 91, 110.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == شورای نگهبان و تفکیک قوا ==<br /> <br /> [[شورای نگهبان]] جایگاهی ویژه در ساختار حقوق اساسی جمهوری اسلامی دارد.<br /> <br /> این شورا بخشی از قوهٔ مقننه به معنای متعارف پارلمانی نیست، اما مصوبات مجلس بدون طی مراحل مقرر برای بررسی در شورای نگهبان قابلیت تبدیل‌شدن به قانون را ندارند.<br /> <br /> شورای نگهبان همچنین وظایفی در تفسیر قانون اساسی و نظارت بر انتخابات دارد.<br /> <br /> وجود چنین نهادهایی نشان می‌دهد که ساختار قدرت در دولت‌های معاصر همیشه در تقسیم‌بندی سادهٔ مقننه، مجریه و قضائیه خلاصه نمی‌شود.<br /> <br /> == مجمع تشخیص مصلحت نظام ==<br /> <br /> [[مجمع تشخیص مصلحت نظام]] نیز یکی دیگر از نهادهایی است که ساختار قدرت در جمهوری اسلامی را پیچیده‌تر می‌کند.<br /> <br /> این نهاد از جمله در موارد اختلاف میان مجلس و شورای نگهبان دربارهٔ برخی مصوبات نقش ایفا می‌کند و همچنین بر اساس قانون اساسی در موضوعاتی مرتبط با سیاست‌های کلی نظام وظایفی دارد.<br /> <br /> اعضای مجمع توسط رهبر منصوب می‌شوند.<br /> <br /> از منظر بررسی تفکیک قوا، وجود شورای نگهبان، مجمع تشخیص مصلحت نظام و جایگاه رهبری نشان می‌دهد که توزیع قدرت در جمهوری اسلامی فراتر از الگوی کلاسیک سه‌قوه‌ای است.<br /> <br /> == تفکیک قوا در نظام‌های اقتدارگرا ==<br /> <br /> وجود رسمی سه قوه لزوماً به معنای وجود تفکیک مؤثر قدرت نیست.<br /> <br /> بسیاری از حکومت‌های اقتدارگرا دارای پارلمان، دادگاه، قانون اساسی و دولت هستند، اما یک حزب، رهبر یا نهاد مسلط می‌تواند بر بخش‌های مختلف حکومت کنترل داشته باشد.<br /> <br /> در چنین نظام‌هایی ممکن است قانون‌گذاری، قضا و اجرا از نظر سازمانی جدا باشند، ولی استقلال تصمیم‌گیری آنها محدود باشد.<br /> <br /> از این رو در علوم سیاسی میان «تفکیک رسمی» و «تفکیک مؤثر» قدرت تمایز قائل می‌شوند.<br /> <br /> == نقش احزاب سیاسی ==<br /> <br /> ظهور [[حزب سیاسی|احزاب سیاسی]] یکی از تحولاتی بود که نظریهٔ کلاسیک تفکیک قوا را پیچیده‌تر کرد.<br /> <br /> مونتسکیو نظریهٔ خود را پیش از شکل‌گیری نظام‌های حزبی مدرن ارائه کرده بود.<br /> <br /> در یک نظام دموکراتیک، ممکن است یک حزب هم‌زمان ریاست قوهٔ مجریه و اکثریت پارلمان را در اختیار داشته باشد. در چنین شرایطی مرز سیاسی میان دو قوه می‌تواند از مرز حقوقی آنها کمتر شود.<br /> <br /> در مقابل، رقابت حزبی، اپوزیسیون پارلمانی، انتخابات و رسانه‌های مستقل می‌توانند شکل‌های دیگری از کنترل قدرت ایجاد کنند.<br /> <br /> بنابراین مطالعهٔ تفکیک قوا در دولت مدرن باید ساختار حزبی را نیز در نظر بگیرد.<br /> <br /> == رسانه و جامعهٔ مدنی ==<br /> <br /> رسانه‌ها و [[جامعه مدنی]] در تقسیم‌بندی کلاسیک مونتسکیو یکی از قوای سه‌گانه نیستند، اما در نظام‌های سیاسی معاصر می‌توانند نقشی مهم در پاسخ‌گوکردن قدرت ایفا کنند.<br /> <br /> رسانه‌های مستقل می‌توانند عملکرد دولت، پارلمان و دستگاه قضایی را بررسی کنند و اطلاعات مربوط به سوءاستفاده از قدرت را در اختیار افکار عمومی قرار دهند.<br /> <br /> سازمان‌های مدنی، انجمن‌های حرفه‌ای، دانشگاه‌ها و نهادهای حقوق بشری نیز می‌توانند بر عملکرد حکومت نظارت اجتماعی داشته باشند.<br /> <br /> از این رو، محدودکردن قدرت در دموکراسی معاصر صرفاً از طریق روابط میان سه قوه صورت نمی‌گیرد.<br /> <br /> == مزایای تفکیک قوا ==<br /> <br /> مهم‌ترین استدلال در دفاع از تفکیک قوا، جلوگیری از تمرکز قدرت است.<br /> <br /> تقسیم قدرت می‌تواند امکان نظارت بر تصمیم‌های حکومت را افزایش دهد و هزینهٔ اقدامات خودسرانه را بالا ببرد.<br /> <br /> استقلال قضایی می‌تواند از حقوق افراد در برابر اقدامات غیرقانونی حکومت حفاظت کند و نظارت پارلمانی می‌تواند دولت را به توضیح و پاسخ‌گویی وادارد.<br /> <br /> تفکیک وظایف همچنین می‌تواند به تخصصی‌شدن نهادها کمک کند؛ قانون‌گذاری، مدیریت اجرایی و داوری قضایی هر یک مهارت‌ها و روش‌های متفاوتی می‌طلبند.<br /> <br /> == انتقاد از تفکیک قوا ==<br /> <br /> تفکیک قوا با انتقادهایی نیز روبه‌رو بوده است.<br /> <br /> تفکیک بیش از اندازه می‌تواند تصمیم‌گیری حکومت را دشوار و در برخی شرایط به بن‌بست نهادی منجر کند.<br /> <br /> اگر چند نهاد دارای اختیار وتوی متقابل باشند، تصویب اصلاحات یا واکنش سریع به بحران‌ها ممکن است دشوار شود.<br /> <br /> از سوی دیگر، جدایی رسمی نهادها همیشه مانع تمرکز واقعی قدرت نیست. احزاب سیاسی، شبکه‌های اقتصادی، نیروهای نظامی یا نهادهای غیرانتخابی ممکن است بتوانند هم‌زمان بر چند قوه تأثیر بگذارند.<br /> <br /> به همین دلیل، نظریه‌های جدیدتر به جای «جدایی مطلق» بیشتر بر ترکیبی از استقلال نهادی، همکاری، پاسخ‌گویی و نظارت متقابل تأکید دارند.&lt;ref&gt;Waldron, “Separation of Powers in Thought and Practice?” 433–468.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == شرایط اضطراری و تفکیک قوا ==<br /> <br /> جنگ، شورش، بلایای بزرگ و وضعیت‌های اضطراری می‌توانند تعادل میان قوای حکومت را تغییر دهند.<br /> <br /> در بسیاری از کشورها، قوهٔ مجریه در شرایط اضطراری اختیارات بیشتری دریافت می‌کند.<br /> <br /> مسئلهٔ اساسی این است که این اختیارات چگونه تعریف و محدود شوند و چه نهادی بر ضرورت، مدت و شیوهٔ استفاده از آنها نظارت کند.<br /> <br /> تجربهٔ تاریخی نشان داده است که اختیارات اضطراری در صورت فقدان محدودیت‌های مؤثر می‌توانند به تمرکز پایدار قدرت منجر شوند. به همین دلیل، تعیین مدت، نظارت پارلمان، امکان رسیدگی قضایی و حفظ برخی حقوق بنیادین از مسائل مهم حقوق اساسی در وضعیت اضطراری است.<br /> <br /> == تفکیک قوا و دولت مدرن ==<br /> <br /> گسترش دولت مدرن موجب شده است که مدل کلاسیک سه قوه با مسائل تازه‌ای روبه‌رو شود.<br /> <br /> سازمان‌های اداری امروز در مواردی هم مقررات وضع می‌کنند، هم آنها را اجرا می‌کنند و هم دربارهٔ تخلفات اداری تصمیم می‌گیرند.<br /> <br /> بانک‌های مرکزی، کمیسیون‌های انتخاباتی، نهادهای تنظیم‌گر و دادگاه‌های قانون اساسی نیز در بسیاری از کشورها از استقلالی برخوردارند که در الگوی سادهٔ سه قوه پیش‌بینی نشده بود.<br /> <br /> به همین دلیل، مفهوم معاصر تفکیک قوا بیش از آنکه تنها به سه ساختمان یا سه سازمان جدا اشاره داشته باشد، به شبکه‌ای از نهادها و قواعد برای توزیع و کنترل قدرت مربوط می‌شود.<br /> <br /> == تفکیک قوا و آزادی سیاسی ==<br /> <br /> پیوند میان تفکیک قوا و آزادی سیاسی یکی از محورهای اصلی اندیشهٔ مونتسکیو بود.<br /> <br /> منطق این دیدگاه آن است که آزادی تنها با محدودکردن قانونی قدرت قابل حفاظت است. اگر مقام حکومتی بتواند هم قانون مورد نظر خود را وضع کند، هم آن را اجرا کند و هم دربارهٔ اعتراض شهروند به همان اقدام داوری کند، شهروند در برابر قدرت حکومتی از تضمین نهادی کمتری برخوردار خواهد بود.<br /> <br /> تفکیک قوا می‌کوشد میان تصمیم‌گیرندگان مختلف فاصله‌ای نهادی ایجاد کند تا امکان بررسی، اعتراض و اصلاح تصمیم‌ها وجود داشته باشد.<br /> <br /> از این منظر، ارزش تفکیک قوا در خودِ تقسیم سازمانی خلاصه نمی‌شود؛ هدف نهایی آن ایجاد موانعی در برابر قدرت خودسرانه و حفاظت از آزادی و امنیت حقوقی افراد است.<br /> <br /> == تحول مفهوم تفکیک قوا ==<br /> <br /> مفهوم تفکیک قوا از سدهٔ هجدهم تاکنون دگرگون شده است.<br /> <br /> مدل کلاسیک بر سه قوهٔ مقننه، مجریه و قضائیه تمرکز داشت. دولت‌های امروزی بسیار پیچیده‌تر شده‌اند و نهادهای مستقلی پدید آمده‌اند که در تقسیم‌بندی سه‌گانه جای روشنی ندارند.<br /> <br /> همچنین تجربهٔ نظام‌های پارلمانی نشان داده است که محدودکردن قدرت الزاماً مستلزم جدایی سازمانی کامل دولت و پارلمان نیست.<br /> <br /> در نظریهٔ معاصر، توجه بیشتری به استقلال قضایی، نظارت و موازنه، شفافیت، پاسخ‌گویی، نهادهای مستقل، انتخابات آزاد، رسانه‌های آزاد و جامعهٔ مدنی شده است.<br /> <br /> در نتیجه، تفکیک قوا امروز غالباً بخشی از مفهوم گسترده‌تر [[مشروطه‌خواهی]] و کنترل قدرت عمومی تلقی می‌شود.<br /> <br /> == اهمیت تفکیک قوا ==<br /> <br /> تفکیک قوا یکی از پایدارترین اصول اندیشهٔ سیاسی و حقوق اساسی دوران جدید است.<br /> <br /> اهمیت این اصل از این فرض بنیادی ناشی می‌شود که قدرت سیاسی در صورت فقدان محدودیت نهادی می‌تواند متمرکز شود و زمینهٔ اعمال خودسرانهٔ قدرت را فراهم آورد.<br /> <br /> صورت‌بندی مونتسکیو در سدهٔ هجدهم بر قانون‌های اساسی متعدد تأثیر گذاشت و تفکیک قوا همراه با نظارت و موازنه به یکی از ابزارهای مهم طراحی حکومت‌های مشروطه تبدیل شد.&lt;ref&gt;Montesquieu, ''The Spirit of the Laws'', Book XI, chap. 6.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> با این حال، تجربهٔ تاریخی نشان داده است که صرف درج اصل تفکیک قوا در قانون اساسی برای محدودکردن قدرت کافی نیست. استقلال واقعی نهادها، امکان گردش قدرت، اجرای قانون، استقلال قضایی، پاسخ‌گویی مقام‌های عمومی و وجود سازوکارهای مؤثر نظارت تعیین می‌کنند که این اصل تا چه اندازه در عمل تحقق یافته است.<br /> <br /> از این رو، تفکیک قوا را می‌توان بیش از آنکه یک تقسیم سادهٔ اداری میان سه بخش حکومت دانست، سازوکاری برای سازمان‌دهی قدرت به‌گونه‌ای دانست که هیچ مرکز واحدی نتواند بدون محدودیت قانونی و نظارت مؤثر بر همهٔ شئون حکومت مسلط شود.<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> <br /> * [[دموکراسی]]<br /> * [[حاکمیت قانون]]<br /> * [[قانون اساسی]]<br /> * [[مشروطه‌خواهی]]<br /> * [[انقلاب مشروطه ایران]]<br /> * [[قانون اساسی مشروطه]]<br /> * [[قوه مقننه]]<br /> * [[قوه مجریه]]<br /> * [[قوه قضائیه]]<br /> * [[استقلال قضایی]]<br /> * [[حقوق بشر]]<br /> * [[آزادی سیاسی]]<br /> * [[جان لاک]]<br /> * [[شارل دو مونتسکیو]]<br /> * [[عصر روشنگری]]<br /> * [[لیبرالیسم]]<br /> * [[مجلس شورای ملی]]<br /> * [[مجلس شورای اسلامی]]<br /> * [[شورای نگهبان]]<br /> * [[مجمع تشخیص مصلحت نظام]]<br /> <br /> == منابع == <br /> <br /> &lt;references /&gt;<br /> <br /> [[رده:تفکیک قوا]]<br /> [[رده:علوم سیاسی]]<br /> [[رده:حقوق اساسی]]<br /> [[رده:فلسفه سیاسی]]<br /> [[رده:مفاهیم سیاسی]]<br /> [[رده:دموکراسی]]<br /> [[رده:حاکمیت قانون]]<br /> [[رده:مشروطه‌خواهی]]<br /> [[رده:قانون اساسی]]<br /> {{DEFAULTSORT:تفکیک قوا}}</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%AA%D9%81%DA%A9%DB%8C%DA%A9_%D9%82%D9%88%D8%A7&diff=93084 2026-09-19T13:42:12Z

<p>Alireza k h: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات مفهوم<br /> | نام = تفکیک قوا<br /> | نام اصلی = Separation of Powers<br /> | نام‌های دیگر = جدایی قوا، تفکیک قوای حکومتی<br /> | تصویر =<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =<br /> | حوزه = [[علوم سیاسی]]، [[حقوق اساسی]]، [[فلسفه سیاسی]]<br /> | دوره = ریشه‌های تاریخی در اندیشهٔ سیاسی باستان؛ صورت‌بندی جدید در سده‌های هفدهم و هجدهم میلادی<br /> | خاستگاه = اروپا<br /> | تاریخ شکل‌گیری = صورت‌بندی جدید در آثار [[جان لاک]] و به‌ویژه [[شارل دو مونتسکیو]] در سده‌های هفدهم و هجدهم<br /> | بنیان‌گذاران = فاقد بنیان‌گذار واحد؛ [[جان لاک]] و [[شارل دو مونتسکیو]] از مهم‌ترین نظریه‌پردازان جدید<br /> | چهره‌های شاخص = [[جان لاک]]، [[شارل دو مونتسکیو]]، [[جیمز مدیسون]]، [[الکساندر همیلتون]]<br /> | پیشگامان فکری = [[ارسطو]]، [[جان لاک]]<br /> | جریان‌های مرتبط = [[حاکمیت قانون]]، [[مشروطه‌خواهی]]، [[لیبرالیسم]]، [[دموکراسی]]، استقلال قضایی، نظارت و موازنه<br /> | در واکنش به = تمرکز قدرت سیاسی، حکومت مطلقه و امکان سوءاستفاده از قدرت<br /> | مفاهیم کلیدی = قوهٔ مقننه، قوهٔ مجریه، قوهٔ قضائیه، استقلال قوا، محدودیت قدرت، نظارت و موازنه، حاکمیت قانون، پاسخ‌گویی<br /> | دیدگاه معرفت‌شناختی = نظریه‌ای معرفت‌شناختی نیست؛ اصلی در سازمان‌دهی و محدودکردن قدرت سیاسی و حقوق اساسی است<br /> | دیدگاه اجتماعی = توزیع وظایف و اختیارات حکومت میان نهادهای مختلف برای جلوگیری از تمرکز قدرت و ایجاد سازوکارهای کنترل متقابل<br /> | تأثیرپذیرفته از = اندیشهٔ سیاسی یونان و روم، تجربهٔ مشروطه‌خواهی انگلستان، [[جان لاک]] و فلسفهٔ سیاسی [[عصر روشنگری]]<br /> | تأثیرگذار بر = قانون‌های اساسی مدرن، حکومت‌های مشروطه، نظام‌های ریاستی و پارلمانی، استقلال قضایی و نظریهٔ دولت محدود<br /> | منتقدان شاخص = منتقدان تفکیک سخت قوا و نظریه‌پردازان طرفدار همکاری و وابستگی متقابل نهادهای حکومتی<br /> | آثار شاخص = ''دو رساله دربارهٔ حکومت''؛ ''روح‌القوانین''؛ ''مقالات فدرالیست''<br /> }}<br /> <br /> '''تفکیک قوا''' یا '''جدایی قوا''' (به انگلیسی: ''Separation of Powers'') اصلی در [[حقوق اساسی]] و [[فلسفه سیاسی]] است که بر توزیع قدرت و وظایف حکومت میان نهادهای مختلف تأکید می‌کند. در صورت‌بندی شناخته‌شدهٔ این اصل، وظایف حکومت میان سه قوهٔ [[قوه مقننه|مقننه]]، [[قوه مجریه|مجریه]] و [[قوه قضائیه|قضائیه]] تقسیم می‌شود. هدف اصلی این تقسیم، جلوگیری از تمرکز قدرت در دست یک فرد یا نهاد و ایجاد شرایطی است که نهادهای حکومتی بتوانند یکدیگر را محدود، کنترل و متوازن کنند.&lt;ref&gt;M. J. C. Vile, ''Constitutionalism and the Separation of Powers'', 2nd ed. (Indianapolis: Liberty Fund, 1998), 1–18.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> تفکیک قوا از اصول مهم [[مشروطه‌خواهی]] و حکومت محدود به قانون به‌شمار می‌رود. این اصل بر این تصور استوار است که تمرکز قدرت قانون‌گذاری، اجرای قانون و داوری دربارهٔ قانون در یک مرکز می‌تواند زمینهٔ خودکامگی و سوءاستفاده از قدرت را افزایش دهد. [[شارل دو مونتسکیو]] در کتاب ''روح‌القوانین''، منتشرشده در سال ۱۷۴۸، یکی از تأثیرگذارترین صورت‌بندی‌های این نظریه را ارائه کرد. در اندیشهٔ او، آزادی سیاسی مستلزم آن بود که قدرت‌های تقنینی، اجرایی و قضایی به‌گونه‌ای سازمان یابند که یک قدرت نتواند بدون محدودیت بر دیگر بخش‌های حکومت مسلط شود.&lt;ref&gt;Charles de Secondat, Baron de Montesquieu, ''The Spirit of the Laws'', ed. and trans. Anne M. Cohler, Basia Carolyn Miller, and Harold Samuel Stone (Cambridge: Cambridge University Press, 1989), Book XI, chap. 6.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> تفکیک قوا در نظام‌های سیاسی مختلف به شیوه‌ای یکسان اجرا نمی‌شود. در برخی نظام‌ها، مانند نظام ریاستی ایالات متحده، استقلال سازمانی قوای سه‌گانه همراه با شبکه‌ای از «نظارت و موازنه» (''Checks and Balances'') دیده می‌شود. در نظام‌های پارلمانی، قوهٔ مجریه معمولاً از دل اکثریت پارلمانی تشکیل می‌شود و بنابراین جدایی سازمانی میان مقننه و مجریه کمتر است؛ با این حال، استقلال دستگاه قضایی، مسئولیت سیاسی دولت، نظارت پارلمانی و دیگر سازوکارهای قانونی می‌توانند نقش محدودکنندهٔ قدرت را ایفا کنند. از این رو در نظریهٔ معاصر، تفکیک قوا لزوماً به معنای جدایی مطلق نهادهای حکومتی نیست.&lt;ref&gt;Jeremy Waldron, “Separation of Powers in Thought and Practice?” ''Boston College Law Review'' 54, no. 2 (2013): 433–468.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == مفهوم تفکیک قوا ==<br /> <br /> مفهوم تفکیک قوا بر این اندیشه استوار است که وظایف اصلی حکومت را می‌توان به حوزه‌های متفاوت تقسیم کرد و اجرای همهٔ آنها نباید بدون محدودیت در اختیار یک شخص یا نهاد واحد قرار گیرد.<br /> <br /> در الگوی کلاسیک، سه کارکرد اصلی برای حکومت در نظر گرفته می‌شود: وضع قوانین عمومی، اجرای قوانین و ادارهٔ امور عمومی، و حل اختلافات و داوری حقوقی. این وظایف به‌ترتیب با قوای مقننه، مجریه و قضائیه ارتباط دارند.<br /> <br /> با این حال، تفکیک قوا در عمل بسیار پیچیده‌تر از تقسیم سادهٔ سه وظیفه میان سه سازمان است. دولت‌های مدرن دارای بانک مرکزی، دیوان محاسبات، نهادهای انتخاباتی، دادستانی، سازمان‌های تنظیم‌گر، شوراهای مستقل و نهادهای نظارتی دیگری هستند که همیشه به‌آسانی در یکی از سه شاخهٔ کلاسیک جای نمی‌گیرند.<br /> <br /> به همین دلیل، در حقوق اساسی معاصر، تفکیک قوا علاوه بر تقسیم وظایف، به مسئلهٔ توزیع، کنترل و محدودسازی قدرت نیز مربوط می‌شود.<br /> <br /> == هدف تفکیک قوا ==<br /> <br /> هدف بنیادی تفکیک قوا جلوگیری از تمرکز قدرت است.<br /> <br /> تجربهٔ تاریخی حکومت‌های مطلقه نشان داده بود که هنگامی که قدرت قانون‌گذاری، اجرای قانون و داوری دربارهٔ تخلفات همگی در اختیار یک حاکم یا نهاد قرار گیرند، امکانات نهادی برای مقابله با تصمیم‌های خودسرانه کاهش می‌یابد.<br /> <br /> تفکیک قوا می‌کوشد شرایطی ایجاد کند که قدرت با قدرت محدود شود. هر نهاد حکومتی حوزه‌ای از اختیار دارد، اما در عین حال با محدودیت‌های قانونی و نظارت نهادهای دیگر روبه‌رو است.<br /> <br /> در این معنا، تفکیک قوا با [[حاکمیت قانون]] ارتباط مستقیم دارد. استقلال قوهٔ قضائیه از مقننه و مجریه، به‌ویژه، یکی از عناصر مهم حفاظت از شهروندان در برابر اعمال خودسرانهٔ قدرت دانسته شده است.&lt;ref&gt;Jeremy Waldron, “The Rule of Law,” ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', section 2.3, “Separating the Powers.”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ریشه‌های تاریخی ==<br /> <br /> اندیشهٔ تقسیم وظایف حکومتی پیشینه‌ای بسیار قدیمی‌تر از اصطلاح امروزی «تفکیک قوا» دارد.<br /> <br /> [[ارسطو]] در کتاب ''سیاست'' دربارهٔ عناصر مختلف حکومت بحث کرده و میان کارکردهای مشورتی، اجرایی و قضایی تمایزهایی قائل شده بود. با این حال، تقسیم‌بندی ارسطو را نباید با نظریهٔ مدرن تفکیک قوای سه‌گانه یکسان دانست.<br /> <br /> در جمهوری روم نیز نهادهای مختلفی مانند کنسول‌ها، سنا و مجامع مردمی در ساختار سیاسی حضور داشتند و قدرت سیاسی میان نهادهای گوناگون توزیع می‌شد.<br /> <br /> صورت جدید نظریهٔ تفکیک قوا عمدتاً در بستر مبارزه با حکومت مطلقه و توسعهٔ [[مشروطه‌خواهی]] در اروپا شکل گرفت.<br /> <br /> == تجربهٔ انگلستان ==<br /> <br /> تحولات سیاسی انگلستان در سدهٔ هفدهم نقش مهمی در پیدایش نظریه‌های جدید دربارهٔ محدودکردن قدرت حکومت داشت.<br /> <br /> منازعهٔ میان پادشاه و پارلمان، [[جنگ داخلی انگلستان]]، اعدام چارلز اول، بازگشت سلطنت و سپس [[انقلاب باشکوه]] ۱۶۸۸ به تحول تدریجی ساختار مشروطهٔ انگلستان انجامید.<br /> <br /> [[منشور حقوق ۱۶۸۹]] محدودیت‌هایی بر قدرت سلطنت برقرار کرد و جایگاه پارلمان را تقویت کرد. این تحولات زمینه‌ای تاریخی برای نظریه‌های جان لاک دربارهٔ حکومت محدود و تقسیم قدرت فراهم آورد.&lt;ref&gt;John Locke, ''Two Treatises of Government'', ed. Peter Laslett (Cambridge: Cambridge University Press, 1988), Second Treatise, chaps. XII–XIV.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == جان لاک ==<br /> <br /> [[جان لاک]] از نخستین متفکران دوران جدید بود که تقسیم قدرت حکومتی را به‌صورت منظم بررسی کرد.<br /> <br /> لاک در ''دو رساله دربارهٔ حکومت'' میان قدرت تقنینی، اجرایی و «فدراتیو» تمایز قائل شد. قدرت تقنینی مسئول وضع قوانین بود؛ قدرت اجرایی اجرای قوانین داخلی را بر عهده داشت و قدرت فدراتیو به روابط خارجی، جنگ، صلح و مناسبات با دیگر دولت‌ها مربوط می‌شد.&lt;ref&gt;Locke, ''Two Treatises of Government'', Second Treatise, §§143–148.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> تقسیم‌بندی لاک دقیقاً با مدل سه‌گانهٔ بعدی مونتسکیو یکسان نبود. او قوهٔ قضائیه را به شکل امروزی به‌عنوان شاخه‌ای کاملاً مستقل صورت‌بندی نکرد و بسیاری از وظایف قضایی را در حوزهٔ اجرای قانون قرار می‌داد.<br /> <br /> با وجود این، اندیشهٔ او دربارهٔ ضرورت جلوگیری از تمرکز قدرت و محدودیت حکومت تأثیر مهمی بر تحول مشروطه‌خواهی و نظریهٔ تفکیک قوا گذاشت.<br /> <br /> == مونتسکیو ==<br /> <br /> نام [[شارل دو مونتسکیو]] بیش از هر متفکر دیگری با نظریهٔ کلاسیک تفکیک قوا پیوند خورده است.<br /> <br /> مونتسکیو در سال ۱۷۴۸ کتاب ''روح‌القوانین'' را منتشر کرد. در کتاب یازدهم این اثر، او دربارهٔ آزادی سیاسی و سازمان قدرت حکومتی بحث کرد.<br /> <br /> مونتسکیو سه نوع قدرت را از یکدیگر متمایز کرد که در اصطلاح امروزی با قدرت‌های قانون‌گذاری، اجرایی و قضایی مرتبط‌اند. او معتقد بود تمرکز این قدرت‌ها می‌تواند آزادی را به خطر اندازد.&lt;ref&gt;Montesquieu, ''The Spirit of the Laws'', Book XI, chap. 6.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در برداشت مونتسکیو، هدف صرفاً ایجاد سه سازمان منزوی نبود. مسئلهٔ اساسی جلوگیری از آن بود که یک مرکز قدرت بتواند بدون مانع بر جامعه حکومت کند. نهادهای مختلف باید بتوانند قدرت یکدیگر را مهار کنند.<br /> <br /> اندیشهٔ مونتسکیو تأثیر عمیقی بر نظریهٔ سیاسی لیبرال و تدوین قانون‌های اساسی مدرن، به‌ویژه قانون اساسی ایالات متحده، گذاشت.&lt;ref&gt;“Baron de Montesquieu, Charles-Louis de Secondat,” ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', sec. 4.1.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سه قوه ==<br /> <br /> === قوهٔ مقننه ===<br /> <br /> [[قوه مقننه]] نهادی است که وظیفهٔ اصلی آن وضع، اصلاح و لغو قوانین است.<br /> <br /> در حکومت‌های نمایندگی، این وظیفه معمولاً بر عهدهٔ پارلمان یا مجلس قانون‌گذاری قرار دارد. نمایندگان از طریق انتخابات تعیین می‌شوند و دربارهٔ قوانین، بودجه، مالیات و دیگر امور عمومی تصمیم می‌گیرند.<br /> <br /> در بسیاری از نظام‌ها، قوهٔ مقننه وظایف نظارتی نیز دارد. سؤال از وزیران، تحقیق و تفحص، تصویب بودجه و در برخی نظام‌ها رأی اعتماد یا عدم اعتماد به دولت از ابزارهای این نظارت هستند.<br /> <br /> === قوهٔ مجریه ===<br /> <br /> [[قوه مجریه]] مسئول اجرای قوانین و ادارهٔ امور عمومی است.<br /> <br /> دولت، وزارتخانه‌ها و دستگاه اداری معمولاً بخش اصلی این قوه را تشکیل می‌دهند.<br /> <br /> ساختار قوهٔ مجریه در نظام‌های مختلف متفاوت است. در نظام ریاستی، رئیس‌جمهور معمولاً ریاست قوهٔ مجریه را بر عهده دارد؛ در نظام پارلمانی، نخست‌وزیر و کابینه که به پارلمان وابسته‌اند، مدیریت دولت را بر عهده می‌گیرند.<br /> <br /> قوهٔ مجریه در دولت مدرن دارای اختیارات گسترده‌ای در سیاست خارجی، امنیت، مدیریت اقتصادی و ادارهٔ خدمات عمومی است و همین گسترش اختیارات، اهمیت سازوکارهای نظارت بر آن را افزایش داده است.<br /> <br /> === قوهٔ قضائیه ===<br /> <br /> [[قوه قضائیه]] مسئول رسیدگی به دعاوی، تفسیر و اجرای قواعد حقوقی در پرونده‌ها و حمایت قضایی از حقوق افراد است.<br /> <br /> استقلال قضایی یکی از مهم‌ترین عناصر تفکیک قوا محسوب می‌شود. قاضی باید بتواند بدون دستور مستقیم دولت، پارلمان، احزاب سیاسی یا دیگر مراکز قدرت دربارهٔ پرونده‌ها تصمیم بگیرد.<br /> <br /> در برخی نظام‌ها، دادگاه‌ها اختیار بررسی سازگاری قوانین یا اقدامات دولت با قانون اساسی را نیز دارند. این سازوکار که «نظارت قضایی» نامیده می‌شود، می‌تواند به یکی از ابزارهای محدودکردن قدرت دو قوهٔ دیگر تبدیل شود.<br /> <br /> == استقلال قضایی ==<br /> <br /> استقلال قضایی یکی از بنیادی‌ترین پیامدهای نظریهٔ تفکیک قوا است.<br /> <br /> اگر نهادی که دربارهٔ قانونی‌بودن اقدامات حکومت داوری می‌کند تحت کنترل همان مقاماتی باشد که اقدامات مورد اختلاف را انجام داده‌اند، امکان نظارت مؤثر کاهش می‌یابد.<br /> <br /> به همین دلیل، بسیاری از نظام‌های حقوقی سازوکارهایی برای حفاظت از استقلال قضات ایجاد کرده‌اند. شیوهٔ انتصاب قضات، امنیت شغلی، شرایط عزل، استقلال مالی و ممنوعیت مداخلهٔ سیاسی در پرونده‌ها از جمله این سازوکارها هستند.<br /> <br /> با این حال، استقلال قضایی به معنای نبود پاسخ‌گویی نیست. نظام‌های مختلف تلاش می‌کنند میان استقلال قضات و سازوکارهای مسئولیت حقوقی و حرفه‌ای آنان تعادل ایجاد کنند.<br /> <br /> == تفکیک مطلق و نسبی قوا ==<br /> <br /> در نظریهٔ حقوق اساسی معمولاً میان تفکیک مطلق و تفکیک نسبی قوا تمایز گذاشته می‌شود.<br /> <br /> تفکیک مطلق بر استقلال سازمانی و وظیفه‌ای گستردهٔ قوای سه‌گانه تأکید می‌کند. در این مدل، عضویت و مسئولیت نهادهای مختلف تا حد امکان از یکدیگر جدا می‌شود.<br /> <br /> اما تقریباً هیچ نظام سیاسی مدرنی تفکیک کاملاً مطلق قوا ندارد.<br /> <br /> در تفکیک نسبی، قوای مختلف استقلال دارند، اما برای انجام وظایف حکومت با یکدیگر همکاری می‌کنند و در عین حال ابزارهایی برای نظارت متقابل در اختیار دارند.<br /> <br /> به همین دلیل، مفهوم «نظارت و موازنه» در کنار تفکیک قوا اهمیت یافته است.<br /> <br /> == نظارت و موازنه ==<br /> <br /> «'''نظارت و موازنه'''» (''Checks and Balances'') به مجموعه‌ای از سازوکارها گفته می‌شود که از طریق آنها نهادهای مختلف حکومت می‌توانند اعمال قدرت یکدیگر را کنترل یا محدود کنند.<br /> <br /> برای نمونه، پارلمان ممکن است قانون تصویب کند، اما رئیس‌جمهور در برخی نظام‌ها حق وتوی آن را داشته باشد. پارلمان نیز ممکن است بتواند با اکثریتی خاص بر وتو غلبه کند.<br /> <br /> دادگاه قانون اساسی یا دیوان عالی ممکن است قانونی را مغایر قانون اساسی تشخیص دهد.<br /> <br /> پارلمان می‌تواند بر هزینه‌های دولت نظارت کند و در نظام‌های پارلمانی دولت را از طریق رأی عدم اعتماد برکنار کند.<br /> <br /> هدف این سازوکارها ایجاد شرایطی است که هیچ نهاد حکومتی نتواند به‌تنهایی و بدون کنترل مؤثر دیگر نهادها همهٔ قدرت سیاسی را در اختیار گیرد.<br /> <br /> == تفکیک قوا در ایالات متحده آمریکا ==<br /> <br /> [[قانون اساسی ایالات متحده آمریکا]] یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های کاربرد نظریهٔ تفکیک قوا است.<br /> <br /> قانون اساسی سال ۱۷۸۷ قدرت قانون‌گذاری را به کنگره، قدرت اجرایی را به رئیس‌جمهور و قدرت قضایی را به دادگاه‌های فدرال سپرد.<br /> <br /> با این حال، این سه شاخه کاملاً از یکدیگر جدا نیستند. رئیس‌جمهور می‌تواند قوانین مصوب کنگره را وتو کند؛ سنا در برخی انتصاب‌های مهم و معاهدات نقش دارد؛ کنگره بر بودجه کنترل دارد؛ و دادگاه‌ها در ساختار حقوقی آمریکا می‌توانند دربارهٔ سازگاری اقدامات حکومت با قانون اساسی داوری کنند.<br /> <br /> [[جیمز مدیسون]] در ''مقالات فدرالیست''، به‌ویژه شماره‌های ۴۷ و ۵۱، دربارهٔ ضرورت تقسیم قدرت و ایجاد کنترل متقابل میان نهادهای حکومت بحث کرد.&lt;ref&gt;James Madison, “The Particular Structure of the New Government and the Distribution of Power Among Its Different Parts,” ''The Federalist No. 47'' (1788); James Madison, “The Structure of the Government Must Furnish the Proper Checks and Balances Between the Different Departments,” ''The Federalist No. 51'' (1788).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == انقلاب فرانسه و تفکیک قوا ==<br /> <br /> اصل تفکیک قوا یکی از اندیشه‌های مؤثر بر [[انقلاب فرانسه]] و شکل‌گیری نظام حقوق اساسی جدید فرانسه بود.<br /> <br /> در مادهٔ ۱۶ [[اعلامیه حقوق بشر و شهروند]] مصوب ۱۷۸۹، تضمین حقوق و تعیین تفکیک قوا از عناصر اساسی برخورداری یک جامعه از قانون اساسی دانسته شد.&lt;ref&gt;France, ''Déclaration des droits de l’homme et du citoyen de 1789'', art. 16.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این ماده نشان‌دهندهٔ جایگاه مهم تفکیک قوا در مشروطه‌خواهی پس از عصر روشنگری بود.<br /> <br /> پس از انقلاب فرانسه، این اصل با صورت‌های گوناگون در بسیاری از قوانین اساسی اروپا و آمریکای لاتین وارد شد.<br /> <br /> == تفکیک قوا در نظام ریاستی ==<br /> <br /> در [[نظام ریاستی]]، قوهٔ مجریه و مقننه معمولاً از نظر منشأ سیاسی و دورهٔ مسئولیت استقلال بیشتری از یکدیگر دارند.<br /> <br /> رئیس‌جمهور مستقیماً یا از طریق سازوکار انتخاباتی مستقل از پارلمان انتخاب می‌شود و بقای دولت به رأی اعتماد روزانهٔ اکثریت پارلمان وابسته نیست.<br /> <br /> در مقابل، رئیس‌جمهور نیز معمولاً نمی‌تواند به‌سادگی پارلمان را منحل کند.<br /> <br /> این ساختار می‌تواند استقلال دو قوه را افزایش دهد، اما برای جلوگیری از بن‌بست سیاسی به سازوکارهای همکاری و نظارت متقابل نیاز دارد.<br /> <br /> == تفکیک قوا در نظام پارلمانی ==<br /> <br /> در [[نظام پارلمانی]] رابطهٔ قوهٔ مجریه و مقننه نزدیک‌تر است.<br /> <br /> نخست‌وزیر و کابینه معمولاً از اکثریت پارلمان برخاسته‌اند و برای ادامهٔ حکومت به اعتماد پارلمان نیاز دارند.<br /> <br /> بنابراین در این نظام‌ها نمی‌توان از جدایی سازمانی کامل قوهٔ مجریه و مقننه سخن گفت.<br /> <br /> با این حال، تفکیک قوا از طریق استقلال قضایی، مسئولیت دولت در برابر پارلمان، رقابت احزاب، نظارت پارلمانی و دیگر نهادهای قانونی تحقق می‌یابد.<br /> <br /> تجربهٔ نظام‌های پارلمانی نشان می‌دهد که مشروطه‌خواهی الزاماً به نسخهٔ واحدی از تفکیک سه‌گانهٔ قدرت وابسته نیست و می‌تواند از سازوکارهای نهادی متفاوتی برای محدودکردن قدرت استفاده کند.&lt;ref&gt;Wil Waluchow, “Constitutionalism,” ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', sec. 5.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تفکیک قوا و حاکمیت قانون ==<br /> <br /> [[حاکمیت قانون]] و تفکیک قوا مفاهیمی نزدیک اما متفاوت‌اند.<br /> <br /> حاکمیت قانون به این اصل اشاره دارد که اعمال قدرت حکومت باید در چارچوب قواعد عمومی و حقوقی انجام شود و مقامات نیز تابع قانون باشند.<br /> <br /> تفکیک قوا یکی از سازوکارهایی است که می‌تواند تحقق این اصل را تسهیل کند.<br /> <br /> اگر نهادی که قانون را اجرا می‌کند خود بتواند بدون محدودیت قانون وضع کند و هم‌زمان دربارهٔ قانونی‌بودن اقدامات خود داوری کند، محدودیت حقوقی قدرت تضعیف می‌شود.<br /> <br /> استقلال نهادهای قانون‌گذاری، اجرا و قضا امکان کنترل متقابل را افزایش می‌دهد.<br /> <br /> == تفکیک قوا و دموکراسی ==<br /> <br /> [[دموکراسی]] و تفکیک قوا نیز مترادف نیستند.<br /> <br /> دموکراسی عمدتاً به منشأ و نحوهٔ اعمال قدرت سیاسی، مشارکت شهروندان، انتخابات و پاسخ‌گویی حکومت مربوط است؛ در حالی که تفکیک قوا دربارهٔ ساختار و توزیع قدرت حکومتی است.<br /> <br /> یک نظام ممکن است انتخابات برگزار کند، اما اگر نهادهای نظارتی، قضایی و قانون‌گذاری فاقد استقلال مؤثر باشند، تمرکز گستردهٔ قدرت همچنان امکان‌پذیر است.<br /> <br /> در مقابل، تفکیک قوا نیز بدون انتخابات آزاد، حقوق سیاسی و پاسخ‌گویی عمومی به‌تنهایی برای ایجاد دموکراسی کافی نیست.<br /> <br /> به همین دلیل، در نظام‌های دموکراتیک معاصر، تفکیک قوا معمولاً در کنار انتخابات، آزادی بیان، استقلال قضایی، حقوق بنیادین و حاکمیت قانون بررسی می‌شود.<br /> <br /> == تفکیک قوا و حقوق بشر ==<br /> <br /> یکی از کارکردهای تاریخی تفکیک قوا حفاظت از آزادی فردی در برابر قدرت خودسرانه بوده است.<br /> <br /> استقلال قضایی می‌تواند امکان دادخواهی شهروندان در برابر دولت را فراهم کند. نظارت پارلمانی می‌تواند دولت را ملزم به پاسخ‌گویی کند و قوانین اساسی می‌توانند حدود اختیارات همهٔ نهادها را تعیین کنند.<br /> <br /> از این منظر، تفکیک قوا صرفاً یک روش اداری برای تقسیم کار نیست، بلکه یکی از سازوکارهای نهادی حفاظت از حقوق و آزادی‌ها به‌شمار می‌رود.<br /> <br /> پیوند میان تضمین حقوق و تفکیک قوا به‌طور صریح در مادهٔ ۱۶ اعلامیهٔ حقوق بشر و شهروند فرانسه در سال ۱۷۸۹ نیز بیان شده است.&lt;ref&gt;France, ''Déclaration des droits de l’homme et du citoyen de 1789'', art. 16.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تفکیک قوا و قانون اساسی ==<br /> <br /> در بیشتر دولت‌های مدرن، نحوهٔ تقسیم قدرت در [[قانون اساسی]] تعیین می‌شود.<br /> <br /> قانون اساسی مشخص می‌کند که چه نهادی قانون وضع می‌کند، چه نهادی آن را اجرا می‌کند، صلاحیت دادگاه‌ها چیست و نهادهای مختلف چگونه بر یکدیگر نظارت می‌کنند.<br /> <br /> از این منظر، تفکیک قوا یکی از اجزای مهم «معماری قانون اساسی» است.<br /> <br /> با این حال، وجود مواد قانونی دربارهٔ استقلال قوا به‌تنهایی تضمین‌کنندهٔ تفکیک واقعی قدرت نیست. عملکرد نهادها، شیوهٔ انتصاب مقام‌ها، استقلال مالی، نظام حزبی، آزادی رسانه‌ها و امکان اجرای احکام قضایی نیز بر میزان استقلال عملی قوا تأثیر دارند.<br /> <br /> == تفکیک قوا و استقلال نهادها ==<br /> <br /> تفکیک قوا با استقلال نهادی ارتباط دارد، اما استقلال به معنای نبود هرگونه رابطه میان نهادها نیست.<br /> <br /> یک قوه ممکن است در حوزهٔ وظایف خود مستقل باشد، اما برای برخی تصمیم‌ها به همکاری قوه‌ای دیگر نیاز داشته باشد.<br /> <br /> برای نمونه، دولت ممکن است بودجه را پیشنهاد کند، اما تصویب آن بر عهدهٔ پارلمان باشد. رئیس کشور ممکن است قاضی را معرفی کند، اما انتصاب او به تأیید نهاد دیگری نیاز داشته باشد.<br /> <br /> این وابستگی‌های متقابل، اگر به‌درستی طراحی شوند، می‌توانند به جای تضعیف تفکیک قوا، بخشی از سازوکار نظارت و موازنه باشند.<br /> <br /> == تمرکز قدرت ==<br /> <br /> نقطهٔ مقابل تفکیک قوا، تمرکز گستردهٔ قدرت سیاسی است.<br /> <br /> تمرکز قدرت هنگامی رخ می‌دهد که یک شخص، حزب یا نهاد بتواند بر قانون‌گذاری، اجرای قانون و دستگاه قضایی تسلط مؤثر پیدا کند و سازوکارهای مستقل کنترل قدرت تضعیف شوند.<br /> <br /> در چنین شرایطی، حتی اگر قوای سه‌گانه به‌صورت رسمی وجود داشته باشند، استقلال واقعی آنها ممکن است محدود باشد.<br /> <br /> از این رو، تحلیل تفکیک قوا باید میان ساختار رسمی قانون اساسی و مناسبات واقعی قدرت تمایز قائل شود.<br /> <br /> == تفکیک قوا در ایران ==<br /> <br /> اندیشهٔ محدودکردن قدرت سلطنت و ایجاد نهاد قانون‌گذاری در ایران با [[انقلاب مشروطه ایران]] وارد مرحله‌ای تازه شد.<br /> <br /> تشکیل [[مجلس شورای ملی]] و تدوین [[قانون اساسی مشروطه]] و متمم آن در سال‌های ۱۲۸۵ و ۱۲۸۶ خورشیدی زمینهٔ حقوقی تازه‌ای برای تقسیم و محدودکردن قدرت سیاسی ایجاد کرد.<br /> <br /> متمم قانون اساسی مشروطه قوای مملکت را به سه شعبهٔ مقننه، قضائیه و اجرائیه تقسیم می‌کرد و برای هر یک حوزه‌هایی از وظایف در نظر می‌گرفت.&lt;ref&gt;متمم قانون اساسی مشروطه، مصوب ۲۹ شعبان ۱۳۲۵ قمری، اصول ۲۶ تا ۲۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> با این حال، ساختار مشروطهٔ ایران در عمل در دوره‌های مختلف با مداخلات سلطنت، بحران‌های سیاسی، ضعف نهادهای انتخابی و تحولات اقتدارگرایانه روبه‌رو بود و میزان استقلال عملی قوا در طول دورهٔ مشروطه ثابت نبود.<br /> <br /> == تفکیک قوا در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران ==<br /> <br /> [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران]] نیز از سه قوهٔ مقننه، مجریه و قضائیه نام می‌برد.<br /> <br /> اصل ۵۷ قانون اساسی مقرر می‌کند که قوای حاکم در جمهوری اسلامی عبارت‌اند از قوهٔ مقننه، قوهٔ مجریه و قوهٔ قضائیه و آنها را «مستقل از یکدیگر» معرفی می‌کند؛ اما همین اصل اعمال این قوا را «زیر نظر ولایت مطلقهٔ امر و امامت امت» قرار می‌دهد.&lt;ref&gt;قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصل ۵۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اصل ۵۸ اعمال قوهٔ مقننه را از طریق [[مجلس شورای اسلامی]] تعریف می‌کند. اصل ۶۰ اعمال قوهٔ مجریه را، جز در اموری که قانون اساسی مستقیماً در اختیار رهبری قرار داده است، بر عهدهٔ رئیس‌جمهور و وزیران می‌گذارد و اصل ۶۱ اعمال قوهٔ قضائیه را از طریق دادگاه‌های دادگستری مقرر می‌کند.&lt;ref&gt;قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصول ۵۸، ۶۰ و ۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین ساختار حقوق اساسی جمهوری اسلامی از یک سو از سه قوه و استقلال آنها سخن می‌گوید و از سوی دیگر نهادی فراتر از این تقسیم سه‌گانه، یعنی [[رهبر جمهوری اسلامی ایران|رهبری]]، را دارای اختیاراتی در ارتباط با بخش‌های مختلف حکومت قرار می‌دهد.<br /> <br /> == جایگاه رهبری و قوای سه‌گانه ==<br /> <br /> بررسی تفکیک قوا در جمهوری اسلامی بدون در نظر گرفتن جایگاه رهبری کامل نیست.<br /> <br /> اصل ۱۱۰ قانون اساسی اختیارات متعددی برای رهبر تعیین کرده است؛ از جمله تعیین سیاست‌های کلی نظام، نظارت بر اجرای آنها، فرماندهی کل نیروهای مسلح، نصب و عزل فقهای [[شورای نگهبان]] و رئیس قوهٔ قضائیه و اختیارات دیگری که در همان اصل آمده است.&lt;ref&gt;قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصل ۱۱۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> رئیس قوهٔ قضائیه مستقیماً توسط رهبر منصوب می‌شود. فقهای شورای نگهبان نیز توسط رهبر منصوب می‌شوند و شش حقوقدان دیگر شورا با معرفی رئیس قوهٔ قضائیه و رأی مجلس انتخاب می‌شوند. شورای نگهبان نیز مصوبات مجلس را از نظر انطباق با شرع و قانون اساسی بررسی می‌کند.<br /> <br /> این ساختار سبب شده است که تحلیلگران حقوق اساسی، مدل جمهوری اسلامی را با الگوی کلاسیک تفکیک سه قوه یکسان ندانند. از نظر متن قانون اساسی، سه قوه مستقل معرفی شده‌اند، اما این استقلال در چارچوب اختیاراتی اعمال می‌شود که قانون اساسی برای رهبری و دیگر نهادهای فراتر یا میان قوای سه‌گانه تعیین کرده است.&lt;ref&gt;Constitution of the Islamic Republic of Iran, 1979, amended 1989, arts. 57, 91, 110.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == شورای نگهبان و تفکیک قوا ==<br /> <br /> [[شورای نگهبان]] جایگاهی ویژه در ساختار حقوق اساسی جمهوری اسلامی دارد.<br /> <br /> این شورا بخشی از قوهٔ مقننه به معنای متعارف پارلمانی نیست، اما مصوبات مجلس بدون طی مراحل مقرر برای بررسی در شورای نگهبان قابلیت تبدیل‌شدن به قانون را ندارند.<br /> <br /> شورای نگهبان همچنین وظایفی در تفسیر قانون اساسی و نظارت بر انتخابات دارد.<br /> <br /> وجود چنین نهادهایی نشان می‌دهد که ساختار قدرت در دولت‌های معاصر همیشه در تقسیم‌بندی سادهٔ مقننه، مجریه و قضائیه خلاصه نمی‌شود.<br /> <br /> == مجمع تشخیص مصلحت نظام ==<br /> <br /> [[مجمع تشخیص مصلحت نظام]] نیز یکی دیگر از نهادهایی است که ساختار قدرت در جمهوری اسلامی را پیچیده‌تر می‌کند.<br /> <br /> این نهاد از جمله در موارد اختلاف میان مجلس و شورای نگهبان دربارهٔ برخی مصوبات نقش ایفا می‌کند و همچنین بر اساس قانون اساسی در موضوعاتی مرتبط با سیاست‌های کلی نظام وظایفی دارد.<br /> <br /> اعضای مجمع توسط رهبر منصوب می‌شوند.<br /> <br /> از منظر بررسی تفکیک قوا، وجود شورای نگهبان، مجمع تشخیص مصلحت نظام و جایگاه رهبری نشان می‌دهد که توزیع قدرت در جمهوری اسلامی فراتر از الگوی کلاسیک سه‌قوه‌ای است.<br /> <br /> == استقلال قوهٔ قضائیه در جمهوری اسلامی ==<br /> <br /> قانون اساسی جمهوری اسلامی قوهٔ قضائیه را قوه‌ای مستقل معرفی می‌کند، اما شیوهٔ سازمان‌دهی آن با الگوی برخی دموکراسی‌های مشروطه متفاوت است.<br /> <br /> بر اساس اصل ۱۵۷ قانون اساسی، رئیس قوهٔ قضائیه توسط رهبر برای مدت پنج سال منصوب می‌شود.<br /> <br /> رئیس قوهٔ قضائیه نیز در انتصاب شماری از مقام‌های عالی قضایی نقش دارد.<br /> <br /> بنابراین ارزیابی میزان استقلال عملی دستگاه قضایی نیازمند بررسی هم‌زمان متن قانون اساسی، شیوهٔ انتصاب مقام‌ها و عملکرد واقعی نهادهای قضایی است.<br /> <br /> == تفکیک قوا در نظام‌های اقتدارگرا ==<br /> <br /> وجود رسمی سه قوه لزوماً به معنای وجود تفکیک مؤثر قدرت نیست.<br /> <br /> بسیاری از حکومت‌های اقتدارگرا دارای پارلمان، دادگاه، قانون اساسی و دولت هستند، اما یک حزب، رهبر یا نهاد مسلط می‌تواند بر بخش‌های مختلف حکومت کنترل داشته باشد.<br /> <br /> در چنین نظام‌هایی ممکن است قانون‌گذاری، قضا و اجرا از نظر سازمانی جدا باشند، اما استقلال تصمیم‌گیری آنها محدود باشد.<br /> <br /> از این رو در علوم سیاسی میان «تفکیک رسمی» و «تفکیک مؤثر» قدرت تمایز قائل می‌شوند.<br /> <br /> == نقش احزاب سیاسی ==<br /> <br /> ظهور [[حزب سیاسی|احزاب سیاسی]] یکی از تحولاتی بود که نظریهٔ کلاسیک تفکیک قوا را پیچیده‌تر کرد.<br /> <br /> مونتسکیو نظریهٔ خود را پیش از شکل‌گیری نظام‌های حزبی مدرن ارائه کرده بود.<br /> <br /> در یک نظام دموکراتیک، ممکن است یک حزب هم‌زمان ریاست قوهٔ مجریه و اکثریت پارلمان را در اختیار داشته باشد. در چنین شرایطی مرز سیاسی میان دو قوه می‌تواند از مرز حقوقی آنها کمتر شود.<br /> <br /> در مقابل، رقابت حزبی، اپوزیسیون پارلمانی، انتخابات و رسانه‌های مستقل می‌توانند شکل‌های دیگری از کنترل قدرت ایجاد کنند.<br /> <br /> بنابراین مطالعهٔ تفکیک قوا در دولت مدرن باید ساختار حزبی را نیز در نظر بگیرد.<br /> <br /> == رسانه و جامعهٔ مدنی ==<br /> <br /> رسانه‌ها و [[جامعه مدنی]] در تقسیم‌بندی کلاسیک مونتسکیو یکی از قوای سه‌گانه نیستند، اما در نظام‌های سیاسی معاصر می‌توانند نقشی مهم در پاسخ‌گوکردن قدرت ایفا کنند.<br /> <br /> رسانه‌های مستقل می‌توانند عملکرد دولت، پارلمان و دستگاه قضایی را بررسی کنند و اطلاعات مربوط به سوءاستفاده از قدرت را در اختیار افکار عمومی قرار دهند.<br /> <br /> سازمان‌های مدنی، انجمن‌های حرفه‌ای، دانشگاه‌ها و نهادهای حقوق بشری نیز می‌توانند بر عملکرد حکومت نظارت اجتماعی داشته باشند.<br /> <br /> از این رو، محدودکردن قدرت در دموکراسی معاصر صرفاً از طریق روابط میان سه قوه صورت نمی‌گیرد.<br /> <br /> == مزایای تفکیک قوا ==<br /> <br /> مهم‌ترین استدلال در دفاع از تفکیک قوا، جلوگیری از تمرکز قدرت است.<br /> <br /> تقسیم قدرت می‌تواند امکان نظارت بر تصمیم‌های حکومت را افزایش دهد و هزینهٔ اقدامات خودسرانه را بالا ببرد.<br /> <br /> استقلال قضایی می‌تواند از حقوق افراد در برابر اقدامات غیرقانونی حکومت حفاظت کند و نظارت پارلمانی می‌تواند دولت را به توضیح و پاسخ‌گویی وادارد.<br /> <br /> تفکیک وظایف همچنین می‌تواند به تخصصی‌شدن نهادها کمک کند؛ قانون‌گذاری، مدیریت اجرایی و داوری قضایی هر یک مهارت‌ها و روش‌های متفاوتی می‌طلبند.<br /> <br /> == انتقاد از تفکیک قوا ==<br /> <br /> تفکیک قوا با انتقادهایی نیز روبه‌رو بوده است.<br /> <br /> تفکیک بیش از اندازه می‌تواند تصمیم‌گیری حکومت را دشوار و در برخی شرایط به بن‌بست نهادی منجر کند.<br /> <br /> اگر چند نهاد دارای اختیار وتوی متقابل باشند، تصویب اصلاحات یا واکنش سریع به بحران‌ها ممکن است دشوار شود.<br /> <br /> از سوی دیگر، جدایی رسمی نهادها همیشه مانع تمرکز واقعی قدرت نیست. احزاب سیاسی، شبکه‌های اقتصادی، نیروهای نظامی یا نهادهای غیرانتخابی ممکن است بتوانند هم‌زمان بر چند قوه تأثیر بگذارند.<br /> <br /> به همین دلیل، نظریه‌های جدیدتر به جای «جدایی مطلق» بیشتر بر ترکیبی از استقلال نهادی، همکاری، پاسخ‌گویی و نظارت متقابل تأکید دارند.&lt;ref&gt;Waldron, “Separation of Powers in Thought and Practice?” 433–468.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == شرایط اضطراری و تفکیک قوا ==<br /> <br /> جنگ، شورش، بلایای بزرگ و وضعیت‌های اضطراری می‌توانند تعادل میان قوای حکومت را تغییر دهند.<br /> <br /> در بسیاری از کشورها، قوهٔ مجریه در شرایط اضطراری اختیارات بیشتری دریافت می‌کند.<br /> <br /> مسئلهٔ اساسی این است که این اختیارات چگونه تعریف و محدود شوند و چه نهادی بر ضرورت، مدت و شیوهٔ استفاده از آنها نظارت کند.<br /> <br /> تجربهٔ تاریخی نشان داده است که اختیارات اضطراری در صورت فقدان محدودیت‌های مؤثر می‌توانند به تمرکز پایدار قدرت منجر شوند. به همین دلیل، تعیین مدت، نظارت پارلمان، امکان رسیدگی قضایی و حفظ برخی حقوق بنیادین از مسائل مهم حقوق اساسی در وضعیت اضطراری است.<br /> <br /> == تفکیک قوا و دولت مدرن ==<br /> <br /> گسترش دولت مدرن موجب شده است که مدل کلاسیک سه قوه با مسائل تازه‌ای روبه‌رو شود.<br /> <br /> سازمان‌های اداری امروز در مواردی هم مقررات وضع می‌کنند، هم آنها را اجرا می‌کنند و هم دربارهٔ تخلفات اداری تصمیم می‌گیرند.<br /> <br /> بانک‌های مرکزی، کمیسیون‌های انتخاباتی، نهادهای تنظیم‌گر و دادگاه‌های قانون اساسی نیز در بسیاری از کشورها از استقلالی برخوردارند که در الگوی سادهٔ سه قوه پیش‌بینی نشده بود.<br /> <br /> به همین دلیل، مفهوم معاصر تفکیک قوا بیش از آنکه تنها به سه ساختمان یا سه سازمان جدا اشاره داشته باشد، به شبکه‌ای از نهادها و قواعد برای توزیع و کنترل قدرت مربوط می‌شود.<br /> <br /> == تفکیک قوا و آزادی سیاسی ==<br /> <br /> پیوند میان تفکیک قوا و آزادی سیاسی یکی از محورهای اصلی اندیشهٔ مونتسکیو بود.<br /> <br /> منطق این دیدگاه آن است که آزادی تنها با محدودکردن قانونی قدرت قابل حفاظت است. اگر مقام حکومتی بتواند هم قانون مورد نظر خود را وضع کند، هم آن را اجرا کند و هم دربارهٔ اعتراض شهروند به همان اقدام داوری کند، شهروند در برابر قدرت حکومتی از تضمین نهادی کمتری برخوردار خواهد بود.<br /> <br /> تفکیک قوا می‌کوشد میان تصمیم‌گیرندگان مختلف فاصله‌ای نهادی ایجاد کند تا امکان بررسی، اعتراض و اصلاح تصمیم‌ها وجود داشته باشد.<br /> <br /> از این منظر، ارزش تفکیک قوا در خودِ تقسیم سازمانی خلاصه نمی‌شود؛ هدف نهایی آن ایجاد موانعی در برابر قدرت خودسرانه و حفاظت از آزادی و امنیت حقوقی افراد است.<br /> <br /> == تحول مفهوم تفکیک قوا ==<br /> <br /> مفهوم تفکیک قوا از سدهٔ هجدهم تاکنون دگرگون شده است.<br /> <br /> مدل کلاسیک بر سه قوهٔ مقننه، مجریه و قضائیه تمرکز داشت. دولت‌های امروزی بسیار پیچیده‌تر شده‌اند و نهادهای مستقلی پدید آمده‌اند که در تقسیم‌بندی سه‌گانه جای روشنی ندارند.<br /> <br /> همچنین تجربهٔ نظام‌های پارلمانی نشان داده است که محدودکردن قدرت الزاماً مستلزم جدایی سازمانی کامل دولت و پارلمان نیست.<br /> <br /> در نظریهٔ معاصر، توجه بیشتری به استقلال قضایی، نظارت و موازنه، شفافیت، پاسخ‌گویی، نهادهای مستقل، انتخابات آزاد، رسانه‌های آزاد و جامعهٔ مدنی شده است.<br /> <br /> در نتیجه، تفکیک قوا امروز غالباً بخشی از مفهوم گسترده‌تر [[مشروطه‌خواهی]] و کنترل قدرت عمومی تلقی می‌شود.<br /> <br /> == اهمیت تفکیک قوا ==<br /> <br /> تفکیک قوا یکی از پایدارترین اصول اندیشهٔ سیاسی و حقوق اساسی دوران جدید است.<br /> <br /> اهمیت این اصل از این فرض بنیادی ناشی می‌شود که قدرت سیاسی در صورت فقدان محدودیت نهادی می‌تواند متمرکز شود و زمینهٔ اعمال خودسرانهٔ قدرت را فراهم آورد.<br /> <br /> صورت‌بندی مونتسکیو در سدهٔ هجدهم بر قانون‌های اساسی متعدد تأثیر گذاشت و تفکیک قوا همراه با نظارت و موازنه به یکی از ابزارهای مهم طراحی حکومت‌های مشروطه تبدیل شد.&lt;ref&gt;Montesquieu, ''The Spirit of the Laws'', Book XI, chap. 6.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> با این حال، تجربهٔ تاریخی نشان داده است که صرف درج اصل تفکیک قوا در قانون اساسی برای محدودکردن قدرت کافی نیست. استقلال واقعی نهادها، امکان گردش قدرت، اجرای قانون، استقلال قضایی، پاسخ‌گویی مقام‌های عمومی و وجود سازوکارهای مؤثر نظارت تعیین می‌کنند که این اصل تا چه اندازه در عمل تحقق یافته است.<br /> <br /> از این رو، تفکیک قوا را می‌توان بیش از آنکه یک تقسیم سادهٔ اداری میان سه بخش حکومت دانست، سازوکاری برای سازمان‌دهی قدرت به‌گونه‌ای دانست که هیچ مرکز واحدی نتواند بدون محدودیت قانونی و نظارت مؤثر بر همهٔ شئون حکومت مسلط شود.<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> <br /> * [[دموکراسی]]<br /> * [[حاکمیت قانون]]<br /> * [[قانون اساسی]]<br /> * [[مشروطه‌خواهی]]<br /> * [[انقلاب مشروطه ایران]]<br /> * [[قانون اساسی مشروطه]]<br /> * [[قوه مقننه]]<br /> * [[قوه مجریه]]<br /> * [[قوه قضائیه]]<br /> * [[استقلال قضایی]]<br /> * [[حقوق بشر]]<br /> * [[آزادی سیاسی]]<br /> * [[جان لاک]]<br /> * [[شارل دو مونتسکیو]]<br /> * [[عصر روشنگری]]<br /> * [[لیبرالیسم]]<br /> * [[مجلس شورای ملی]]<br /> * [[مجلس شورای اسلامی]]<br /> * [[شورای نگهبان]]<br /> * [[مجمع تشخیص مصلحت نظام]]<br /> <br /> == منابع == <br /> <br /> &lt;references /&gt;<br /> <br /> [[رده:تفکیک قوا]]<br /> [[رده:علوم سیاسی]]<br /> [[رده:حقوق اساسی]]<br /> [[رده:فلسفه سیاسی]]<br /> [[رده:مفاهیم سیاسی]]<br /> [[رده:دموکراسی]]<br /> [[رده:حاکمیت قانون]]<br /> [[رده:مشروطه‌خواهی]]<br /> [[رده:قانون اساسی]]<br /> {{DEFAULTSORT:تفکیک قوا}}</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%AA%D9%81%DA%A9%DB%8C%DA%A9_%D9%82%D9%88%D8%A7&diff=93083 2026-09-19T13:41:44Z

<p>Alireza k h: نوشتن یک مقاله جدید</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات مفهوم|نام=تفکیک قوا|نام اصلی=Separation of Powers|نام‌های دیگر=جدایی قوا، تفکیک قوای حکومتی|تصویر=|اندازه تصویر=|توضیح تصویر=|حوزه=[[علوم سیاسی]]، [[حقوق اساسی]]، [[فلسفه سیاسی]]|دوره=ریشه‌های تاریخی در اندیشهٔ سیاسی باستان؛ صورت‌بندی جدید در سده‌های هفدهم و هجدهم میلادی|خاستگاه=اروپا|تاریخ شکل‌گیری=صورت‌بندی جدید در آثار [[جان لاک]] و به‌ویژه [[شارل دو مونتسکیو]] در سده‌های هفدهم و هجدهم|بنیان‌گذاران=فاقد بنیان‌گذار واحد؛ [[جان لاک]] و [[شارل دو مونتسکیو]] از مهم‌ترین نظریه‌پردازان جدید|چهره‌های شاخص=[[جان لاک]]، [[شارل دو مونتسکیو]]، [[جیمز مدیسون]]، [[الکساندر همیلتون]]|پیشگامان فکری=[[ارسطو]]، [[جان لاک]]|جریان‌های مرتبط=[[حاکمیت قانون]]، [[مشروطه‌خواهی]]، [[لیبرالیسم]]، [[دموکراسی]]، استقلال قضایی، نظارت و موازنه|در واکنش به=تمرکز قدرت سیاسی، حکومت مطلقه و امکان سوءاستفاده از قدرت|مفاهیم کلیدی=قوهٔ مقننه، قوهٔ مجریه، قوهٔ قضائیه، استقلال قوا، محدودیت قدرت، نظارت و موازنه، حاکمیت قانون، پاسخ‌گویی|دیدگاه معرفت‌شناختی=نظریه‌ای معرفت‌شناختی نیست؛ اصلی در سازمان‌دهی و محدودکردن قدرت سیاسی و حقوق اساسی است|دیدگاه اجتماعی=توزیع وظایف و اختیارات حکومت میان نهادهای مختلف برای جلوگیری از تمرکز قدرت و ایجاد سازوکارهای کنترل متقابل|تأثیرپذیرفته از=اندیشهٔ سیاسی یونان و روم، تجربهٔ مشروطه‌خواهی انگلستان، [[جان لاک]] و فلسفهٔ سیاسی [[عصر روشنگری]]|تأثیرگذار بر=قانون‌های اساسی مدرن، حکومت‌های مشروطه، نظام‌های ریاستی و پارلمانی، استقلال قضایی و نظریهٔ دولت محدود|منتقدان شاخص=منتقدان تفکیک سخت قوا و نظریه‌پردازان طرفدار همکاری و وابستگی متقابل نهادهای حکومتی|آثار شاخص=''دو رساله دربارهٔ حکومت''؛ ''روح‌القوانین''؛ ''مقالات فدرالیست''}}'''تفکیک قوا''' یا '''جدایی قوا''' (به انگلیسی: ''Separation of Powers'') اصلی در [[حقوق اساسی]] و [[فلسفه سیاسی]] است که بر توزیع قدرت و وظایف حکومت میان نهادهای مختلف تأکید می‌کند. در صورت‌بندی شناخته‌شدهٔ این اصل، وظایف حکومت میان سه قوهٔ [[قوه مقننه|مقننه]]، [[قوه مجریه|مجریه]] و [[قوه قضائیه|قضائیه]] تقسیم می‌شود. هدف اصلی این تقسیم، جلوگیری از تمرکز قدرت در دست یک فرد یا نهاد و ایجاد شرایطی است که نهادهای حکومتی بتوانند یکدیگر را محدود، کنترل و متوازن کنند.M. J. C. Vile, ''Constitutionalism and the Separation of Powers'', 2nd ed. (Indianapolis: Liberty Fund, 1998), 1–18.<br /> <br /> تفکیک قوا از اصول مهم [[مشروطه‌خواهی]] و حکومت محدود به قانون به‌شمار می‌رود. این اصل بر این تصور استوار است که تمرکز قدرت قانون‌گذاری، اجرای قانون و داوری دربارهٔ قانون در یک مرکز می‌تواند زمینهٔ خودکامگی و سوءاستفاده از قدرت را افزایش دهد. [[شارل دو مونتسکیو]] در کتاب ''روح‌القوانین''، منتشرشده در سال ۱۷۴۸، یکی از تأثیرگذارترین صورت‌بندی‌های این نظریه را ارائه کرد. در اندیشهٔ او، آزادی سیاسی مستلزم آن بود که قدرت‌های تقنینی، اجرایی و قضایی به‌گونه‌ای سازمان یابند که یک قدرت نتواند بدون محدودیت بر دیگر بخش‌های حکومت مسلط شود.Charles de Secondat, Baron de Montesquieu, ''The Spirit of the Laws'', ed. and trans. Anne M. Cohler, Basia Carolyn Miller, and Harold Samuel Stone (Cambridge: Cambridge University Press, 1989), Book XI, chap. 6.<br /> <br /> تفکیک قوا در نظام‌های سیاسی مختلف به شیوه‌ای یکسان اجرا نمی‌شود. در برخی نظام‌ها، مانند نظام ریاستی ایالات متحده، استقلال سازمانی قوای سه‌گانه همراه با شبکه‌ای از «نظارت و موازنه» (''Checks and Balances'') دیده می‌شود. در نظام‌های پارلمانی، قوهٔ مجریه معمولاً از دل اکثریت پارلمانی تشکیل می‌شود و بنابراین جدایی سازمانی میان مقننه و مجریه کمتر است؛ با این حال، استقلال دستگاه قضایی، مسئولیت سیاسی دولت، نظارت پارلمانی و دیگر سازوکارهای قانونی می‌توانند نقش محدودکنندهٔ قدرت را ایفا کنند. از این رو در نظریهٔ معاصر، تفکیک قوا لزوماً به معنای جدایی مطلق نهادهای حکومتی نیست.Jeremy Waldron, “Separation of Powers in Thought and Practice?” ''Boston College Law Review'' 54, no. 2 (2013): 433–468.<br /> <br /> == مفهوم تفکیک قوا ==<br /> مفهوم تفکیک قوا بر این اندیشه استوار است که وظایف اصلی حکومت را می‌توان به حوزه‌های متفاوت تقسیم کرد و اجرای همهٔ آنها نباید بدون محدودیت در اختیار یک شخص یا نهاد واحد قرار گیرد.<br /> <br /> در الگوی کلاسیک، سه کارکرد اصلی برای حکومت در نظر گرفته می‌شود: وضع قوانین عمومی، اجرای قوانین و ادارهٔ امور عمومی، و حل اختلافات و داوری حقوقی. این وظایف به‌ترتیب با قوای مقننه، مجریه و قضائیه ارتباط دارند.<br /> <br /> با این حال، تفکیک قوا در عمل بسیار پیچیده‌تر از تقسیم سادهٔ سه وظیفه میان سه سازمان است. دولت‌های مدرن دارای بانک مرکزی، دیوان محاسبات، نهادهای انتخاباتی، دادستانی، سازمان‌های تنظیم‌گر، شوراهای مستقل و نهادهای نظارتی دیگری هستند که همیشه به‌آسانی در یکی از سه شاخهٔ کلاسیک جای نمی‌گیرند.<br /> <br /> به همین دلیل، در حقوق اساسی معاصر، تفکیک قوا علاوه بر تقسیم وظایف، به مسئلهٔ توزیع، کنترل و محدودسازی قدرت نیز مربوط می‌شود.<br /> <br /> == هدف تفکیک قوا ==<br /> هدف بنیادی تفکیک قوا جلوگیری از تمرکز قدرت است.<br /> <br /> تجربهٔ تاریخی حکومت‌های مطلقه نشان داده بود که هنگامی که قدرت قانون‌گذاری، اجرای قانون و داوری دربارهٔ تخلفات همگی در اختیار یک حاکم یا نهاد قرار گیرند، امکانات نهادی برای مقابله با تصمیم‌های خودسرانه کاهش می‌یابد.<br /> <br /> تفکیک قوا می‌کوشد شرایطی ایجاد کند که قدرت با قدرت محدود شود. هر نهاد حکومتی حوزه‌ای از اختیار دارد، اما در عین حال با محدودیت‌های قانونی و نظارت نهادهای دیگر روبه‌رو است.<br /> <br /> در این معنا، تفکیک قوا با [[حاکمیت قانون]] ارتباط مستقیم دارد. استقلال قوهٔ قضائیه از مقننه و مجریه، به‌ویژه، یکی از عناصر مهم حفاظت از شهروندان در برابر اعمال خودسرانهٔ قدرت دانسته شده است.Jeremy Waldron, “The Rule of Law,” ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', section 2.3, “Separating the Powers.”<br /> <br /> == ریشه‌های تاریخی ==<br /> اندیشهٔ تقسیم وظایف حکومتی پیشینه‌ای بسیار قدیمی‌تر از اصطلاح امروزی «تفکیک قوا» دارد.<br /> <br /> [[ارسطو]] در کتاب ''سیاست'' دربارهٔ عناصر مختلف حکومت بحث کرده و میان کارکردهای مشورتی، اجرایی و قضایی تمایزهایی قائل شده بود. با این حال، تقسیم‌بندی ارسطو را نباید با نظریهٔ مدرن تفکیک قوای سه‌گانه یکسان دانست.<br /> <br /> در جمهوری روم نیز نهادهای مختلفی مانند کنسول‌ها، سنا و مجامع مردمی در ساختار سیاسی حضور داشتند و قدرت سیاسی میان نهادهای گوناگون توزیع می‌شد.<br /> <br /> صورت جدید نظریهٔ تفکیک قوا عمدتاً در بستر مبارزه با حکومت مطلقه و توسعهٔ [[مشروطه‌خواهی]] در اروپا شکل گرفت.<br /> <br /> == تجربهٔ انگلستان ==<br /> تحولات سیاسی انگلستان در سدهٔ هفدهم نقش مهمی در پیدایش نظریه‌های جدید دربارهٔ محدودکردن قدرت حکومت داشت.<br /> <br /> منازعهٔ میان پادشاه و پارلمان، [[جنگ داخلی انگلستان]]، اعدام چارلز اول، بازگشت سلطنت و سپس [[انقلاب باشکوه]] ۱۶۸۸ به تحول تدریجی ساختار مشروطهٔ انگلستان انجامید.<br /> <br /> [[منشور حقوق ۱۶۸۹]] محدودیت‌هایی بر قدرت سلطنت برقرار کرد و جایگاه پارلمان را تقویت کرد. این تحولات زمینه‌ای تاریخی برای نظریه‌های جان لاک دربارهٔ حکومت محدود و تقسیم قدرت فراهم آورد.John Locke, ''Two Treatises of Government'', ed. Peter Laslett (Cambridge: Cambridge University Press, 1988), Second Treatise, chaps. XII–XIV.<br /> <br /> == جان لاک ==<br /> [[جان لاک]] از نخستین متفکران دوران جدید بود که تقسیم قدرت حکومتی را به‌صورت منظم بررسی کرد.<br /> <br /> لاک در ''دو رساله دربارهٔ حکومت'' میان قدرت تقنینی، اجرایی و «فدراتیو» تمایز قائل شد. قدرت تقنینی مسئول وضع قوانین بود؛ قدرت اجرایی اجرای قوانین داخلی را بر عهده داشت و قدرت فدراتیو به روابط خارجی، جنگ، صلح و مناسبات با دیگر دولت‌ها مربوط می‌شد.Locke, ''Two Treatises of Government'', Second Treatise, §§143–148.<br /> <br /> تقسیم‌بندی لاک دقیقاً با مدل سه‌گانهٔ بعدی مونتسکیو یکسان نبود. او قوهٔ قضائیه را به شکل امروزی به‌عنوان شاخه‌ای کاملاً مستقل صورت‌بندی نکرد و بسیاری از وظایف قضایی را در حوزهٔ اجرای قانون قرار می‌داد.<br /> <br /> با وجود این، اندیشهٔ او دربارهٔ ضرورت جلوگیری از تمرکز قدرت و محدودیت حکومت تأثیر مهمی بر تحول مشروطه‌خواهی و نظریهٔ تفکیک قوا گذاشت.<br /> <br /> == مونتسکیو ==<br /> نام [[شارل دو مونتسکیو]] بیش از هر متفکر دیگری با نظریهٔ کلاسیک تفکیک قوا پیوند خورده است.<br /> <br /> مونتسکیو در سال ۱۷۴۸ کتاب ''روح‌القوانین'' را منتشر کرد. در کتاب یازدهم این اثر، او دربارهٔ آزادی سیاسی و سازمان قدرت حکومتی بحث کرد.<br /> <br /> مونتسکیو سه نوع قدرت را از یکدیگر متمایز کرد که در اصطلاح امروزی با قدرت‌های قانون‌گذاری، اجرایی و قضایی مرتبط‌اند. او معتقد بود تمرکز این قدرت‌ها می‌تواند آزادی را به خطر اندازد.Montesquieu, ''The Spirit of the Laws'', Book XI, chap. 6.<br /> <br /> در برداشت مونتسکیو، هدف صرفاً ایجاد سه سازمان منزوی نبود. مسئلهٔ اساسی جلوگیری از آن بود که یک مرکز قدرت بتواند بدون مانع بر جامعه حکومت کند. نهادهای مختلف باید بتوانند قدرت یکدیگر را مهار کنند.<br /> <br /> اندیشهٔ مونتسکیو تأثیر عمیقی بر نظریهٔ سیاسی لیبرال و تدوین قانون‌های اساسی مدرن، به‌ویژه قانون اساسی ایالات متحده، گذاشت.“Baron de Montesquieu, Charles-Louis de Secondat,” ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', sec. 4.1.<br /> <br /> == سه قوه ==<br /> <br /> === قوهٔ مقننه ===<br /> [[قوه مقننه]] نهادی است که وظیفهٔ اصلی آن وضع، اصلاح و لغو قوانین است.<br /> <br /> در حکومت‌های نمایندگی، این وظیفه معمولاً بر عهدهٔ پارلمان یا مجلس قانون‌گذاری قرار دارد. نمایندگان از طریق انتخابات تعیین می‌شوند و دربارهٔ قوانین، بودجه، مالیات و دیگر امور عمومی تصمیم می‌گیرند.<br /> <br /> در بسیاری از نظام‌ها، قوهٔ مقننه وظایف نظارتی نیز دارد. سؤال از وزیران، تحقیق و تفحص، تصویب بودجه و در برخی نظام‌ها رأی اعتماد یا عدم اعتماد به دولت از ابزارهای این نظارت هستند.<br /> <br /> === قوهٔ مجریه ===<br /> [[قوه مجریه]] مسئول اجرای قوانین و ادارهٔ امور عمومی است.<br /> <br /> دولت، وزارتخانه‌ها و دستگاه اداری معمولاً بخش اصلی این قوه را تشکیل می‌دهند.<br /> <br /> ساختار قوهٔ مجریه در نظام‌های مختلف متفاوت است. در نظام ریاستی، رئیس‌جمهور معمولاً ریاست قوهٔ مجریه را بر عهده دارد؛ در نظام پارلمانی، نخست‌وزیر و کابینه که به پارلمان وابسته‌اند، مدیریت دولت را بر عهده می‌گیرند.<br /> <br /> قوهٔ مجریه در دولت مدرن دارای اختیارات گسترده‌ای در سیاست خارجی، امنیت، مدیریت اقتصادی و ادارهٔ خدمات عمومی است و همین گسترش اختیارات، اهمیت سازوکارهای نظارت بر آن را افزایش داده است.<br /> <br /> === قوهٔ قضائیه ===<br /> [[قوه قضائیه]] مسئول رسیدگی به دعاوی، تفسیر و اجرای قواعد حقوقی در پرونده‌ها و حمایت قضایی از حقوق افراد است.<br /> <br /> استقلال قضایی یکی از مهم‌ترین عناصر تفکیک قوا محسوب می‌شود. قاضی باید بتواند بدون دستور مستقیم دولت، پارلمان، احزاب سیاسی یا دیگر مراکز قدرت دربارهٔ پرونده‌ها تصمیم بگیرد.<br /> <br /> در برخی نظام‌ها، دادگاه‌ها اختیار بررسی سازگاری قوانین یا اقدامات دولت با قانون اساسی را نیز دارند. این سازوکار که «نظارت قضایی» نامیده می‌شود، می‌تواند به یکی از ابزارهای محدودکردن قدرت دو قوهٔ دیگر تبدیل شود.<br /> <br /> == استقلال قضایی ==<br /> استقلال قضایی یکی از بنیادی‌ترین پیامدهای نظریهٔ تفکیک قوا است.<br /> <br /> اگر نهادی که دربارهٔ قانونی‌بودن اقدامات حکومت داوری می‌کند تحت کنترل همان مقاماتی باشد که اقدامات مورد اختلاف را انجام داده‌اند، امکان نظارت مؤثر کاهش می‌یابد.<br /> <br /> به همین دلیل، بسیاری از نظام‌های حقوقی سازوکارهایی برای حفاظت از استقلال قضات ایجاد کرده‌اند. شیوهٔ انتصاب قضات، امنیت شغلی، شرایط عزل، استقلال مالی و ممنوعیت مداخلهٔ سیاسی در پرونده‌ها از جمله این سازوکارها هستند.<br /> <br /> با این حال، استقلال قضایی به معنای نبود پاسخ‌گویی نیست. نظام‌های مختلف تلاش می‌کنند میان استقلال قضات و سازوکارهای مسئولیت حقوقی و حرفه‌ای آنان تعادل ایجاد کنند.<br /> <br /> == تفکیک مطلق و نسبی قوا ==<br /> در نظریهٔ حقوق اساسی معمولاً میان تفکیک مطلق و تفکیک نسبی قوا تمایز گذاشته می‌شود.<br /> <br /> تفکیک مطلق بر استقلال سازمانی و وظیفه‌ای گستردهٔ قوای سه‌گانه تأکید می‌کند. در این مدل، عضویت و مسئولیت نهادهای مختلف تا حد امکان از یکدیگر جدا می‌شود.<br /> <br /> اما تقریباً هیچ نظام سیاسی مدرنی تفکیک کاملاً مطلق قوا ندارد.<br /> <br /> در تفکیک نسبی، قوای مختلف استقلال دارند، اما برای انجام وظایف حکومت با یکدیگر همکاری می‌کنند و در عین حال ابزارهایی برای نظارت متقابل در اختیار دارند.<br /> <br /> به همین دلیل، مفهوم «نظارت و موازنه» در کنار تفکیک قوا اهمیت یافته است.<br /> <br /> == نظارت و موازنه ==<br /> «'''نظارت و موازنه'''» (''Checks and Balances'') به مجموعه‌ای از سازوکارها گفته می‌شود که از طریق آنها نهادهای مختلف حکومت می‌توانند اعمال قدرت یکدیگر را کنترل یا محدود کنند.<br /> <br /> برای نمونه، پارلمان ممکن است قانون تصویب کند، اما رئیس‌جمهور در برخی نظام‌ها حق وتوی آن را داشته باشد. پارلمان نیز ممکن است بتواند با اکثریتی خاص بر وتو غلبه کند.<br /> <br /> دادگاه قانون اساسی یا دیوان عالی ممکن است قانونی را مغایر قانون اساسی تشخیص دهد.<br /> <br /> پارلمان می‌تواند بر هزینه‌های دولت نظارت کند و در نظام‌های پارلمانی دولت را از طریق رأی عدم اعتماد برکنار کند.<br /> <br /> هدف این سازوکارها ایجاد شرایطی است که هیچ نهاد حکومتی نتواند به‌تنهایی و بدون کنترل مؤثر دیگر نهادها همهٔ قدرت سیاسی را در اختیار گیرد.<br /> <br /> == تفکیک قوا در ایالات متحده آمریکا ==<br /> [[قانون اساسی ایالات متحده آمریکا]] یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های کاربرد نظریهٔ تفکیک قوا است.<br /> <br /> قانون اساسی سال ۱۷۸۷ قدرت قانون‌گذاری را به کنگره، قدرت اجرایی را به رئیس‌جمهور و قدرت قضایی را به دادگاه‌های فدرال سپرد.<br /> <br /> با این حال، این سه شاخه کاملاً از یکدیگر جدا نیستند. رئیس‌جمهور می‌تواند قوانین مصوب کنگره را وتو کند؛ سنا در برخی انتصاب‌های مهم و معاهدات نقش دارد؛ کنگره بر بودجه کنترل دارد؛ و دادگاه‌ها در ساختار حقوقی آمریکا می‌توانند دربارهٔ سازگاری اقدامات حکومت با قانون اساسی داوری کنند.<br /> <br /> [[جیمز مدیسون]] در ''مقالات فدرالیست''، به‌ویژه شماره‌های ۴۷ و ۵۱، دربارهٔ ضرورت تقسیم قدرت و ایجاد کنترل متقابل میان نهادهای حکومت بحث کرد.James Madison, “The Particular Structure of the New Government and the Distribution of Power Among Its Different Parts,” ''The Federalist No. 47'' (1788); James Madison, “The Structure of the Government Must Furnish the Proper Checks and Balances Between the Different Departments,” ''The Federalist No. 51'' (1788).<br /> <br /> == انقلاب فرانسه و تفکیک قوا ==<br /> اصل تفکیک قوا یکی از اندیشه‌های مؤثر بر [[انقلاب فرانسه]] و شکل‌گیری نظام حقوق اساسی جدید فرانسه بود.<br /> <br /> در مادهٔ ۱۶ [[اعلامیه حقوق بشر و شهروند]] مصوب ۱۷۸۹، تضمین حقوق و تعیین تفکیک قوا از عناصر اساسی برخورداری یک جامعه از قانون اساسی دانسته شد.France, ''Déclaration des droits de l’homme et du citoyen de 1789'', art. 16.<br /> <br /> این ماده نشان‌دهندهٔ جایگاه مهم تفکیک قوا در مشروطه‌خواهی پس از عصر روشنگری بود.<br /> <br /> پس از انقلاب فرانسه، این اصل با صورت‌های گوناگون در بسیاری از قوانین اساسی اروپا و آمریکای لاتین وارد شد.<br /> <br /> == تفکیک قوا در نظام ریاستی ==<br /> در [[نظام ریاستی]]، قوهٔ مجریه و مقننه معمولاً از نظر منشأ سیاسی و دورهٔ مسئولیت استقلال بیشتری از یکدیگر دارند.<br /> <br /> رئیس‌جمهور مستقیماً یا از طریق سازوکار انتخاباتی مستقل از پارلمان انتخاب می‌شود و بقای دولت به رأی اعتماد روزانهٔ اکثریت پارلمان وابسته نیست.<br /> <br /> در مقابل، رئیس‌جمهور نیز معمولاً نمی‌تواند به‌سادگی پارلمان را منحل کند.<br /> <br /> این ساختار می‌تواند استقلال دو قوه را افزایش دهد، اما برای جلوگیری از بن‌بست سیاسی به سازوکارهای همکاری و نظارت متقابل نیاز دارد.<br /> <br /> == تفکیک قوا در نظام پارلمانی ==<br /> در [[نظام پارلمانی]] رابطهٔ قوهٔ مجریه و مقننه نزدیک‌تر است.<br /> <br /> نخست‌وزیر و کابینه معمولاً از اکثریت پارلمان برخاسته‌اند و برای ادامهٔ حکومت به اعتماد پارلمان نیاز دارند.<br /> <br /> بنابراین در این نظام‌ها نمی‌توان از جدایی سازمانی کامل قوهٔ مجریه و مقننه سخن گفت.<br /> <br /> با این حال، تفکیک قوا از طریق استقلال قضایی، مسئولیت دولت در برابر پارلمان، رقابت احزاب، نظارت پارلمانی و دیگر نهادهای قانونی تحقق می‌یابد.<br /> <br /> تجربهٔ نظام‌های پارلمانی نشان می‌دهد که مشروطه‌خواهی الزاماً به نسخهٔ واحدی از تفکیک سه‌گانهٔ قدرت وابسته نیست و می‌تواند از سازوکارهای نهادی متفاوتی برای محدودکردن قدرت استفاده کند.Wil Waluchow, “Constitutionalism,” ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', sec. 5.<br /> <br /> == تفکیک قوا و حاکمیت قانون ==<br /> [[حاکمیت قانون]] و تفکیک قوا مفاهیمی نزدیک اما متفاوت‌اند.<br /> <br /> حاکمیت قانون به این اصل اشاره دارد که اعمال قدرت حکومت باید در چارچوب قواعد عمومی و حقوقی انجام شود و مقامات نیز تابع قانون باشند.<br /> <br /> تفکیک قوا یکی از سازوکارهایی است که می‌تواند تحقق این اصل را تسهیل کند.<br /> <br /> اگر نهادی که قانون را اجرا می‌کند خود بتواند بدون محدودیت قانون وضع کند و هم‌زمان دربارهٔ قانونی‌بودن اقدامات خود داوری کند، محدودیت حقوقی قدرت تضعیف می‌شود.<br /> <br /> استقلال نهادهای قانون‌گذاری، اجرا و قضا امکان کنترل متقابل را افزایش می‌دهد.<br /> <br /> == تفکیک قوا و دموکراسی ==<br /> [[دموکراسی]] و تفکیک قوا نیز مترادف نیستند.<br /> <br /> دموکراسی عمدتاً به منشأ و نحوهٔ اعمال قدرت سیاسی، مشارکت شهروندان، انتخابات و پاسخ‌گویی حکومت مربوط است؛ در حالی که تفکیک قوا دربارهٔ ساختار و توزیع قدرت حکومتی است.<br /> <br /> یک نظام ممکن است انتخابات برگزار کند، اما اگر نهادهای نظارتی، قضایی و قانون‌گذاری فاقد استقلال مؤثر باشند، تمرکز گستردهٔ قدرت همچنان امکان‌پذیر است.<br /> <br /> در مقابل، تفکیک قوا نیز بدون انتخابات آزاد، حقوق سیاسی و پاسخ‌گویی عمومی به‌تنهایی برای ایجاد دموکراسی کافی نیست.<br /> <br /> به همین دلیل، در نظام‌های دموکراتیک معاصر، تفکیک قوا معمولاً در کنار انتخابات، آزادی بیان، استقلال قضایی، حقوق بنیادین و حاکمیت قانون بررسی می‌شود.<br /> <br /> == تفکیک قوا و حقوق بشر ==<br /> یکی از کارکردهای تاریخی تفکیک قوا حفاظت از آزادی فردی در برابر قدرت خودسرانه بوده است.<br /> <br /> استقلال قضایی می‌تواند امکان دادخواهی شهروندان در برابر دولت را فراهم کند. نظارت پارلمانی می‌تواند دولت را ملزم به پاسخ‌گویی کند و قوانین اساسی می‌توانند حدود اختیارات همهٔ نهادها را تعیین کنند.<br /> <br /> از این منظر، تفکیک قوا صرفاً یک روش اداری برای تقسیم کار نیست، بلکه یکی از سازوکارهای نهادی حفاظت از حقوق و آزادی‌ها به‌شمار می‌رود.<br /> <br /> پیوند میان تضمین حقوق و تفکیک قوا به‌طور صریح در مادهٔ ۱۶ اعلامیهٔ حقوق بشر و شهروند فرانسه در سال ۱۷۸۹ نیز بیان شده است.France, ''Déclaration des droits de l’homme et du citoyen de 1789'', art. 16.<br /> <br /> == تفکیک قوا و قانون اساسی ==<br /> در بیشتر دولت‌های مدرن، نحوهٔ تقسیم قدرت در [[قانون اساسی]] تعیین می‌شود.<br /> <br /> قانون اساسی مشخص می‌کند که چه نهادی قانون وضع می‌کند، چه نهادی آن را اجرا می‌کند، صلاحیت دادگاه‌ها چیست و نهادهای مختلف چگونه بر یکدیگر نظارت می‌کنند.<br /> <br /> از این منظر، تفکیک قوا یکی از اجزای مهم «معماری قانون اساسی» است.<br /> <br /> با این حال، وجود مواد قانونی دربارهٔ استقلال قوا به‌تنهایی تضمین‌کنندهٔ تفکیک واقعی قدرت نیست. عملکرد نهادها، شیوهٔ انتصاب مقام‌ها، استقلال مالی، نظام حزبی، آزادی رسانه‌ها و امکان اجرای احکام قضایی نیز بر میزان استقلال عملی قوا تأثیر دارند.<br /> <br /> == تفکیک قوا و استقلال نهادها ==<br /> تفکیک قوا با استقلال نهادی ارتباط دارد، اما استقلال به معنای نبود هرگونه رابطه میان نهادها نیست.<br /> <br /> یک قوه ممکن است در حوزهٔ وظایف خود مستقل باشد، اما برای برخی تصمیم‌ها به همکاری قوه‌ای دیگر نیاز داشته باشد.<br /> <br /> برای نمونه، دولت ممکن است بودجه را پیشنهاد کند، اما تصویب آن بر عهدهٔ پارلمان باشد. رئیس کشور ممکن است قاضی را معرفی کند، اما انتصاب او به تأیید نهاد دیگری نیاز داشته باشد.<br /> <br /> این وابستگی‌های متقابل، اگر به‌درستی طراحی شوند، می‌توانند به جای تضعیف تفکیک قوا، بخشی از سازوکار نظارت و موازنه باشند.<br /> <br /> == تمرکز قدرت ==<br /> نقطهٔ مقابل تفکیک قوا، تمرکز گستردهٔ قدرت سیاسی است.<br /> <br /> تمرکز قدرت هنگامی رخ می‌دهد که یک شخص، حزب یا نهاد بتواند بر قانون‌گذاری، اجرای قانون و دستگاه قضایی تسلط مؤثر پیدا کند و سازوکارهای مستقل کنترل قدرت تضعیف شوند.<br /> <br /> در چنین شرایطی، حتی اگر قوای سه‌گانه به‌صورت رسمی وجود داشته باشند، استقلال واقعی آنها ممکن است محدود باشد.<br /> <br /> از این رو، تحلیل تفکیک قوا باید میان ساختار رسمی قانون اساسی و مناسبات واقعی قدرت تمایز قائل شود.<br /> <br /> == تفکیک قوا در ایران ==<br /> اندیشهٔ محدودکردن قدرت سلطنت و ایجاد نهاد قانون‌گذاری در ایران با [[انقلاب مشروطه ایران]] وارد مرحله‌ای تازه شد.<br /> <br /> تشکیل [[مجلس شورای ملی]] و تدوین [[قانون اساسی مشروطه]] و متمم آن در سال‌های ۱۲۸۵ و ۱۲۸۶ خورشیدی زمینهٔ حقوقی تازه‌ای برای تقسیم و محدودکردن قدرت سیاسی ایجاد کرد.<br /> <br /> متمم قانون اساسی مشروطه قوای مملکت را به سه شعبهٔ مقننه، قضائیه و اجرائیه تقسیم می‌کرد و برای هر یک حوزه‌هایی از وظایف در نظر می‌گرفت.متمم قانون اساسی مشروطه، مصوب ۲۹ شعبان ۱۳۲۵ قمری، اصول ۲۶ تا ۲۸.<br /> <br /> با این حال، ساختار مشروطهٔ ایران در عمل در دوره‌های مختلف با مداخلات سلطنت، بحران‌های سیاسی، ضعف نهادهای انتخابی و تحولات اقتدارگرایانه روبه‌رو بود و میزان استقلال عملی قوا در طول دورهٔ مشروطه ثابت نبود.<br /> <br /> == تفکیک قوا در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران ==<br /> [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران]] نیز از سه قوهٔ مقننه، مجریه و قضائیه نام می‌برد.<br /> <br /> اصل ۵۷ قانون اساسی مقرر می‌کند که قوای حاکم در جمهوری اسلامی عبارت‌اند از قوهٔ مقننه، قوهٔ مجریه و قوهٔ قضائیه و آنها را «مستقل از یکدیگر» معرفی می‌کند؛ اما همین اصل اعمال این قوا را «زیر نظر ولایت مطلقهٔ امر و امامت امت» قرار می‌دهد.قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصل ۵۷.<br /> <br /> اصل ۵۸ اعمال قوهٔ مقننه را از طریق [[مجلس شورای اسلامی]] تعریف می‌کند. اصل ۶۰ اعمال قوهٔ مجریه را، جز در اموری که قانون اساسی مستقیماً در اختیار رهبری قرار داده است، بر عهدهٔ رئیس‌جمهور و وزیران می‌گذارد و اصل ۶۱ اعمال قوهٔ قضائیه را از طریق دادگاه‌های دادگستری مقرر می‌کند.قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصول ۵۸، ۶۰ و ۶۱.<br /> <br /> بنابراین ساختار حقوق اساسی جمهوری اسلامی از یک سو از سه قوه و استقلال آنها سخن می‌گوید و از سوی دیگر نهادی فراتر از این تقسیم سه‌گانه، یعنی [[رهبر جمهوری اسلامی ایران|رهبری]]، را دارای اختیاراتی در ارتباط با بخش‌های مختلف حکومت قرار می‌دهد.<br /> <br /> == جایگاه رهبری و قوای سه‌گانه ==<br /> بررسی تفکیک قوا در جمهوری اسلامی بدون در نظر گرفتن جایگاه رهبری کامل نیست.<br /> <br /> اصل ۱۱۰ قانون اساسی اختیارات متعددی برای رهبر تعیین کرده است؛ از جمله تعیین سیاست‌های کلی نظام، نظارت بر اجرای آنها، فرماندهی کل نیروهای مسلح، نصب و عزل فقهای [[شورای نگهبان]] و رئیس قوهٔ قضائیه و اختیارات دیگری که در همان اصل آمده است.قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصل ۱۱۰.<br /> <br /> رئیس قوهٔ قضائیه مستقیماً توسط رهبر منصوب می‌شود. فقهای شورای نگهبان نیز توسط رهبر منصوب می‌شوند و شش حقوقدان دیگر شورا با معرفی رئیس قوهٔ قضائیه و رأی مجلس انتخاب می‌شوند. شورای نگهبان نیز مصوبات مجلس را از نظر انطباق با شرع و قانون اساسی بررسی می‌کند.<br /> <br /> این ساختار سبب شده است که تحلیلگران حقوق اساسی، مدل جمهوری اسلامی را با الگوی کلاسیک تفکیک سه قوه یکسان ندانند. از نظر متن قانون اساسی، سه قوه مستقل معرفی شده‌اند، اما این استقلال در چارچوب اختیاراتی اعمال می‌شود که قانون اساسی برای رهبری و دیگر نهادهای فراتر یا میان قوای سه‌گانه تعیین کرده است.Constitution of the Islamic Republic of Iran, 1979, amended 1989, arts. 57, 91, 110.<br /> <br /> == شورای نگهبان و تفکیک قوا ==<br /> [[شورای نگهبان]] جایگاهی ویژه در ساختار حقوق اساسی جمهوری اسلامی دارد.<br /> <br /> این شورا بخشی از قوهٔ مقننه به معنای متعارف پارلمانی نیست، اما مصوبات مجلس بدون طی مراحل مقرر برای بررسی در شورای نگهبان قابلیت تبدیل‌شدن به قانون را ندارند.<br /> <br /> شورای نگهبان همچنین وظایفی در تفسیر قانون اساسی و نظارت بر انتخابات دارد.<br /> <br /> وجود چنین نهادهایی نشان می‌دهد که ساختار قدرت در دولت‌های معاصر همیشه در تقسیم‌بندی سادهٔ مقننه، مجریه و قضائیه خلاصه نمی‌شود.<br /> <br /> == مجمع تشخیص مصلحت نظام ==<br /> [[مجمع تشخیص مصلحت نظام]] نیز یکی دیگر از نهادهایی است که ساختار قدرت در جمهوری اسلامی را پیچیده‌تر می‌کند.<br /> <br /> این نهاد از جمله در موارد اختلاف میان مجلس و شورای نگهبان دربارهٔ برخی مصوبات نقش ایفا می‌کند و همچنین بر اساس قانون اساسی در موضوعاتی مرتبط با سیاست‌های کلی نظام وظایفی دارد.<br /> <br /> اعضای مجمع توسط رهبر منصوب می‌شوند.<br /> <br /> از منظر بررسی تفکیک قوا، وجود شورای نگهبان، مجمع تشخیص مصلحت نظام و جایگاه رهبری نشان می‌دهد که توزیع قدرت در جمهوری اسلامی فراتر از الگوی کلاسیک سه‌قوه‌ای است.<br /> <br /> == استقلال قوهٔ قضائیه در جمهوری اسلامی ==<br /> قانون اساسی جمهوری اسلامی قوهٔ قضائیه را قوه‌ای مستقل معرفی می‌کند، اما شیوهٔ سازمان‌دهی آن با الگوی برخی دموکراسی‌های مشروطه متفاوت است.<br /> <br /> بر اساس اصل ۱۵۷ قانون اساسی، رئیس قوهٔ قضائیه توسط رهبر برای مدت پنج سال منصوب می‌شود.<br /> <br /> رئیس قوهٔ قضائیه نیز در انتصاب شماری از مقام‌های عالی قضایی نقش دارد.<br /> <br /> بنابراین ارزیابی میزان استقلال عملی دستگاه قضایی نیازمند بررسی هم‌زمان متن قانون اساسی، شیوهٔ انتصاب مقام‌ها و عملکرد واقعی نهادهای قضایی است.<br /> <br /> == تفکیک قوا در نظام‌های اقتدارگرا ==<br /> وجود رسمی سه قوه لزوماً به معنای وجود تفکیک مؤثر قدرت نیست.<br /> <br /> بسیاری از حکومت‌های اقتدارگرا دارای پارلمان، دادگاه، قانون اساسی و دولت هستند، اما یک حزب، رهبر یا نهاد مسلط می‌تواند بر بخش‌های مختلف حکومت کنترل داشته باشد.<br /> <br /> در چنین نظام‌هایی ممکن است قانون‌گذاری، قضا و اجرا از نظر سازمانی جدا باشند، اما استقلال تصمیم‌گیری آنها محدود باشد.<br /> <br /> از این رو در علوم سیاسی میان «تفکیک رسمی» و «تفکیک مؤثر» قدرت تمایز قائل می‌شوند.<br /> <br /> == نقش احزاب سیاسی ==<br /> ظهور [[حزب سیاسی|احزاب سیاسی]] یکی از تحولاتی بود که نظریهٔ کلاسیک تفکیک قوا را پیچیده‌تر کرد.<br /> <br /> مونتسکیو نظریهٔ خود را پیش از شکل‌گیری نظام‌های حزبی مدرن ارائه کرده بود.<br /> <br /> در یک نظام دموکراتیک، ممکن است یک حزب هم‌زمان ریاست قوهٔ مجریه و اکثریت پارلمان را در اختیار داشته باشد. در چنین شرایطی مرز سیاسی میان دو قوه می‌تواند از مرز حقوقی آنها کمتر شود.<br /> <br /> در مقابل، رقابت حزبی، اپوزیسیون پارلمانی، انتخابات و رسانه‌های مستقل می‌توانند شکل‌های دیگری از کنترل قدرت ایجاد کنند.<br /> <br /> بنابراین مطالعهٔ تفکیک قوا در دولت مدرن باید ساختار حزبی را نیز در نظر بگیرد.<br /> <br /> == رسانه و جامعهٔ مدنی ==<br /> رسانه‌ها و [[جامعه مدنی]] در تقسیم‌بندی کلاسیک مونتسکیو یکی از قوای سه‌گانه نیستند، اما در نظام‌های سیاسی معاصر می‌توانند نقشی مهم در پاسخ‌گوکردن قدرت ایفا کنند.<br /> <br /> رسانه‌های مستقل می‌توانند عملکرد دولت، پارلمان و دستگاه قضایی را بررسی کنند و اطلاعات مربوط به سوءاستفاده از قدرت را در اختیار افکار عمومی قرار دهند.<br /> <br /> سازمان‌های مدنی، انجمن‌های حرفه‌ای، دانشگاه‌ها و نهادهای حقوق بشری نیز می‌توانند بر عملکرد حکومت نظارت اجتماعی داشته باشند.<br /> <br /> از این رو، محدودکردن قدرت در دموکراسی معاصر صرفاً از طریق روابط میان سه قوه صورت نمی‌گیرد.<br /> <br /> == مزایای تفکیک قوا ==<br /> مهم‌ترین استدلال در دفاع از تفکیک قوا، جلوگیری از تمرکز قدرت است.<br /> <br /> تقسیم قدرت می‌تواند امکان نظارت بر تصمیم‌های حکومت را افزایش دهد و هزینهٔ اقدامات خودسرانه را بالا ببرد.<br /> <br /> استقلال قضایی می‌تواند از حقوق افراد در برابر اقدامات غیرقانونی حکومت حفاظت کند و نظارت پارلمانی می‌تواند دولت را به توضیح و پاسخ‌گویی وادارد.<br /> <br /> تفکیک وظایف همچنین می‌تواند به تخصصی‌شدن نهادها کمک کند؛ قانون‌گذاری، مدیریت اجرایی و داوری قضایی هر یک مهارت‌ها و روش‌های متفاوتی می‌طلبند.<br /> <br /> == انتقاد از تفکیک قوا ==<br /> تفکیک قوا با انتقادهایی نیز روبه‌رو بوده است.<br /> <br /> تفکیک بیش از اندازه می‌تواند تصمیم‌گیری حکومت را دشوار و در برخی شرایط به بن‌بست نهادی منجر کند.<br /> <br /> اگر چند نهاد دارای اختیار وتوی متقابل باشند، تصویب اصلاحات یا واکنش سریع به بحران‌ها ممکن است دشوار شود.<br /> <br /> از سوی دیگر، جدایی رسمی نهادها همیشه مانع تمرکز واقعی قدرت نیست. احزاب سیاسی، شبکه‌های اقتصادی، نیروهای نظامی یا نهادهای غیرانتخابی ممکن است بتوانند هم‌زمان بر چند قوه تأثیر بگذارند.<br /> <br /> به همین دلیل، نظریه‌های جدیدتر به جای «جدایی مطلق» بیشتر بر ترکیبی از استقلال نهادی، همکاری، پاسخ‌گویی و نظارت متقابل تأکید دارند.Waldron, “Separation of Powers in Thought and Practice?” 433–468.<br /> <br /> == شرایط اضطراری و تفکیک قوا ==<br /> جنگ، شورش، بلایای بزرگ و وضعیت‌های اضطراری می‌توانند تعادل میان قوای حکومت را تغییر دهند.<br /> <br /> در بسیاری از کشورها، قوهٔ مجریه در شرایط اضطراری اختیارات بیشتری دریافت می‌کند.<br /> <br /> مسئلهٔ اساسی این است که این اختیارات چگونه تعریف و محدود شوند و چه نهادی بر ضرورت، مدت و شیوهٔ استفاده از آنها نظارت کند.<br /> <br /> تجربهٔ تاریخی نشان داده است که اختیارات اضطراری در صورت فقدان محدودیت‌های مؤثر می‌توانند به تمرکز پایدار قدرت منجر شوند. به همین دلیل، تعیین مدت، نظارت پارلمان، امکان رسیدگی قضایی و حفظ برخی حقوق بنیادین از مسائل مهم حقوق اساسی در وضعیت اضطراری است.<br /> <br /> == تفکیک قوا و دولت مدرن ==<br /> گسترش دولت مدرن موجب شده است که مدل کلاسیک سه قوه با مسائل تازه‌ای روبه‌رو شود.<br /> <br /> سازمان‌های اداری امروز در مواردی هم مقررات وضع می‌کنند، هم آنها را اجرا می‌کنند و هم دربارهٔ تخلفات اداری تصمیم می‌گیرند.<br /> <br /> بانک‌های مرکزی، کمیسیون‌های انتخاباتی، نهادهای تنظیم‌گر و دادگاه‌های قانون اساسی نیز در بسیاری از کشورها از استقلالی برخوردارند که در الگوی سادهٔ سه قوه پیش‌بینی نشده بود.<br /> <br /> به همین دلیل، مفهوم معاصر تفکیک قوا بیش از آنکه تنها به سه ساختمان یا سه سازمان جدا اشاره داشته باشد، به شبکه‌ای از نهادها و قواعد برای توزیع و کنترل قدرت مربوط می‌شود.<br /> <br /> == تفکیک قوا و آزادی سیاسی ==<br /> پیوند میان تفکیک قوا و آزادی سیاسی یکی از محورهای اصلی اندیشهٔ مونتسکیو بود.<br /> <br /> منطق این دیدگاه آن است که آزادی تنها با محدودکردن قانونی قدرت قابل حفاظت است. اگر مقام حکومتی بتواند هم قانون مورد نظر خود را وضع کند، هم آن را اجرا کند و هم دربارهٔ اعتراض شهروند به همان اقدام داوری کند، شهروند در برابر قدرت حکومتی از تضمین نهادی کمتری برخوردار خواهد بود.<br /> <br /> تفکیک قوا می‌کوشد میان تصمیم‌گیرندگان مختلف فاصله‌ای نهادی ایجاد کند تا امکان بررسی، اعتراض و اصلاح تصمیم‌ها وجود داشته باشد.<br /> <br /> از این منظر، ارزش تفکیک قوا در خودِ تقسیم سازمانی خلاصه نمی‌شود؛ هدف نهایی آن ایجاد موانعی در برابر قدرت خودسرانه و حفاظت از آزادی و امنیت حقوقی افراد است.<br /> <br /> == تحول مفهوم تفکیک قوا ==<br /> مفهوم تفکیک قوا از سدهٔ هجدهم تاکنون دگرگون شده است.<br /> <br /> مدل کلاسیک بر سه قوهٔ مقننه، مجریه و قضائیه تمرکز داشت. دولت‌های امروزی بسیار پیچیده‌تر شده‌اند و نهادهای مستقلی پدید آمده‌اند که در تقسیم‌بندی سه‌گانه جای روشنی ندارند.<br /> <br /> همچنین تجربهٔ نظام‌های پارلمانی نشان داده است که محدودکردن قدرت الزاماً مستلزم جدایی سازمانی کامل دولت و پارلمان نیست.<br /> <br /> در نظریهٔ معاصر، توجه بیشتری به استقلال قضایی، نظارت و موازنه، شفافیت، پاسخ‌گویی، نهادهای مستقل، انتخابات آزاد، رسانه‌های آزاد و جامعهٔ مدنی شده است.<br /> <br /> در نتیجه، تفکیک قوا امروز غالباً بخشی از مفهوم گسترده‌تر [[مشروطه‌خواهی]] و کنترل قدرت عمومی تلقی می‌شود.<br /> <br /> == اهمیت تفکیک قوا ==<br /> تفکیک قوا یکی از پایدارترین اصول اندیشهٔ سیاسی و حقوق اساسی دوران جدید است.<br /> <br /> اهمیت این اصل از این فرض بنیادی ناشی می‌شود که قدرت سیاسی در صورت فقدان محدودیت نهادی می‌تواند متمرکز شود و زمینهٔ اعمال خودسرانهٔ قدرت را فراهم آورد.<br /> <br /> صورت‌بندی مونتسکیو در سدهٔ هجدهم بر قانون‌های اساسی متعدد تأثیر گذاشت و تفکیک قوا همراه با نظارت و موازنه به یکی از ابزارهای مهم طراحی حکومت‌های مشروطه تبدیل شد.Montesquieu, ''The Spirit of the Laws'', Book XI, chap. 6.<br /> <br /> با این حال، تجربهٔ تاریخی نشان داده است که صرف درج اصل تفکیک قوا در قانون اساسی برای محدودکردن قدرت کافی نیست. استقلال واقعی نهادها، امکان گردش قدرت، اجرای قانون، استقلال قضایی، پاسخ‌گویی مقام‌های عمومی و وجود سازوکارهای مؤثر نظارت تعیین می‌کنند که این اصل تا چه اندازه در عمل تحقق یافته است.<br /> <br /> از این رو، تفکیک قوا را می‌توان بیش از آنکه یک تقسیم سادهٔ اداری میان سه بخش حکومت دانست، سازوکاری برای سازمان‌دهی قدرت به‌گونه‌ای دانست که هیچ مرکز واحدی نتواند بدون محدودیت قانونی و نظارت مؤثر بر همهٔ شئون حکومت مسلط شود.<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> [[دموکراسی]]<br /> <br /> [[حاکمیت قانون]]<br /> <br /> [[قانون اساسی]]<br /> <br /> [[مشروطه‌خواهی]]<br /> <br /> [[انقلاب مشروطه ایران]]<br /> <br /> [[قانون اساسی مشروطه]]<br /> <br /> [[قوه مقننه]]<br /> <br /> [[قوه مجریه]]<br /> <br /> [[قوه قضائیه]]<br /> <br /> [[استقلال قضایی]]<br /> <br /> [[حقوق بشر]]<br /> <br /> [[آزادی سیاسی]]<br /> <br /> [[جان لاک]]<br /> <br /> [[شارل دو مونتسکیو]]<br /> <br /> [[عصر روشنگری]]<br /> <br /> [[لیبرالیسم]]<br /> <br /> [[مجلس شورای ملی]]<br /> <br /> [[مجلس شورای اسلامی]]<br /> <br /> [[شورای نگهبان]]<br /> <br /> [[مجمع تشخیص مصلحت نظام]]<br /> <br /> == منابع ==</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%86%DB%8C%D8%B3%D9%85&diff=93079 2026-09-19T08:45:27Z

<p>Alireza k h: نوشتن یک مقاله جدید</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات مفهوم<br /> | نام = مدرنیسم<br /> | نام اصلی = Modernism<br /> | نام‌های دیگر = نوگرایی، نوگرایی هنری و ادبی<br /> | تصویر =<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =<br /> | حوزه = [[ادبیات]]، [[هنرهای تجسمی]]، [[معماری]]، موسیقی، تئاتر، سینما، طراحی و نقد فرهنگی<br /> | دوره = عمدتاً از اواخر سدهٔ نوزدهم تا میانهٔ سدهٔ بیستم<br /> | خاستگاه = اروپا و آمریکای شمالی؛ با گسترش و صورت‌بندی‌های متفاوت در دیگر مناطق جهان<br /> | تاریخ شکل‌گیری = ریشه‌ها در نیمهٔ دوم سدهٔ نوزدهم؛ اوج در دهه‌های نخست سدهٔ بیستم<br /> | بنیان‌گذاران = فاقد بنیان‌گذار واحد<br /> | چهره‌های شاخص = [[شارل بودلر]]، [[پابلو پیکاسو]]، [[واسیلی کاندینسکی]]، [[جیمز جویس]]، [[ویرجینیا وولف]]، [[تی. اس. الیوت]]، [[فرانتس کافکا]]، [[مارسل پروست]]، [[ازرا پاوند]]، [[آرنولد شونبرگ]]، [[والتر گروپیوس]]، [[لو کوربوزیه]]<br /> | پیشگامان فکری = [[شارل بودلر]]، [[فریدریش نیچه]]، [[آنری برگسون]]، [[زیگموند فروید]]<br /> | جریان‌های مرتبط = [[امپرسیونیسم]]، [[پسامپرسیونیسم]]، [[اکسپرسیونیسم]]، [[کوبیسم]]، [[فوتوریسم]]، [[دادائیسم]]، [[سوررئالیسم]]، [[هنر انتزاعی]]، [[باوهاوس]]، [[آوانگارد]]<br /> | در واکنش به = قراردادهای تثبیت‌شدهٔ هنری و ادبی، آکادمی‌گرایی، تاریخ‌گرایی و دگرگونی‌های ناشی از [[مدرنیته]]<br /> | مفاهیم کلیدی = نوآوری، تجربه‌گرایی، گسست و بازخوانی سنت، خودآگاهی هنری، انتزاع، ذهنیت، چندپارگی، بیگانگی، بحران بازنمایی، جریان سیال ذهن، آوانگارد<br /> | دیدگاه معرفت‌شناختی = فاقد نظریهٔ معرفت‌شناختی واحد؛ متأثر از دگرگونی‌های علم، فلسفه، روان‌شناسی و نقد تصور سنتی از سوژه، واقعیت و بازنمایی<br /> | دیدگاه اجتماعی = بازتاب و نقد تجربهٔ انسان در جهان مدرن؛ از جمله صنعتی‌شدن، شهرنشینی، فناوری، جامعهٔ توده‌ای، جنگ، بیگانگی و دگرگونی ساختارهای سنتی<br /> | تأثیرپذیرفته از = [[مدرنیته]]، [[عصر روشنگری]]، [[انقلاب صنعتی]]، شهرنشینی، پیشرفت علوم، [[روان‌کاوی]]، فلسفهٔ [[فریدریش نیچه]] و تحولات هنر سدهٔ نوزدهم<br /> | تأثیرگذار بر = هنر و ادبیات سدهٔ بیستم، معماری مدرن، طراحی صنعتی، سینمای تجربی، هنر انتزاعی، ادبیات معاصر و [[پست‌مدرنیسم]]<br /> | منتقدان شاخص = نظریه‌پردازان [[پست‌مدرنیسم]]، منتقدان پسااستعماری و برخی منتقدان فمینیست و فرهنگ توده‌ای<br /> | آثار شاخص = ''اولیس''؛ ''سرزمین هرز''؛ ''در جست‌وجوی زمان از دست‌رفته''؛ ''خانم دالووی''؛ ''محاکمه''؛ ''دوشیزگان آوینیون''؛ ''ترکیب‌بندی با قرمز، آبی و زرد''؛ ساختمان باوهاوس در دسائو<br /> }}<br /> <br /> '''مدرنیسم''' (به انگلیسی: ''Modernism'') عنوانی گسترده برای مجموعه‌ای از جنبش‌ها، گرایش‌ها و تجربه‌های فکری، ادبی، هنری، معماری و فرهنگی است که عمدتاً از اواخر سدهٔ نوزدهم تا میانهٔ سدهٔ بیستم شکل گرفتند و در پی یافتن شیوه‌های تازه‌ای برای بیان تجربهٔ انسان در جهان مدرن بودند. مدرنیسم با دگرگونی‌های ناشی از [[مدرنیته]]، از جمله صنعتی‌شدن، شهرنشینی، توسعهٔ فناوری، گسترش سرمایه‌داری، تحول علوم، افول برخی ساختارهای سنتی و تجربهٔ جنگ‌های جهانی ارتباط داشت. هنرمندان و نویسندگان مدرنیست غالباً معتقد بودند که قالب‌ها و قراردادهای به‌جامانده از گذشته برای بیان واقعیت تازهٔ جهان مدرن کفایت نمی‌کنند و باید زبان، فرم و شیوه‌های تازه‌ای آفرید.&lt;ref&gt;Christopher Butler, ''Modernism: A Very Short Introduction'' (Oxford: Oxford University Press, 2010), 1–12.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مدرنیسم یک مکتب واحد با اصول ثابت و بنیان‌گذار مشخص نبود، بلکه مجموعه‌ای از جریان‌های گاه متفاوت و حتی متعارض را دربر می‌گرفت. [[امپرسیونیسم]]، [[اکسپرسیونیسم]]، [[کوبیسم]]، [[فوتوریسم]]، [[دادائیسم]]، [[سوررئالیسم]]، ادبیات مدرنیستی، موسیقی آتونال و معماری مدرن از مهم‌ترین نمودهای آن بودند. نوآوری، تجربه‌گرایی، گسست از قراردادهای تثبیت‌شده، توجه به فرم، ذهنیت و تجربهٔ فردی و جست‌وجوی زبان‌های تازه از ویژگی‌های مشترک بخش مهمی از این جریان‌ها به‌شمار می‌رود.&lt;ref&gt;Peter Childs, ''Modernism'', 2nd ed. (London: Routledge, 2008), 1–24.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در هنرهای تجسمی، مدرنیسم با فاصله‌گرفتن از بازنمایی واقع‌گرایانه، تجربه با رنگ، خط، شکل و مواد و حرکت به سوی انتزاع همراه شد. در ادبیات، نویسندگانی مانند [[جیمز جویس]]، [[ویرجینیا وولف]]، [[مارسل پروست]]، [[فرانتس کافکا]] و [[تی. اس. الیوت]] ساختارهای سنتی روایت، زمان و شخصیت را دگرگون کردند. در معماری، معمارانی مانند [[لو کوربوزیه]]، [[والتر گروپیوس]] و [[لودویگ میس فن در روهه]] بر کارکرد، مصالح جدید و حذف تزئینات تاریخی تأکید کردند.&lt;ref&gt;Malcolm Bradbury and James McFarlane, eds., ''Modernism: 1890–1930'' (Harmondsworth: Penguin, 1976).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اگرچه اوج مدرنیسم معمولاً با نیمهٔ نخست سدهٔ بیستم مرتبط دانسته می‌شود، دربارهٔ آغاز و پایان دقیق آن توافق کاملی وجود ندارد. برخی تاریخ‌نگاران ریشه‌های آن را در میانه یا اواخر سدهٔ نوزدهم و در آثار [[شارل بودلر]]، [[ادوارد مانه]] و دیگر پیشگامان هنر و ادبیات جدید جست‌وجو می‌کنند؛ برخی نیز ظهور [[پست‌مدرنیسم]] در نیمهٔ دوم سدهٔ بیستم را پایان دورهٔ مسلط مدرنیسم می‌دانند. با این حال، بسیاری از دستاوردهای مدرنیسم همچنان در هنر، ادبیات، معماری و فرهنگ معاصر حضور دارند.&lt;ref&gt;David Cottington, ''Modern Art: A Very Short Introduction'' (Oxford: Oxford University Press, 2005), 1–15.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == مفهوم مدرنیسم ==<br /> <br /> واژهٔ «مدرنیسم» از ''modern'' به معنای «مدرن» یا «نوین» گرفته شده است. ریشهٔ واژهٔ ''modern'' به واژهٔ لاتینی ''modernus'' بازمی‌گردد که از ''modo''، به معنای «همین اکنون» یا «به‌تازگی»، مشتق شده است.<br /> <br /> اما مدرنیسم صرفاً به معنای «نو بودن» نیست. در تاریخ فرهنگ و هنر، این اصطلاح به مجموعه‌ای از کوشش‌های آگاهانه برای فاصله‌گرفتن از برخی سنت‌های تثبیت‌شده و یافتن صورت‌های متناسب با شرایط جهان مدرن اشاره دارد.<br /> <br /> در معنای ادبی، کاربرد اصطلاح مدرنیسم در زبان انگلیسی پس از [[جنگ جهانی اول]] رواج بیشتری یافت و برای توصیف ادبیات تجربی نویسندگانی مانند تی. اس. الیوت، جیمز جویس، ازرا پاوند و ویرجینیا وولف به کار رفت. دامنهٔ اصطلاح بعدها گسترش یافت و طیف وسیعی از جنبش‌های هنری و ادبی اواخر سدهٔ نوزدهم و سدهٔ بیستم را دربر گرفت.&lt;ref&gt;Pericles Lewis, ''The Cambridge Introduction to Modernism'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2007), 1–9.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تفاوت مدرنیسم و مدرنیته ==<br /> <br /> [[مدرنیته]] و مدرنیسم با یکدیگر مرتبط‌اند، اما مترادف نیستند.<br /> <br /> مدرنیته به وضعیت تاریخی، اجتماعی، اقتصادی و فکری‌ای اشاره دارد که در نتیجهٔ تحولاتی مانند [[انقلاب صنعتی]]، سرمایه‌داری، شهرنشینی، توسعهٔ دولت مدرن، پیشرفت علوم، گسترش فناوری، [[سکولاریزاسیون]] و تحول ساختارهای اجتماعی پدید آمد.<br /> <br /> مدرنیسم عمدتاً پاسخی فرهنگی، فکری و هنری به این وضعیت بود.<br /> <br /> به بیان دیگر، مدرنیته شرایط تاریخی جدیدی ایجاد کرد و مدرنیسم یکی از مهم‌ترین تلاش‌ها برای فهم، بیان و نقد این شرایط بود.<br /> <br /> از همین رو یک هنرمند مدرنیست می‌توانست هم‌زمان شیفتهٔ فناوری و شهر جدید و در عین حال نگران ازخودبیگانگی، جنگ، فروپاشی سنت‌ها و تنهایی انسان مدرن باشد.<br /> <br /> == تفاوت مدرنیسم و مدرنیزاسیون ==<br /> <br /> [[مدرنیزاسیون]] نیز با مدرنیسم تفاوت دارد.<br /> <br /> مدرنیزاسیون معمولاً به فرایند تحول اقتصادی، اجتماعی و نهادی یک جامعه از طریق صنعتی‌شدن، توسعهٔ فناوری، گسترش آموزش، شهرنشینی و ایجاد نهادهای مدرن اشاره می‌کند.<br /> <br /> مدرنیسم، در مقابل، بیشتر مفهومی فرهنگی و هنری است.<br /> <br /> برای نمونه، ساخت راه‌آهن، کارخانه، دانشگاه یا نظام اداری جدید می‌تواند بخشی از مدرنیزاسیون باشد؛ اما دگرگونی زبان شعر، ظهور نقاشی انتزاعی یا طراحی معماری بر پایهٔ اصول تازه در حوزهٔ مدرنیسم قرار می‌گیرد.<br /> <br /> == زمینه‌های تاریخی ==<br /> <br /> مدرنیسم در دوره‌ای پدید آمد که جهان، به‌ویژه اروپا و آمریکای شمالی، دگرگونی‌های شتابانی را تجربه می‌کرد.<br /> <br /> انقلاب صنعتی ساختار تولید را تغییر داده بود. شهرهای بزرگ گسترش می‌یافتند. راه‌آهن، تلگراف، برق، اتومبیل، عکاسی و سپس سینما تجربهٔ انسان از زمان و مکان را تغییر می‌دادند.<br /> <br /> هم‌زمان علوم طبیعی و انسانی برداشت‌های سنتی دربارهٔ جهان و انسان را به چالش می‌کشیدند.<br /> <br /> نظریهٔ تکامل [[چارلز داروین]]، روان‌کاوی [[زیگموند فروید]] و تحولات فیزیک در آثار دانشمندانی مانند [[آلبرت اینشتین]] از جمله تحولاتی بودند که بر فضای فکری دوران اثر گذاشتند.<br /> <br /> == شهر مدرن ==<br /> <br /> کلان‌شهر یکی از مهم‌ترین فضاهای تجربهٔ مدرنیستی بود.<br /> <br /> پاریس، لندن، وین، برلین، پراگ و بعدها نیویورک به مراکز مهم فرهنگ مدرن تبدیل شدند.<br /> <br /> خیابان‌های شلوغ، کارخانه‌ها، قطارها، فروشگاه‌های بزرگ، تبلیغات، کافه‌ها، ازدحام جمعیت و سرعت زندگی شهری تجربه‌ای ایجاد می‌کردند که با زندگی سنتی تفاوت داشت.<br /> <br /> [[شارل بودلر]] از نخستین نویسندگانی بود که تجربهٔ زندگی مدرن شهری را به موضوع شعر و اندیشهٔ زیبایی‌شناختی تبدیل کرد.&lt;ref&gt;Charles Baudelaire, “The Painter of Modern Life,” in ''The Painter of Modern Life and Other Essays'', trans. Jonathan Mayne (London: Phaidon, 1964), 1–41.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == شارل بودلر و ریشه‌های مدرنیسم ==<br /> <br /> [[شارل بودلر]] شاعر فرانسوی سدهٔ نوزدهم از پیشگامان مهم حساسیت مدرنیستی به‌شمار می‌رود.<br /> <br /> او در مقالهٔ «نقاش زندگی مدرن» کوشید زیبایی خاص زندگی معاصر را توضیح دهد و توجه هنرمند را به تجربهٔ زودگذر، متغیر و روزمرهٔ شهر مدرن جلب کند.&lt;ref&gt;Baudelaire, “The Painter of Modern Life.”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در شعرهای مجموعهٔ ''گل‌های بدی'' نیز شهر، تنهایی، بیگانگی، زیبایی، زوال و تجربهٔ انسان مدرن در کنار یکدیگر قرار گرفتند.<br /> <br /> تأثیر بودلر بر شعر سمبولیستی و بسیاری از نویسندگان مدرنیست بعدی گسترده بود.<br /> <br /> == مدرنیسم و سنت ==<br /> <br /> مدرنیسم غالباً با «گسست از سنت» تعریف می‌شود، اما رابطهٔ آن با سنت پیچیده‌تر از نفی کامل گذشته بود.<br /> <br /> بسیاری از مدرنیست‌ها با قراردادهای هنری و ادبی رایج مخالفت می‌کردند، اما هم‌زمان از اسطوره‌ها، ادبیات کلاسیک، هنر باستان و فرهنگ‌های غیراروپایی بهره می‌گرفتند.<br /> <br /> برای مثال، جیمز جویس ساختار رمان ''اولیس'' را با ''اودیسه'' هومر مرتبط کرد و تی. اس. الیوت در شعر خود از طیف وسیعی از متون کلاسیک، مذهبی و ادبی استفاده کرد.<br /> <br /> بنابراین مدرنیسم را می‌توان نوعی بازسازی و بازخوانی انتقادی سنت نیز دانست.<br /> <br /> == «نو بساز» ==<br /> <br /> عبارت ''Make It New''، که با [[ازرا پاوند]] پیوند خورده است، به یکی از شعارهای شناخته‌شدهٔ مدرنیسم تبدیل شد.<br /> <br /> این عبارت روحیهٔ نوآوری مدرنیستی را نشان می‌دهد: میراث فرهنگی می‌توانست مورد استفاده قرار گیرد، اما باید در قالبی تازه بازآفرینی می‌شد.<br /> <br /> این گرایش به نوآوری در ادبیات، نقاشی، موسیقی، معماری، طراحی و دیگر هنرهای مدرن مشاهده می‌شود.<br /> <br /> == بحران بازنمایی ==<br /> <br /> یکی از مسائل بنیادی مدرنیسم این پرسش بود که آیا شیوه‌های سنتی بازنمایی می‌توانند جهان جدید را به‌درستی نشان دهند.<br /> <br /> در نقاشی، هنرمندان به‌تدریج از بازنمایی طبیعی و پرسپکتیو سنتی فاصله گرفتند.<br /> <br /> در ادبیات، روایت خطی و راوی دانای کل جای خود را به روایت‌های چندپاره، ذهنی و چندصدایی داد.<br /> <br /> در موسیقی، آهنگسازان برخی از قواعد سنتی هارمونی و تونالیته را کنار گذاشتند.<br /> <br /> این تحولات بیانگر جست‌وجوی فرم‌هایی بودند که بتوانند پیچیدگی تجربهٔ مدرن را بازنمایی کنند.<br /> <br /> == امپرسیونیسم ==<br /> <br /> [[امپرسیونیسم]] از جریان‌های مهمی بود که زمینه را برای هنر مدرنیستی فراهم کرد.<br /> <br /> هنرمندانی مانند [[کلود مونه]]، [[ادگار دگا]]، [[پیر آگوست رنوار]] و [[کامی پیسارو]] از بسیاری از قواعد نقاشی آکادمیک فاصله گرفتند و به نور، رنگ، لحظه و زندگی معاصر توجه کردند.<br /> <br /> نمایشگاه مستقل گروهی از این هنرمندان در سال ۱۸۷۴ در پاریس یکی از نقاط مهم تاریخ هنر مدرن بود.&lt;ref&gt;Margaret Samu, “Impressionism: Art and Modernity,” ''Heilbrunn Timeline of Art History'' (New York: The Metropolitan Museum of Art, 2004).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> امپرسیونیست‌ها همچنین موضوعاتی مانند ایستگاه راه‌آهن، خیابان، کافه، تفریح شهری و مناظر دگرگون‌شده بر اثر صنعتی‌شدن را وارد نقاشی کردند.<br /> <br /> == پسامپرسیونیسم ==<br /> <br /> [[پسامپرسیونیسم]] مجموعه‌ای از گرایش‌های هنری بود که از دستاوردهای امپرسیونیسم آغاز کردند، اما مسیرهای متفاوتی در پیش گرفتند.<br /> <br /> [[پل سزان]] ساختار و هندسهٔ اشیا را برجسته کرد؛ [[ونسان ون گوگ]] از رنگ و ضربهٔ قلم برای بیان عاطفی استفاده کرد؛ و [[پل گوگن]] به رنگ‌های غیرطبیعی و ترکیب‌بندی‌های نمادین روی آورد.<br /> <br /> آثار این هنرمندان بر جنبش‌های بعدی مانند کوبیسم، فوویسم و اکسپرسیونیسم تأثیر گذاشتند.<br /> <br /> == اکسپرسیونیسم ==<br /> <br /> [[اکسپرسیونیسم]] به‌ویژه در آلمان و اروپای مرکزی گسترش یافت.<br /> <br /> هنرمندان اکسپرسیونیست به جای بازنمایی دقیق جهان بیرونی، بر بیان احساس، اضطراب و تجربهٔ درونی تأکید داشتند.<br /> <br /> رنگ‌های شدید، تغییر شکل پیکره‌ها و فضای ناآرام از ویژگی‌های بسیاری از آثار اکسپرسیونیستی بود.<br /> <br /> [[ادوارد مونک]] از پیشگامان مهم این گرایش محسوب می‌شود و تابلوی ''جیغ'' او به یکی از تصاویر نمادین اضطراب انسان مدرن تبدیل شده است.<br /> <br /> == کوبیسم ==<br /> <br /> [[کوبیسم]] یکی از تأثیرگذارترین جنبش‌های مدرنیسم در هنرهای تجسمی بود.<br /> <br /> [[پابلو پیکاسو]] و [[ژرژ براک]] در سال‌های پیش از جنگ جهانی اول شیوه‌ای از نقاشی را توسعه دادند که در آن اشیا از زوایای متعدد تجزیه و بازسازی می‌شدند.<br /> <br /> کوبیسم نظام پرسپکتیو تک‌نقطه‌ای را که از دورهٔ رنسانس بر بخش بزرگی از نقاشی اروپایی مسلط بود به چالش کشید.<br /> <br /> این جنبش بر نقاشی، مجسمه‌سازی، طراحی و بسیاری از جنبش‌های آوانگارد بعدی تأثیر گذاشت.<br /> <br /> == فوتوریسم ==<br /> <br /> [[فوتوریسم]] در اوایل سدهٔ بیستم در ایتالیا ظهور کرد.<br /> <br /> [[فیلیپو توماسو مارینتی]] در «مانیفست فوتوریسم» سال ۱۹۰۹ ستایش سرعت، ماشین، فناوری و انرژی جهان جدید را مطرح کرد.&lt;ref&gt;F. T. Marinetti, “The Founding and Manifesto of Futurism,” ''Le Figaro'', 20 February 1909.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> فوتوریست‌ها می‌خواستند هنر با جهان اتومبیل، کارخانه، شهر و فناوری هماهنگ شود.<br /> <br /> در عین حال، ستایش خشونت و جنگ در برخی متون فوتوریستی و ارتباط شماری از اعضای این جریان با فاشیسم ایتالیا از جنبه‌های مناقشه‌برانگیز تاریخ آن است.<br /> <br /> == دادائیسم ==<br /> <br /> [[دادائیسم]] در جریان [[جنگ جهانی اول]] و در اعتراض به فرهنگی شکل گرفت که دادائیست‌ها آن را در ایجاد فاجعهٔ جنگ مسئول می‌دانستند.<br /> <br /> در سال ۱۹۱۶ هنرمندان و نویسندگان مهاجر در «کاباره ولتر» در زوریخ گرد هم آمدند.<br /> <br /> دادائیست‌ها قواعد هنر، منطق، زیبایی‌شناسی رسمی و مفهوم سنتی اثر هنری را به چالش کشیدند.<br /> <br /> [[مارسل دوشان]] با «حاضرآماده‌ها» (''Readymades'') پرسشی بنیادی مطرح کرد: چه چیزی یک شیء را به اثر هنری تبدیل می‌کند؟<br /> <br /> == سوررئالیسم ==<br /> <br /> [[سوررئالیسم]] در دههٔ ۱۹۲۰ با تأثیر از روان‌کاوی فروید، دادائیسم و تجربه‌های آوانگارد شکل گرفت.<br /> <br /> [[آندره برتون]] در «مانیفست سوررئالیسم» سال ۱۹۲۴ بر ناخودآگاه، رؤیا و رهایی تخیل تأکید کرد.&lt;ref&gt;André Breton, ''Manifestoes of Surrealism'', trans. Richard Seaver and Helen R. Lane (Ann Arbor: University of Michigan Press, 1969).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[سالوادور دالی]]، [[رنه ماگریت]]، [[ماکس ارنست]] و [[خوان میرو]] از چهره‌های برجستهٔ هنر سوررئالیستی بودند.<br /> <br /> سوررئالیسم همچنین بر ادبیات، عکاسی، سینما و نظریهٔ فرهنگی تأثیر گذاشت.<br /> <br /> == هنر انتزاعی ==<br /> <br /> یکی از بنیادی‌ترین تحولات هنر مدرنیستی ظهور [[هنر انتزاعی]] بود.<br /> <br /> در این آثار، هنرمند دیگر الزاماً در پی بازنمایی اشیای قابل تشخیص جهان بیرونی نبود.<br /> <br /> [[واسیلی کاندینسکی]]، [[پیت موندریان]] و [[کازیمیر مالویچ]] از پیشگامان مهم انتزاع بودند.<br /> <br /> خط، سطح، رنگ و شکل به عناصر مستقلی تبدیل شدند که می‌توانستند موضوع اصلی اثر هنری باشند.<br /> <br /> == مدرنیسم در ادبیات ==<br /> <br /> مدرنیسم ادبی یکی از مهم‌ترین تحولات تاریخ ادبیات سدهٔ بیستم بود.<br /> <br /> نویسندگان مدرنیست ساختارهای سنتی روایت را مورد آزمایش قرار دادند و از تکنیک‌هایی مانند جریان سیال ذهن، تغییر زاویهٔ دید، شکست زمان خطی، روایت نامطمئن، تک‌گویی درونی و بینامتنیت استفاده کردند.&lt;ref&gt;Michael Levenson, ed., ''The Cambridge Companion to Modernism'', 2nd ed. (Cambridge: Cambridge University Press, 2011).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[جیمز جویس]]، [[ویرجینیا وولف]]، [[مارسل پروست]]، [[فرانتس کافکا]]، [[توماس مان]]، [[ویلیام فاکنر]]، تی. اس. الیوت و ازرا پاوند از چهره‌های شاخص مدرنیسم ادبی به‌شمار می‌روند.<br /> <br /> == جریان سیال ذهن ==<br /> <br /> «[[جریان سیال ذهن]]» از شناخته‌شده‌ترین تکنیک‌های ادبیات مدرنیستی است.<br /> <br /> در این شیوه، نویسنده می‌کوشد جریان افکار، خاطرات، تداعی‌ها و احساسات شخصیت را بازنمایی کند.<br /> <br /> ویرجینیا وولف، جیمز جویس و ویلیام فاکنر از نویسندگانی بودند که از شکل‌های مختلف این تکنیک استفاده کردند.<br /> <br /> این شیوه با توجه مدرنیسم به ذهنیت و تجربهٔ درونی انسان ارتباط داشت.<br /> <br /> == جیمز جویس ==<br /> <br /> [[جیمز جویس]] از برجسته‌ترین نویسندگان مدرنیست بود.<br /> <br /> رمان ''اولیس''، منتشرشده در سال ۱۹۲۲، یکی از آثار شاخص مدرنیسم ادبی محسوب می‌شود.<br /> <br /> داستان رمان عمدتاً در یک روز، ۱۶ ژوئن ۱۹۰۴، در دوبلین اتفاق می‌افتد، اما جویس با استفاده از تغییر سبک، تک‌گویی درونی، اسطوره، طنز و بازی‌های زبانی ساختار رمان سنتی را دگرگون کرد.&lt;ref&gt;James Joyce, ''Ulysses'' (Paris: Shakespeare and Company, 1922).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> رمان ''بیداری فینیگان'' نیز تجربه‌گرایی زبانی را به مرحله‌ای بسیار رادیکال‌تر رساند.<br /> <br /> == ویرجینیا وولف ==<br /> <br /> [[ویرجینیا وولف]] از مهم‌ترین چهره‌های مدرنیسم انگلیسی بود.<br /> <br /> در رمان‌هایی مانند ''خانم دالووی''، ''به سوی فانوس دریایی'' و ''موج‌ها''، زمان روان‌شناختی و تجربهٔ درونی شخصیت‌ها بر روایت خطی تقدم پیدا می‌کند.<br /> <br /> وولف همچنین در مقاله‌های خود دربارهٔ ضرورت یافتن شکل‌های تازهٔ ادبی برای بیان زندگی مدرن بحث کرد.<br /> <br /> او در مقالهٔ «داستان مدرن» نویسندگان را به ثبت پیچیدگی و سیالیت تجربهٔ ذهنی فراخواند.&lt;ref&gt;Virginia Woolf, “Modern Fiction,” in ''The Common Reader'' (London: Hogarth Press, 1925).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تی. اس. الیوت ==<br /> <br /> [[تی. اس. الیوت]] از تأثیرگذارترین شاعران مدرنیست بود.<br /> <br /> شعر ''سرزمین هرز''، منتشرشده در ۱۹۲۲، با ساختار قطعه‌قطعه، تغییر صداها، نقل‌قول‌های متعدد و ارجاعات اسطوره‌ای و ادبی به یکی از نمونه‌های شاخص شعر مدرنیستی تبدیل شد.&lt;ref&gt;T. S. Eliot, ''The Waste Land'' (New York: Boni &amp; Liveright, 1922).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> الیوت هم‌زمان بر نوآوری و آگاهی عمیق از سنت ادبی تأکید داشت و در مقالهٔ «سنت و استعداد فردی» رابطهٔ پیچیدهٔ شاعر جدید با میراث گذشته را بررسی کرد.<br /> <br /> == فرانتس کافکا ==<br /> <br /> [[فرانتس کافکا]] یکی دیگر از نویسندگانی است که آثارش با تجربهٔ انسان مدرن پیوند خورده‌اند.<br /> <br /> در رمان‌ها و داستان‌هایی مانند ''محاکمه''، ''قصر'' و ''مسخ''، فرد با قدرت‌های ناشناس، بوروکراسی، بیگانگی و جهانی روبه‌رو می‌شود که قواعد آن را به‌طور کامل درک نمی‌کند.<br /> <br /> صفت «کافکایی» بعدها برای توصیف وضعیت‌های پوچ، پیچیده، بوروکراتیک و اضطراب‌آور وارد زبان‌های مختلف شد.<br /> <br /> == مدرنیسم و شعر ==<br /> <br /> شعر مدرنیستی با تحول وزن، زبان، تصویر و ساختار همراه بود.<br /> <br /> شاعران مدرنیست غالباً از بیان مستقیم و ساختارهای تثبیت‌شده فاصله گرفتند و از ایجاز، تصویر، چندصدایی، ارجاعات فرهنگی و قطعه‌قطعه‌کردن زبان بهره گرفتند.<br /> <br /> [[ازرا پاوند]]، تی. اس. الیوت، [[والاس استیونس]]، [[ویلیام کارلوس ویلیامز]] و دیگران مسیرهای متفاوتی در شعر مدرنیستی ایجاد کردند.<br /> <br /> جنبش ایماژیسم نیز بر دقت تصویر و حذف عناصر زائد تأکید داشت.<br /> <br /> == مدرنیسم در معماری ==<br /> <br /> معماری یکی از مهم‌ترین عرصه‌های تحقق اندیشه‌های مدرنیستی بود.<br /> <br /> معماران مدرن با بهره‌گیری از بتن مسلح، فولاد و شیشه کوشیدند ساختمان‌هایی متناسب با جامعهٔ صنعتی ایجاد کنند.<br /> <br /> سادگی هندسی، تأکید بر کارکرد، پرهیز از تقلید سبک‌های تاریخی، استفاده از مصالح صنعتی و طراحی برای زندگی جدید از ویژگی‌های بخش مهمی از معماری مدرن بود.&lt;ref&gt;William J. R. Curtis, ''Modern Architecture Since 1900'', 3rd ed. (London: Phaidon, 1996).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == باوهاوس ==<br /> <br /> [[باوهاوس]] یکی از تأثیرگذارترین مؤسسات تاریخ طراحی و معماری مدرن بود.<br /> <br /> این مدرسه در سال ۱۹۱۹ توسط [[والتر گروپیوس]] در وایمار آلمان تأسیس شد.<br /> <br /> هدف آن نزدیک‌کردن هنر، صنعت، معماری و طراحی بود.<br /> <br /> هنرمندان و معمارانی مانند [[پل کله]]، [[واسیلی کاندینسکی]]، [[لازلو موهولی-ناگی]] و [[لودویگ میس فن در روهه]] با باوهاوس ارتباط داشتند.<br /> <br /> حکومت نازی در سال ۱۹۳۳ این مدرسه را تعطیل کرد، اما مهاجرت استادان و دانشجویان آن به کشورهای دیگر موجب گسترش تأثیر باوهاوس در سطح جهانی شد.<br /> <br /> == لو کوربوزیه ==<br /> <br /> [[لو کوربوزیه]] از مهم‌ترین نظریه‌پردازان و معماران مدرنیسم بود.<br /> <br /> او خانه را «ماشینی برای زندگی» توصیف کرد و بر استفاده از فناوری جدید، طراحی عقلانی و پاسخ‌گویی معماری به نیازهای زندگی مدرن تأکید داشت.&lt;ref&gt;Le Corbusier, ''Towards a New Architecture'', trans. Frederick Etchells (London: Architectural Press, 1927).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اندیشه‌های او تأثیری گسترده بر معماری و شهرسازی سدهٔ بیستم گذاشتند، هرچند برخی طرح‌های شهرسازی مدرنیستی بعدها به دلیل مقیاس انسانی، یکنواختی و پیامدهای اجتماعی مورد نقد قرار گرفتند.<br /> <br /> == مدرنیسم در موسیقی ==<br /> <br /> موسیقی مدرنیستی نیز با تجربه‌گرایی و فاصله‌گرفتن از برخی قواعد موسیقی کلاسیک سدهٔ نوزدهم همراه بود.<br /> <br /> [[آرنولد شونبرگ]] با توسعهٔ موسیقی آتونال و سپس روش دوازده‌صدایی، نظام سنتی تونالیته را به چالش کشید.<br /> <br /> [[ایگور استراوینسکی]]، [[بلا بارتوک]] و [[آنتون وبرن]] نیز از چهره‌های برجستهٔ موسیقی مدرن بودند.<br /> <br /> اجرای بالهٔ ''پرستش بهار'' اثر استراوینسکی در پاریس در سال ۱۹۱۳ به دلیل موسیقی، ریتم و طراحی رادیکال آن به یکی از رویدادهای مشهور تاریخ مدرنیسم تبدیل شد.<br /> <br /> == مدرنیسم و سینما ==<br /> <br /> ظهور [[سینما]] خود یکی از محصولات جهان مدرن بود.<br /> <br /> فیلم‌سازان آوانگارد از امکانات تدوین، حرکت دوربین، مونتاژ و تصویر برای ایجاد زبان‌های تازهٔ هنری استفاده کردند.<br /> <br /> سینمای اکسپرسیونیستی آلمان، سینمای مونتاژ شوروی و تجربه‌های سوررئالیستی از نمونه‌های پیوند سینما و مدرنیسم بودند.<br /> <br /> [[سرگئی آیزنشتاین]] نظریهٔ مونتاژ را توسعه داد و فیلم‌هایی مانند ''رزمناو پوتمکین'' را ساخت. [[لوئیس بونوئل]] و [[سالوادور دالی]] نیز با فیلم ''سگ آندلسی'' تجربه‌ای مهم در سینمای سوررئالیستی پدید آوردند.<br /> <br /> == مدرنیسم و روان‌کاوی ==<br /> <br /> ظهور [[روان‌کاوی]] تأثیری گسترده بر فرهنگ مدرنیستی داشت.<br /> <br /> [[زیگموند فروید]] با نظریهٔ ناخودآگاه، رؤیا، سرکوب و تعارض‌های روانی تصویری از ذهن انسان ارائه کرد که با تصور عقلانی و یکپارچهٔ پیشین از فرد تفاوت داشت.&lt;ref&gt;Sigmund Freud, ''The Interpretation of Dreams'', trans. James Strachey (New York: Basic Books, 2010 [1900]).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> توجه به ناخودآگاه بر ادبیات، سوررئالیسم، سینما و نقد فرهنگی مدرن تأثیر گذاشت.<br /> <br /> در آثار بسیاری از مدرنیست‌ها، شخصیت انسانی دیگر موجودی کاملاً شفاف برای خود نیست، بلکه ذهن او از لایه‌های متعارض، خاطرات، امیال و نیروهای ناخودآگاه تشکیل شده است.<br /> <br /> == مدرنیسم و فلسفه ==<br /> <br /> مدرنیسم یک مکتب فلسفی واحد نیست، اما با تحولات مهم فلسفهٔ مدرن و معاصر ارتباط دارد.<br /> <br /> اندیشه‌های [[فریدریش نیچه]] دربارهٔ اخلاق، حقیقت و بحران ارزش‌های سنتی بر بسیاری از متفکران و هنرمندان سدهٔ بیستم اثر گذاشت.<br /> <br /> [[آنری برگسون]] دربارهٔ زمان و تجربهٔ درونی بحث کرد.<br /> <br /> [[ادموند هوسرل]] با [[پدیدارشناسی]] به بررسی ساختار تجربه و آگاهی پرداخت و آثار او زمینهٔ مهمی برای فلسفهٔ سدهٔ بیستم ایجاد کرد.<br /> <br /> بعدها [[مارتین هایدگر]]، [[ژان پل سارتر]] و دیگر متفکران نیز پرسش‌های مربوط به انسان، وجود، آزادی و بحران جهان مدرن را دنبال کردند.<br /> <br /> با این حال، نباید همهٔ این جریان‌های فلسفی را بدون تمایز «مدرنیسم» نامید؛ رابطهٔ آنها با مدرنیسم عمدتاً از طریق زمینهٔ مشترک مدرنیته و تحول اندیشهٔ سدهٔ بیستم است.<br /> <br /> == نیچه و بحران ارزش‌ها ==<br /> <br /> [[فریدریش نیچه]] پیش از شکل‌گیری بسیاری از جنبش‌های مدرنیستی درگذشت، اما اندیشهٔ او تأثیر گسترده‌ای بر فرهنگ مدرن داشت.<br /> <br /> نقد اخلاق سنتی، مسئلهٔ نیهیلیسم، اعلام «مرگ خدا» و بررسی منشأ ارزش‌ها از موضوعاتی بودند که با بحران فرهنگی مدرنیته پیوند خوردند.&lt;ref&gt;Friedrich Nietzsche, ''The Gay Science'', trans. Walter Kaufmann (New York: Vintage, 1974), §125.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مدرنیست‌های مختلف از نیچه برداشت‌های متفاوت و گاه متضادی داشتند.<br /> <br /> == جنگ جهانی اول و بحران مدرنیته ==<br /> <br /> [[جنگ جهانی اول]] تأثیری عمیق بر مدرنیسم گذاشت.<br /> <br /> فناوری‌هایی که نماد پیشرفت تلقی می‌شدند در جنگ به ابزار کشتار صنعتی تبدیل شدند. مسلسل، توپخانهٔ سنگین، گاز شیمیایی، هواپیما و تانک ابعاد تازه‌ای به جنگ دادند.<br /> <br /> میلیون‌ها نفر کشته یا مجروح شدند و تصور خوش‌بینانهٔ پیشرفت مداوم تمدن اروپایی با بحران روبه‌رو شد.<br /> <br /> تجربهٔ جنگ در شعر، داستان، نقاشی و فلسفهٔ دهه‌های بعد بازتاب یافت و احساس گسست، بیگانگی و بحران معنا را در بخش‌هایی از فرهنگ مدرنیستی تشدید کرد.&lt;ref&gt;Modris Eksteins, ''Rites of Spring: The Great War and the Birth of the Modern Age'' (Boston: Houghton Mifflin, 1989).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سال ۱۹۲۲ و مدرنیسم ==<br /> <br /> سال ۱۹۲۲ در تاریخ ادبیات مدرنیستی اهمیت نمادین دارد.<br /> <br /> در این سال ''اولیس'' جیمز جویس و ''سرزمین هرز'' تی. اس. الیوت منتشر شدند.<br /> <br /> این دو اثر از نمونه‌های برجستهٔ تجربه‌گرایی مدرنیستی در نثر و شعر محسوب می‌شوند.<br /> <br /> همچنین آثار مارسل پروست، ویرجینیا وولف، فرانتس کافکا و دیگر نویسندگان در همین دوره مرزهای رمان و روایت سنتی را تغییر می‌دادند.<br /> <br /> == بیگانگی ==<br /> <br /> [[ازخودبیگانگی]] از مضامین مهم فرهنگ مدرنیستی بود.<br /> <br /> رشد شهرهای بزرگ، بوروکراسی، تولید صنعتی، جنگ و تغییر روابط اجتماعی باعث شد مسئلهٔ تنهایی و بیگانگی انسان در آثار هنری و ادبی جایگاهی مهم پیدا کند.<br /> <br /> شخصیت‌های کافکا نمونه‌ای برجسته از انسانی هستند که در برابر ساختارهای ناشناس و غیرقابل فهم قرار گرفته است.<br /> <br /> در هنر اکسپرسیونیستی نیز اضطراب و تنهایی انسان شهری بارها بازنمایی شد.<br /> <br /> == زمان در مدرنیسم ==<br /> <br /> مدرنیست‌ها برداشت خطی و ساده از زمان را نیز مورد پرسش قرار دادند.<br /> <br /> تأثیر روان‌شناسی، فلسفه و تجربهٔ زندگی مدرن موجب توجه بیشتر به تفاوت میان زمان ساعت و زمان ذهنی شد.<br /> <br /> در رمان‌های پروست، جویس و وولف، یک لحظه می‌تواند مجموعه‌ای گسترده از خاطرات و تداعی‌ها را فعال کند.<br /> <br /> به این ترتیب زمان روایت از ترتیب سادهٔ گذشته، حال و آینده فاصله می‌گیرد.<br /> <br /> == فرم و خودآگاهی هنری ==<br /> <br /> یکی از ویژگی‌های مهم مدرنیسم توجه به خودِ رسانه و فرم هنری است.<br /> <br /> نقاشی مدرنیستی توجه مخاطب را به سطح بوم، رنگ و ساختار تصویر جلب می‌کرد.<br /> <br /> رمان مدرنیستی گاه فرایند روایت را آشکار می‌ساخت.<br /> <br /> شعر می‌توانست توجه خواننده را به خود زبان معطوف کند.<br /> <br /> این ویژگی بعدها در نظریه‌های مختلف دربارهٔ استقلال هنر و «خودآگاهی رسانه‌ای» مدرنیسم اهمیت یافت.<br /> <br /> == آوانگارد ==<br /> <br /> مفهوم [[آوانگارد]] با مدرنیسم رابطه‌ای نزدیک دارد، اما این دو کاملاً مترادف نیستند.<br /> <br /> آوانگارد به جنبش‌ها و هنرمندانی اشاره دارد که آگاهانه در خط مقدم تجربهٔ هنری قرار می‌گرفتند و گاه خواهان تغییر بنیادی هنر و حتی جامعه بودند.<br /> <br /> دادائیسم، فوتوریسم، سوررئالیسم و ساخت‌گرایی از مهم‌ترین جنبش‌های آوانگارد سدهٔ بیستم بودند.<br /> <br /> برخی مدرنیست‌ها آوانگارد بودند، اما همهٔ آثار مدرنیستی الزاماً برنامهٔ سیاسی یا انقلابی آوانگارد نداشتند.<br /> <br /> == مدرنیسم و فرهنگ توده‌ای ==<br /> <br /> رابطهٔ مدرنیسم با فرهنگ توده‌ای پیچیده بود.<br /> <br /> برخی مدرنیست‌ها از سینما، تبلیغات، موسیقی عامه‌پسند و زندگی شهری الهام می‌گرفتند.<br /> <br /> در مقابل، گروهی از نظریه‌پردازان مدرنیست نسبت به تجاری‌شدن فرهنگ بدبین بودند.<br /> <br /> این تنش بعدها در نظریه‌های [[مکتب فرانکفورت]] دربارهٔ «صنعت فرهنگ» و همچنین در بحث‌های مربوط به تمایز میان فرهنگ والا و فرهنگ عامه ادامه یافت.<br /> <br /> == مدرنیسم و سیاست ==<br /> <br /> مدرنیسم از نظر سیاسی یکپارچه نبود.<br /> <br /> در میان مدرنیست‌ها می‌توان گرایش‌های لیبرال، سوسیالیستی، کمونیستی، آنارشیستی، محافظه‌کار و حتی فاشیستی یافت.<br /> <br /> برخی هنرمندان آوانگارد هنر جدید را با انقلاب اجتماعی مرتبط می‌کردند. ساخت‌گرایان روسیه، برای نمونه، مدتی هنر مدرن را با پروژهٔ انقلاب بلشویکی پیوند دادند.<br /> <br /> در مقابل، برخی چهره‌های فوتوریسم ایتالیا با فاشیسم مرتبط شدند.<br /> <br /> از این رو نمی‌توان یک ایدئولوژی سیاسی واحد را به مدرنیسم نسبت داد.<br /> <br /> == مدرنیسم و فاشیسم ==<br /> <br /> رابطهٔ برخی مدرنیست‌ها با [[فاشیسم]] از موضوعات بحث‌برانگیز تاریخ مدرنیسم است.<br /> <br /> مارینتی و بخشی از فوتوریست‌های ایتالیا به فاشیسم گرایش یافتند و ازرا پاوند نیز از موسولینی حمایت کرد.<br /> <br /> در مقابل، حکومت‌های فاشیستی بسیاری از آثار مدرنیستی را منحط می‌دانستند. حکومت نازی نمایشگاهی با عنوان «هنر منحط» برگزار کرد و آثار بسیاری از هنرمندان مدرن را محکوم یا مصادره کرد.<br /> <br /> بنابراین رابطهٔ مدرنیسم و فاشیسم متناقض و چندلایه بود.<br /> <br /> == مدرنیسم و کمونیسم ==<br /> <br /> انقلاب روسیه نیز برای مدتی با شکوفایی جنبش‌های آوانگارد همراه شد.<br /> <br /> هنرمندانی مانند [[ولادیمیر تاتلین]]، [[کازیمیر مالویچ]] و [[الکساندر رودچنکو]] به تجربه‌های رادیکال هنری پرداختند.<br /> <br /> اما با تثبیت حکومت استالین، «[[رئالیسم سوسیالیستی]]» به سبک رسمی هنر شوروی تبدیل شد و بسیاری از تجربه‌های آوانگارد محدود یا سرکوب شدند.<br /> <br /> این تحول نمونه‌ای از تنش میان آزادی تجربهٔ مدرنیستی و کنترل ایدئولوژیک هنر بود.<br /> <br /> == مدرنیسم پس از جنگ جهانی دوم ==<br /> <br /> [[جنگ جهانی دوم]] و [[هولوکاست]] بحران دیگری در فرهنگ مدرن ایجاد کردند.<br /> <br /> پس از جنگ، مرکز مهمی از هنر مدرن از پاریس به نیویورک منتقل شد.<br /> <br /> [[اکسپرسیونیسم انتزاعی]] در دهه‌های ۱۹۴۰ و ۱۹۵۰ در آمریکا گسترش یافت و هنرمندانی مانند [[جکسون پولاک]]، [[مارک روتکو]] و [[ویلم دکونینگ]] به چهره‌های مهم آن تبدیل شدند.&lt;ref&gt;Stella Paul, “Abstract Expressionism,” ''Heilbrunn Timeline of Art History'' (New York: The Metropolitan Museum of Art, 2004).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این جنبش بر فرایند خلق اثر، حرکت، مقیاس بزرگ و انتزاع تأکید داشت.<br /> <br /> == مدرنیسم بین‌المللی ==<br /> <br /> مطالعات قدیمی مدرنیسم غالباً بر پاریس، لندن، برلین، وین و نیویورک تمرکز داشتند.<br /> <br /> پژوهش‌های جدیدتر نشان داده‌اند که مدرنیسم پدیده‌ای فراملی بود و در آمریکای لاتین، آسیا، آفریقا و خاورمیانه نیز شکل‌های متفاوتی پیدا کرد.<br /> <br /> هنرمندان در این مناطق عناصر هنر مدرن را با سنت‌های محلی، تجربهٔ استعمار، ملی‌گرایی و مسائل اجتماعی خود ترکیب کردند.<br /> <br /> از این رو مفهوم «مدرنیسم‌های متعدد» یا ''multiple modernisms'' در پژوهش‌های معاصر اهمیت بیشتری یافته است.<br /> <br /> == مدرنیسم و استعمار ==<br /> <br /> مدرنیسم در دوره‌ای گسترش یافت که بخش بزرگی از جهان زیر سلطهٔ قدرت‌های استعماری اروپایی قرار داشت.<br /> <br /> برخی هنرمندان اروپایی از هنر آفریقا، اقیانوسیه و دیگر فرهنگ‌های غیراروپایی الهام گرفتند.<br /> <br /> برای نمونه، هنر آفریقایی بر تحول زبان بصری شماری از هنرمندان اروپایی و شکل‌گیری کوبیسم اثر گذاشت.<br /> <br /> با این حال، شیوهٔ استفادهٔ مدرنیست‌های اروپایی از آثار فرهنگ‌های مستعمره بعدها از منظر استعمار، نابرابری قدرت و تصاحب فرهنگی مورد نقد قرار گرفت.<br /> <br /> پژوهش‌های معاصر تاریخ مدرنیسم تلاش کرده‌اند نقش هنرمندان غیراروپایی و شرایط استعماری را بیش از روایت‌های کلاسیک در نظر بگیرند.<br /> <br /> == رنسانس هارلم و مدرنیسم ==<br /> <br /> [[رنسانس هارلم]] در دهه‌های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ یکی از نمونه‌های مهم گسترش مدرنیسم فراتر از روایت سنتی اروپایی بود.<br /> <br /> نویسندگان، موسیقی‌دانان و هنرمندان آفریقایی‌تبار آمریکا تجربهٔ زندگی سیاهان، مهاجرت بزرگ، شهرنشینی و مبارزه با تبعیض نژادی را وارد زبان‌های تازهٔ هنری کردند.<br /> <br /> [[لانگستون هیوز]]، [[زورا نیل هرستون]] و [[آرون داگلاس]] از چهره‌های مرتبط با این دوره بودند.<br /> <br /> پژوهش‌های جدید رنسانس هارلم را بخشی از مدرنیسم فراآتلانتیکی و بین‌المللی بررسی می‌کنند.&lt;ref&gt;Denise Murrell, ed., ''The Harlem Renaissance and Transatlantic Modernism'' (New York: Metropolitan Museum of Art, 2024).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == زنان و مدرنیسم ==<br /> <br /> نقش زنان در مدرنیسم در روایت‌های اولیهٔ تاریخ هنر و ادبیات گاه کمتر از همتایان مرد آنان مورد توجه قرار می‌گرفت.<br /> <br /> ویرجینیا وولف، [[گرترود استاین]]، [[کاترین منسفیلد]]، [[هیلدا دولیتل]]، [[سونیا دلونه]]، [[هانا هوخ]] و بسیاری دیگر در شکل‌گیری فرهنگ مدرنیستی نقش داشتند.<br /> <br /> وولف در کتاب ''اتاقی از آن خود'' رابطهٔ میان استقلال اقتصادی، جنسیت و امکان آفرینش ادبی را بررسی کرد.&lt;ref&gt;Virginia Woolf, ''A Room of One’s Own'' (London: Hogarth Press, 1929).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پژوهش‌های فمینیستی بعدی نقش زنان در شبکه‌ها و جنبش‌های مدرنیستی را بازخوانی کردند.<br /> <br /> == مدرنیسم در ایران ==<br /> <br /> ورود مدرنیسم به ایران با فرایند گسترده‌تر مواجههٔ جامعهٔ ایران با مدرنیته، اندیشه‌های جدید، آموزش نوین، ترجمه، چاپ، مطبوعات و تحولات سیاسی از اواخر دورهٔ قاجار و [[انقلاب مشروطه ایران]] ارتباط داشت.<br /> <br /> با این حال، باید میان مدرنیزاسیون سیاسی و اجتماعی و مدرنیسم هنری و ادبی در ایران تفاوت گذاشت.<br /> <br /> در ادبیات، تحول شعر فارسی در سدهٔ بیستم یکی از مهم‌ترین عرصه‌های مدرنیسم ایرانی بود. در داستان‌نویسی نیز شکل‌های جدید روایت، شخصیت و زبان گسترش یافتند.&lt;ref&gt;Ahmad Karimi-Hakkak, ''Recasting Persian Poetry: Scenarios of Poetic Modernity in Iran'' (Salt Lake City: University of Utah Press, 1995).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نیما یوشیج و شعر مدرن فارسی ==<br /> <br /> [[نیما یوشیج]] از بنیادی‌ترین چهره‌های تحول شعر فارسی و شکل‌گیری شعر نو در ایران است.<br /> <br /> او با نقد محدودیت‌های قالب‌های سنتی و ایجاد تغییر در وزن، ساختار، زبان و زاویهٔ دید شعر، راهی تازه در شعر فارسی گشود.<br /> <br /> «افسانه» که در سال ۱۳۰۱ منتشر شد، یکی از نقاط مهم این تحول محسوب می‌شود.<br /> <br /> نوآوری نیما صرفاً شکستن قالب عروضی نبود؛ او درک تازه‌ای از ساختار شعر، رابطهٔ تصویر و تجربه و نقش شاعر ارائه کرد.&lt;ref&gt;Karimi-Hakkak, ''Recasting Persian Poetry''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[احمد شاملو]]، [[مهدی اخوان ثالث]]، [[فروغ فرخزاد]] و [[سهراب سپهری]] هر یک مسیرهای متفاوتی را در ادامهٔ تحول شعر مدرن فارسی پیمودند.<br /> <br /> == صادق هدایت و داستان مدرن ==<br /> <br /> [[صادق هدایت]] از چهره‌های بنیادی داستان مدرن فارسی بود.<br /> <br /> آثار او با ادبیات اروپایی، مسئلهٔ فردیت، بیگانگی، مرگ، بحران هویت و تجربهٔ روان‌شناختی انسان مدرن ارتباط دارند.<br /> <br /> رمان کوتاه ''[[بوف کور]]'' با روایت نامطمئن، ساختار غیرخطی، تکرار تصاویر و فضای ذهنی از آثار شاخص ادبیات مدرن ایران محسوب می‌شود.&lt;ref&gt;Homa Katouzian, ''Sadeq Hedayat: The Life and Legend of an Iranian Writer'' (London: I.B. Tauris, 1991).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> هدایت در کنار داستان‌نویسی به ترجمه، پژوهش در فرهنگ عامه و نقد اجتماعی نیز پرداخت.<br /> <br /> == هوشنگ ایرانی و مدرنیسم رادیکال ==<br /> <br /> [[هوشنگ ایرانی]] از چهره‌های تجربه‌گرای شعر و هنر مدرن ایران در دههٔ ۱۳۳۰ بود.<br /> <br /> او و حلقهٔ مرتبط با مجلهٔ ''خروس جنگی'' خواهان گسستی رادیکال‌تر از قراردادهای ادبی و هنری بودند.<br /> <br /> شعرهای ایرانی با تجربه‌های زبانی، تصاویر غیرمتعارف و گرایش‌هایی نزدیک به برخی جریان‌های آوانگارد و سوررئالیستی شناخته می‌شوند.<br /> <br /> هرچند آثار او در زمان خود با مخالفت و تمسخر نیز روبه‌رو شدند، در بررسی‌های بعدی تاریخ شعر مدرن ایران جایگاه او در تجربه‌گرایی ادبی بیشتر مورد توجه قرار گرفت.<br /> <br /> == فروغ فرخزاد ==<br /> <br /> [[فروغ فرخزاد]] از مهم‌ترین شاعران مدرن ایران بود.<br /> <br /> تحول شعر او، به‌ویژه در مجموعه‌های ''تولدی دیگر'' و ''ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد''، با زبان شخصی، تجربهٔ زنانه، فردیت و ساختارهای تازهٔ شعر فارسی همراه بود.<br /> <br /> آثار فروغ نمونه‌ای از آن است که مدرنیسم ادبی در ایران صرفاً تقلید از الگوهای غربی نبود، بلکه می‌توانست از درون تجربهٔ اجتماعی و فرهنگی ایران زبان تازه‌ای پدید آورد.<br /> <br /> == مدرنیسم در هنرهای تجسمی ایران ==<br /> <br /> هنرهای تجسمی ایران نیز در سدهٔ بیستم تحت تأثیر مدرنیسم قرار گرفتند.<br /> <br /> تأسیس مراکز آموزشی جدید، ارتباط هنرمندان ایرانی با اروپا، برگزاری نمایشگاه‌ها و گسترش گالری‌ها زمینهٔ پیدایش هنر مدرن ایران را فراهم کرد.<br /> <br /> هنرمندانی مانند [[مارکو گریگوریان]]، [[بهمن محصص]]، [[پرویز تناولی]]، [[حسین زنده‌رودی]] و [[سهراب سپهری]] مسیرهای متفاوتی در هنر مدرن ایران پیمودند.<br /> <br /> جنبش [[مکتب سقاخانه]] نیز کوشید عناصر هنر و فرهنگ بصری سنتی و عامهٔ ایران را در زبان هنر مدرن بازآفرینی کند.<br /> <br /> == معماری مدرن در ایران ==<br /> <br /> معماری مدرن در ایران از دورهٔ پهلوی گسترش بیشتری یافت.<br /> <br /> توسعهٔ شهرها، ایجاد دانشگاه‌ها، وزارتخانه‌ها، ایستگاه‌های راه‌آهن، بانک‌ها و دیگر ساختمان‌های عمومی فرصت‌هایی برای ورود زبان معماری مدرن ایجاد کرد.<br /> <br /> معماران ایرانی و خارجی کوشیدند در برخی آثار میان اصول معماری مدرن و عناصر معماری تاریخی ایران رابطه برقرار کنند.<br /> <br /> [[دانشگاه تهران]] و برخی بناهای عمومی سدهٔ بیستم از نمونه‌های مهم تحول معماری جدید در ایران هستند.<br /> <br /> == مدرنیسم و سنت در ایران ==<br /> <br /> یکی از مسائل مرکزی مدرنیسم ایرانی رابطهٔ سنت و تجدد بوده است.<br /> <br /> هنرمندان و نویسندگان ایرانی با پرسشی روبه‌رو بودند که در بسیاری از جوامع غیرغربی نیز مطرح بود: چگونه می‌توان از دستاوردهای جهان مدرن بهره گرفت و در عین حال با میراث فرهنگی و تاریخی خود رابطه‌ای خلاقانه داشت؟<br /> <br /> پاسخ‌ها متفاوت بودند. برخی خواهان گسست رادیکال از سنت شدند؛ برخی به بازخوانی سنت پرداختند و گروهی کوشیدند عناصر بومی را با فرم‌های مدرن ترکیب کنند.<br /> <br /> این تنش یکی از موضوعات پایدار فرهنگ معاصر ایران بوده است.<br /> <br /> == مدرنیسم و انقلاب ۱۳۵۷ ==<br /> <br /> [[انقلاب ۱۳۵۷ ایران]] شرایط فرهنگی و نهادی هنر مدرن ایران را دگرگون کرد.<br /> <br /> بخشی از هنرمندان و نویسندگان مهاجرت کردند و سیاست‌های فرهنگی جمهوری اسلامی محدودیت‌های تازه‌ای در زمینهٔ نشر، نمایش آثار، موسیقی، سینما و هنرهای تجسمی ایجاد کرد.<br /> <br /> در عین حال، هنر و ادبیات مدرن در ایران متوقف نشدند و نسل‌های تازهٔ هنرمندان در داخل و خارج کشور به تجربه با زبان‌های مدرن و معاصر ادامه دادند.<br /> <br /> از این رو، انقلاب ۱۳۵۷ را نمی‌توان پایان مدرنیسم فرهنگی در ایران دانست، هرچند ساختار نهادی و شرایط تولید فرهنگی را به‌شدت تغییر داد.<br /> <br /> == مدرنیسم و آزادی هنری ==<br /> <br /> یکی از عناصر مهم مدرنیسم تأکید بر استقلال و آزادی تجربهٔ هنری بود.<br /> <br /> هنرمند مدرنیست خود را ملزم به تکرار قواعد آکادمیک، مذهبی یا سنتی نمی‌دید.<br /> <br /> این استقلال در حکومت‌های اقتدارگرا بارها با محدودیت مواجه شد.<br /> <br /> نازیسم، استالینیسم و دیگر نظام‌های اقتدارگرا در دوره‌هایی اشکال خاصی از هنر را ممنوع یا محدود کردند و الگوهای رسمی برای تولید فرهنگی تعیین کردند.<br /> <br /> از این منظر، تاریخ مدرنیسم با تاریخ منازعه بر سر آزادی بیان و استقلال هنر نیز پیوند خورده است.<br /> <br /> == مدرنیسم و پست‌مدرنیسم ==<br /> <br /> از دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ اصطلاح [[پست‌مدرنیسم]] برای توصیف مجموعه‌ای از گرایش‌هایی رواج یافت که برخی مفروضات مدرنیسم را به چالش می‌کشیدند.<br /> <br /> پست‌مدرنیسم با مرزبندی سخت میان فرهنگ والا و فرهنگ عامه مخالفت کرد و به نقل‌قول، ترکیب سبک‌ها، طنز، بینامتنیت و بازی با تاریخ توجه نشان داد.<br /> <br /> در فلسفه و نظریهٔ اجتماعی نیز متفکرانی مانند [[ژان-فرانسوا لیوتار]]، [[ژاک دریدا]] و [[میشل فوکو]] با نقد برخی ادعاهای جهان‌شمول مدرنیته مرتبط شدند.<br /> <br /> لیوتار پست‌مدرنیسم را با «بی‌اعتمادی به فراروایت‌ها» پیوند داد.&lt;ref&gt;Jean-François Lyotard, ''The Postmodern Condition: A Report on Knowledge'', trans. Geoff Bennington and Brian Massumi (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1984), xxiv.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == آیا پست‌مدرنیسم پایان مدرنیسم بود؟ ==<br /> <br /> دربارهٔ این پرسش اختلاف نظر وجود دارد.<br /> <br /> برخی پژوهشگران پست‌مدرنیسم را مرحله‌ای پس از مدرنیسم می‌دانند.<br /> <br /> گروهی دیگر آن را ادامه، نقد یا دگرگونی درونی مدرنیسم تلقی می‌کنند.<br /> <br /> [[یورگن هابرماس]] در مقالهٔ مشهور «مدرنیته؛ پروژه‌ای ناتمام» استدلال کرد که پروژهٔ روشنگری و مدرنیته پایان نیافته و نباید به‌سادگی کنار گذاشته شود.&lt;ref&gt;Jürgen Habermas, “Modernity—An Incomplete Project,” in Hal Foster, ed., ''The Anti-Aesthetic: Essays on Postmodern Culture'' (Port Townsend, WA: Bay Press, 1983), 3–15.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از این منظر، پست‌مدرنیسم لزوماً دوره‌ای کاملاً جدا از مدرنیسم نیست.<br /> <br /> == نقد مدرنیسم ==<br /> <br /> مدرنیسم از دیدگاه‌های مختلف مورد نقد قرار گرفته است.<br /> <br /> یکی از انتقادها به نخبه‌گرایی برخی آثار مدرنیستی مربوط می‌شود. پیچیدگی زبانی و فرمی بعضی آثار باعث شده است منتقدان آنها را دور از مخاطب عمومی بدانند.<br /> <br /> انتقاد دیگر به روایت اروپامحور تاریخ مدرنیسم مربوط است. بسیاری از روایت‌های کلاسیک تاریخ هنر، پاریس، لندن، وین و نیویورک را مرکز تحول معرفی می‌کردند و نقش فرهنگ‌های دیگر را در حاشیه قرار می‌دادند.<br /> <br /> پژوهش‌های متأخر تلاش کرده‌اند این تصویر را با مطالعهٔ مدرنیسم‌های آفریقایی، آسیایی، آمریکای لاتین و خاورمیانه‌ای اصلاح کنند.<br /> <br /> == نقد فمینیستی ==<br /> <br /> پژوهشگران فمینیست نشان داده‌اند که روایت سنتی مدرنیسم اغلب تجربهٔ مردانه را معیار جهان‌شمول تجربهٔ مدرن در نظر گرفته است.<br /> <br /> زنان در بسیاری از مراکز مدرنیستی حضور فعال داشتند، اما در تاریخ‌نگاری اولیه کمتر دیده شدند.<br /> <br /> همچنین دسترسی زنان به آموزش هنری، استقلال اقتصادی، فضای عمومی و شبکه‌های فرهنگی با محدودیت‌هایی روبه‌رو بود.<br /> <br /> بازخوانی آثار نویسندگانی مانند ویرجینیا وولف و هنرمندانی مانند هانا هوخ موجب گسترش برداشت از مدرنیسم شده است.<br /> <br /> == نقد پسااستعماری ==<br /> <br /> نقد [[پسااستعمارگرایی]] نیز تصویر سنتی مدرنیسم را به چالش کشیده است.<br /> <br /> این نقد یادآوری می‌کند که مدرنیتهٔ اروپایی هم‌زمان با استعمار، تجارت جهانی و روابط نابرابر قدرت توسعه یافت.<br /> <br /> بنابراین تاریخ مدرنیسم را نمی‌توان صرفاً تاریخ نوآوری‌های هنری در اروپا دانست.<br /> <br /> هنرمندان و نویسندگان مستعمرات و جوامع غیراروپایی نیز در شکل‌گیری فرهنگ مدرن مشارکت داشتند و مدرنیسم را بر اساس تجربه‌های خود بازسازی کردند.<br /> <br /> == مدرنیسم و پیشرفت ==<br /> <br /> مدرنیسم گاه با ایمان به پیشرفت و آینده مرتبط دانسته می‌شود، اما این رابطه نیز دوگانه است.<br /> <br /> برخی جنبش‌ها مانند فوتوریسم از فناوری، ماشین و سرعت استقبال کردند.<br /> <br /> در مقابل، نویسندگانی مانند کافکا و الیوت و هنرمندان اکسپرسیونیست سویه‌های تاریک جهان مدرن را برجسته کردند.<br /> <br /> دو جنگ جهانی، فاشیسم، اردوگاه‌های مرگ و بمب اتمی اعتماد ساده به پیشرفت تاریخی را بیش از پیش متزلزل کردند.<br /> <br /> از این رو مدرنیسم هم فرهنگ امید به جهان جدید بود و هم فرهنگ بحران و اضطراب دربارهٔ پیامدهای آن.<br /> <br /> == میراث مدرنیسم ==<br /> <br /> تأثیر مدرنیسم بر فرهنگ معاصر گسترده است.<br /> <br /> رمان مدرن، شعر آزاد، هنر انتزاعی، معماری کارکردگرا، طراحی صنعتی، عکاسی هنری و سینمای تجربی همگی از تجربه‌های مدرنیستی تأثیر گرفته‌اند.<br /> <br /> حتی جنبش‌هایی که مدرنیسم را نقد کردند، از جمله پست‌مدرنیسم، در گفت‌وگو و تعارض با میراث آن شکل گرفتند.<br /> <br /> موزه‌ها، دانشگاه‌ها و تاریخ‌نگاری هنر نیز بسیاری از آثار مدرنیستی را که زمانی جنجالی یا غیرقابل پذیرش تلقی می‌شدند، اکنون بخشی از تاریخ اصلی فرهنگ سدهٔ بیستم می‌دانند.<br /> <br /> == اهمیت مدرنیسم ==<br /> <br /> مدرنیسم یکی از مهم‌ترین تحولات فرهنگی دوران معاصر بود، زیرا شیوهٔ فهم هنر، ادبیات، معماری و تجربهٔ انسانی را دگرگون کرد.<br /> <br /> اهمیت آن صرفاً در پیدایش سبک‌های تازه نبود. مدرنیسم این پرسش بنیادی را مطرح کرد که هنر و ادبیات در جهانی که به‌سرعت تغییر می‌کند چگونه باید عمل کنند.<br /> <br /> پاسخ مدرنیست‌ها یکسان نبود. برخی به انتزاع روی آوردند، برخی به ناخودآگاه، برخی به فناوری، برخی به اسطوره و برخی به تجربهٔ زندگی روزمره.<br /> <br /> آنچه این مسیرهای متفاوت را به یکدیگر پیوند می‌دهد، کوشش برای یافتن شکل‌های تازهٔ بیان در برابر واقعیتی بود که دیگر با زبان و قواعد گذشته به‌سادگی قابل توصیف به نظر نمی‌رسید.<br /> <br /> به همین دلیل، مدرنیسم را نمی‌توان تنها یک «سبک» دانست؛ مدرنیسم مجموعه‌ای از پاسخ‌های متفاوت به تجربهٔ [[مدرنیته]] بود که هنر و فرهنگ سدهٔ بیستم را به‌طور بنیادی تغییر داد.<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> <br /> * [[مدرنیته]]<br /> * [[مدرنیزاسیون]]<br /> * [[پست‌مدرنیسم]]<br /> * [[سکولاریزاسیون]]<br /> * [[سکولاریسم]]<br /> * [[آوانگارد]]<br /> * [[امپرسیونیسم]]<br /> * [[پسامپرسیونیسم]]<br /> * [[اکسپرسیونیسم]]<br /> * [[کوبیسم]]<br /> * [[فوتوریسم]]<br /> * [[دادائیسم]]<br /> * [[سوررئالیسم]]<br /> * [[هنر انتزاعی]]<br /> * [[باوهاوس]]<br /> * [[اگزیستانسیالیسم]]<br /> * [[پدیدارشناسی]]<br /> * [[روان‌کاوی]]<br /> * [[فریدریش نیچه]]<br /> * [[زیگموند فروید]]<br /> * [[جیمز جویس]]<br /> * [[ویرجینیا وولف]]<br /> * [[فرانتس کافکا]]<br /> * [[نیما یوشیج]]<br /> * [[صادق هدایت]]<br /> * [[هوشنگ ایرانی]]<br /> * [[فروغ فرخزاد]]<br /> <br /> == منابع == <br /> <br /> &lt;references /&gt;<br /> <br /> [[رده:مدرنیسم]]<br /> [[رده:جنبش‌های هنری]]<br /> [[رده:جنبش‌های ادبی]]<br /> [[رده:مکاتب ادبی]]<br /> [[رده:هنر مدرن]]<br /> [[رده:ادبیات مدرن]]<br /> [[رده:معماری مدرن]]<br /> [[رده:تاریخ هنر]]<br /> [[رده:تاریخ ادبیات]]<br /> [[رده:فرهنگ سده بیستم]]<br /> [[رده:مفاهیم فلسفی]]<br /> [[رده:مفاهیم فرهنگی]]<br /> {{DEFAULTSORT:مدرنیسم}}</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%86%DB%8C%D8%B3%D9%85&diff=93078 2026-09-19T08:40:10Z

<p>Alireza k h: صفحه‌ای تازه حاوی «برای «مدرنیسم» همان الگوی «جعبه اطلاعات مفهوم» مناسب است. با توجه به اینکه مدرنیسم یک مکتب واحد و دارای بنیان‌گذار مشخص نیست، در تنظیم جعبه نیز این نکته رعایت شده است. {{جعبه اطلاعات مفهوم | نام = مدرنیسم | نام اصلی = Modernism | نام‌ه...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>برای «مدرنیسم» همان الگوی «جعبه اطلاعات مفهوم» مناسب است. با توجه به اینکه مدرنیسم یک مکتب واحد و دارای بنیان‌گذار مشخص نیست، در تنظیم جعبه نیز این نکته رعایت شده است.<br /> <br /> {{جعبه اطلاعات مفهوم<br /> | نام = مدرنیسم<br /> | نام اصلی = Modernism<br /> | نام‌های دیگر = نوگرایی، نوگرایی هنری و ادبی<br /> | تصویر =<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =<br /> | حوزه = [[ادبیات]]، [[هنرهای تجسمی]]، [[معماری]]، موسیقی، تئاتر، سینما، طراحی و نقد فرهنگی<br /> | دوره = عمدتاً از اواخر سدهٔ نوزدهم تا میانهٔ سدهٔ بیستم<br /> | خاستگاه = اروپا و آمریکای شمالی؛ با گسترش و صورت‌بندی‌های متفاوت در دیگر مناطق جهان<br /> | تاریخ شکل‌گیری = ریشه‌ها در نیمهٔ دوم سدهٔ نوزدهم؛ اوج در دهه‌های نخست سدهٔ بیستم<br /> | بنیان‌گذاران = فاقد بنیان‌گذار واحد<br /> | چهره‌های شاخص = [[شارل بودلر]]، [[پابلو پیکاسو]]، [[واسیلی کاندینسکی]]، [[جیمز جویس]]، [[ویرجینیا وولف]]، [[تی. اس. الیوت]]، [[فرانتس کافکا]]، [[مارسل پروست]]، [[ازرا پاوند]]، [[آرنولد شونبرگ]]، [[والتر گروپیوس]]، [[لو کوربوزیه]]<br /> | پیشگامان فکری = [[شارل بودلر]]، [[فریدریش نیچه]]، [[آنری برگسون]]، [[زیگموند فروید]]<br /> | جریان‌های مرتبط = [[امپرسیونیسم]]، [[پسامپرسیونیسم]]، [[اکسپرسیونیسم]]، [[کوبیسم]]، [[فوتوریسم]]، [[دادائیسم]]، [[سوررئالیسم]]، [[هنر انتزاعی]]، [[باوهاوس]]، [[آوانگارد]]<br /> | در واکنش به = قراردادهای تثبیت‌شدهٔ هنری و ادبی، آکادمی‌گرایی، تاریخ‌گرایی و دگرگونی‌های ناشی از [[مدرنیته]]<br /> | مفاهیم کلیدی = نوآوری، تجربه‌گرایی، گسست و بازخوانی سنت، خودآگاهی هنری، انتزاع، ذهنیت، چندپارگی، بیگانگی، بحران بازنمایی، جریان سیال ذهن، آوانگارد<br /> | دیدگاه معرفت‌شناختی = فاقد نظریهٔ معرفت‌شناختی واحد؛ متأثر از دگرگونی‌های علم، فلسفه، روان‌شناسی و نقد تصور سنتی از سوژه، واقعیت و بازنمایی<br /> | دیدگاه اجتماعی = بازتاب و نقد تجربهٔ انسان در جهان مدرن؛ از جمله صنعتی‌شدن، شهرنشینی، فناوری، جامعهٔ توده‌ای، جنگ، بیگانگی و دگرگونی ساختارهای سنتی<br /> | تأثیرپذیرفته از = [[مدرنیته]]، [[عصر روشنگری]]، [[انقلاب صنعتی]]، شهرنشینی، پیشرفت علوم، [[روان‌کاوی]]، فلسفهٔ [[فریدریش نیچه]] و تحولات هنر سدهٔ نوزدهم<br /> | تأثیرگذار بر = هنر و ادبیات سدهٔ بیستم، معماری مدرن، طراحی صنعتی، سینمای تجربی، هنر انتزاعی، ادبیات معاصر و [[پست‌مدرنیسم]]<br /> | منتقدان شاخص = نظریه‌پردازان [[پست‌مدرنیسم]]، منتقدان پسااستعماری و برخی منتقدان فمینیست و فرهنگ توده‌ای<br /> | آثار شاخص = ''اولیس''؛ ''سرزمین هرز''؛ ''در جست‌وجوی زمان از دست‌رفته''؛ ''خانم دالووی''؛ ''محاکمه''؛ ''دوشیزگان آوینیون''؛ ''ترکیب‌بندی با قرمز، آبی و زرد''؛ ساختمان باوهاوس در دسائو<br /> }}<br /> <br /> <br /> '''مدرنیسم''' (به انگلیسی: ''Modernism'') عنوانی گسترده برای مجموعه‌ای از جنبش‌ها، گرایش‌ها و تجربه‌های فکری، ادبی، هنری، معماری و فرهنگی است که عمدتاً از اواخر سدهٔ نوزدهم تا میانهٔ سدهٔ بیستم شکل گرفتند و در پی یافتن شیوه‌های تازه‌ای برای بیان تجربهٔ انسان در جهان مدرن بودند. مدرنیسم با دگرگونی‌های ناشی از [[مدرنیته]]، از جمله صنعتی‌شدن، شهرنشینی، توسعهٔ فناوری، گسترش سرمایه‌داری، تحول علوم، افول برخی ساختارهای سنتی و تجربهٔ جنگ‌های جهانی ارتباط داشت. هنرمندان و نویسندگان مدرنیست غالباً معتقد بودند که قالب‌ها و قراردادهای به‌جامانده از گذشته برای بیان واقعیت تازهٔ جهان مدرن کفایت نمی‌کنند و باید زبان، فرم و شیوه‌های تازه‌ای آفرید.&lt;ref&gt;Christopher Butler, ''Modernism: A Very Short Introduction'' (Oxford: Oxford University Press, 2010), 1–12.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مدرنیسم یک مکتب واحد با اصول ثابت و بنیان‌گذار مشخص نبود، بلکه مجموعه‌ای از جریان‌های گاه متفاوت و حتی متعارض را دربر می‌گرفت. [[امپرسیونیسم]]، [[اکسپرسیونیسم]]، [[کوبیسم]]، [[فوتوریسم]]، [[دادائیسم]]، [[سوررئالیسم]]، ادبیات مدرنیستی، موسیقی آتونال و معماری مدرن از مهم‌ترین نمودهای آن بودند. نوآوری، تجربه‌گرایی، گسست از قراردادهای تثبیت‌شده، توجه به فرم، ذهنیت و تجربهٔ فردی و جست‌وجوی زبان‌های تازه از ویژگی‌های مشترک بخش مهمی از این جریان‌ها به‌شمار می‌رود.&lt;ref&gt;Peter Childs, ''Modernism'', 2nd ed. (London: Routledge, 2008), 1–24.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در هنرهای تجسمی، مدرنیسم با فاصله‌گرفتن از بازنمایی واقع‌گرایانه، تجربه با رنگ، خط، شکل و مواد و حرکت به سوی انتزاع همراه شد. در ادبیات، نویسندگانی مانند [[جیمز جویس]]، [[ویرجینیا وولف]]، [[مارسل پروست]]، [[فرانتس کافکا]] و [[تی. اس. الیوت]] ساختارهای سنتی روایت، زمان و شخصیت را دگرگون کردند. در معماری، معمارانی مانند [[لو کوربوزیه]]، [[والتر گروپیوس]] و [[لودویگ میس فن در روهه]] بر کارکرد، مصالح جدید و حذف تزئینات تاریخی تأکید کردند.&lt;ref&gt;Malcolm Bradbury and James McFarlane, eds., ''Modernism: 1890–1930'' (Harmondsworth: Penguin, 1976).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اگرچه اوج مدرنیسم معمولاً با نیمهٔ نخست سدهٔ بیستم مرتبط دانسته می‌شود، دربارهٔ آغاز و پایان دقیق آن توافق کاملی وجود ندارد. برخی تاریخ‌نگاران ریشه‌های آن را در میانه یا اواخر سدهٔ نوزدهم و در آثار [[شارل بودلر]]، [[ادوارد مانه]] و دیگر پیشگامان هنر و ادبیات جدید جست‌وجو می‌کنند؛ برخی نیز ظهور [[پست‌مدرنیسم]] در نیمهٔ دوم سدهٔ بیستم را پایان دورهٔ مسلط مدرنیسم می‌دانند. با این حال، بسیاری از دستاوردهای مدرنیسم همچنان در هنر، ادبیات، معماری و فرهنگ معاصر حضور دارند.&lt;ref&gt;David Cottington, ''Modern Art: A Very Short Introduction'' (Oxford: Oxford University Press, 2005), 1–15.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == مفهوم مدرنیسم ==<br /> <br /> واژهٔ «مدرنیسم» از ''modern'' به معنای «مدرن» یا «نوین» گرفته شده است. ریشهٔ واژهٔ ''modern'' به واژهٔ لاتینی ''modernus'' بازمی‌گردد که از ''modo''، به معنای «همین اکنون» یا «به‌تازگی»، مشتق شده است.<br /> <br /> اما مدرنیسم صرفاً به معنای «نو بودن» نیست. در تاریخ فرهنگ و هنر، این اصطلاح به مجموعه‌ای از کوشش‌های آگاهانه برای فاصله‌گرفتن از برخی سنت‌های تثبیت‌شده و یافتن صورت‌های متناسب با شرایط جهان مدرن اشاره دارد.<br /> <br /> در معنای ادبی، کاربرد اصطلاح مدرنیسم در زبان انگلیسی پس از [[جنگ جهانی اول]] رواج بیشتری یافت و برای توصیف ادبیات تجربی نویسندگانی مانند تی. اس. الیوت، جیمز جویس، ازرا پاوند و ویرجینیا وولف به کار رفت. دامنهٔ اصطلاح بعدها گسترش یافت و طیف وسیعی از جنبش‌های هنری و ادبی اواخر سدهٔ نوزدهم و سدهٔ بیستم را دربر گرفت.&lt;ref&gt;Pericles Lewis, ''The Cambridge Introduction to Modernism'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2007), 1–9.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تفاوت مدرنیسم و مدرنیته ==<br /> <br /> [[مدرنیته]] و مدرنیسم با یکدیگر مرتبط‌اند، اما مترادف نیستند.<br /> <br /> مدرنیته به وضعیت تاریخی، اجتماعی، اقتصادی و فکری‌ای اشاره دارد که در نتیجهٔ تحولاتی مانند [[انقلاب صنعتی]]، سرمایه‌داری، شهرنشینی، توسعهٔ دولت مدرن، پیشرفت علوم، گسترش فناوری، [[سکولاریزاسیون]] و تحول ساختارهای اجتماعی پدید آمد.<br /> <br /> مدرنیسم عمدتاً پاسخی فرهنگی، فکری و هنری به این وضعیت بود.<br /> <br /> به بیان دیگر، مدرنیته شرایط تاریخی جدیدی ایجاد کرد و مدرنیسم یکی از مهم‌ترین تلاش‌ها برای فهم، بیان و نقد این شرایط بود.<br /> <br /> از همین رو یک هنرمند مدرنیست می‌توانست هم‌زمان شیفتهٔ فناوری و شهر جدید و در عین حال نگران ازخودبیگانگی، جنگ، فروپاشی سنت‌ها و تنهایی انسان مدرن باشد.<br /> <br /> == تفاوت مدرنیسم و مدرنیزاسیون ==<br /> <br /> [[مدرنیزاسیون]] نیز با مدرنیسم تفاوت دارد.<br /> <br /> مدرنیزاسیون معمولاً به فرایند تحول اقتصادی، اجتماعی و نهادی یک جامعه از طریق صنعتی‌شدن، توسعهٔ فناوری، گسترش آموزش، شهرنشینی و ایجاد نهادهای مدرن اشاره می‌کند.<br /> <br /> مدرنیسم، در مقابل، بیشتر مفهومی فرهنگی و هنری است.<br /> <br /> برای نمونه، ساخت راه‌آهن، کارخانه، دانشگاه یا نظام اداری جدید می‌تواند بخشی از مدرنیزاسیون باشد؛ اما دگرگونی زبان شعر، ظهور نقاشی انتزاعی یا طراحی معماری بر پایهٔ اصول تازه در حوزهٔ مدرنیسم قرار می‌گیرد.<br /> <br /> == زمینه‌های تاریخی ==<br /> <br /> مدرنیسم در دوره‌ای پدید آمد که جهان، به‌ویژه اروپا و آمریکای شمالی، دگرگونی‌های شتابانی را تجربه می‌کرد.<br /> <br /> انقلاب صنعتی ساختار تولید را تغییر داده بود. شهرهای بزرگ گسترش می‌یافتند. راه‌آهن، تلگراف، برق، اتومبیل، عکاسی و سپس سینما تجربهٔ انسان از زمان و مکان را تغییر می‌دادند.<br /> <br /> هم‌زمان علوم طبیعی و انسانی برداشت‌های سنتی دربارهٔ جهان و انسان را به چالش می‌کشیدند.<br /> <br /> نظریهٔ تکامل [[چارلز داروین]]، روان‌کاوی [[زیگموند فروید]] و تحولات فیزیک در آثار دانشمندانی مانند [[آلبرت اینشتین]] از جمله تحولاتی بودند که بر فضای فکری دوران اثر گذاشتند.<br /> <br /> == شهر مدرن ==<br /> <br /> کلان‌شهر یکی از مهم‌ترین فضاهای تجربهٔ مدرنیستی بود.<br /> <br /> پاریس، لندن، وین، برلین، پراگ و بعدها نیویورک به مراکز مهم فرهنگ مدرن تبدیل شدند.<br /> <br /> خیابان‌های شلوغ، کارخانه‌ها، قطارها، فروشگاه‌های بزرگ، تبلیغات، کافه‌ها، ازدحام جمعیت و سرعت زندگی شهری تجربه‌ای ایجاد می‌کردند که با زندگی سنتی تفاوت داشت.<br /> <br /> [[شارل بودلر]] از نخستین نویسندگانی بود که تجربهٔ زندگی مدرن شهری را به موضوع شعر و اندیشهٔ زیبایی‌شناختی تبدیل کرد.&lt;ref&gt;Charles Baudelaire, “The Painter of Modern Life,” in ''The Painter of Modern Life and Other Essays'', trans. Jonathan Mayne (London: Phaidon, 1964), 1–41.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == شارل بودلر و ریشه‌های مدرنیسم ==<br /> <br /> [[شارل بودلر]] شاعر فرانسوی سدهٔ نوزدهم از پیشگامان مهم حساسیت مدرنیستی به‌شمار می‌رود.<br /> <br /> او در مقالهٔ «نقاش زندگی مدرن» کوشید زیبایی خاص زندگی معاصر را توضیح دهد و توجه هنرمند را به تجربهٔ زودگذر، متغیر و روزمرهٔ شهر مدرن جلب کند.&lt;ref&gt;Baudelaire, “The Painter of Modern Life.”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در شعرهای مجموعهٔ ''گل‌های بدی'' نیز شهر، تنهایی، بیگانگی، زیبایی، زوال و تجربهٔ انسان مدرن در کنار یکدیگر قرار گرفتند.<br /> <br /> تأثیر بودلر بر شعر سمبولیستی و بسیاری از نویسندگان مدرنیست بعدی گسترده بود.<br /> <br /> == مدرنیسم و سنت ==<br /> <br /> مدرنیسم غالباً با «گسست از سنت» تعریف می‌شود، اما رابطهٔ آن با سنت پیچیده‌تر از نفی کامل گذشته بود.<br /> <br /> بسیاری از مدرنیست‌ها با قراردادهای هنری و ادبی رایج مخالفت می‌کردند، اما هم‌زمان از اسطوره‌ها، ادبیات کلاسیک، هنر باستان و فرهنگ‌های غیراروپایی بهره می‌گرفتند.<br /> <br /> برای مثال، جیمز جویس ساختار رمان ''اولیس'' را با ''اودیسه'' هومر مرتبط کرد و تی. اس. الیوت در شعر خود از طیف وسیعی از متون کلاسیک، مذهبی و ادبی استفاده کرد.<br /> <br /> بنابراین مدرنیسم را می‌توان نوعی بازسازی و بازخوانی انتقادی سنت نیز دانست.<br /> <br /> == «نو بساز» ==<br /> <br /> عبارت ''Make It New''، که با [[ازرا پاوند]] پیوند خورده است، به یکی از شعارهای شناخته‌شدهٔ مدرنیسم تبدیل شد.<br /> <br /> این عبارت روحیهٔ نوآوری مدرنیستی را نشان می‌دهد: میراث فرهنگی می‌توانست مورد استفاده قرار گیرد، اما باید در قالبی تازه بازآفرینی می‌شد.<br /> <br /> این گرایش به نوآوری در ادبیات، نقاشی، موسیقی، معماری، طراحی و دیگر هنرهای مدرن مشاهده می‌شود.<br /> <br /> == بحران بازنمایی ==<br /> <br /> یکی از مسائل بنیادی مدرنیسم این پرسش بود که آیا شیوه‌های سنتی بازنمایی می‌توانند جهان جدید را به‌درستی نشان دهند.<br /> <br /> در نقاشی، هنرمندان به‌تدریج از بازنمایی طبیعی و پرسپکتیو سنتی فاصله گرفتند.<br /> <br /> در ادبیات، روایت خطی و راوی دانای کل جای خود را به روایت‌های چندپاره، ذهنی و چندصدایی داد.<br /> <br /> در موسیقی، آهنگسازان برخی از قواعد سنتی هارمونی و تونالیته را کنار گذاشتند.<br /> <br /> این تحولات بیانگر جست‌وجوی فرم‌هایی بودند که بتوانند پیچیدگی تجربهٔ مدرن را بازنمایی کنند.<br /> <br /> == امپرسیونیسم ==<br /> <br /> [[امپرسیونیسم]] از جریان‌های مهمی بود که زمینه را برای هنر مدرنیستی فراهم کرد.<br /> <br /> هنرمندانی مانند [[کلود مونه]]، [[ادگار دگا]]، [[پیر آگوست رنوار]] و [[کامی پیسارو]] از بسیاری از قواعد نقاشی آکادمیک فاصله گرفتند و به نور، رنگ، لحظه و زندگی معاصر توجه کردند.<br /> <br /> نمایشگاه مستقل گروهی از این هنرمندان در سال ۱۸۷۴ در پاریس یکی از نقاط مهم تاریخ هنر مدرن بود.&lt;ref&gt;Margaret Samu, “Impressionism: Art and Modernity,” ''Heilbrunn Timeline of Art History'' (New York: The Metropolitan Museum of Art, 2004).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> امپرسیونیست‌ها همچنین موضوعاتی مانند ایستگاه راه‌آهن، خیابان، کافه، تفریح شهری و مناظر دگرگون‌شده بر اثر صنعتی‌شدن را وارد نقاشی کردند.<br /> <br /> == پسامپرسیونیسم ==<br /> <br /> [[پسامپرسیونیسم]] مجموعه‌ای از گرایش‌های هنری بود که از دستاوردهای امپرسیونیسم آغاز کردند، اما مسیرهای متفاوتی در پیش گرفتند.<br /> <br /> [[پل سزان]] ساختار و هندسهٔ اشیا را برجسته کرد؛ [[ونسان ون گوگ]] از رنگ و ضربهٔ قلم برای بیان عاطفی استفاده کرد؛ و [[پل گوگن]] به رنگ‌های غیرطبیعی و ترکیب‌بندی‌های نمادین روی آورد.<br /> <br /> آثار این هنرمندان بر جنبش‌های بعدی مانند کوبیسم، فوویسم و اکسپرسیونیسم تأثیر گذاشتند.<br /> <br /> == اکسپرسیونیسم ==<br /> <br /> [[اکسپرسیونیسم]] به‌ویژه در آلمان و اروپای مرکزی گسترش یافت.<br /> <br /> هنرمندان اکسپرسیونیست به جای بازنمایی دقیق جهان بیرونی، بر بیان احساس، اضطراب و تجربهٔ درونی تأکید داشتند.<br /> <br /> رنگ‌های شدید، تغییر شکل پیکره‌ها و فضای ناآرام از ویژگی‌های بسیاری از آثار اکسپرسیونیستی بود.<br /> <br /> [[ادوارد مونک]] از پیشگامان مهم این گرایش محسوب می‌شود و تابلوی ''جیغ'' او به یکی از تصاویر نمادین اضطراب انسان مدرن تبدیل شده است.<br /> <br /> == کوبیسم ==<br /> <br /> [[کوبیسم]] یکی از تأثیرگذارترین جنبش‌های مدرنیسم در هنرهای تجسمی بود.<br /> <br /> [[پابلو پیکاسو]] و [[ژرژ براک]] در سال‌های پیش از جنگ جهانی اول شیوه‌ای از نقاشی را توسعه دادند که در آن اشیا از زوایای متعدد تجزیه و بازسازی می‌شدند.<br /> <br /> کوبیسم نظام پرسپکتیو تک‌نقطه‌ای را که از دورهٔ رنسانس بر بخش بزرگی از نقاشی اروپایی مسلط بود به چالش کشید.<br /> <br /> این جنبش بر نقاشی، مجسمه‌سازی، طراحی و بسیاری از جنبش‌های آوانگارد بعدی تأثیر گذاشت.<br /> <br /> == فوتوریسم ==<br /> <br /> [[فوتوریسم]] در اوایل سدهٔ بیستم در ایتالیا ظهور کرد.<br /> <br /> [[فیلیپو توماسو مارینتی]] در «مانیفست فوتوریسم» سال ۱۹۰۹ ستایش سرعت، ماشین، فناوری و انرژی جهان جدید را مطرح کرد.&lt;ref&gt;F. T. Marinetti, “The Founding and Manifesto of Futurism,” ''Le Figaro'', 20 February 1909.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> فوتوریست‌ها می‌خواستند هنر با جهان اتومبیل، کارخانه، شهر و فناوری هماهنگ شود.<br /> <br /> در عین حال، ستایش خشونت و جنگ در برخی متون فوتوریستی و ارتباط شماری از اعضای این جریان با فاشیسم ایتالیا از جنبه‌های مناقشه‌برانگیز تاریخ آن است.<br /> <br /> == دادائیسم ==<br /> <br /> [[دادائیسم]] در جریان [[جنگ جهانی اول]] و در اعتراض به فرهنگی شکل گرفت که دادائیست‌ها آن را در ایجاد فاجعهٔ جنگ مسئول می‌دانستند.<br /> <br /> در سال ۱۹۱۶ هنرمندان و نویسندگان مهاجر در «کاباره ولتر» در زوریخ گرد هم آمدند.<br /> <br /> دادائیست‌ها قواعد هنر، منطق، زیبایی‌شناسی رسمی و مفهوم سنتی اثر هنری را به چالش کشیدند.<br /> <br /> [[مارسل دوشان]] با «حاضرآماده‌ها» (''Readymades'') پرسشی بنیادی مطرح کرد: چه چیزی یک شیء را به اثر هنری تبدیل می‌کند؟<br /> <br /> == سوررئالیسم ==<br /> <br /> [[سوررئالیسم]] در دههٔ ۱۹۲۰ با تأثیر از روان‌کاوی فروید، دادائیسم و تجربه‌های آوانگارد شکل گرفت.<br /> <br /> [[آندره برتون]] در «مانیفست سوررئالیسم» سال ۱۹۲۴ بر ناخودآگاه، رؤیا و رهایی تخیل تأکید کرد.&lt;ref&gt;André Breton, ''Manifestoes of Surrealism'', trans. Richard Seaver and Helen R. Lane (Ann Arbor: University of Michigan Press, 1969).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[سالوادور دالی]]، [[رنه ماگریت]]، [[ماکس ارنست]] و [[خوان میرو]] از چهره‌های برجستهٔ هنر سوررئالیستی بودند.<br /> <br /> سوررئالیسم همچنین بر ادبیات، عکاسی، سینما و نظریهٔ فرهنگی تأثیر گذاشت.<br /> <br /> == هنر انتزاعی ==<br /> <br /> یکی از بنیادی‌ترین تحولات هنر مدرنیستی ظهور [[هنر انتزاعی]] بود.<br /> <br /> در این آثار، هنرمند دیگر الزاماً در پی بازنمایی اشیای قابل تشخیص جهان بیرونی نبود.<br /> <br /> [[واسیلی کاندینسکی]]، [[پیت موندریان]] و [[کازیمیر مالویچ]] از پیشگامان مهم انتزاع بودند.<br /> <br /> خط، سطح، رنگ و شکل به عناصر مستقلی تبدیل شدند که می‌توانستند موضوع اصلی اثر هنری باشند.<br /> <br /> == مدرنیسم در ادبیات ==<br /> <br /> مدرنیسم ادبی یکی از مهم‌ترین تحولات تاریخ ادبیات سدهٔ بیستم بود.<br /> <br /> نویسندگان مدرنیست ساختارهای سنتی روایت را مورد آزمایش قرار دادند و از تکنیک‌هایی مانند جریان سیال ذهن، تغییر زاویهٔ دید، شکست زمان خطی، روایت نامطمئن، تک‌گویی درونی و بینامتنیت استفاده کردند.&lt;ref&gt;Michael Levenson, ed., ''The Cambridge Companion to Modernism'', 2nd ed. (Cambridge: Cambridge University Press, 2011).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[جیمز جویس]]، [[ویرجینیا وولف]]، [[مارسل پروست]]، [[فرانتس کافکا]]، [[توماس مان]]، [[ویلیام فاکنر]]، تی. اس. الیوت و ازرا پاوند از چهره‌های شاخص مدرنیسم ادبی به‌شمار می‌روند.<br /> <br /> == جریان سیال ذهن ==<br /> <br /> «[[جریان سیال ذهن]]» از شناخته‌شده‌ترین تکنیک‌های ادبیات مدرنیستی است.<br /> <br /> در این شیوه، نویسنده می‌کوشد جریان افکار، خاطرات، تداعی‌ها و احساسات شخصیت را بازنمایی کند.<br /> <br /> ویرجینیا وولف، جیمز جویس و ویلیام فاکنر از نویسندگانی بودند که از شکل‌های مختلف این تکنیک استفاده کردند.<br /> <br /> این شیوه با توجه مدرنیسم به ذهنیت و تجربهٔ درونی انسان ارتباط داشت.<br /> <br /> == جیمز جویس ==<br /> <br /> [[جیمز جویس]] از برجسته‌ترین نویسندگان مدرنیست بود.<br /> <br /> رمان ''اولیس''، منتشرشده در سال ۱۹۲۲، یکی از آثار شاخص مدرنیسم ادبی محسوب می‌شود.<br /> <br /> داستان رمان عمدتاً در یک روز، ۱۶ ژوئن ۱۹۰۴، در دوبلین اتفاق می‌افتد، اما جویس با استفاده از تغییر سبک، تک‌گویی درونی، اسطوره، طنز و بازی‌های زبانی ساختار رمان سنتی را دگرگون کرد.&lt;ref&gt;James Joyce, ''Ulysses'' (Paris: Shakespeare and Company, 1922).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> رمان ''بیداری فینیگان'' نیز تجربه‌گرایی زبانی را به مرحله‌ای بسیار رادیکال‌تر رساند.<br /> <br /> == ویرجینیا وولف ==<br /> <br /> [[ویرجینیا وولف]] از مهم‌ترین چهره‌های مدرنیسم انگلیسی بود.<br /> <br /> در رمان‌هایی مانند ''خانم دالووی''، ''به سوی فانوس دریایی'' و ''موج‌ها''، زمان روان‌شناختی و تجربهٔ درونی شخصیت‌ها بر روایت خطی تقدم پیدا می‌کند.<br /> <br /> وولف همچنین در مقاله‌های خود دربارهٔ ضرورت یافتن شکل‌های تازهٔ ادبی برای بیان زندگی مدرن بحث کرد.<br /> <br /> او در مقالهٔ «داستان مدرن» نویسندگان را به ثبت پیچیدگی و سیالیت تجربهٔ ذهنی فراخواند.&lt;ref&gt;Virginia Woolf, “Modern Fiction,” in ''The Common Reader'' (London: Hogarth Press, 1925).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تی. اس. الیوت ==<br /> <br /> [[تی. اس. الیوت]] از تأثیرگذارترین شاعران مدرنیست بود.<br /> <br /> شعر ''سرزمین هرز''، منتشرشده در ۱۹۲۲، با ساختار قطعه‌قطعه، تغییر صداها، نقل‌قول‌های متعدد و ارجاعات اسطوره‌ای و ادبی به یکی از نمونه‌های شاخص شعر مدرنیستی تبدیل شد.&lt;ref&gt;T. S. Eliot, ''The Waste Land'' (New York: Boni &amp; Liveright, 1922).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> الیوت هم‌زمان بر نوآوری و آگاهی عمیق از سنت ادبی تأکید داشت و در مقالهٔ «سنت و استعداد فردی» رابطهٔ پیچیدهٔ شاعر جدید با میراث گذشته را بررسی کرد.<br /> <br /> == فرانتس کافکا ==<br /> <br /> [[فرانتس کافکا]] یکی دیگر از نویسندگانی است که آثارش با تجربهٔ انسان مدرن پیوند خورده‌اند.<br /> <br /> در رمان‌ها و داستان‌هایی مانند ''محاکمه''، ''قصر'' و ''مسخ''، فرد با قدرت‌های ناشناس، بوروکراسی، بیگانگی و جهانی روبه‌رو می‌شود که قواعد آن را به‌طور کامل درک نمی‌کند.<br /> <br /> صفت «کافکایی» بعدها برای توصیف وضعیت‌های پوچ، پیچیده، بوروکراتیک و اضطراب‌آور وارد زبان‌های مختلف شد.<br /> <br /> == مدرنیسم و شعر ==<br /> <br /> شعر مدرنیستی با تحول وزن، زبان، تصویر و ساختار همراه بود.<br /> <br /> شاعران مدرنیست غالباً از بیان مستقیم و ساختارهای تثبیت‌شده فاصله گرفتند و از ایجاز، تصویر، چندصدایی، ارجاعات فرهنگی و قطعه‌قطعه‌کردن زبان بهره گرفتند.<br /> <br /> [[ازرا پاوند]]، تی. اس. الیوت، [[والاس استیونس]]، [[ویلیام کارلوس ویلیامز]] و دیگران مسیرهای متفاوتی در شعر مدرنیستی ایجاد کردند.<br /> <br /> جنبش ایماژیسم نیز بر دقت تصویر و حذف عناصر زائد تأکید داشت.<br /> <br /> == مدرنیسم در معماری ==<br /> <br /> معماری یکی از مهم‌ترین عرصه‌های تحقق اندیشه‌های مدرنیستی بود.<br /> <br /> معماران مدرن با بهره‌گیری از بتن مسلح، فولاد و شیشه کوشیدند ساختمان‌هایی متناسب با جامعهٔ صنعتی ایجاد کنند.<br /> <br /> سادگی هندسی، تأکید بر کارکرد، پرهیز از تقلید سبک‌های تاریخی، استفاده از مصالح صنعتی و طراحی برای زندگی جدید از ویژگی‌های بخش مهمی از معماری مدرن بود.&lt;ref&gt;William J. R. Curtis, ''Modern Architecture Since 1900'', 3rd ed. (London: Phaidon, 1996).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == باوهاوس ==<br /> <br /> [[باوهاوس]] یکی از تأثیرگذارترین مؤسسات تاریخ طراحی و معماری مدرن بود.<br /> <br /> این مدرسه در سال ۱۹۱۹ توسط [[والتر گروپیوس]] در وایمار آلمان تأسیس شد.<br /> <br /> هدف آن نزدیک‌کردن هنر، صنعت، معماری و طراحی بود.<br /> <br /> هنرمندان و معمارانی مانند [[پل کله]]، [[واسیلی کاندینسکی]]، [[لازلو موهولی-ناگی]] و [[لودویگ میس فن در روهه]] با باوهاوس ارتباط داشتند.<br /> <br /> حکومت نازی در سال ۱۹۳۳ این مدرسه را تعطیل کرد، اما مهاجرت استادان و دانشجویان آن به کشورهای دیگر موجب گسترش تأثیر باوهاوس در سطح جهانی شد.<br /> <br /> == لو کوربوزیه ==<br /> <br /> [[لو کوربوزیه]] از مهم‌ترین نظریه‌پردازان و معماران مدرنیسم بود.<br /> <br /> او خانه را «ماشینی برای زندگی» توصیف کرد و بر استفاده از فناوری جدید، طراحی عقلانی و پاسخ‌گویی معماری به نیازهای زندگی مدرن تأکید داشت.&lt;ref&gt;Le Corbusier, ''Towards a New Architecture'', trans. Frederick Etchells (London: Architectural Press, 1927).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اندیشه‌های او تأثیری گسترده بر معماری و شهرسازی سدهٔ بیستم گذاشتند، هرچند برخی طرح‌های شهرسازی مدرنیستی بعدها به دلیل مقیاس انسانی، یکنواختی و پیامدهای اجتماعی مورد نقد قرار گرفتند.<br /> <br /> == مدرنیسم در موسیقی ==<br /> <br /> موسیقی مدرنیستی نیز با تجربه‌گرایی و فاصله‌گرفتن از برخی قواعد موسیقی کلاسیک سدهٔ نوزدهم همراه بود.<br /> <br /> [[آرنولد شونبرگ]] با توسعهٔ موسیقی آتونال و سپس روش دوازده‌صدایی، نظام سنتی تونالیته را به چالش کشید.<br /> <br /> [[ایگور استراوینسکی]]، [[بلا بارتوک]] و [[آنتون وبرن]] نیز از چهره‌های برجستهٔ موسیقی مدرن بودند.<br /> <br /> اجرای بالهٔ ''پرستش بهار'' اثر استراوینسکی در پاریس در سال ۱۹۱۳ به دلیل موسیقی، ریتم و طراحی رادیکال آن به یکی از رویدادهای مشهور تاریخ مدرنیسم تبدیل شد.<br /> <br /> == مدرنیسم و سینما ==<br /> <br /> ظهور [[سینما]] خود یکی از محصولات جهان مدرن بود.<br /> <br /> فیلم‌سازان آوانگارد از امکانات تدوین، حرکت دوربین، مونتاژ و تصویر برای ایجاد زبان‌های تازهٔ هنری استفاده کردند.<br /> <br /> سینمای اکسپرسیونیستی آلمان، سینمای مونتاژ شوروی و تجربه‌های سوررئالیستی از نمونه‌های پیوند سینما و مدرنیسم بودند.<br /> <br /> [[سرگئی آیزنشتاین]] نظریهٔ مونتاژ را توسعه داد و فیلم‌هایی مانند ''رزمناو پوتمکین'' را ساخت. [[لوئیس بونوئل]] و [[سالوادور دالی]] نیز با فیلم ''سگ آندلسی'' تجربه‌ای مهم در سینمای سوررئالیستی پدید آوردند.<br /> <br /> == مدرنیسم و روان‌کاوی ==<br /> <br /> ظهور [[روان‌کاوی]] تأثیری گسترده بر فرهنگ مدرنیستی داشت.<br /> <br /> [[زیگموند فروید]] با نظریهٔ ناخودآگاه، رؤیا، سرکوب و تعارض‌های روانی تصویری از ذهن انسان ارائه کرد که با تصور عقلانی و یکپارچهٔ پیشین از فرد تفاوت داشت.&lt;ref&gt;Sigmund Freud, ''The Interpretation of Dreams'', trans. James Strachey (New York: Basic Books, 2010 [1900]).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> توجه به ناخودآگاه بر ادبیات، سوررئالیسم، سینما و نقد فرهنگی مدرن تأثیر گذاشت.<br /> <br /> در آثار بسیاری از مدرنیست‌ها، شخصیت انسانی دیگر موجودی کاملاً شفاف برای خود نیست، بلکه ذهن او از لایه‌های متعارض، خاطرات، امیال و نیروهای ناخودآگاه تشکیل شده است.<br /> <br /> == مدرنیسم و فلسفه ==<br /> <br /> مدرنیسم یک مکتب فلسفی واحد نیست، اما با تحولات مهم فلسفهٔ مدرن و معاصر ارتباط دارد.<br /> <br /> اندیشه‌های [[فریدریش نیچه]] دربارهٔ اخلاق، حقیقت و بحران ارزش‌های سنتی بر بسیاری از متفکران و هنرمندان سدهٔ بیستم اثر گذاشت.<br /> <br /> [[آنری برگسون]] دربارهٔ زمان و تجربهٔ درونی بحث کرد.<br /> <br /> [[ادموند هوسرل]] با [[پدیدارشناسی]] به بررسی ساختار تجربه و آگاهی پرداخت و آثار او زمینهٔ مهمی برای فلسفهٔ سدهٔ بیستم ایجاد کرد.<br /> <br /> بعدها [[مارتین هایدگر]]، [[ژان پل سارتر]] و دیگر متفکران نیز پرسش‌های مربوط به انسان، وجود، آزادی و بحران جهان مدرن را دنبال کردند.<br /> <br /> با این حال، نباید همهٔ این جریان‌های فلسفی را بدون تمایز «مدرنیسم» نامید؛ رابطهٔ آنها با مدرنیسم عمدتاً از طریق زمینهٔ مشترک مدرنیته و تحول اندیشهٔ سدهٔ بیستم است.<br /> <br /> == نیچه و بحران ارزش‌ها ==<br /> <br /> [[فریدریش نیچه]] پیش از شکل‌گیری بسیاری از جنبش‌های مدرنیستی درگذشت، اما اندیشهٔ او تأثیر گسترده‌ای بر فرهنگ مدرن داشت.<br /> <br /> نقد اخلاق سنتی، مسئلهٔ نیهیلیسم، اعلام «مرگ خدا» و بررسی منشأ ارزش‌ها از موضوعاتی بودند که با بحران فرهنگی مدرنیته پیوند خوردند.&lt;ref&gt;Friedrich Nietzsche, ''The Gay Science'', trans. Walter Kaufmann (New York: Vintage, 1974), §125.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مدرنیست‌های مختلف از نیچه برداشت‌های متفاوت و گاه متضادی داشتند.<br /> <br /> == جنگ جهانی اول و بحران مدرنیته ==<br /> <br /> [[جنگ جهانی اول]] تأثیری عمیق بر مدرنیسم گذاشت.<br /> <br /> فناوری‌هایی که نماد پیشرفت تلقی می‌شدند در جنگ به ابزار کشتار صنعتی تبدیل شدند. مسلسل، توپخانهٔ سنگین، گاز شیمیایی، هواپیما و تانک ابعاد تازه‌ای به جنگ دادند.<br /> <br /> میلیون‌ها نفر کشته یا مجروح شدند و تصور خوش‌بینانهٔ پیشرفت مداوم تمدن اروپایی با بحران روبه‌رو شد.<br /> <br /> تجربهٔ جنگ در شعر، داستان، نقاشی و فلسفهٔ دهه‌های بعد بازتاب یافت و احساس گسست، بیگانگی و بحران معنا را در بخش‌هایی از فرهنگ مدرنیستی تشدید کرد.&lt;ref&gt;Modris Eksteins, ''Rites of Spring: The Great War and the Birth of the Modern Age'' (Boston: Houghton Mifflin, 1989).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سال ۱۹۲۲ و مدرنیسم ==<br /> <br /> سال ۱۹۲۲ در تاریخ ادبیات مدرنیستی اهمیت نمادین دارد.<br /> <br /> در این سال ''اولیس'' جیمز جویس و ''سرزمین هرز'' تی. اس. الیوت منتشر شدند.<br /> <br /> این دو اثر از نمونه‌های برجستهٔ تجربه‌گرایی مدرنیستی در نثر و شعر محسوب می‌شوند.<br /> <br /> همچنین آثار مارسل پروست، ویرجینیا وولف، فرانتس کافکا و دیگر نویسندگان در همین دوره مرزهای رمان و روایت سنتی را تغییر می‌دادند.<br /> <br /> == بیگانگی ==<br /> <br /> [[ازخودبیگانگی]] از مضامین مهم فرهنگ مدرنیستی بود.<br /> <br /> رشد شهرهای بزرگ، بوروکراسی، تولید صنعتی، جنگ و تغییر روابط اجتماعی باعث شد مسئلهٔ تنهایی و بیگانگی انسان در آثار هنری و ادبی جایگاهی مهم پیدا کند.<br /> <br /> شخصیت‌های کافکا نمونه‌ای برجسته از انسانی هستند که در برابر ساختارهای ناشناس و غیرقابل فهم قرار گرفته است.<br /> <br /> در هنر اکسپرسیونیستی نیز اضطراب و تنهایی انسان شهری بارها بازنمایی شد.<br /> <br /> == زمان در مدرنیسم ==<br /> <br /> مدرنیست‌ها برداشت خطی و ساده از زمان را نیز مورد پرسش قرار دادند.<br /> <br /> تأثیر روان‌شناسی، فلسفه و تجربهٔ زندگی مدرن موجب توجه بیشتر به تفاوت میان زمان ساعت و زمان ذهنی شد.<br /> <br /> در رمان‌های پروست، جویس و وولف، یک لحظه می‌تواند مجموعه‌ای گسترده از خاطرات و تداعی‌ها را فعال کند.<br /> <br /> به این ترتیب زمان روایت از ترتیب سادهٔ گذشته، حال و آینده فاصله می‌گیرد.<br /> <br /> == فرم و خودآگاهی هنری ==<br /> <br /> یکی از ویژگی‌های مهم مدرنیسم توجه به خودِ رسانه و فرم هنری است.<br /> <br /> نقاشی مدرنیستی توجه مخاطب را به سطح بوم، رنگ و ساختار تصویر جلب می‌کرد.<br /> <br /> رمان مدرنیستی گاه فرایند روایت را آشکار می‌ساخت.<br /> <br /> شعر می‌توانست توجه خواننده را به خود زبان معطوف کند.<br /> <br /> این ویژگی بعدها در نظریه‌های مختلف دربارهٔ استقلال هنر و «خودآگاهی رسانه‌ای» مدرنیسم اهمیت یافت.<br /> <br /> == آوانگارد ==<br /> <br /> مفهوم [[آوانگارد]] با مدرنیسم رابطه‌ای نزدیک دارد، اما این دو کاملاً مترادف نیستند.<br /> <br /> آوانگارد به جنبش‌ها و هنرمندانی اشاره دارد که آگاهانه در خط مقدم تجربهٔ هنری قرار می‌گرفتند و گاه خواهان تغییر بنیادی هنر و حتی جامعه بودند.<br /> <br /> دادائیسم، فوتوریسم، سوررئالیسم و ساخت‌گرایی از مهم‌ترین جنبش‌های آوانگارد سدهٔ بیستم بودند.<br /> <br /> برخی مدرنیست‌ها آوانگارد بودند، اما همهٔ آثار مدرنیستی الزاماً برنامهٔ سیاسی یا انقلابی آوانگارد نداشتند.<br /> <br /> == مدرنیسم و فرهنگ توده‌ای ==<br /> <br /> رابطهٔ مدرنیسم با فرهنگ توده‌ای پیچیده بود.<br /> <br /> برخی مدرنیست‌ها از سینما، تبلیغات، موسیقی عامه‌پسند و زندگی شهری الهام می‌گرفتند.<br /> <br /> در مقابل، گروهی از نظریه‌پردازان مدرنیست نسبت به تجاری‌شدن فرهنگ بدبین بودند.<br /> <br /> این تنش بعدها در نظریه‌های [[مکتب فرانکفورت]] دربارهٔ «صنعت فرهنگ» و همچنین در بحث‌های مربوط به تمایز میان فرهنگ والا و فرهنگ عامه ادامه یافت.<br /> <br /> == مدرنیسم و سیاست ==<br /> <br /> مدرنیسم از نظر سیاسی یکپارچه نبود.<br /> <br /> در میان مدرنیست‌ها می‌توان گرایش‌های لیبرال، سوسیالیستی، کمونیستی، آنارشیستی، محافظه‌کار و حتی فاشیستی یافت.<br /> <br /> برخی هنرمندان آوانگارد هنر جدید را با انقلاب اجتماعی مرتبط می‌کردند. ساخت‌گرایان روسیه، برای نمونه، مدتی هنر مدرن را با پروژهٔ انقلاب بلشویکی پیوند دادند.<br /> <br /> در مقابل، برخی چهره‌های فوتوریسم ایتالیا با فاشیسم مرتبط شدند.<br /> <br /> از این رو نمی‌توان یک ایدئولوژی سیاسی واحد را به مدرنیسم نسبت داد.<br /> <br /> == مدرنیسم و فاشیسم ==<br /> <br /> رابطهٔ برخی مدرنیست‌ها با [[فاشیسم]] از موضوعات بحث‌برانگیز تاریخ مدرنیسم است.<br /> <br /> مارینتی و بخشی از فوتوریست‌های ایتالیا به فاشیسم گرایش یافتند و ازرا پاوند نیز از موسولینی حمایت کرد.<br /> <br /> در مقابل، حکومت‌های فاشیستی بسیاری از آثار مدرنیستی را منحط می‌دانستند. حکومت نازی نمایشگاهی با عنوان «هنر منحط» برگزار کرد و آثار بسیاری از هنرمندان مدرن را محکوم یا مصادره کرد.<br /> <br /> بنابراین رابطهٔ مدرنیسم و فاشیسم متناقض و چندلایه بود.<br /> <br /> == مدرنیسم و کمونیسم ==<br /> <br /> انقلاب روسیه نیز برای مدتی با شکوفایی جنبش‌های آوانگارد همراه شد.<br /> <br /> هنرمندانی مانند [[ولادیمیر تاتلین]]، [[کازیمیر مالویچ]] و [[الکساندر رودچنکو]] به تجربه‌های رادیکال هنری پرداختند.<br /> <br /> اما با تثبیت حکومت استالین، «[[رئالیسم سوسیالیستی]]» به سبک رسمی هنر شوروی تبدیل شد و بسیاری از تجربه‌های آوانگارد محدود یا سرکوب شدند.<br /> <br /> این تحول نمونه‌ای از تنش میان آزادی تجربهٔ مدرنیستی و کنترل ایدئولوژیک هنر بود.<br /> <br /> == مدرنیسم پس از جنگ جهانی دوم ==<br /> <br /> [[جنگ جهانی دوم]] و [[هولوکاست]] بحران دیگری در فرهنگ مدرن ایجاد کردند.<br /> <br /> پس از جنگ، مرکز مهمی از هنر مدرن از پاریس به نیویورک منتقل شد.<br /> <br /> [[اکسپرسیونیسم انتزاعی]] در دهه‌های ۱۹۴۰ و ۱۹۵۰ در آمریکا گسترش یافت و هنرمندانی مانند [[جکسون پولاک]]، [[مارک روتکو]] و [[ویلم دکونینگ]] به چهره‌های مهم آن تبدیل شدند.&lt;ref&gt;Stella Paul, “Abstract Expressionism,” ''Heilbrunn Timeline of Art History'' (New York: The Metropolitan Museum of Art, 2004).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این جنبش بر فرایند خلق اثر، حرکت، مقیاس بزرگ و انتزاع تأکید داشت.<br /> <br /> == مدرنیسم بین‌المللی ==<br /> <br /> مطالعات قدیمی مدرنیسم غالباً بر پاریس، لندن، برلین، وین و نیویورک تمرکز داشتند.<br /> <br /> پژوهش‌های جدیدتر نشان داده‌اند که مدرنیسم پدیده‌ای فراملی بود و در آمریکای لاتین، آسیا، آفریقا و خاورمیانه نیز شکل‌های متفاوتی پیدا کرد.<br /> <br /> هنرمندان در این مناطق عناصر هنر مدرن را با سنت‌های محلی، تجربهٔ استعمار، ملی‌گرایی و مسائل اجتماعی خود ترکیب کردند.<br /> <br /> از این رو مفهوم «مدرنیسم‌های متعدد» یا ''multiple modernisms'' در پژوهش‌های معاصر اهمیت بیشتری یافته است.<br /> <br /> == مدرنیسم و استعمار ==<br /> <br /> مدرنیسم در دوره‌ای گسترش یافت که بخش بزرگی از جهان زیر سلطهٔ قدرت‌های استعماری اروپایی قرار داشت.<br /> <br /> برخی هنرمندان اروپایی از هنر آفریقا، اقیانوسیه و دیگر فرهنگ‌های غیراروپایی الهام گرفتند.<br /> <br /> برای نمونه، هنر آفریقایی بر تحول زبان بصری شماری از هنرمندان اروپایی و شکل‌گیری کوبیسم اثر گذاشت.<br /> <br /> با این حال، شیوهٔ استفادهٔ مدرنیست‌های اروپایی از آثار فرهنگ‌های مستعمره بعدها از منظر استعمار، نابرابری قدرت و تصاحب فرهنگی مورد نقد قرار گرفت.<br /> <br /> پژوهش‌های معاصر تاریخ مدرنیسم تلاش کرده‌اند نقش هنرمندان غیراروپایی و شرایط استعماری را بیش از روایت‌های کلاسیک در نظر بگیرند.<br /> <br /> == رنسانس هارلم و مدرنیسم ==<br /> <br /> [[رنسانس هارلم]] در دهه‌های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ یکی از نمونه‌های مهم گسترش مدرنیسم فراتر از روایت سنتی اروپایی بود.<br /> <br /> نویسندگان، موسیقی‌دانان و هنرمندان آفریقایی‌تبار آمریکا تجربهٔ زندگی سیاهان، مهاجرت بزرگ، شهرنشینی و مبارزه با تبعیض نژادی را وارد زبان‌های تازهٔ هنری کردند.<br /> <br /> [[لانگستون هیوز]]، [[زورا نیل هرستون]] و [[آرون داگلاس]] از چهره‌های مرتبط با این دوره بودند.<br /> <br /> پژوهش‌های جدید رنسانس هارلم را بخشی از مدرنیسم فراآتلانتیکی و بین‌المللی بررسی می‌کنند.&lt;ref&gt;Denise Murrell, ed., ''The Harlem Renaissance and Transatlantic Modernism'' (New York: Metropolitan Museum of Art, 2024).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == زنان و مدرنیسم ==<br /> <br /> نقش زنان در مدرنیسم در روایت‌های اولیهٔ تاریخ هنر و ادبیات گاه کمتر از همتایان مرد آنان مورد توجه قرار می‌گرفت.<br /> <br /> ویرجینیا وولف، [[گرترود استاین]]، [[کاترین منسفیلد]]، [[هیلدا دولیتل]]، [[سونیا دلونه]]، [[هانا هوخ]] و بسیاری دیگر در شکل‌گیری فرهنگ مدرنیستی نقش داشتند.<br /> <br /> وولف در کتاب ''اتاقی از آن خود'' رابطهٔ میان استقلال اقتصادی، جنسیت و امکان آفرینش ادبی را بررسی کرد.&lt;ref&gt;Virginia Woolf, ''A Room of One’s Own'' (London: Hogarth Press, 1929).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پژوهش‌های فمینیستی بعدی نقش زنان در شبکه‌ها و جنبش‌های مدرنیستی را بازخوانی کردند.<br /> <br /> == مدرنیسم در ایران ==<br /> <br /> ورود مدرنیسم به ایران با فرایند گسترده‌تر مواجههٔ جامعهٔ ایران با مدرنیته، اندیشه‌های جدید، آموزش نوین، ترجمه، چاپ، مطبوعات و تحولات سیاسی از اواخر دورهٔ قاجار و [[انقلاب مشروطه ایران]] ارتباط داشت.<br /> <br /> با این حال، باید میان مدرنیزاسیون سیاسی و اجتماعی و مدرنیسم هنری و ادبی در ایران تفاوت گذاشت.<br /> <br /> در ادبیات، تحول شعر فارسی در سدهٔ بیستم یکی از مهم‌ترین عرصه‌های مدرنیسم ایرانی بود. در داستان‌نویسی نیز شکل‌های جدید روایت، شخصیت و زبان گسترش یافتند.&lt;ref&gt;Ahmad Karimi-Hakkak, ''Recasting Persian Poetry: Scenarios of Poetic Modernity in Iran'' (Salt Lake City: University of Utah Press, 1995).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نیما یوشیج و شعر مدرن فارسی ==<br /> <br /> [[نیما یوشیج]] از بنیادی‌ترین چهره‌های تحول شعر فارسی و شکل‌گیری شعر نو در ایران است.<br /> <br /> او با نقد محدودیت‌های قالب‌های سنتی و ایجاد تغییر در وزن، ساختار، زبان و زاویهٔ دید شعر، راهی تازه در شعر فارسی گشود.<br /> <br /> «افسانه» که در سال ۱۳۰۱ منتشر شد، یکی از نقاط مهم این تحول محسوب می‌شود.<br /> <br /> نوآوری نیما صرفاً شکستن قالب عروضی نبود؛ او درک تازه‌ای از ساختار شعر، رابطهٔ تصویر و تجربه و نقش شاعر ارائه کرد.&lt;ref&gt;Karimi-Hakkak, ''Recasting Persian Poetry''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[احمد شاملو]]، [[مهدی اخوان ثالث]]، [[فروغ فرخزاد]] و [[سهراب سپهری]] هر یک مسیرهای متفاوتی را در ادامهٔ تحول شعر مدرن فارسی پیمودند.<br /> <br /> == صادق هدایت و داستان مدرن ==<br /> <br /> [[صادق هدایت]] از چهره‌های بنیادی داستان مدرن فارسی بود.<br /> <br /> آثار او با ادبیات اروپایی، مسئلهٔ فردیت، بیگانگی، مرگ، بحران هویت و تجربهٔ روان‌شناختی انسان مدرن ارتباط دارند.<br /> <br /> رمان کوتاه ''[[بوف کور]]'' با روایت نامطمئن، ساختار غیرخطی، تکرار تصاویر و فضای ذهنی از آثار شاخص ادبیات مدرن ایران محسوب می‌شود.&lt;ref&gt;Homa Katouzian, ''Sadeq Hedayat: The Life and Legend of an Iranian Writer'' (London: I.B. Tauris, 1991).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> هدایت در کنار داستان‌نویسی به ترجمه، پژوهش در فرهنگ عامه و نقد اجتماعی نیز پرداخت.<br /> <br /> == هوشنگ ایرانی و مدرنیسم رادیکال ==<br /> <br /> [[هوشنگ ایرانی]] از چهره‌های تجربه‌گرای شعر و هنر مدرن ایران در دههٔ ۱۳۳۰ بود.<br /> <br /> او و حلقهٔ مرتبط با مجلهٔ ''خروس جنگی'' خواهان گسستی رادیکال‌تر از قراردادهای ادبی و هنری بودند.<br /> <br /> شعرهای ایرانی با تجربه‌های زبانی، تصاویر غیرمتعارف و گرایش‌هایی نزدیک به برخی جریان‌های آوانگارد و سوررئالیستی شناخته می‌شوند.<br /> <br /> هرچند آثار او در زمان خود با مخالفت و تمسخر نیز روبه‌رو شدند، در بررسی‌های بعدی تاریخ شعر مدرن ایران جایگاه او در تجربه‌گرایی ادبی بیشتر مورد توجه قرار گرفت.<br /> <br /> == فروغ فرخزاد ==<br /> <br /> [[فروغ فرخزاد]] از مهم‌ترین شاعران مدرن ایران بود.<br /> <br /> تحول شعر او، به‌ویژه در مجموعه‌های ''تولدی دیگر'' و ''ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد''، با زبان شخصی، تجربهٔ زنانه، فردیت و ساختارهای تازهٔ شعر فارسی همراه بود.<br /> <br /> آثار فروغ نمونه‌ای از آن است که مدرنیسم ادبی در ایران صرفاً تقلید از الگوهای غربی نبود، بلکه می‌توانست از درون تجربهٔ اجتماعی و فرهنگی ایران زبان تازه‌ای پدید آورد.<br /> <br /> == مدرنیسم در هنرهای تجسمی ایران ==<br /> <br /> هنرهای تجسمی ایران نیز در سدهٔ بیستم تحت تأثیر مدرنیسم قرار گرفتند.<br /> <br /> تأسیس مراکز آموزشی جدید، ارتباط هنرمندان ایرانی با اروپا، برگزاری نمایشگاه‌ها و گسترش گالری‌ها زمینهٔ پیدایش هنر مدرن ایران را فراهم کرد.<br /> <br /> هنرمندانی مانند [[مارکو گریگوریان]]، [[بهمن محصص]]، [[پرویز تناولی]]، [[حسین زنده‌رودی]] و [[سهراب سپهری]] مسیرهای متفاوتی در هنر مدرن ایران پیمودند.<br /> <br /> جنبش [[مکتب سقاخانه]] نیز کوشید عناصر هنر و فرهنگ بصری سنتی و عامهٔ ایران را در زبان هنر مدرن بازآفرینی کند.<br /> <br /> == معماری مدرن در ایران ==<br /> <br /> معماری مدرن در ایران از دورهٔ پهلوی گسترش بیشتری یافت.<br /> <br /> توسعهٔ شهرها، ایجاد دانشگاه‌ها، وزارتخانه‌ها، ایستگاه‌های راه‌آهن، بانک‌ها و دیگر ساختمان‌های عمومی فرصت‌هایی برای ورود زبان معماری مدرن ایجاد کرد.<br /> <br /> معماران ایرانی و خارجی کوشیدند در برخی آثار میان اصول معماری مدرن و عناصر معماری تاریخی ایران رابطه برقرار کنند.<br /> <br /> [[دانشگاه تهران]] و برخی بناهای عمومی سدهٔ بیستم از نمونه‌های مهم تحول معماری جدید در ایران هستند.<br /> <br /> == مدرنیسم و سنت در ایران ==<br /> <br /> یکی از مسائل مرکزی مدرنیسم ایرانی رابطهٔ سنت و تجدد بوده است.<br /> <br /> هنرمندان و نویسندگان ایرانی با پرسشی روبه‌رو بودند که در بسیاری از جوامع غیرغربی نیز مطرح بود: چگونه می‌توان از دستاوردهای جهان مدرن بهره گرفت و در عین حال با میراث فرهنگی و تاریخی خود رابطه‌ای خلاقانه داشت؟<br /> <br /> پاسخ‌ها متفاوت بودند. برخی خواهان گسست رادیکال از سنت شدند؛ برخی به بازخوانی سنت پرداختند و گروهی کوشیدند عناصر بومی را با فرم‌های مدرن ترکیب کنند.<br /> <br /> این تنش یکی از موضوعات پایدار فرهنگ معاصر ایران بوده است.<br /> <br /> == مدرنیسم و انقلاب ۱۳۵۷ ==<br /> <br /> [[انقلاب ۱۳۵۷ ایران]] شرایط فرهنگی و نهادی هنر مدرن ایران را دگرگون کرد.<br /> <br /> بخشی از هنرمندان و نویسندگان مهاجرت کردند و سیاست‌های فرهنگی جمهوری اسلامی محدودیت‌های تازه‌ای در زمینهٔ نشر، نمایش آثار، موسیقی، سینما و هنرهای تجسمی ایجاد کرد.<br /> <br /> در عین حال، هنر و ادبیات مدرن در ایران متوقف نشدند و نسل‌های تازهٔ هنرمندان در داخل و خارج کشور به تجربه با زبان‌های مدرن و معاصر ادامه دادند.<br /> <br /> از این رو، انقلاب ۱۳۵۷ را نمی‌توان پایان مدرنیسم فرهنگی در ایران دانست، هرچند ساختار نهادی و شرایط تولید فرهنگی را به‌شدت تغییر داد.<br /> <br /> == مدرنیسم و آزادی هنری ==<br /> <br /> یکی از عناصر مهم مدرنیسم تأکید بر استقلال و آزادی تجربهٔ هنری بود.<br /> <br /> هنرمند مدرنیست خود را ملزم به تکرار قواعد آکادمیک، مذهبی یا سنتی نمی‌دید.<br /> <br /> این استقلال در حکومت‌های اقتدارگرا بارها با محدودیت مواجه شد.<br /> <br /> نازیسم، استالینیسم و دیگر نظام‌های اقتدارگرا در دوره‌هایی اشکال خاصی از هنر را ممنوع یا محدود کردند و الگوهای رسمی برای تولید فرهنگی تعیین کردند.<br /> <br /> از این منظر، تاریخ مدرنیسم با تاریخ منازعه بر سر آزادی بیان و استقلال هنر نیز پیوند خورده است.<br /> <br /> == مدرنیسم و پست‌مدرنیسم ==<br /> <br /> از دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ اصطلاح [[پست‌مدرنیسم]] برای توصیف مجموعه‌ای از گرایش‌هایی رواج یافت که برخی مفروضات مدرنیسم را به چالش می‌کشیدند.<br /> <br /> پست‌مدرنیسم با مرزبندی سخت میان فرهنگ والا و فرهنگ عامه مخالفت کرد و به نقل‌قول، ترکیب سبک‌ها، طنز، بینامتنیت و بازی با تاریخ توجه نشان داد.<br /> <br /> در فلسفه و نظریهٔ اجتماعی نیز متفکرانی مانند [[ژان-فرانسوا لیوتار]]، [[ژاک دریدا]] و [[میشل فوکو]] با نقد برخی ادعاهای جهان‌شمول مدرنیته مرتبط شدند.<br /> <br /> لیوتار پست‌مدرنیسم را با «بی‌اعتمادی به فراروایت‌ها» پیوند داد.&lt;ref&gt;Jean-François Lyotard, ''The Postmodern Condition: A Report on Knowledge'', trans. Geoff Bennington and Brian Massumi (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1984), xxiv.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == آیا پست‌مدرنیسم پایان مدرنیسم بود؟ ==<br /> <br /> دربارهٔ این پرسش اختلاف نظر وجود دارد.<br /> <br /> برخی پژوهشگران پست‌مدرنیسم را مرحله‌ای پس از مدرنیسم می‌دانند.<br /> <br /> گروهی دیگر آن را ادامه، نقد یا دگرگونی درونی مدرنیسم تلقی می‌کنند.<br /> <br /> [[یورگن هابرماس]] در مقالهٔ مشهور «مدرنیته؛ پروژه‌ای ناتمام» استدلال کرد که پروژهٔ روشنگری و مدرنیته پایان نیافته و نباید به‌سادگی کنار گذاشته شود.&lt;ref&gt;Jürgen Habermas, “Modernity—An Incomplete Project,” in Hal Foster, ed., ''The Anti-Aesthetic: Essays on Postmodern Culture'' (Port Townsend, WA: Bay Press, 1983), 3–15.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از این منظر، پست‌مدرنیسم لزوماً دوره‌ای کاملاً جدا از مدرنیسم نیست.<br /> <br /> == نقد مدرنیسم ==<br /> <br /> مدرنیسم از دیدگاه‌های مختلف مورد نقد قرار گرفته است.<br /> <br /> یکی از انتقادها به نخبه‌گرایی برخی آثار مدرنیستی مربوط می‌شود. پیچیدگی زبانی و فرمی بعضی آثار باعث شده است منتقدان آنها را دور از مخاطب عمومی بدانند.<br /> <br /> انتقاد دیگر به روایت اروپامحور تاریخ مدرنیسم مربوط است. بسیاری از روایت‌های کلاسیک تاریخ هنر، پاریس، لندن، وین و نیویورک را مرکز تحول معرفی می‌کردند و نقش فرهنگ‌های دیگر را در حاشیه قرار می‌دادند.<br /> <br /> پژوهش‌های متأخر تلاش کرده‌اند این تصویر را با مطالعهٔ مدرنیسم‌های آفریقایی، آسیایی، آمریکای لاتین و خاورمیانه‌ای اصلاح کنند.<br /> <br /> == نقد فمینیستی ==<br /> <br /> پژوهشگران فمینیست نشان داده‌اند که روایت سنتی مدرنیسم اغلب تجربهٔ مردانه را معیار جهان‌شمول تجربهٔ مدرن در نظر گرفته است.<br /> <br /> زنان در بسیاری از مراکز مدرنیستی حضور فعال داشتند، اما در تاریخ‌نگاری اولیه کمتر دیده شدند.<br /> <br /> همچنین دسترسی زنان به آموزش هنری، استقلال اقتصادی، فضای عمومی و شبکه‌های فرهنگی با محدودیت‌هایی روبه‌رو بود.<br /> <br /> بازخوانی آثار نویسندگانی مانند ویرجینیا وولف و هنرمندانی مانند هانا هوخ موجب گسترش برداشت از مدرنیسم شده است.<br /> <br /> == نقد پسااستعماری ==<br /> <br /> نقد [[پسااستعمارگرایی]] نیز تصویر سنتی مدرنیسم را به چالش کشیده است.<br /> <br /> این نقد یادآوری می‌کند که مدرنیتهٔ اروپایی هم‌زمان با استعمار، تجارت جهانی و روابط نابرابر قدرت توسعه یافت.<br /> <br /> بنابراین تاریخ مدرنیسم را نمی‌توان صرفاً تاریخ نوآوری‌های هنری در اروپا دانست.<br /> <br /> هنرمندان و نویسندگان مستعمرات و جوامع غیراروپایی نیز در شکل‌گیری فرهنگ مدرن مشارکت داشتند و مدرنیسم را بر اساس تجربه‌های خود بازسازی کردند.<br /> <br /> == مدرنیسم و پیشرفت ==<br /> <br /> مدرنیسم گاه با ایمان به پیشرفت و آینده مرتبط دانسته می‌شود، اما این رابطه نیز دوگانه است.<br /> <br /> برخی جنبش‌ها مانند فوتوریسم از فناوری، ماشین و سرعت استقبال کردند.<br /> <br /> در مقابل، نویسندگانی مانند کافکا و الیوت و هنرمندان اکسپرسیونیست سویه‌های تاریک جهان مدرن را برجسته کردند.<br /> <br /> دو جنگ جهانی، فاشیسم، اردوگاه‌های مرگ و بمب اتمی اعتماد ساده به پیشرفت تاریخی را بیش از پیش متزلزل کردند.<br /> <br /> از این رو مدرنیسم هم فرهنگ امید به جهان جدید بود و هم فرهنگ بحران و اضطراب دربارهٔ پیامدهای آن.<br /> <br /> == میراث مدرنیسم ==<br /> <br /> تأثیر مدرنیسم بر فرهنگ معاصر گسترده است.<br /> <br /> رمان مدرن، شعر آزاد، هنر انتزاعی، معماری کارکردگرا، طراحی صنعتی، عکاسی هنری و سینمای تجربی همگی از تجربه‌های مدرنیستی تأثیر گرفته‌اند.<br /> <br /> حتی جنبش‌هایی که مدرنیسم را نقد کردند، از جمله پست‌مدرنیسم، در گفت‌وگو و تعارض با میراث آن شکل گرفتند.<br /> <br /> موزه‌ها، دانشگاه‌ها و تاریخ‌نگاری هنر نیز بسیاری از آثار مدرنیستی را که زمانی جنجالی یا غیرقابل پذیرش تلقی می‌شدند، اکنون بخشی از تاریخ اصلی فرهنگ سدهٔ بیستم می‌دانند.<br /> <br /> == اهمیت مدرنیسم ==<br /> <br /> مدرنیسم یکی از مهم‌ترین تحولات فرهنگی دوران معاصر بود، زیرا شیوهٔ فهم هنر، ادبیات، معماری و تجربهٔ انسانی را دگرگون کرد.<br /> <br /> اهمیت آن صرفاً در پیدایش سبک‌های تازه نبود. مدرنیسم این پرسش بنیادی را مطرح کرد که هنر و ادبیات در جهانی که به‌سرعت تغییر می‌کند چگونه باید عمل کنند.<br /> <br /> پاسخ مدرنیست‌ها یکسان نبود. برخی به انتزاع روی آوردند، برخی به ناخودآگاه، برخی به فناوری، برخی به اسطوره و برخی به تجربهٔ زندگی روزمره.<br /> <br /> آنچه این مسیرهای متفاوت را به یکدیگر پیوند می‌دهد، کوشش برای یافتن شکل‌های تازهٔ بیان در برابر واقعیتی بود که دیگر با زبان و قواعد گذشته به‌سادگی قابل توصیف به نظر نمی‌رسید.<br /> <br /> به همین دلیل، مدرنیسم را نمی‌توان تنها یک «سبک» دانست؛ مدرنیسم مجموعه‌ای از پاسخ‌های متفاوت به تجربهٔ [[مدرنیته]] بود که هنر و فرهنگ سدهٔ بیستم را به‌طور بنیادی تغییر داد.<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> <br /> * [[مدرنیته]]<br /> * [[مدرنیزاسیون]]<br /> * [[پست‌مدرنیسم]]<br /> * [[سکولاریزاسیون]]<br /> * [[سکولاریسم]]<br /> * [[آوانگارد]]<br /> * [[امپرسیونیسم]]<br /> * [[پسامپرسیونیسم]]<br /> * [[اکسپرسیونیسم]]<br /> * [[کوبیسم]]<br /> * [[فوتوریسم]]<br /> * [[دادائیسم]]<br /> * [[سوررئالیسم]]<br /> * [[هنر انتزاعی]]<br /> * [[باوهاوس]]<br /> * [[اگزیستانسیالیسم]]<br /> * [[پدیدارشناسی]]<br /> * [[روان‌کاوی]]<br /> * [[فریدریش نیچه]]<br /> * [[زیگموند فروید]]<br /> * [[جیمز جویس]]<br /> * [[ویرجینیا وولف]]<br /> * [[فرانتس کافکا]]<br /> * [[نیما یوشیج]]<br /> * [[صادق هدایت]]<br /> * [[هوشنگ ایرانی]]<br /> * [[فروغ فرخزاد]]<br /> <br /> == منابع == <br /> <br /> &lt;references /&gt;<br /> <br /> [[رده:مدرنیسم]]<br /> [[رده:جنبش‌های هنری]]<br /> [[رده:جنبش‌های ادبی]]<br /> [[رده:مکاتب ادبی]]<br /> [[رده:هنر مدرن]]<br /> [[رده:ادبیات مدرن]]<br /> [[رده:معماری مدرن]]<br /> [[رده:تاریخ هنر]]<br /> [[رده:تاریخ ادبیات]]<br /> [[رده:فرهنگ سده بیستم]]<br /> [[رده:مفاهیم فلسفی]]<br /> [[رده:مفاهیم فرهنگی]]<br /> {{DEFAULTSORT:مدرنیسم}}</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%AA%DB%8C&diff=93077 2026-09-19T08:38:57Z

<p>Alireza k h: /* مکاتب و مفاهیم فلسفی */</p> <hr /> <div>این صفحه، نقشهٔ موضوعی مقاله‌های پایه و حیاتی [[ایران‌پدیا]] است. مقاله‌ها بر اساس موضوع غالب، رابطهٔ معنایی و نقش آن‌ها در معماری محتوای دانشنامه طبقه‌بندی شده‌اند. این ساختار به کاربران و موتورهای جست‌وجو کمک می‌کند مسیر میان مقاله‌های مادر، زیرموضوع‌ها و مقاله‌های تخصصی را بهتر بشناسند.<br /> <br /> * پیوندهای قرمز، مقاله‌هایی هستند که هنوز ایجاد نشده‌اند؛ پیوندهای آبی به مقاله‌های موجود یا در حال تکمیل می‌رسند.<br /> * [[ایران‌پدیا:نوشتارهای برگزیده|نوشتارهای برگزیده]] با ({{FA-star}})، نوشتارهای عالی با ({{A-Class-icon}})، [[ایران‌پدیا:نوشتار خوب|نوشتارهای خوب]] با ({{GAicon}}) و نوشتارهای متوسط با ({{B-icon}}) مشخص شده‌اند.<br /> * برخی مقاله‌های چندموضوعی یا تکرارشده در فهرست مبدأ، برای حفظ تمام مدخل‌ها در این نسخه نیز نگه داشته شده‌اند.<br /> <br /> __TOC__<br /> <br /> == انقلاب‌ها، اعتراضات و جنبش‌های اعتراضی ==<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ مقاله‌های اصلی و رویدادها ===<br /> # [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]<br /> # [[خیزش دانشگاه‌ها در اسفند ۱۴۰۴]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ فهرست‌های استانی ===<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]<br /> # [[گالری شهیدان قیام ۱۴۰۴]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان تهران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کرمانشاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان لرستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان خوزستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان فارس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان گیلان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان مازندران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان سیستان و بلوچستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان البرز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان ایلام]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان قزوین]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان همدان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان مرکزی]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان آذربایجان شرقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان آذربایجان غربی]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان گلستان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان زنجان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان هرمزگان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کرمان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان یزد]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان قم]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان بوشهر]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان‌های خراسان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان اردبیل]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان چهارمحال و بختیاری]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در ٰاستان کهگیلویه و بویراحمد]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان سمنان]]<br /> # [[شهیدانی که محل شهادت آنها نامشخص است]]<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ (شماره۲)]]<br /> # [[کشتار در ملکشاهی ۱۴۰۴]]<br /> # [[حمله به بیمارستان خمینی ایلام]]<br /> # [[قطع اینترنت ایران در دی ۱۴۰۴]]<br /> # [[آتش‌نشان‌های شهید در اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ جان‌باختگان ===<br /> # [[داریوش انصاری بختیاروند]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسام خدایاری‌فرد]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[شایان اسدالهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا عظیم‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خداداد شیروانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وهاب موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی فلاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سجاد والامنش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد جلیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور مختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین بیاتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سروش سلیمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رسول کدیوریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا قنبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان بزرگی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرمحمد کوهکن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد نوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا امانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاها صفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احد ابراهیم‌پور عبدلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فارص (محسن) آقامحمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مقدسی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[لطیف کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مبین یعقوب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسیح جلیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد عیوضی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین مونسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل خالدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهمن فتاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکرم پیرگزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روبینا امینیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود ذات‌پرور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی امامی‌پور]]<br /> # [[منصوره حیدری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز منصوری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قاسم روستا]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین ربیعی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا مرادی‌عبدالوند]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مرادی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ولی‌دوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیاکو محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خالد ملایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی عزیزی جعفرآبادی]]<br /> # [[ابراهیم یوسفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روح‌الله ستاره مشتری]]<br /> # [[سامان نظری]]<br /> # [[محمدرضا گروهی]]<br /> # [[رضا رحمتی]]<br /> # [[مجتبی قربانی]]<br /> # [[فرهاد عیوضی دودرایی]]<br /> # [[مهدی سلحشور]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود موسوی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا کرمی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[علی کریمی باولکی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا صیدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بیات سبحانی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی قرباندوست]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی جهانبخش]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد غلامزاده نوشری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سونیا صالحی راد]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آرزو عابدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان علیزاده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم احمدپوریان]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسین میرزایی قلعه‌زنجیری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[برهان اسدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید صالحی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آرنیکا دباغ]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مرادی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین محمدزاده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل حیدری موصلو]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بهرامی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[نعیم عبداللهی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدین دولت‌خواه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی پرویزی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد گنجی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[یزدان افروغ]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزاد خیردار]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر فلاح]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سامان فتاحی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[شعله ستوده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا لشکری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا سمیع‌پور]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی لواسانی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بهنام درویش]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر شکری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر فرد]]<br /> # [[ابوالفضل طاووسی]]<br /> # [[ستایش شفیعی]]<br /> # [[دانیال سبزیکار]]<br /> # [[دیار پورچهریق]]<br /> # [[سیامک راشد]]<br /> # [[هولاکو ایوانی]]<br /> # [[ریبین مرادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[افسانه رضویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا حاجی مرادیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید ابراهیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدا حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ملینا اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نگین قدیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران رفیعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سمانه میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سورنا گلگون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سینا اشکبوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا بهلولی پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسین میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه علی‌محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[متین منتظرالظهور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مبین فیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نازلی جان‌پرور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا بنی‌عامریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال مصطفوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن مصطفوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پویا رستمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرنیا شاد بجارکناری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهره فاضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبنم فردوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمیله شفیعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[معین رنجبر (همایون)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد صالح ظریف‌مقدم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گل‌محمد شاهوزایی (شاهوزهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صنم پوربابایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زیبا دستجردی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسیح شاهوردی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ضیایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال دیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صالح محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌عباس زورقچیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه عباسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صالحه اکبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جعفر جاویدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد بیرانوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الهام طغیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهنام ایزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرش طلوع شیخ‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید مهدوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی میرجعفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین امام‌جمعه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهاران طاهرخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمهدی روستا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پارسا رحمتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی آرمند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن سماکوش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان شکورزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین عشقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مژگان عرفانی‌فر]]<br /> # [[مریم لقمانی]]<br /> # [[محمدحسین کیمیایی]]<br /> # [[گلاله محمودی‌آذر]]<br /> # [[مجتبی باباخانی]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ مقاله‌های اصلی و رویدادها ===<br /> # [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ ایران]]<br /> # [[جمعه خونین زاهدان]]<br /> # [[خیزش ایذه]]<br /> # [[چهلم حدیث نجفی]]<br /> # [[کوکتل مولوتف]]<br /> # [[انقلاب مخملی]]<br /> # [[نسل Z]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ جان‌باختگان ===<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۱]]<br /> # [[مهسا امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حدیث نجفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیکا شاکرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش محمودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قائمی‌فر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خدانور لجعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مونا نقیب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غزاله چلاوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کومار درافتاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان زمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیان پیرفلک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرنیکا قائم‌مقامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی عراقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حنانه کیاکجوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارینا اسماعیل‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیلار حقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاروان قادر شوکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرشاد شهیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما شفیق‌دوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسرا پناهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حسن‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرتین رحمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا سروری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسیم صدقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرین علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مینو مجیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سینا نادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا بهمنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سالار مجاوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هیمن حمزه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا شهپرنیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرشیا امام‌ قلی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عاطفه نعامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران سماک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمیدرضا روحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورش نیک‌نام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حامد سلحشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماهک هاشمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یلدا آقافضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدا رستمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هومن عبداللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین بساطی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نگین عبدالملکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید بادپا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید جواد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[برهان الیاسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امید زارع مؤیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی روزبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال پابندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزین معروفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما نوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهریار عادلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران بصیر توانا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شمال خدیری پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فایق مام قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمومن زندکریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سامان قادرپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل مولودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مختار فتحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان منبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید احمد شکراللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل امیرعطایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصوره سگوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد روحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرمیتا گراوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم رحیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمداقبال نایب‌زهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی احمدپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران شیخه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد میرموسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کمیل ابوالحسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیدجواد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عماد حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آریان مریدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسر شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل آدینه‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدف موحدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل شنبدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارینا ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کبری شیخه سقا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر بیرانوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن محمدپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر اعظمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شادمان احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دنیا فرهادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم اسماعیل‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حاجی رسول‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی زارع اشکذری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم آروین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق فولادی‌وندا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرزاد احمدی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران اکرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[متین نادرخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید مهدی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ اعدام‌شدگان ===<br /> # [[قاسم آبسته]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایوب کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[داوود عبداللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد زهره‌وند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر شیرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قبادلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمهدی کرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حسینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن شکاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال کاظمی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجیدرضا رهنورد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد سلیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید حسین‌نژاد حیدرانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجاهد کورکور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجید کاووسی‌فر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهلا و نسرین کعبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمیدرضا درخشنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران بهرامیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مونا محمودنژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عامر رامش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ساسان آزادوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محراب عبدالله‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالجلیل شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد عباسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عباس اکبری فیض‌آبادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشکان مالکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد محمدی‌نیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین حاتمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاهین واحدپرست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی فهیم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حامد ولیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان کیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم دولت‌آبادی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا میری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی رسولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدامین بیگلری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عارف خوشکار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد امینی دهاقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد زمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان اسفندیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گل‌محمد محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی خانکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین صفری حسین‌آبادی]]<br /> # [[ابوالفضل سپاهی بادجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آروین خیرخواهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهرام صادقی]]<br /> # [[قائم حسینی]]<br /> # [[مجید آدینه]]<br /> <br /> === دیگر اعتراضات، اعتصاب‌ها و جنبش‌ها ===<br /> # [[تظاهرات در ایران]]<br /> # [[تظاهرات قزوین ۱۳۷۳]]<br /> # [[حمله به کوی دانشگاه تهران (۱۸-۲۳ تیر ۱۳۷۸)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات ۱۳۸۸]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات کازرون]]<br /> # [[اعتراضات دی‌‌ماه ۱۳۹۶]]<br /> # [[اعتراضات دی‌‌ماه ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات لردگان ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات عراق ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات ۱۳۹۸ ایران]]<br /> # [[قیام تشنگان]]<br /> # [[مادران آبان]]<br /> # [[اعتصاب غذای زندانیان سیاسی - سه‌شنبه‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === جان‌باختگان دیگر اعتراضات ===<br /> # [[نیکتا اسفندانی]]<br /> # [[رامین پوراندرجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارو قهرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت ابراهیم‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید زینالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی صالحی]]<br /> # [[نوید افکاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید بهبودی]]<br /> # [[عبدالله لرستانی]]<br /> # [[مهدی نیکویی]]<br /> # [[حمزه بریهی]]<br /> # [[فرزاد انصاری‌فر]]<br /> # [[محسن محمدپور]]<br /> # [[آرشام ابراهیمی]]<br /> # [[پویا بختیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدجواد عابدی]]<br /> # [[پژمان قلی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد معین‌فر]]<br /> # [[مهدی دائمی]]<br /> # [[رضا معظمی گودرزی]]<br /> # [[فرهاد مجدم]]<br /> # [[پدرام جعفری]]<br /> # [[سجاد رضایی]]<br /> # [[صدف موحدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد طاهری]]<br /> # [[مینا شیخی]]<br /> # [[میلاد محققی]]<br /> # [[آذر میرزاپور زهابی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا انجوی]]<br /> # [[صانع ژاله]]<br /> # [[محمد مختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر هارون رشیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == مقاومت و اپوزیسیون ایران ==<br /> <br /> === سازمان‌ها، شوراها و ساختارهای مقاومت ایران ===<br /> # [[اپوزیسیون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رهبری ذی‌صلاح]]<br /> # [[پیام‌های مسعود رجوی]]<br /> # [[سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[شورای ملی مقاومت ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جبهه همبستگی ملی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سخنرانی مسعود رجوی در ۴ بهمن ۱۳۵۷]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طرح شورای ملی مقاومت درباره آزادی‌ها و حقوق زنان]]<br /> # [[طرح شورای ملی مقاومت ایران برای خودمختاری کردستان ایران]]<br /> # [[طرح صلح شورای ملی مقاومت]]<br /> # [[۳۰ مهر ۱۳۷۲ سالروز انتخاب مریم رجوی به عنوان رئیس جمهور دوران انتقال]]<br /> # [[طرح ده ماده‌ای مریم رجوی برای ایران فردا]]<br /> # [[نهضت عیاران]]<br /> # [[میلیشیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ترور زهرا رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[۵ مهر ۱۳۶۰]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جریان اپورتونیستی چپ نما در سازمان مجاهدین خلق (۱۳۵۴)]]<br /> # [[فراخوان به مسلح شدن جوانان توسط مسعود رجوی]]<br /> # [[کانون‌های شورشی]]<br /> # [[کمیسیون‌های شورای ملی مقاومت ایران]]<br /> # [[کتاب تشدید تروریسم و جنگ‌افروزی رژیم ایران]]<br /> # [[حمله تروریستی پشت آشان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار قرارگاه حبیب]]<br /> # [[عملکرد ۴۰ ساله‌ی مجاهدین خلق پس از انقلاب ضدسلطنتی]]<br /> # [[شورشگران]]<br /> # [[جبهه خلق و ضدخلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خط قرمز]]<br /> # [[افشای طرح کویر]]<br /> # [[راه‌حل سوم]]<br /> # [[فراخوان کمیته دوستان ایران آزاد در کشورهای نوردیک]]<br /> # [[قطعه‌ی ۴۱ بهشت زهرا]]<br /> # [[گزارش تحقیقات سایبری تردستون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تهاجم کانون‌های شورشی به بیت خامنه‌ای]]<br /> # [[اعلام دولت موقت توسط شورای ملی مقاومت ایران]]<br /> <br /> === رهبری، مسئولان و تشکیلات مجاهدین خلق ===<br /> # [[مسئول اول سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[تشکیلات مجاهدین خلق ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورای رهبری مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[شورای مرکزی مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[مسئول اول سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[هژمونی زنان در سازمان مجاهدین خلق ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تاریخچه و رویدادهای سازمان مجاهدین خلق ===<br /> # [[فاز سیاسی فاز نظامی]]<br /> # [[عاشورای مجاهدین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[۴ خرداد ۱۳۵۱ شهادت بنیانگذاران سازمان مجاهدین خلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ضربه اول شهریور ۵۰ به مجاهدین]]<br /> # [[ضربه ۱۲ اردیبهشت ۱۳۶۱]]<br /> # [[فاز سیاسی فاز نظامی]]<br /> # [[کودتای ۱۷ ژوئن ۲۰۰۳]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب ایدئولوژیک درونی مجاهدین]]<br /> # [[عملیات جاری]]<br /> # [[کاندیداتوری مسعود رجوی]]<br /> # [[خروج نام سازمان مجاهدین خلق ایران از لیست تروریستی انگلستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خروج نام مجاهدین از فهرست تروریستی اتحادیه اروپا]]<br /> # [[خروج نام سازمان مجاهدین از لیست تروریستی آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حکم شورای حکومتی عراق علیه مجاهدین خلق]]<br /> # [[قرارداد آتش‌بس بین مجاهدین و آمریکا]]<br /> # [[پرواز مسعود رجوی از تهران به پاریس]]<br /> # [[عزیمت مسعود رجوی از پاریس به عراق]]<br /> <br /> === عملیات و فعالیت‌های ارتش آزادی‌بخش ملی ایران ===<br /> # [[ارتش آزادی‌بخش ملی ایران]]<br /> # [[عملیات آفتاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عملیات چلچراغ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عملیات فروغ جاویدان]]<br /> # [[عملیات مروارید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مؤسسان پنجم ارتش آزادی‌بخش]]<br /> # [[بمباران قرارگاه‌های مجاهدین در کوت و جلولا]]<br /> # [[رژه ارتش آزادیبخش ملی ایران]]<br /> # [[جنگ آلان]]<br /> <br /> === قرارگاه اشرف، لیبرتی و انتقال به آلبانی ===<br /> # [[قرارگاه لیبرتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف ۳]]<br /> # [[قرارگاه اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله نیروهای ارتش عراق به قرارگاه اشرف ۶ و ۷ مرداد ۱۳۸۸]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله نیروهای ارتش عراق به قرارگاه اشرف ۱۹ فروردین ۱۳۹۰]]<br /> # [[قتل عام ۱۰ شهریور ۱۳۹۲ اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انتقال اعضای سازمان مجاهدین خلق به آلبانی]]<br /> <br /> === گردهمایی‌ها، تظاهرات و کنفرانس‌های مقاومت ===<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در استادیوم امجدیه ۲۲ خرداد ۱۳۵۹]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی آزادی، فلسفه‌ی انقلاب]]<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در تبریز]]<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در رشت]]<br /> # [[گردهمایی آینده انقلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات ۳۰ خرداد ۱۳۶۰]]<br /> # [[تظاهرات مادران ۱۳۶۰]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی جهانی ایران آزاد ۱۴۰۰]]<br /> # [[گردهمایی سالانه مجاهدین]]<br /> # [[تظاهرات استکهلم ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات لندن ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات واشنگتن]]<br /> # [[تظاهرات بروکسل]]<br /> # [[تظاهرات برلین ۱۳۹۸]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد آبان ۱۴۰۰ - واشینگتن]]<br /> # [[تظاهرات پاریس ۱۴۰۱]]<br /> # [[سفر مریم رجوی به ایتالیا ۱۴۰۲]]<br /> # [[کنفرانس درباره نسل کشی در قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[کنفرانس سیاست جدید]]<br /> # [[کنفرانس مقاومت ایران در پارلمان اروپا (۱۴۰۴)]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد در پارلمان ایتالیا]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد ۱۴۰۴ ایتالیا (رم)]]<br /> # [[کنفرانس «ایران به‌پاخاسته در مقابل رژیم اعدام‌ها»]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در بروکسل (۱۴۰۴)]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در نیویورک (۱‍۴۰۴)]]<br /> # [[کنفرانس برلین (۲۰۲۵)]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان انگلستان- آبان ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس برلین آبان ۱۴۰۴]]<br /> # [[اجلاس پارلمان اروپا در ۱۹ آذر ۱۴۰۴ (۱۰ دسامبر ۲۰۲۵)]]<br /> # [[دومین اجلاس پارلمان اروپا در روز جهانی حقوق بشر]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان فرانسه آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس کنگره آمریکا آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس دوحزبی سنای آمریکا آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات بزرگ برلین - ۱۸ بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس ایران: چشم‌انداز تغییر - ۱۹ بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات مونیخ در ۲۴ بهمن ۱۴۰۴ (۱۳ فوریه ۲۰۲۶)]]<br /> # [[کنفرانس بین‌المللی زنان در آستانه ۸ مارس ۲۰۲۶]]<br /> # [[کنفرانس آنلاین مریم رجوی با شخصیت‌های سیاسی- ۱۴اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در واشنگتن- ۱۶اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در پاریس- ۱۶اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس حقوق بشر در ژنو-۲۱ اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس در پارلمان انگلستان]]<br /> # [[تظاهرات پاریس؛ اعتراض جهانی به اعدام]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان انگلستان، ۸اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات واشنگتن ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی جهانی ایران آزاد ۲۰۲۶]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کنفرانس بین‌المللی دادخواهی قتل‌عام ۱۳۶۷ ـ ۱۴ شهریور]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در پاریس ـ ۲۱ شهریور ۱۴۰۵]]<br /> <br /> === حمایت‌های بین‌المللی، بیانیه‌ها و قطعنامه‌ها ===<br /> # [[بیانیه ملی ایرانیان]]<br /> # [[بیانیه ملی ایرانیان]]<br /> # [[جایزه خدمات بشردوستانه بین‌المللی هندوستان]]<br /> # [[قطعنامه ۱۰۰ کنگره آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گروه پارلمانی دفاع از حقوق و حفاظت اشرف ۳ در کنگره آمریکا]]<br /> # [[قطعنامه ۱۱۴۸ کنگره آمریکا]]<br /> # [[قطعنامه ۱۶۶ کنگره آمریکا]]<br /> # [[نامه سرگشاده «کمیته آلمانی همبستگی برای ایران آزاد»]]<br /> # [[بیانیه اکثریت سنای ایتالیا]]<br /> # [[نامه‌ی ۴۵ شخصیت‌ بین‌المللی به رهبران جهان و رؤسای پارلمان‌]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۳۰۰ گروه پارلمانی، اتحادیه کارگری، شخصیت سیاسی، حقوقی و مدنی]]<br /> # [[نامه مشترک ۱۰۲ برنده جایزه نوبل به دبیرکل سازمان ملل متحد]]<br /> # [[هفتاد‌ودومین قطعنامه سازمان ملل متحد]]<br /> # [[بیانیه حمایت برندگان نوبل از قیام ۱۴۰۴]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قطعنامه پارلمان اروپا- ۲۳بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[بیانیه حمایت شخصیت‌های جهانی از دولت موقت]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۵۷ برنده جایزه نوبل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نامه ۳۰۹شخصیت به دبیر کل سازمان ملل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قطعنامه پارلمان اروپا - ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیانیه جوانان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیانیه ۳۰۰۰ شخصیت بین‌المللی]]<br /> <br /> === رسانه‌ها، منابع مالی و پایگاه اجتماعی مقاومت ===<br /> # [[نشریه مجاهد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منابع مالی مجاهدین خلق]]<br /> # [[پایگاه اجتماعی مجاهدین خلق]]<br /> # [[شیطان سازی علیه مجاهدین خلق]]<br /> # [[گلریزان همیاری]]<br /> # [[رادیو صدای مجاهد]]<br /> <br /> === احزاب و سازمان‌های اپوزیسیون ایران ===<br /> # [[جبهه ملی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حزب دموکرات کردستان ایران]]<br /> # [[حزب کومله]]<br /> # [[حزب توده ایران]]<br /> # [[سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر]]<br /> # [[کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی-اتحادیه ملی]]<br /> # [[سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران]]<br /> # [[انشعابات سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران]]<br /> # [[سازمان خبات انقلابی کردستان ایران]]<br /> # [[حزب آزادی کردستان]]<br /> # [[حزب دموکرات کردستان (لاده‌ران)]]<br /> # [[حزب کمونیست ایران]]<br /> # [[حزب کمونیست ایران (مارکسیست-لنینیست-مائوئیست)]]<br /> # [[حزب کمونیست کارگری ایران]]<br /> # [[حزب کمونیست کارگری ایران - حکمتیست]]<br /> # [[حزب کار ایران (توفان)]]<br /> # [[پژاک]]<br /> # [[جنبش دانشجویی]]<br /> # [[کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی-اتحادیه ملی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حزب رستاخیز]]<br /> # [[نهضت آزادی]]<br /> # [[جیش العدل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جبهه آزادیبخش ملی الجزایر]]<br /> # [[ارتش آزادیبخش ملی الجزایر]]<br /> # [[اخوان‌المسلمین]]<br /> <br /> === نظامیان و پرسنل ارتش هوادار مجاهدین ===<br /> # [[پرسنل ارتش هوادار مجاهدین]]<br /> # [[سرهنگ خلبان بهزاد معزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سروان خلبان مصطفی وجدانی طباطبایی]]<br /> <br /> == حقوق بشر، سرکوب و زندان ==<br /> <br /> === اعدام، کشتار و شکنجه ===<br /> # [[سرکوب کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محاکمه اسدالله اسدی]]<br /> # [[قتل‌های زنجیره‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشتار در نیزار ماهشهر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرونده خانه اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل داریوش مهرجویی و همسرش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشتار حجاج در مکه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل زیر شکنجه]]<br /> # [[سرکوب در ایران]]<br /> <br /> === قتل‌عام زندانیان سیاسی و جنبش دادخواهی ===<br /> # [[هیئت مرگ]]<br /> # [[قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[گورستان خاوران]]<br /> # [[قتل‌عام در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[هیئت مرگ]]<br /> # [[راهرو مرگ]]<br /> # [[گزارش جاوید رحمان درباره قتل عام۱۳۶۰ و ۱۳۶۷]]<br /> <br /> === حقوق بشر و حقوق بین‌الملل ===<br /> # [[نقض حقوق بشر در ایران]]<br /> # [[قطعنامه‌های حقوق‌بشر علیه رژیم ایران]]<br /> # [[نسل‌کشی]]<br /> # [[شکنجه]]<br /> # [[اعدام در ایران]]<br /> # [[زندانیان سیاسی در حکومت شاه]]<br /> # [[روز جهانی کارگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصل عدم توسل به زور]]<br /> # [[انجمن حقوق بین‌الملل]]<br /> # [[حق تعیین سرنوشت]]<br /> # [[تمامیت ارضی]]<br /> # [[حقوق بین‌الملل]]<br /> # [[حقوق بین‌المللی بشردوستانه]]<br /> # [[روز جهانی آزادی مطبوعات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قانون پناهندگی]]<br /> # [[قرارداد وین درباره روابط سیاسی]]<br /> # [[کنوانسیون برن برای حمایت از آثار ادبی و هنری]]<br /> # [[کنوانسیون ژنو]]<br /> # [[مداخله بشردوستانه]]<br /> # [[مصونیت دیپلماتیک]]<br /> # [[اعلامیه جهانی حقوق بشر]]<br /> # [[آزادی]]<br /> # [[آزادی بیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی رسانه]]<br /> # [[آزادی از ترس]]<br /> # [[بازداشت موقت]]<br /> # [[برابری در برابر قانون]]<br /> # [[حریم شخصی]]<br /> # [[حق درخواست]]<br /> # [[حقوق بشر (انسان)]]<br /> # [[خانه امن]]<br /> # [[دفاع مشروع]]<br /> # [[روز حقوق بشر]]<br /> # [[روز جهانی ناپدیدشدگان]]<br /> # [[سازمان مردم‌نهاد]]<br /> # [[شورای حقوق‌بشر سازمان ملل متحد]]<br /> # [[فعال حقوق بشر]]<br /> # [[گزارشگر ویژه حقوق بشر]]<br /> # [[فصل هفتم منشور سازمان ملل متحد]]<br /> # [[مهاجرت آزاد]]<br /> # [[میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی]]<br /> # [[میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی]]<br /> # [[حقوق طبیعی]]<br /> # [[حق انقلاب]]<br /> # [[احکام دینی]]<br /> # [[تفتیش عقاید]]<br /> # [[جنایت علیه بشریت]]<br /> # [[فتوا]]<br /> # [[فتوای قتل عام زندانیان سیاسی]]<br /> # [[بغی]]<br /> # [[محاربه]]<br /> # [[حاکم شرع]]<br /> # [[استرداد]]<br /> # [[شکنجه دولتی]]<br /> # [[استقلال قضایی]]<br /> # [[دادگاه قانون اساسی]]<br /> # [[قطعنامه ۲۰۲۵ شورای حکام آژانس]]<br /> # [[دفاعیات کنت لوئیس]]<br /> # [[بیانیه گروه هفت و همکاران آن در محکومیت سرکوب فرامرزی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[شکایت کیفری علیه کاظم غریب‌آبادی]]<br /> <br /> === زندان‌ها و بازداشتگاه‌ها ===<br /> # [[زندان اوین]]<br /> # [[زندان قصر]]<br /> # [[زندان قزلحصار]]<br /> # [[زندان گوهردشت]]<br /> # [[زندان کهریزک]]<br /> # [[زندان دیزل‌آباد]]<br /> # [[زندان یونسکو]]<br /> # [[زندان قزل‌قلعه]]<br /> # [[زندان فشافویه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زندان قرچک]]<br /> # [[زندان تهران بزرگ]]<br /> # [[زندان حشمتیه]]<br /> # [[زندان سراوان]]<br /> # [[زندان زابل]]<br /> # [[زندان مرکزی مشهد]]<br /> # [[زندان عادل‌آباد شیراز]]<br /> # [[زندان خورین]]<br /> # [[زندان تبریز]]<br /> # [[زندان مرکزی اورمیه]]<br /> # [[زندان فجر دزفول]]<br /> # [[زندان دستگرد اصفهان]]<br /> # [[زندان شیبان اهواز]]<br /> # [[زندان صیدنایا]]<br /> # [[زندان لاکان رشت]]<br /> # [[زندان قرچک ورامین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == اشخاص و زندگی‌نامه‌ها ==<br /> <br /> === کنشگران، زندانیان سیاسی و چهره‌های اجتماعی ===<br /> # [[کاظم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین نقدی]]<br /> # [[محسن دگمه‌چی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزاد کمانگر]]<br /> # [[شیرین علم‌هولی]]<br /> # [[ستار بهشتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم رسولی]]<br /> # [[سید ابراهیم رسولی]]<br /> # [[مجید اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی حاج‌آقایی]]<br /> # [[حاج خلیل رضایی]]<br /> # [[احسان فتاحیان]]<br /> # [[ارژنگ داوودی]]<br /> # [[زهرا صفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد کرد زنگنه]]<br /> # [[فاطمه مثنی]]<br /> # [[کیانوش زندی]]<br /> # [[زهرا کاظمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروغ تقی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرستو معینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گلرخ ایرایی]]<br /> # [[سهیل عربی]]<br /> # [[آرش صادقی]]<br /> # [[مریم اکبری منفرد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیره جلالی]]<br /> # [[آتنا دائمی]]<br /> # [[هاشم خواستار]]<br /> # [[حسین سودمند]]<br /> # [[ناصر فهیمی]]<br /> # [[داریوش فروهر]]<br /> # [[پروانه مجد اسکندری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یحیی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هدی صابر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه فارسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زینب جلالیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انورخضری]]<br /> # [[ادریس جمشیدزهی]]<br /> # [[شریفه محمدی]]<br /> # [[وریشه مرادی]]<br /> # [[پخشان عزیزی]]<br /> # [[حاج خلیل رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی یونسی]]<br /> # [[امیرحسین مرادی]]<br /> # [[منوچهر فلاح]]<br /> # [[احسان فریدی]]<br /> # [[علیرضا شریعت‌پناهی]]<br /> # [[مسعود جامعی]]<br /> # [[فرشاد اعتمادی‌فر]]<br /> # [[آرمین (احسان) خدایاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا مرداسی (حمیداوی)]]<br /> # [[حافظ فروحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرمان صادقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن بیت عبدالله]]<br /> # [[سعید عباسی]]<br /> # [[الهه فولادی]]<br /> # [[یعقوب درخشان]]<br /> # [[زینب همرنگ سیدبگلو]]<br /> # [[ارغوان فلاحی]]<br /> # [[معصومه (شیوا) اسماعیلی]]<br /> # [[پژمان توبره‌ریزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سمیه رشیدی]]<br /> # [[غلامحسین کلبی]]<br /> # [[محمدجواد وفایی ثانی]]<br /> # [[محمد معصوم شاهی]]<br /> # [[زهرا شهباز طبری]]<br /> # [[رضا عبدالی]]<br /> # [[کریم خجسته]]<br /> # [[خسرو علیکردی]]<br /> # [[شاهین ذوقی‌تبار]]<br /> # [[خسرو رهنما]]<br /> # [[احسان رستمی]]<br /> # [[ربابه ماسوری]]<br /> # [[علی معزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور جمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود مسجودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا کمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فتح‌الله آوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عیسی چاری]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انقلابیون و اعضای مقاومت ایران ===<br /> # [[محمدعلی جابرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرپرویز پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی میهندوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کریم(محراب)رشیدی]]<br /> # [[ناصر صادق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف ربیعی]]<br /> # [[موسی خیابانی]]<br /> # [[آذر رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر مقدم]]<br /> # [[احمد (عبدالله) کلاهدوز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش سیفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهناز کلانتری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سوسن میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فضل‌الله تدین چهارسوقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بازرگانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم ذوالانوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی جوان خوشدل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شکرالله مشکین فام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجید شریف واقفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی صمدیه لباف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهر احمدزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود احمدزاده]]<br /> # [[احمد رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود عسگری‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی باکری]]<br /> # [[محمود قائمشهر]]<br /> # [[بهجت تیفتکچی]]<br /> # [[رسول مشکین‌فام]]<br /> # [[محمود شامخی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا سعادتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ضابطی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین رضایی]]<br /> # [[طاهره طلوع]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا خسروی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گوهر ادب‌آواز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سکینه چاقوساز]]<br /> # [[معصومه کبیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صارمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جعفر کاظمی]]<br /> # [[منیره رجوی]]<br /> # [[حجت زمانی]]<br /> # [[ثریا ابوالفتحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[معصومه عضدانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالرضا رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف احمدی]]<br /> # [[سیاوش سیفی]]<br /> # [[ابراهیم ذاکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ندا حسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدیقه مجاوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولی‌الله فیض مهدوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه مصباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی شفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر اکبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلیل گادانی]]<br /> # [[زهره قائمی]]<br /> # [[گیتی گیوه‌چینیان زاده]]<br /> # [[ابراهیم ذاکری]]<br /> # [[محمد سیدی کاشانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین مدنی]]<br /> # [[مسعود رجوی]]<br /> # [[مریم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مریخی]]<br /> # [[مهدی ابریشمچی]]<br /> # [[محمد سید المحدثین]]<br /> # [[محمد علی توحیدی]]<br /> # [[فهیمه اروانی]]<br /> # [[مژگان پارسایی]]<br /> # [[زهره اخیانی]]<br /> # [[صدیقه حسینی]]<br /> # [[مهوش سپهری]]<br /> # [[بهشته شادرو]]<br /> # [[شهرزاد حاج‌سیدجوادی]]<br /> # [[گیتی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حیاتی]]<br /> # [[محمود عطایی]]<br /> # [[محمود عضدانلو]]<br /> # [[محمد حنیف نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید محسن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اصغر بدیع زادگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین پارسیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن جزنی]]<br /> # [[اسماعیل شریف‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز دهقانی]]<br /> # [[ابوالحسن خانعلی]]<br /> # [[شکرالله پاکنژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خسرو روزبه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرپرویز پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر صفایی فراهانی]]<br /> # [[خسرو گلسرخی]]<br /> # [[میرزا کوچک‌ خان جنگلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ستارخان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مادر ذاکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آراسته قلی‌وند]]<br /> # [[عالیه بازرگان]]<br /> # [[محترم ایجه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود بنی‌هاشمی]]<br /> # [[عباس عمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد رئوف بشردوست]]<br /> # [[داریوش سلحشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه احمدی اسکویی]]<br /> # [[محمدحسین جنتی لادانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کرامت‌الله دانشیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزیز رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود فرشچی]]<br /> # [[مجید کاووسی‌فر]]<br /> # [[سعید سنگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رامین حسین‌پناهی]]<br /> # [[عباس مدرسی‌فر]]<br /> # [[عبدالرحمان قاسملو]]<br /> # [[حمیرا اشراق]]<br /> # [[فضیلت علامه حائری]]<br /> # [[حیدر قربانی]]<br /> # [[محسن محمدباقر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته اسفندیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عفت حداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم گلزاده غفوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[راضیه کرمانشاهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عذرا علوی طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد زیبرم]]<br /> # [[بتول رجایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسترن عظیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گداعلی صابر مطلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسین سیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود بریسمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن نگهبان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید ماسوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن معصومی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی قره‌اوغلانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر باباعلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کریم جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالرحیم احراری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حسن‌ کاویار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی یونسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شکرالله ربیعی]]<br /> # [[امیرحسین مرادی]]<br /> # [[سید علی نبوی چاشمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم باقرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین حبیبی]]<br /> # [[عباس مفتاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گیتی‌السادات جوزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن ضیاظریفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرنوش ابراهیمی روشن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا گلی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پروانه پیوستگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود شکیبانژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یحیی شجاعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حمزه لوئیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی نجاتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حوا برزگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهرزاد مرشدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نصرت رمضانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی حسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز احسانی اسلاملو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صبا هفت‌ برادران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صمد بهرنگی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ اعظمی لرستانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الله‌قلی خان جهانگیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین جهانگیری]]<br /> # [[شهلا حریری مطلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا معدنچی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین نقدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم هژبریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمالک علوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا خالقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا مسعودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد رضا شادبختی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاهپور علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وحید بنی عامریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پویا قبادی بیستونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک علیپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکبر (شاهرخ) دانشورکار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد تقوی سنگدهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن منتظر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن عضدانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صاحب (مهدی) ذبیحیان لنگرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد بگلری (نوشین)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صمیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایرج ماسوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا (عبدالله) راتبی]]<br /> # [[خانواده مصباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته شبانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عطیه محررخوانساری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اصغر اکبرنیا منصور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حسن‌ کاویار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرح اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیومرث سیدخلخال]]<br /> # [[حسن سرخوش]]<br /> # [[مریم قدسی‌مآب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم سیفان بابایی]]<br /> # [[حفیظ الله شمس]]<br /> # [[زهره بنی‌جمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سلطنت رمیم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قادر ویسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شایان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود فرد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد درودیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشید اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم افجه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور رادپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته ازهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید خادمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین خیابانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صغری داوودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یزدان تیموریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین شهرابی فراهانی]]<br /> # [[مژگان مهدوی]]<br /> # [[مهناز میمنت]]<br /> # [[اختر مولوی]]<br /> # [[محمود میمنت]]<br /> <br /> === سیاست‌مداران ایرانی ===<br /> # [[رضاشاه پهلوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا پهلوی]]<br /> # [[اشرف پهلوی]]<br /> # [[علی امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اقبال لاهوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالحسین تیمورتاش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دکتر محمد مصدق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیّدحسن تقی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیدحسین فاطمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعباس هویدا]]<br /> # [[بی‌بی مریم بختیاری]]<br /> # [[جمشید آموزگار]]<br /> # [[جعفر شریف‌امامی]]<br /> # [[عبدالرحمن قاسملو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق شرفکندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق قطب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی بازرگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[داریوش فروهر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت‌الله سحابی]]<br /> # [[یدالله سحابی]]<br /> # [[محمدتقی شریعتی مزینانی]]<br /> # [[یحیی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ملکی]]<br /> # [[ابراهیم یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن بنی‌صدر]]<br /> # [[محمود افشارطوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا آقاخان کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاپور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ترور شاپور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دکتر حشمت طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تیمور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسن رشدیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی فروغی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهر احمدزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مظفر بقایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد قوام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید ضیاءالدین طباطبایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سردار اسعد بختیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمجید میرزا عین‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم سامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نورالدین کیانوری]]<br /> <br /> === مقام‌ها و مسئولان جمهوری اسلامی ===<br /> # [[روح‌الله خمینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صیاد شیرازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی رازینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجتبی خامنه‌ای]]<br /> # [[مرتضی مطهری]]<br /> # [[احمد خمینی]]<br /> # [[علی فلاحیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید علی خامنه ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم سلیمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی کروبی]]<br /> # [[ابوالحسن بنی‌صدر]]<br /> # [[میرحسین موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدتقی مصباح یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد خاتمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود احمدی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن روحانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسینعلی نیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم رئیسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین باقری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی اشراقی]]<br /> # [[مصطفی پورمحمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله لاجوردی]]<br /> # [[علی لاریجانی]]<br /> # [[صادق لاریجانی]]<br /> # [[محمود هاشمی شاهرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ری شهری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قربانعلی دری نجف‌آبادی]]<br /> # [[حسین اشتری]]<br /> # [[ابوالقاسم صلواتی]]<br /> # [[محمدباقر قالیباف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن شاهوارپور]]<br /> # [[علی باقری‌ کنی]]<br /> # [[صادق قطب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا پناهیان]]<br /> # [[عطاءالله اشرفی اصفهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین محسنی اژه‌ای]]<br /> # [[حمید نوری]]<br /> # [[داوود رحمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکبر هاشمی رفسنجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسینعلی منتظری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا رادان]]<br /> # [[حسین سلامی]]<br /> # [[سید رضی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایمان افشاری]]<br /> # [[محمدرضا زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی عموزاد]]<br /> # [[قاضی محمدرضا عموزاد خلیلی]]<br /> # [[محسن فخری‌زاده مهابادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بهشتی]]<br /> # [[قاضی محمدرضا توکلی]]<br /> # [[مهدی نصیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا عسگری]]<br /> # [[مصطفی تاجزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین امیرعبداللهیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی آل هاشم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مخبر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین احمدی شاهرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مالک رحمتی]]<br /> # [[حسین طائب]]<br /> # [[سعید جلیلی]]<br /> # [[مسعود پزشکیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اصغر حجازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامعلی حداد عادل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین قاضی‌زاده هاشمی]]<br /> # [[علیرضا زاکانی]]<br /> # [[محمد محمدی گلپایگانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا عارف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مقیسه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک زنجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید امامی]]<br /> # [[حسین همدانی]]<br /> # [[صادق خلخالی]]<br /> # [[حسین موسوی تبریزی]]<br /> # [[محمود هاشمی شاهرودی]]<br /> # [[امیرعلی حاجی‌زاده]]<br /> # [[روح‌الله حسینیان]]<br /> # [[علی قدوسی]]<br /> # [[تریتا پارسی]]<br /> # [[علی شمخانی]]<br /> # [[احمد علم‌الهدی]]<br /> # [[احمد خاتمی]]<br /> # [[کاظم صدیقی]]<br /> # [[احمد توکلی]]<br /> # [[سید محمد حسین‌زاده حجازی]]<br /> # [[محمدباقر ذوالقدر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسین مجید موسوی افتخاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن تهرانی مقدم]]<br /> # [[اسدالله اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر ولایتی]]<br /> # [[وحید حقانیان]]<br /> # [[غفور درجزی]]<br /> # [[احمد وحیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد پاکپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا اعرافی]]<br /> # [[امیر حاتمی]]<br /> # [[اسماعیل خطیب]]<br /> # [[علی‌رضا تنگسیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کمال خرازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین دهقان]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === آمران و عاملان سرکوب و کشتار ===<br /> # [[امجد یوسف]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === شخصیت‌های تاریخی ایران ===<br /> # [[کوروش بزرگ]]<br /> # [[یپرم خان]]<br /> # [[یعقوب لیث]]<br /> # [[کیخسرو]]<br /> # [[محمدتقی‌ پسیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرکبیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رئیس‌علی دلواری]]<br /> # [[شاه نعمت‌ الله ولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروغ‌السلطنه آذرخشی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی محمد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوارد باسکرویل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آستفیک داویدیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابومسلم خراسانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزارضا کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ملک‌المتکلمین]]<br /> # [[جهانگیرخان صوراسرافیل]]<br /> # [[محمود محمود]]<br /> # [[میرزا ملکم‌خان]]<br /> # [[صادق رضازاده شفق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهره قره‌العین]]<br /> # [[ناظم‌الاسلام کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد اسماعیل امیرخیزی]]<br /> # [[میرزا محمدصادق آقا مجتهد تبریزی]]<br /> # [[کریم طاهرزاده بهزاد]]<br /> # [[میرزا جواد سعدالدوله]]<br /> # [[سید محمد طباطبایی]]<br /> # [[سید عبدالله بهبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آخوند ملا محمدکاظم خراسانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم صفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ملک‌زاده]]<br /> # [[سید جمال‌الدین اسدآبادی]]<br /> # [[ستارخان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسن‌خان مشیرالدوله]]<br /> # [[نجفقلی خان صمصام‌السلطنه بختیاری]]<br /> # [[میرزا محمدعلی خان تربیت]]<br /> # [[میرزا علی‌اصغر خان اتابک اعظم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزاحسن خان وثوق‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حیدرخان عمواوغلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا محمدحسین نائینی]]<br /> # [[شیخ احمد تربتی]]<br /> # [[سید جمال‌الدین واعظ اصفهانی]]<br /> # [[مهدی قلی‌خان هدایت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی ارداقی]]<br /> # [[عبدالرحیم طالبوف تبریزی]]<br /> # [[یحیی دولت‌آبادی]]<br /> # [[سید محمدرضا مساوات]]<br /> # [[سلیمان خان میکده]]<br /> # [[میرزا حسین خلیلی تهرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدیقه دولت‌آبادی]]<br /> # [[عبدالمجید میرزا عین‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسین خان سپهسالار]]<br /> # [[میرزای شیرازی]]<br /> # [[مریم عمید سمنانی]]<br /> # [[زین‌العابدین مراغه‌ای]]<br /> # [[محمدولی خان تنکابنی]]<br /> # [[میرزا حسن مستوفی‌الممالک آشتیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران میرزا]]<br /> # [[عباسقلی آدمیت]]<br /> # [[الله‌یار خان آصف‌الدوله]]<br /> # [[حسین پاشا خان]]<br /> # [[علی موسیو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک خرمدین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === رهبران و سیاست‌مداران جهان ===<br /> # [[امه سه‌زر]]<br /> # [[الی ویزل]]<br /> # [[لرد راسل جانسون]]<br /> # [[مولود آئونیت]]<br /> # [[محمود شریف بسیونی]]<br /> # [[آلبرتو نیسمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لرد رابین کوربت]]<br /> # [[لرد اسلین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد سوکارنو]]<br /> # [[محمد سوهارتو]]<br /> # [[ایندیرا گاندی]]<br /> # [[احمد بن بلا]]<br /> # [[ژاندارک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهاتما گاندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نلسون ماندلا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آبراهام لینکلن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جو لیبرمن]]<br /> # [[جورج واشنگتن]]<br /> # [[وینستون چرچیل]]<br /> # [[ژوزف استالین]]<br /> # [[پینوشه]]<br /> # [[جمال عبدالناصر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد انور السادات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدولف هیتلر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولیویه ونده کاستیل]]<br /> # [[اریک داوید]]<br /> # [[آلخو ویدال کوادراس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آبه پیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بنیتو موسولینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرانسیسکو فرانکو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اورسولا گرترود فون در لاین]]<br /> # [[اسماعیل هنیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هانری لکلرک]]<br /> # [[ناپلئون بناپارت]]<br /> # [[نیکلای چائوشسکو]]<br /> # [[سون یات سن]]<br /> # [[سید احمد غزالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جاوید رحمان]]<br /> # [[مارتین لوتر کینگ جونیور]]<br /> # [[ژان زیگلر]]<br /> # [[لخ والسا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژرژ-هنری بوته‌یه]]<br /> # [[رینالدو گالیندو پل]]<br /> # [[موریس دنبی کاپیتورن]]<br /> # [[احمد شهید]]<br /> # [[عاصمه جهانگیر]]<br /> # [[مای ساتو]]<br /> # [[بشار اسد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسن نصرالله]]<br /> # [[احمد چلبی]]<br /> <br /> === انقلابیون و کنشگران بین‌المللی ===<br /> # [[رزا لوگزامبورگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[چه گوارا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نلسون ماندلا]]<br /> # [[سیمون بولیوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولادیمیر لنین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشی‌مین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آنی ازبرت]]<br /> # [[سوفان چان]]<br /> # [[هارون هاشمی]]<br /> # [[سمینا اقبال]]<br /> # [[یاسر عرفات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوجهاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سالوادور آلنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پاتریس لومومبا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویکتور خارا]]<br /> # [[وو نگوین جیاپ]]<br /> # [[بابی ساندز]]<br /> <br /> === روحانیون ===<br /> # [[سید محمود طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی گلزاده غفوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد امامی کاشانی]]<br /> # [[حبیب‌الله آشوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلال گنجه‌ای]]<br /> # [[حسینعلی منتظری]]<br /> # [[عبدالغفار نقشبندی]]<br /> # [[حسن لاهوتی اشکوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید ابوالقاسم کاشانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیخ عبدالله مازندرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسین خلیلی تهرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسن مدرس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیخ محمد خیابانی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تاریخ‌نگاران ===<br /> # [[یرواند آبراهامیان]]<br /> # [[فریدون آدمیت]]<br /> # [[حسین مکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژانت آفاری]]<br /> # [[عبدالهادی حائری]]<br /> <br /> === دانشمندان و استادان دانشگاه ===<br /> # [[زرتشت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم میرزاخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد تفضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابیندرانات تاگور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد اشرف]]<br /> # [[محمدعلی شیخی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین صدیقی]]<br /> # [[ابوعلی سینا]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === برندگان جایزهٔ نوبل و حامیان مقاومت ایران ===<br /> # [[مِیرید کوریگان مگوایر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدولفو پرز اسکیول]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسکار آریاس سانچز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژوزه مانوئل راموس-هورتا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کارلوس فیلیپه شیمنش بلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جودی ویلیامز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توکل کرمان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لیما گبوئی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کایلاش ساتیارتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خوان مانوئل سانتوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیمیتری موراتوف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولکساندرا ماتویچوک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وُله سوینکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جی.ام. کوتسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الفریده یلینک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اورهان پاموک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هرتا مولر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماریو بارگاس یوسا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پاتریک مودیانو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سوتلانا الکسیویچ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کازوئو ایشی‌گورو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولگا توکارچوک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پتر هانتکه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[برایان جوزفسون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابرت ویلسون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوهان گئورگ بدنورتس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کلاوس فون کلیتزینگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جروم آیزاک فریدمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جوزف هوتون تیلور جونیور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویلیام دنیل فیلیپس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولفگانگ کترله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خراردوس تهوفت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آنتونی جیمز لگت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان لوئیس هال]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان کرامول ماتر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیوید جاناتان گراس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کنستانتین سرگیویچ نووسلوف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدام گای ریس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرژ اروش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرانسوا انگلر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیوید جفری واینلند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تاکاآکی کاجیتا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرتور بروس مک‌دونالد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیپ استفن تورن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دونا تِئو استریکلند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بری کلارک بریش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فیلیپ جیمز ادوین پیبلز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[راینهارد گنتسل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میشل گوستاو ادوار مایور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیر آگوستینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آلن اسپه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آن لویلیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جفری اورت هینتون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روآلد هافمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان جوزف هاپفیلد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرنتس کراوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان چارلز پولانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوان تسه لی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دادلی رابرت هرشباخ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روبرت هوبر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوهان دایزنهوفر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژان-ماری لن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توماس رابرت چک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آلن جی. هیگر]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> # [[سر جان ارنست واکر]]<br /> # [[الیاس جیمز کوری]]<br /> # [[رودلف آرتور مارکوس]]<br /> <br /> === دیگر چهره‌های شناخته‌شده ===<br /> # [[فاطمه سلطانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دلارا دارابی]]<br /> # [[حمیدالله اربابی]]<br /> # [[رومینا اشرفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر خدایاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عاطفه رجبی]]<br /> # [[سید محمد حسینی]]<br /> # [[مسیح علی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روح‌الله زم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمالک ریگی]]<br /> # [[دادشاه]]<br /> # [[سکینه سلیمان‌زاده]]<br /> # [[مهسا امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسر شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدجواد وفایی ثانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بلال نصرویی]]<br /> # [[سارا دلدار]]<br /> # [[ریحانه جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیر محمد خالقی]]<br /> # [[اصغر نحوی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ریحانه جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد بالدی]]<br /> # [[سارو قهرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هاله سحابی]]<br /> # [[ابوالحسن خانعلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نهال آهوقلندری]]<br /> # [[امیرحسین و احمدرضا فیضی]]<br /> # [[غزال مولان]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == تاریخ معاصر ایران ==<br /> <br /> === انقلاب مشروطه؛ رخدادها و نهادها ===<br /> # [[واقعۀ پارک اتابک]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انقلاب مشروطه؛ مفاهیم، مطبوعات و نمادها ===<br /> # [[منوّرالفکر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شب‌نامه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بست‌نشینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فراموشخانه]]<br /> # [[عدالت‌خانه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی‌خواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مشروطه و مشروعه]]<br /> # [[قانون اساسی مشروطیت]]<br /> # [[عدالت]]<br /> # [[مشروطه‌خواه]]<br /> # [[انجمن]]<br /> # [[قانون]]<br /> # [[ملت]]<br /> # [[تکفیر]]<br /> # [[آزادیستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فداییان (در انقلاب مشروطه)]]<br /> # [[جراید حُرّه (مطبوعات آزاد)]]<br /> # [[مستبدین]]<br /> # [[استبداد]]<br /> # [[آزادی]]<br /> # [[استبداد صغیر]]<br /> # [[مرکز غیبی تبریز]]<br /> # [[انجمن ایالتی تبریز]]<br /> # [[امیرخیز]]<br /> # [[روزنامه قانون]]<br /> # [[روزنامه حبل‌المتین]]<br /> <br /> === اواخر قاجار و دورهٔ پهلوی ===<br /> # [[انقلاب ضد سلطنتی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دارالفنون]]<br /> # [[اشغال ایران در جنگ جهانی اول]]<br /> # [[قرارداد ۱۹۱۹]]<br /> # [[کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹]]<br /> # [[نهضت جنگل]]<br /> # [[جمهوری گیلان]]<br /> # [[تظاهرات ۱۷ شهریور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشف حجاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بلوای نان]]<br /> # [[اشغال ایران در جنگ جهانی دوم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خودمختاری آذربایجان]]<br /> # [[قرارداد گس گلشائیان]]<br /> # [[قرارداد دارسی]]<br /> # [[کمیته زرگنده]]<br /> # [[نهضت ملی‌شدن نفت]]<br /> # [[قیام ۳۰ تیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قیام ۱۵ خرداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کودتای ۲۸ مرداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فدائیان اسلام]]<br /> # [[قرارداد نفتی کنسرسیوم]]<br /> # [[پیمان سنتو]]<br /> # [[ساواک]]<br /> # [[اصلاحات ارضی]]<br /> # [[قائم‌مقام فراهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مظفرالدین شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصرالدین شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد علی شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قیام سیاهکل]]<br /> # [[زلزله بوئین زهرا]]<br /> # [[جشن‌های ۲۵۰۰ ساله]]<br /> # [[جنگ ظفار]]<br /> # [[حزب رستاخیز]]<br /> # [[گاهشماری شاهنشاهی]]<br /> # [[گارد جاویدان شاهنشاهی]]<br /> # [[آتش‌سوزی سینما رکس آبادان]]<br /> # [[کنفرانس گوادلوپ]]<br /> # [[سیاست حقوق‌‌ بشر کارتر]]<br /> # [[آزادی آخرین دسته از زندانیان سیاسی زمان شاه در ۳۰ دی ۱۳۵۷]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نهضت تنباکو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قرارداد کنسرسیوم]]<br /> # [[عهدنامه گلستان]]<br /> # [[عهدنامه ترکمانچای]]<br /> # [[انقلاب سفید]]<br /> # [[پرویز ثابتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین فردوست]]<br /> # [[اردشیر زاهدی]]<br /> # [[پرویز نیکخواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فضل‌الله زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نعمت‌الله نصیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله علم]]<br /> # [[حزب زحمتکشان ملت ایران]]<br /> # [[شعبان جعفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرار شاه از ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرکوب عشایر در دوره رضاشاه]]<br /> <br /> === جمهوری اسلامی؛ رویدادها و تحولات تاریخی ===<br /> # [[درگیری درترکمن صحرا ۱۳۵۸]]<br /> # [[ماجرای نوار آیت]]<br /> # [[ایران گیت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب فرهنگی]]<br /> # [[هک مجلس جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سقوط هواپیمای اوکراینی]]<br /> # [[انفجارها و آتش‌سوزی‌های زنجیره‌ای در ایران]]<br /> # [[انفجار حرم امام رضا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله سایبری علیه جمهوری اسلامی]]<br /> # [[هک نهاد ریاست جمهوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاست النصر بالرعب]]<br /> # [[هک وزارت علوم، تحقیقات و فناوری]]<br /> # [[شوراهای مردمی]]<br /> # [[طرح نور و حجاب اجباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سقوط بالگرد ابراهیم رئیسی]]<br /> # [[متروپل آبادان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار مهیب بندرعباس]]<br /> <br /> === جنگ ایران و عراق و رویدادهای نظامی ===<br /> # [[جنگ ایران و عراق]]<br /> # [[عملیات کربلای ۴]]<br /> # [[کودتای نوژه]]<br /> <br /> == حکومت، سیاست و روابط بین‌الملل ایران ==<br /> <br /> === ساختار حکومت و نهادهای جمهوری اسلامی ===<br /> # [[رژیم ولایت فقیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انتخابات مجلس شورای اسلامی (۱۳۹۹–۱۳۹۸)]]<br /> # [[انحلال سپاه پاسداران]]<br /> # [[انتخابات ریاست جمهوری ۱۴۰۳]]<br /> # [[بیت خامنه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجلس خبرگان]]<br /> # [[گشت ارشاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بحران مشروعیت جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[ارتش سایبری جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمعیت مؤتلفه اسلامی]]<br /> # [[حزب جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[بسیج]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصلاح‌طلبی در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[تفکیک جنسیتی]]<br /> # [[نوشیدن جام زهر]]<br /> # [[لیست تروریستی وزارت خارجه آمریکا(FTO)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دارایی‌های خامنه‌ای]]<br /> # [[تروریسم جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا]]<br /> # [[بنیادهای تعاونی نیروهای مسلح]]<br /> # [[ستاد اجرایی فرمان امام]]<br /> # [[بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل کشیش‌های مسیحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۱۴کشور غربی علیه رژیم ایران]]<br /> # [[قرارگاه رمضان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توقیف ۴ سایت وزارت اطلاعات رژیم ایران]]<br /> # [[استفاده از کودکان ۱۲ساله در گشت و ایست بازرسی]]<br /> # [[انتقال کودکان در جنگ‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مدرسه حقانی]]<br /> <br /> === سپاه پاسداران، نیروهای نظامی و امنیتی ===<br /> # [[لباس شخصی]]<br /> # [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> # [[نیروی قدس سپاه پاسداران]]<br /> # [[سازمان اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> # [[نیروی انتظامی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[قرارگاه ثارالله]]<br /> # [[نیروی هوا فضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیروی هوایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> <br /> === سیاست خارجی، تحریم‌ها و روابط بین‌الملل ایران ===<br /> # [[گروگان گیری در سفارت آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرکز اسلامی هامبورگ]]<br /> # [[قرارداد ۲۵ ساله ایران و چین]]<br /> # [[نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله رژیم ایران به اسرائیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لایحه صلح از طریق قدرت در قرن بیست و یکم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبکه لابی نفوذ جمهوری اسلامی]]<br /> # [[لیست‌گذاری سپاه توسط دولت کانادا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله ۱۳ژوئن اسرائیل به ایران]]<br /> # [[حمله مشترک اسرائیل و ایالات متحده به ایران - ۹اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[فرماندهان و مقامات کشته‌ شده رژیم ایران در جنگ ۴۰روزه]]<br /> # [[محاصره دریایی آمریکا علیه ایران]]<br /> # [[بحران‌های بین‌المللی جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[سیاست گروگانگیری رژیم ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گروه ویژه اقدام مالی FATF]]<br /> # [[کنفرانس لهستان]]<br /> # [[تحریم صنایع پتروشیمی ایران]]<br /> # [[معافیت تحریم‌های نفتی ایران]]<br /> # [[تحریم علی خامنه‌ای]]<br /> # [[ائتلاف بین‌المللی برای آزادی دریانوردی در خلیج فارس]]<br /> # [[تحریم‌های اقتصادی وزارت خزانه‌داری آمریکا علیه رژیم ایران]]<br /> <br /> === برنامهٔ هسته‌ای و موشکی جمهوری اسلامی ===<br /> # [[حمله‌ آمریکا به سایت‌های هسته‌ای ایران]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای فردو]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای نطنز]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای اصفهان]]<br /> # [[نیروگاه اتمی بوشهر]]<br /> # [[برنامه هسته‌ای ایران]]<br /> # [[برجام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مکانیزم ماشه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پهباد]]<br /> # [[برنامه هسته‌ای ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای]]<br /> # [[برنامه موشکی نظام ولایت فقیه]]<br /> # [[هزینه‌های برنامه موشکی و پهپادی نظام ولایت‌ فقیه]]<br /> <br /> === مفاهیم سیاسی، انقلاب و دموکراسی ===<br /> # [[فدرالیسم]]<br /> # [[موقعیت انقلابی]]<br /> # [[جمهوری دموکراتیک]]<br /> # [[فدرالیسم]]<br /> # [[انقلاب]]<br /> # [[مبارزه مدنی]]<br /> # [[استراتژی قیام و سرنگونی]]<br /> # [[سیاست موازنه منفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فراماسونری در ایران]]<br /> # [[موقعیت انقلابی|شرایط عینی و ذهنی]]<br /> # [[قیام]]<br /> # [[توازن قوا]]<br /> # [[انقلاب]]<br /> # [[شعار]]<br /> # [[مبارزه مسلحانه]]<br /> # [[مبارزه]]<br /> # [[نیروی پیشتاز]]<br /> # [[عمق استراتژیک]]<br /> # [[دموکراسی]]<br /> <br /> == جامعه و اقتصاد ایران ==<br /> <br /> === اقتصاد، فساد و نابرابری ===<br /> # [[پول‌شویی]]<br /> # [[اختلاس در ایران]]<br /> # [[حذف چهار صفر از پول ایران]]<br /> # [[مالباختگان]]<br /> # [[خصوصی سازی]]<br /> # [[بازار بورس ایران]]<br /> # [[آقازاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آستان قدس رضوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاچاق کالا در ایران]]<br /> # [[بیت کوین]]<br /> # [[چاپ اسکناس]]<br /> # [[چای دبش]]<br /> # [[اختلاف طبقاتی در ایران]]<br /> # [[فساد سیستماتیک در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[فساد مالی در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[بحران اقتصاد در ایران]]<br /> # [[رانت‌خواری در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[سامانه تخصیص سهمیه سوخت پیمایشی]]<br /> <br /> === زنان، آموزش و مسائل فرهنگی‌ـ‌اجتماعی ===<br /> # [[زنان پیشگام در قیام‌های ایران]]<br /> # [[زنان در نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران]]<br /> # [[دانشگاه آزاد - واحد علوم و تحقیقات]]<br /> # [[خالص‌سازی دانشگاه‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روز جهانی زن]]<br /> # [[روز دانشجو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روز جهانی معلم]]<br /> # [[روز جهانی منع خشونت علیه زنان]]<br /> # [[دستگیری دانشجویان نخبه ایرانی]]<br /> # [[بهائیان ایران]]<br /> # [[مسمومیت سریالی دانش‌آموزان مدارس دخترانه در ایران]]<br /> # [[سرکوب زنان در ایران]]<br /> # [[بحران آموزش در ایران]]<br /> <br /> === کار، بیکاری، فقر و آسیب‌های اجتماعی ===<br /> # [[کارگران کشت و صنعت نیشکر هفت‌تپه]]<br /> # [[کارتن خوابی]]<br /> # [[گورخوابی]]<br /> # [[کودکان کار در ایران]]<br /> # [[فروش اعضای بدن]]<br /> # [[اعتیاد در ایران]]<br /> # [[فقر در ایران]]<br /> # [[بحران بیکاری در ایران]]<br /> # [[خودکشی]]<br /> # [[کارخانه ماشین سازی تبریز]]<br /> # [[گروه ملی صنعتی فولاد اهواز]]<br /> # [[کولبر]]<br /> # [[سوخت‌بری]]<br /> # [[بحران مسکن در ایران]]<br /> # [[بحران سلامت و روان در ایران]]<br /> # [[سندیکا در ایران]]<br /> <br /> === مهاجرت، جمعیت و فرار مغزها ===<br /> # [[مهاجرت در ایران]]<br /> # [[فرار مغزها]]<br /> # [[فرار مغزها|فرار مغزها از ایران]]<br /> <br /> === رسانه، فناوری و مسائل روز جامعه ===<br /> # [[سامانه مدیریت هوشمند نان (نانینو)]]<br /> # [[تلویزیون من و تو]]<br /> # [[سانسور اینترنت در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سانسور در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اول مهر]]<br /> # [[معدوم سازی جوجه یک روزه]]<br /> <br /> == جغرافیا، محیط زیست و منابع ایران ==<br /> <br /> === ایران، استان‌ها و شهرها ===<br /> # [[ایران]]<br /> # [[تهران]]<br /> # [[استان البرز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان فارس]]<br /> # [[استان آذربایجان شرقی]]<br /> # [[استان خراسان رضوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان خوزستان]]<br /> # [[استان گیلان]]<br /> # [[استان آذربایجان غربی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان مازندران]]<br /> # [[استان سیستان و بلوچستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان کرمانشاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان هرمزگان]]<br /> # [[استان لرستان]]<br /> # [[استان همدان]]<br /> # [[استان کرمان]]<br /> # [[استان قزوین]]<br /> # [[استان یزد]]<br /> # [[استان زنجان]]<br /> <br /> === محیط زیست و بحران‌های زیست‌محیطی ===<br /> # [[آلودگی هوا در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنگل‌های ایران]]<br /> # [[انرژی در ایران]]<br /> # [[محیط زیست ایران]]<br /> # [[تالاب‌های ایران]]<br /> # [[آبشارهای ایران]]<br /> # [[سیل در ایران]]<br /> # [[سیل هرمزگان]]<br /> # [[جنگل‌های هیرکانی]]<br /> # [[بحران آب در ایران]]<br /> # [[ابرچالش آب]]<br /> # [[سیل هرمزگان]]<br /> # [[بحران آب در ایران]]<br /> # [[بحران محیط زیست در ایران]]<br /> <br /> === دریاها، دریاچه‌ها، رودها و تالاب‌ها ===<br /> # [[قنات]]<br /> # [[دریای خزر]]<br /> # [[خلیج فارس]]<br /> # [[دریای عمان]]<br /> # [[دریاچه هامون]]<br /> # [[رود کارون]]<br /> # [[رود کرخه]]<br /> # [[رود دز]]<br /> # [[رود ارس]]<br /> # [[هور العظیم]]<br /> # [[هور شادگان]]<br /> # [[زاینده‌رود]]<br /> # [[دریاچه ارومیه]]<br /> # [[تالاب انزلی]]<br /> # [[تالاب گاوخونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تالاب پریشان]]<br /> # [[هیرمند]]<br /> <br /> === سدها و منابع آب ===<br /> # [[سد دز]]<br /> # [[سد کارون]]<br /> # [[سد امیرکبیر]]<br /> # [[سد ارس]]<br /> <br /> === کوه‌ها، دره‌ها، غارها و بیابان‌ها ===<br /> # [[کویر لوت]]<br /> # [[غار علی صدر]]<br /> # [[بیستون]]<br /> # [[دماوند]]<br /> # [[سبلان]]<br /> # [[زاگرس]]<br /> # [[الوند]]<br /> # [[کرکس]]<br /> # [[تفتان]]<br /> <br /> === جزیره‌ها و تنگه‌ها ===<br /> # [[تنگه هرمز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جزیره خارگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جزیره کیش]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انرژی، نفت و گاز ===<br /> # [[نیروی برق در ایران]]<br /> # [[نیروگاه‌های ایران]]<br /> # [[انرژی بادی در ایران]]<br /> # [[میدان‌های نفتی ایران]]<br /> # [[میدان‌های گازی ایران]]<br /> # [[سوخت‌های فسیلی در ایران]]<br /> # [[بحران انرژی در ایران]]<br /> # [[بحران برق در ایران]]<br /> <br /> === زمین‌شناسی، گسل‌ها، معادن و زمین‌لرزه‌ها ===<br /> # [[زلزله خوی]]<br /> # [[زمین‌شناسی ایران]]<br /> # [[گسل‌های ایران]]<br /> # [[معادن ایران]]<br /> # [[زلزله بم]]<br /> # [[زلزله ۱۳۹۶ ازگله]]<br /> # [[زلزله خوی]]<br /> # [[حادثه معدن طبس]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == فرهنگ، هنر، ادبیات و میراث ایران ==<br /> <br /> === فرهنگ، آیین‌ها و هنرهای ایرانی ===<br /> # [[فرهنگ ایران]]<br /> # [[گاه‌شماری ایرانی]]<br /> # [[جشن‌های ایرانی]]<br /> # [[سفره هفت‌سین]]<br /> # [[نوروز]]<br /> # [[حاجی فیروز]]<br /> # [[مهرگان]]<br /> # [[چهارشنبه‌سوری]]<br /> # [[شب یلدا]]<br /> # [[جشن سده]]<br /> # [[سیزده‌به‌در]]<br /> # [[خوشنویسی ایرانی]]<br /> # [[سینمای ایران]]<br /> # [[موسیقی ایران]]<br /> # [[غذاهای ایران]]<br /> # [[مجسمه‌سازی در ایران]]<br /> # [[قلم‌زنی در ایران]]<br /> # [[میناکاری در ایران]]<br /> # [[مینیاتور در ایران]]<br /> # [[آموزش و پرورش در ایران]]<br /> # [[شیر و خورشید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرود ملی ایران]]<br /> # [[کریسمس]]<br /> <br /> === هنرمندان ایرانی و غیرایرانی ===<br /> # [[مرضیه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی حنانه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[حبیب‌الله بدیعی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شجریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آندرانیک آساطوریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا اولیا]]<br /> # [[حمیدرضا طاهرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منوچهر سخایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عماد رام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور قدرخواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرویز یاحقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام عالیوندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناهید همت‌آبادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیر آرام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون ژورک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرجان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گیسو شاکری]]<br /> # [[روزبه عمادزاده]]<br /> # [[منوچهر طاهرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا شوریده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سهراب شهیدثالث]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد مهراد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[واروژان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ام کلثوم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون فروغی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن کسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهیار قنبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویگن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید خلیل عالی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن محمدباقر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت‌الله مقبلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله ملک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین گل‌گلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن صبا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین بنان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توماج صالحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد شمس]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[دلکش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی تجویدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نصرالله زرین‌پنجه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن مفید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام بیضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تورج نگهبان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اردلان سرفراز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهمن رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصر تقوایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن ترقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرجان ساتراپی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا اولیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یهودی منوهین]]<br /> # [[رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === ادبیات و گونه‌های ادبی ===<br /> # [[زبان فارسی]]<br /> # [[تاریخ ادبیات فارسی]]<br /> # [[مقاله]]<br /> # [[رمان]]<br /> # [[قصه]]<br /> # [[داستان کوتاه]]<br /> # [[روزنامه‌نگاری در ایران]]<br /> # [[شعر]]<br /> <br /> === نویسندگان و شاعران ایرانی ===<br /> # [[منوچهر هزارخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیمین بهبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد فرخی یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزاده عشقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی شایگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالعلی معصومی]]<br /> # [[غزاله علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحمان کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمشید پیمان]]<br /> # [[فروغ فرخزاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایرج جنتی عطایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون مشیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما یوشیج]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منوچهر آتشی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرخی یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد معین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق چوبک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق هدایت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حافظ]]<br /> # [[رهی معیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مولوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن صباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عطار نیشابوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرکو بیکس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلال آل احمد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین منزوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد کسروی]]<br /> # [[حمید مصدق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سهراب سپهری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شفیعی کدکنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بزرگ علوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش کسرایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیمین دانشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل خویی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید پورحاجی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید اسدیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناظم حکمت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بکتاش آبتین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحیم معینی کرمانشاهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نادر نادرپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا براهنی]]<br /> # [[ادیب‌الممالک فراهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پروین اعتصامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فردوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوذر ورداسبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عارف قزوینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماشاءالله آجودانی]]<br /> # [[رومن رولان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زری اصفهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مختاری، شاعر و نویسنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اشرف درویشیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد جعفر پوینده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید نفیسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یدالله رؤیایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید سلطان‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالحسین ناهیدی آذر]]<br /> # [[امین (پیمان) فرح‌آور]]<br /> # [[مرتضی کیوان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالقاسم لاهوتی کرمانشاهی]]<br /> # [[جبار باغچه‌بان]]<br /> # [[حسین پژمان بختیاری]]<br /> # [[شهرنوش پارسی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ گلشیری]]<br /> # [[بیژن نجدی]]<br /> # [[شاهرخ مسکوب]]<br /> # [[عباس میلانی]]<br /> # [[ابراهیم یونسی]]<br /> # [[محمود اعتمادزاده (م.ا.به آذین)]]<br /> # [[عاطفه گرگین]]<br /> # [[محمدعلی سپانلو]]<br /> # [[عباس یمینی شریف]]<br /> # [[محمود کیانوش]]<br /> # [[پروین دولت‌آبادی]]<br /> # [[هوشنگ ایرانی]]<br /> <br /> === نویسندگان و شاعران جهان ===<br /> # [[برتولت برشت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پابلو نرودا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فدریکو گارسیا لورکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابیندرانات تاگور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جرجی زیدان]]<br /> # [[دیل کارنگی]]<br /> # [[جک لندن]]<br /> # [[آندره مالرو]]<br /> # [[ژان پل سارتر]]<br /> # [[هانس کریستیان آندرسن]]<br /> <br /> === آثار ادبی فارسی ===<br /> # [[شاهنامه]]<br /> # [[دیوان حافظ]]<br /> # [[مثنوی معنوی]]<br /> # [[گلستان سعدی]]<br /> # [[بوستان سعدی]]<br /> # [[رباعیات خیام]]<br /> # [[ساقی‌نامه]]<br /> # [[گنج‌نامه]]<br /> # [[کلیله و دمنه]]<br /> # [[سمک عیار]]<br /> <br /> === اساطیر و حماسه‌های ایرانی ===<br /> # [[رستم]]<br /> # [[سهراب]]<br /> # [[سیاوش]]<br /> # [[گردآفرید]]<br /> # [[رودابه]]<br /> # [[آرش کمانگیر]]<br /> # [[پهلوانان شاهنامه]]<br /> <br /> === ورزش، ورزشکاران و سرگرمی ===<br /> # [[پوریای ولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا تختی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حبیب خبیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ منتظرالظهور]]<br /> # [[محمدقربانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسلم اسکندر فیلابی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن نایب‌آقا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروزان عبدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد خادم حقیقت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصر حجازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صمد منتظری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهلا فردوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهشید رزاقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علاءالدین عترتی کوشالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالله موحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرویز قلیچ‌خانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ورزش در ایران]]<br /> # [[فوتبال در ایران]]<br /> <br /> == فلسفه، اندیشه و علوم انسانی ==<br /> <br /> === فیلسوفان و نظریه‌پردازان ===<br /> # [[فریدریش انگلس]]<br /> # [[سیمون دو بووار]]<br /> # [[فرانتس فانون]]<br /> # [[لئون تروتسکی]]<br /> # [[دکتر علی شریعتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کارل مارکس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هانا آرنت]]<br /> # [[آنتونیو گرامشی]]<br /> # [[لویی آلتوسر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین آریان‌پور]]<br /> # [[باروخ اسپینوزا]]<br /> # [[ادموند گوستاو آلبرشت هوسرل]]<br /> # [[ایمانوئل کانت]]<br /> # [[راجنیش چاندرا موهان جین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === مکاتب و مفاهیم فلسفی ===<br /> # [[مارکسیسم]]<br /> # [[آتئیسم]]<br /> # [[پراگماتیسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لیبرالیسم]]<br /> # [[پدیدارشناسی]]<br /> # [[مدرنیسم]]<br /> # [[پست‌مدرنیسم]]<br /> # [[پراگماتیسم]]<br /> # [[اگزیستانسیالیسم]]<br /> <br /> === جامعه‌شناسی، ایدئولوژی و اندیشهٔ سیاسی ===<br /> # [[استثمار]]<br /> # [[لائیسیته]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اپورتونیسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توتالیتاریسم]]<br /> # [[توتالیتاریسم دینی]]<br /> # [[سکولاریسم]]<br /> # [[سکولاریزاسیون]]<br /> # [[خودمختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرمایه‌داری ملی]]<br /> # [[بنیادگرایی اسلامی]]<br /> # [[سانترالیزم دموکراتیک]]<br /> # [[دو اسلام سراپا متضاد]]<br /> # [[تکامل اجتماعی]]<br /> # [[تکامل]]<br /> # [[دینامیزم قرآن]]<br /> # [[طلسم اختناق]]<br /> # [[تبیین جهان]]<br /> # [[دیالکتیک]]<br /> # [[عصر روشنگری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمهوری‌خواهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رنسانس]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == جهان؛ تاریخ، جنگ‌ها و سیاست بین‌الملل ==<br /> <br /> === انقلاب‌ها و جنبش‌های جهان ===<br /> # [[انقلاب ویتنام]]<br /> # [[انقلاب چین]]<br /> # [[انقلاب کوبا]]<br /> # [[انقلاب شوروی]]<br /> # [[انقلاب الجزایر]]<br /> # [[انقلاب مصر ۲۰۱۱]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب لیبی]]<br /> # [[انقلاب تونس]]<br /> # [[انقلاب سوریه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیروزی انقلاب سوریه]]<br /> # [[انقلاب کبیر فرانسه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهار عربی]]<br /> <br /> === جنگ‌های جهانی و منطقه‌ای ===<br /> # [[جنگ جهانی اول]]<br /> # [[جنگ جهانی دوم]]<br /> # [[هولوکاست]]<br /> # [[حمله شیمیایی به حلبچه]]<br /> <br /> === خاورمیانه، فلسطین و تحولات منطقه ===<br /> # [[دولت فلسطین]]<br /> # [[انفجار بیروت ۲۰۲۰]]<br /> # [[جنگ اسرائیل و حماس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان اسلو]]<br /> # [[غزه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبه نظامیان حوثی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار حرم سامرا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الحشد الشعبی]]<br /> # [[حزب‌الله لبنان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لشکر فاطمیون]]<br /> # [[لشکر زینبیون]]<br /> # [[سازمان آزادی‌بخش فلسطین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنبش فتح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنبش حماس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ارتش آزاد سوریه]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تروریسم و پرونده‌های بین‌المللی ===<br /> # [[ترور رفیق حریری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار آمیا]]<br /> # [[کشتی ربایی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[تروریسم جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[ترور میکونوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله به تأسیسات نفتی آرامکو ۲۰۱۹]]<br /> # [[کشتار مسلمانان]]<br /> <br /> === سازمان‌ها و حقوق بین‌الملل ===<br /> # [[سازمان ملل متحد]]<br /> # [[نهضت بین‌المللی صلیب سرخ و هلال احمر]]<br /> # [[شورای امنیت سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجمع عمومی سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == کتاب‌شناسی و معرفی کتاب ==<br /> <br /> === کتاب‌های مقاومت ایران ===<br /> # [[بنیانگذاران]]<br /> # [[قهرمانان در زنجیر]]<br /> # [[استراتژی قیام و سرنگونی]]<br /> # [[پرواز همزنجیران]]<br /> # [[ایران، بازی اتمی رژیم]]<br /> # [[ایران: سپاه پاسداران، ماشین تروریسم]]<br /> # [[رمز ماندگاری نسل سرفراز در آزمایش قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[کاپوها و هاپوها درباره قارقارها و عربده‌های یک باند منحط وزارتی]]<br /> # [[ابراهیم رئیسی، عامل قتل‌عام، نسل‌کشی و جنایت علیه بشریت]]<br /> # [[مصدق و رضاخان: یک گواهی تاریخی]]<br /> # [[قتل‌عام و بازشناسی الیگارشی قدرت]]<br /> # [[سمفونی مقاومت، ترانه سرودهای مجاهدین]]<br /> # [[زنان،‌ پیشتازان آزادی]]<br /> # [[جنایات رضاشاه به روایت تاریخ]]<br /> # [[کتاب راه حسین]]<br /> # [[زنان در رهبری سیاسی]]<br /> # [[کودتای نافرجام؛ آزمایش بزرگ مجاهدین و مقاومت ایران]]<br /> # [[به‌سوی ایران آزاد]]<br /> # [[به‌سوی جمهوری دموکراتیک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایران در آستانه انقلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی، دمکراسی و برابری]]<br /> # [[تعهد ما]]<br /> # [[راهپیمایی بزرگ به‌سوی آزادی]]<br /> # [[ایران فردا؛ دیدگاه‌های مریم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی گوهر حقیقی اسلام]]<br /> # [[ایران بدون اعدام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رژیم آخوندها در ایران کانون بنیادگرایی و تروریسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[همه برای آزادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زنان نیروی تغییر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[به‌سوی آزادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسلام، زنان و برابری]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === کتاب‌های تاریخ و سیاست ===<br /> # [[مرگ کسب و کار من است]]<br /> # [[شمارش معکوس برای سقوط: رژیم ایران در آستانه سرنگونی]]<br /> # [[ایران در شرف دگرگونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تاریخ تمدن]]<br /> # [[تاریخ بیست ساله ایران]]<br /> # [[دو رساله درباره حکومت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهریار]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === کتاب‌های فلسفه و علوم اجتماعی ===<br /> # [[زمینه جامعه‌شناسی]]<br /> # [[جامعه‌شناسی هنر]]<br /> # [[چرا ملت‌ها شکست می‌خورند: خاستگاه‌های قدرت، کامیابی و ناکامی]]<br /> # [[ریشه‌های توتالیتاریسم]]<br /> # [[لویاتان]]<br /> # [[بی‌دولتی، دولت، آرمان‌شهر]]<br /> # [[قرارداد اجتماعی]]<br /> <br /> === رمان‌ها و آثار ادبی ===<br /> # [[بوف کور]]<br /> <br /> [[رده:مقاله‌های ایران‌پدیا]]</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%B3%DA%A9%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B2%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86&diff=93076 2026-09-19T08:37:52Z

<p>Alireza k h: /* جستارهای وابسته */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات مفهوم<br /> | نام = سکولاریزاسیون<br /> | نام اصلی = Secularization<br /> | نام‌های دیگر = عرفی‌شدن، دنیوی‌شدن، سکولارشدن<br /> | تصویر =<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =<br /> | حوزه = [[جامعه‌شناسی]]، [[جامعه‌شناسی دین]]، [[علوم سیاسی]]، تاریخ، مطالعات دین<br /> | دوره = دوران مدرن؛ به‌عنوان نظریهٔ جامعه‌شناختی عمدتاً سده‌های نوزدهم و بیستم<br /> | خاستگاه = اروپا<br /> | تاریخ شکل‌گیری = ریشه‌های تاریخی در اروپای پس از اصلاح دینی؛ صورت‌بندی جامعه‌شناختی عمدتاً از سدهٔ نوزدهم<br /> | بنیان‌گذاران = فاقد بنیان‌گذار واحد<br /> | چهره‌های شاخص = [[ماکس وبر]]، [[امیل دورکیم]]، [[کارل مارکس]]، برایان ویلسون، پیتر برگر، توماس لاکمن، خوزه کازانووا، استیو بروس، [[چارلز تیلور]]<br /> | پیشگامان فکری = متفکران [[عصر روشنگری]] و بنیان‌گذاران جامعه‌شناسی مدرن<br /> | جریان‌های مرتبط = [[سکولاریسم]]، [[لائیسیته]]، [[مدرنیزاسیون]]، [[عقل‌گرایی]]، تمایز نهادی، [[پساسکولاریسم]]<br /> | در واکنش به = دگرگونی رابطهٔ دین، دولت و جامعه در فرایند مدرنیته و کاهش انحصار نهادهای دینی بر برخی حوزه‌های اجتماعی<br /> | مفاهیم کلیدی = تمایز نهادی، عرفی‌شدن، عقلانی‌شدن، افسون‌زدایی، کاهش اقتدار نهادهای دینی، خصوصی‌شدن دین، تکثرگرایی دینی، آزادی دین، جدایی دین و دولت<br /> | دیدگاه معرفت‌شناختی = سکولاریزاسیون نظریهٔ معرفت‌شناختی واحدی نیست؛ در برخی صورت‌بندی‌ها با عقلانی‌شدن، گسترش علم و استقلال معرفت علمی و عمومی از مرجعیت دینی مرتبط دانسته می‌شود<br /> | دیدگاه اجتماعی = بررسی دگرگونی جایگاه دین و نهادهای دینی در جامعه، دولت، قانون، آموزش و زندگی فردی و تمایز یافتن حوزه‌های اجتماعی از اقتدار مستقیم دینی<br /> | تأثیرپذیرفته از = [[عصر روشنگری]]، [[مدرنیته]]، انقلاب علمی، [[انقلاب صنعتی]]، تشکیل دولت مدرن و گسترش علوم اجتماعی<br /> | تأثیرگذار بر = جامعه‌شناسی دین، مطالعات مدرنیته، نظریه‌های رابطهٔ دین و دولت، مطالعات سکولاریسم و تحلیل تحولات دینی جوامع معاصر<br /> | منتقدان شاخص = پیتر برگر در آثار متأخر، رودنی استارک، خوزه کازانووا و نظریه‌پردازان منتقد نسخهٔ خطی و جهان‌شمول نظریهٔ سکولاریزاسیون<br /> | آثار شاخص = ''علم به‌مثابه حرفه''؛ ''دین در جامعهٔ سکولار''؛ ''سایبان مقدس''؛ ''دین نامرئی''؛ ''ادیان عمومی در جهان مدرن''؛ ''عصر سکولار''؛ ''سکولاریزاسیون: در دفاع از یک نظریهٔ ازمدافتاده''<br /> }}<br /> <br /> '''سکولاریزاسیون''' یا '''عرفی‌شدن''' (به انگلیسی: ''Secularization'') مفهومی در [[جامعه‌شناسی]]، [[علوم سیاسی]]، تاریخ و مطالعات دین است که به فرایندی اشاره دارد که طی آن نقش، اقتدار یا نفوذ نهادها، باورها و قواعد دینی در برخی حوزه‌های زندگی اجتماعی، سیاسی یا فرهنگی دگرگون یا محدود می‌شود. این مفهوم می‌تواند به کاهش اقتدار نهادهای دینی بر دولت و قانون، استقلال نهادهایی مانند آموزش و علم از مرجعیت مذهبی، کاهش مشارکت دینی افراد، خصوصی‌ترشدن دین یا تمایز یافتن حوزه‌های اجتماعی از یکدیگر اشاره داشته باشد.&lt;ref&gt;José Casanova, ''Public Religions in the Modern World'' (Chicago: University of Chicago Press, 1994), 19–39.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سکولاریزاسیون با [[سکولاریسم]] یکسان نیست. سکولاریزاسیون در کاربرد جامعه‌شناختی عمدتاً نام یک '''فرایند تاریخی و اجتماعی''' است، در حالی که سکولاریسم معمولاً به مجموعه‌ای از اصول، اندیشه‌ها یا ترتیبات سیاسی دربارهٔ رابطهٔ دین و دولت گفته می‌شود. از این رو ممکن است جامعه‌ای در بعضی حوزه‌ها سکولار شده باشد، بی‌آنکه دولت آن رسماً سکولار باشد؛ یا برعکس، یک دولت از نظر حقوقی سکولار باشد، در حالی که دین همچنان در زندگی اجتماعی شهروندان نقشی گسترده داشته باشد.&lt;ref&gt;Charles Taylor, ''A Secular Age'' (Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press, 2007), 1–22.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نظریه‌های کلاسیک جامعه‌شناسی، سکولاریزاسیون اغلب با [[مدرنیته]]، صنعتی‌شدن، شهرنشینی، گسترش علم، عقلانی‌شدن، افزایش آموزش عمومی و تمایز نهادهای اجتماعی مرتبط دانسته می‌شد. با این حال، پژوهش‌های متأخر نشان داده‌اند که رابطهٔ میان مدرنیته و دین خطی و یکسان نیست. دین در برخی جوامع کاهش یافته، در برخی دیگر تغییر شکل داده و در مواردی نیز با قدرت سیاسی، هویت ملی یا جنبش‌های اجتماعی پیوندهای تازه‌ای برقرار کرده است. از این رو نظریهٔ ساده‌ای که مدرنیزاسیون را الزاماً به ناپدیدشدن دین منتهی می‌دانست، از اواخر سدهٔ بیستم با بازنگری‌های جدی روبه‌رو شد.&lt;ref&gt;Peter L. Berger, ed., ''The Desecularization of the World: Resurgent Religion and World Politics'' (Washington, DC: Ethics and Public Policy Center; Grand Rapids: William B. Eerdmans, 1999), 1–18.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ریشهٔ واژه ==<br /> <br /> واژهٔ ''secular'' از واژهٔ لاتینی ''saeculum'' گرفته شده است که در کاربردهای تاریخی می‌توانست به «این جهان»، «این عصر» یا زندگی دنیوی در برابر زندگی وابسته به نظم کلیسایی اشاره کند.<br /> <br /> در اروپای مسیحی، اصطلاح سکولاریزاسیون در ابتدا معنایی حقوقی و نهادی داشت. برای نمونه، انتقال املاک و دارایی‌های کلیسا به قدرت‌های غیرکلیسایی یا انتقال یک روحانی از وضعیت رهبانی به وضعیت دنیوی می‌توانست «سکولاریزاسیون» خوانده شود.<br /> <br /> با تحول جوامع اروپایی، این اصطلاح به‌تدریج معنای گسترده‌تری یافت و برای توصیف کاهش یا دگرگونی اقتدار نهادهای دینی در سیاست، آموزش، حقوق، فرهنگ و زندگی اجتماعی به کار رفت.&lt;ref&gt;Steve Bruce, ''Secularization: In Defence of an Unfashionable Theory'' (Oxford: Oxford University Press, 2011), 1–17.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تفاوت سکولاریزاسیون و سکولاریسم ==<br /> <br /> دو اصطلاح «سکولاریزاسیون» و «سکولاریسم» در زبان روزمره گاه به جای یکدیگر به کار می‌روند، اما از نظر مفهومی متفاوت‌اند.<br /> <br /> '''سکولاریزاسیون''' فرایندی اجتماعی و تاریخی است. برای مثال، اگر ادارهٔ مدارس از اختیار یک نهاد مذهبی خارج و به نهادی مستقل یا دولتی سپرده شود، می‌توان از نوعی سکولاریزاسیون نهادی سخن گفت.<br /> <br /> '''سکولاریسم''' در مقابل، می‌تواند یک اصل سیاسی یا دیدگاه هنجاری باشد که خواهان استقلال دولت و قانون از اقتدار نهادهای دینی است.<br /> <br /> بنابراین سکولاریزاسیون بیشتر توضیح می‌دهد که «چه تغییری در جامعه رخ می‌دهد»، در حالی که سکولاریسم می‌تواند بیان کند «رابطهٔ مطلوب دین و دولت چگونه باید باشد».<br /> <br /> == سکولاریزاسیون و بی‌دینی ==<br /> <br /> سکولاریزاسیون الزاماً به معنای [[بی‌خدایی]] یا از میان رفتن دین نیست.<br /> <br /> ممکن است افراد همچنان باور دینی داشته باشند، اما دین نقش پیشین خود را در قانون‌گذاری، نظام آموزشی یا سازمان دولت از دست داده باشد. همچنین ممکن است اقتدار سازمان‌های رسمی دینی کاهش یابد، در حالی که اشکال فردی، معنوی یا جدید دین گسترش پیدا کنند.<br /> <br /> به همین دلیل جامعه‌شناسان میان کاهش '''باور دینی'''، کاهش '''عمل دینی'''، کاهش '''اقتدار سازمان‌های مذهبی''' و '''جدایی نهادی دین از دیگر حوزه‌های اجتماعی''' تفاوت قائل می‌شوند.&lt;ref&gt;Karel Dobbelaere, ''Secularization: An Analysis at Three Levels'' (Brussels: P.I.E.-Peter Lang, 2002).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ابعاد سکولاریزاسیون ==<br /> <br /> سکولاریزاسیون یک پدیدهٔ واحد و ساده نیست. پژوهشگران چند بُعد متفاوت برای آن در نظر گرفته‌اند.<br /> <br /> یکی از این ابعاد، '''تمایز نهادی''' است؛ یعنی سیاست، اقتصاد، علم، آموزش، حقوق و دیگر نهادهای اجتماعی به‌تدریج منطق و قواعد مستقل خود را پیدا می‌کنند و الزاماً زیر فرمان یک مرجع دینی قرار ندارند.<br /> <br /> بعد دیگر، '''کاهش اقتدار اجتماعی نهادهای دینی''' است. در چنین وضعیتی سازمان‌های مذهبی دیگر قدرت سابق خود را برای تعیین قواعد زندگی عمومی ندارند.<br /> <br /> بعد سوم، '''تغییر در باور و رفتار فردی''' است؛ برای مثال کاهش حضور در مراسم مذهبی یا کاهش اهمیت دین در زندگی روزمره.<br /> <br /> این ابعاد الزاماً هم‌زمان حرکت نمی‌کنند. ممکن است کشوری از نظر ساختار سیاسی و حقوقی بسیار سکولار باشد، در حالی که بخش بزرگی از جمعیت آن همچنان مذهبی باشند.&lt;ref&gt;Casanova, ''Public Religions in the Modern World'', 19–39.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نظریهٔ کلاسیک سکولاریزاسیون ==<br /> <br /> اندیشهٔ سکولاریزاسیون پیش از آنکه به صورت نظریه‌ای مستقل مطرح شود، در آثار شماری از بنیان‌گذاران جامعه‌شناسی حضور داشت.<br /> <br /> [[کارل مارکس]]، [[امیل دورکیم]] و [[ماکس وبر]] هر یک از منظر متفاوتی دربارهٔ تحولات دین در جامعهٔ مدرن بحث کردند.<br /> <br /> با وجود تفاوت‌های بنیادی میان آنها، آثارشان زمینه‌ای برای این تصور فراهم کرد که ظهور جامعهٔ صنعتی و مدرن رابطهٔ سنتی میان دین، جامعه و قدرت را دگرگون خواهد کرد.<br /> <br /> == ماکس وبر و عقلانی‌شدن ==<br /> <br /> [[ماکس وبر]] از مهم‌ترین متفکرانی است که آثار او در شکل‌گیری نظریه‌های سکولاریزاسیون تأثیر گذاشت.<br /> <br /> مفهوم محوری در اندیشهٔ وبر «عقلانی‌شدن» بود. از نظر او، جوامع مدرن به‌طور فزاینده بر محاسبه، قانون، سازمان بوروکراتیک، دانش تخصصی و عقلانیت ابزاری استوار می‌شوند.<br /> <br /> وبر برای توصیف یکی از جنبه‌های این تحول از مفهوم «افسون‌زدایی از جهان» (''Disenchantment of the World'') استفاده کرد. در جهان مدرن، توضیح پدیده‌ها بیش از گذشته به محاسبه، علم و روش‌های عقلانی وابسته می‌شود.&lt;ref&gt;Max Weber, “Science as a Vocation,” in H. H. Gerth and C. Wright Mills, eds., ''From Max Weber: Essays in Sociology'' (New York: Oxford University Press, 1946), 129–156.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این دیدگاه به یکی از پایه‌های نظری تحلیل رابطهٔ مدرنیته و سکولاریزاسیون تبدیل شد، هرچند اندیشهٔ وبر را نمی‌توان به پیش‌بینی سادهٔ «نابودی دین» تقلیل داد.<br /> <br /> == امیل دورکیم ==<br /> <br /> [[امیل دورکیم]] دین را یکی از بنیادی‌ترین نهادهای اجتماعی می‌دانست.<br /> <br /> در نظریهٔ او، مناسک و باورهای دینی نقش مهمی در ایجاد همبستگی اجتماعی دارند. دورکیم معتقد بود که با تحول جامعه، صورت‌های سنتی دین نیز تغییر می‌کنند.<br /> <br /> از این منظر، مدرنیته الزاماً به پایان نیاز انسان به ارزش‌ها و مناسک جمعی منجر نمی‌شود؛ بلکه ممکن است منابع جدیدی برای هویت و همبستگی اجتماعی پدید آیند.&lt;ref&gt;Émile Durkheim, ''The Elementary Forms of Religious Life'', trans. Karen E. Fields (New York: Free Press, 1995 [1912]).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == کارل مارکس ==<br /> <br /> [[کارل مارکس]] دین را در پیوند با ساختارهای مادی و روابط اجتماعی تحلیل می‌کرد.<br /> <br /> در دیدگاه مارکسیستی، تغییر مناسبات اقتصادی و اجتماعی می‌توانست شرایطی را که دین در آن نقش تاریخی مشخصی ایفا می‌کرد دگرگون کند. بعدها برخی نظریه‌پردازان مارکسیست سکولاریزاسیون را بخشی از تحول تاریخی جوامع مدرن تلقی کردند.<br /> <br /> این تفسیر در شماری از جریان‌های چپ سدهٔ بیستم نیز نفوذ یافت.&lt;ref&gt;Karl Marx, “Contribution to the Critique of Hegel’s Philosophy of Right: Introduction,” in Robert C. Tucker, ed., ''The Marx-Engels Reader'', 2nd ed. (New York: W. W. Norton, 1978), 53–65.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نظریه‌های جامعه‌شناختی سدهٔ بیستم ==<br /> <br /> در میانهٔ سدهٔ بیستم نظریهٔ سکولاریزاسیون به یکی از نظریه‌های مهم جامعه‌شناسی دین تبدیل شد.<br /> <br /> پژوهشگرانی مانند برایان ویلسون، پیتر برگر و توماس لاکمن کوشیدند رابطهٔ میان مدرنیزاسیون و تحول دین را توضیح دهند.<br /> <br /> '''برایان ویلسون''' سکولاریزاسیون را فرایندی می‌دانست که طی آن تفکر، عمل و نهادهای دینی اهمیت اجتماعی خود را از دست می‌دهند.&lt;ref&gt;Bryan R. Wilson, ''Religion in Secular Society: A Sociological Comment'' (London: C. A. Watts, 1966).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''پیتر برگر''' نیز در آثار اولیهٔ خود مدرنیته را با تضعیف انحصار سنت‌های دینی مرتبط می‌دانست.&lt;ref&gt;Peter L. Berger, ''The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion'' (Garden City, NY: Doubleday, 1967).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''توماس لاکمن''' در مقابل توجه بیشتری به تغییر شکل دین و انتقال آن از نهادهای رسمی به حوزه‌های خصوصی و فردی داشت.&lt;ref&gt;Thomas Luckmann, ''The Invisible Religion: The Problem of Religion in Modern Society'' (New York: Macmillan, 1967).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تمایز نهادی ==<br /> <br /> یکی از مهم‌ترین برداشت‌های معاصر از سکولاریزاسیون، «تمایز نهادی» است.<br /> <br /> در جوامع پیشامدرن، دین می‌توانست با حکومت، آموزش، حقوق، خانواده و نظام اقتصادی پیوندی مستقیم داشته باشد. با تشکیل دولت مدرن، دانشگاه، دادگاه، نظام آموزشی و بازار، این حوزه‌ها به‌تدریج استقلال نهادی بیشتری یافتند.<br /> <br /> خوزه کازانووا این بُعد از سکولاریزاسیون را از نظریه‌هایی که سکولاریزاسیون را الزاماً به افول دین تقلیل می‌دهند جدا می‌کند.&lt;ref&gt;Casanova, ''Public Religions in the Modern World'', 19–39.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از این منظر، سکولاریزاسیون می‌تواند بدون ناپدیدشدن دین اتفاق بیفتد.<br /> <br /> == خصوصی‌شدن دین ==<br /> <br /> یکی دیگر از نظریه‌های سکولاریزاسیون بر انتقال دین از حوزهٔ عمومی به حوزهٔ خصوصی تأکید داشت.<br /> <br /> بر اساس این دیدگاه، با توسعهٔ دولت مدرن و نهادهای مستقل، دین بیش از گذشته به باور و انتخاب شخصی افراد تبدیل می‌شود.<br /> <br /> اما خوزه کازانووا با بررسی جنبش‌های دینی در کشورهای مختلف بر این واقعیت صحه [[انقلاب کبیر فرانسه|گذاشت]] که دین می‌تواند دوباره وارد حوزهٔ عمومی شود و در جنبش‌های اجتماعی، سیاست و جامعهٔ مدنی نقش ایفا کند.&lt;ref&gt;Casanova, ''Public Religions in the Modern World''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این بحث موجب شد «خصوصی‌شدن دین» دیگر نتیجه‌ای اجتناب‌ناپذیر برای مدرنیته تلقی نشود.<br /> <br /> == سکولاریزاسیون و مدرنیزاسیون ==<br /> <br /> در نظریه‌های کلاسیک، سکولاریزاسیون غالباً بخشی از فرایند [[مدرنیزاسیون]] تلقی می‌شد.<br /> <br /> صنعتی‌شدن، شهرنشینی، افزایش سطح آموزش، گسترش علوم، توسعهٔ ارتباطات، افزایش تحرک اجتماعی و رشد دولت بوروکراتیک از عواملی دانسته می‌شدند که اقتدار نهادهای سنتی را کاهش می‌دهند.<br /> <br /> اما تجربهٔ کشورهای مختلف نشان داده است که مدرنیزاسیون لزوماً یک نتیجهٔ دینی واحد ندارد.<br /> <br /> ایالات متحده برای مدت طولانی نمونه‌ای از جامعه‌ای صنعتی و مدرن با سطح نسبتاً بالای مشارکت مذهبی بود؛ در حالی که بخش‌هایی از اروپای غربی کاهش چشمگیرتری در مشارکت سازمان‌یافتهٔ دینی تجربه کردند.<br /> <br /> همین تفاوت‌ها نظریهٔ خطی سکولاریزاسیون را با پرسش‌های جدی روبه‌رو کرد.<br /> <br /> == علم و سکولاریزاسیون ==<br /> <br /> ظهور علوم جدید یکی از عوامل تاریخی مرتبط با سکولاریزاسیون در اروپا دانسته شده است.<br /> <br /> پدیده‌هایی که پیش‌تر ممکن بود با ارجاع مستقیم به نیروهای ماورایی توضیح داده شوند، به‌تدریج موضوع پژوهش علمی قرار گرفتند.<br /> <br /> تحولات نجوم، فیزیک، زیست‌شناسی، پزشکی و علوم انسانی در تغییر تصویر انسان از جهان مؤثر بودند.<br /> <br /> با این حال، گسترش علم الزاماً به از میان رفتن باور دینی منجر نشد. بسیاری از دانشمندان و جوامع مدرن همچنان اشکال گوناگونی از باور مذهبی را حفظ کرده‌اند. بنابراین رابطهٔ علم و دین از تقابل سادهٔ «علم در برابر دین» پیچیده‌تر است.<br /> <br /> == دولت مدرن و سکولاریزاسیون ==<br /> <br /> تشکیل دولت مدرن یکی از مهم‌ترین زمینه‌های سکولاریزاسیون نهادی بوده است.<br /> <br /> دولت‌های مدرن به‌تدریج وظایفی مانند آموزش، ثبت احوال، قضاوت، قانون‌گذاری، خدمات اجتماعی و ادارهٔ امور عمومی را که در برخی جوامع پیش‌تر به‌طور کامل یا جزئی در اختیار نهادهای مذهبی بود بر عهده گرفتند.<br /> <br /> این تحول می‌توانست اقتدار حقوقی و اداری نهادهای دینی را کاهش دهد، حتی اگر شهروندان همچنان مذهبی باقی می‌ماندند.<br /> <br /> به همین دلیل «سکولاریزاسیون دولت» با «سکولاریزاسیون جامعه» یکسان نیست.<br /> <br /> == انقلاب فرانسه ==<br /> <br /> [[انقلاب کبیر فرانسه|انقلاب فرانسه]] از نقاط عطف تاریخی رابطهٔ دولت، کلیسا و سکولاریزاسیون در اروپا بود.<br /> <br /> انقلاب اقتدار سیاسی و اقتصادی کلیسای کاتولیک را به چالش کشید، بخشی از املاک کلیسا را مصادره کرد و رابطهٔ میان دین و دولت را دگرگون ساخت.<br /> <br /> فرانسه در سده‌های بعد الگویی از سکولاریسم جمهوری‌خواه را توسعه داد که با مفهوم ''laïcité'' یا [[لائیسیته]] شناخته می‌شود.<br /> <br /> قانون ۱۹۰۵ فرانسه دربارهٔ جدایی کلیساها و دولت یکی از مهم‌ترین نقاط این تحول بود.<br /> <br /> == لائیسیته ==<br /> <br /> [[لائیسیته]] شکل خاصی از تنظیم رابطهٔ دین و دولت است که بیش از همه با جمهوری فرانسه پیوند دارد.<br /> <br /> لائیسیته بر بی‌طرفی دولت در امور دینی و استقلال حوزهٔ عمومی دولتی از اقتدار نهادهای مذهبی تأکید می‌کند.<br /> <br /> با این حال، لائیسیته را نباید مترادف تمام اشکال سکولاریسم یا سکولاریزاسیون دانست. کشورهای سکولار مختلف ترتیبات بسیار متفاوتی برای رابطهٔ دین و دولت دارند.<br /> <br /> == ایالات متحده ==<br /> <br /> الگوی ایالات متحده نمونه‌ای مهم برای نشان‌دادن تفاوت میان سکولاریسم سیاسی و کاهش دینداری است.<br /> <br /> قانون اساسی آمریکا و متمم اول آن محدودیت‌هایی بر تأسیس دین رسمی از سوی حکومت فدرال و مداخله در آزادی دینی ایجاد کردند.<br /> <br /> با این حال، دین برای مدت طولانی در جامعه و سیاست آمریکا حضوری قابل توجه داشته است.<br /> <br /> این تجربه یکی از دلایلی بود که برخی جامعه‌شناسان در نظریهٔ سادهٔ ارتباط ضروری میان مدرنیته و افول دین تجدیدنظر کردند.<br /> <br /> == سکولاریزاسیون در اروپا ==<br /> <br /> کشورهای اروپای غربی از نمونه‌های مهم کاهش مشارکت سازمان‌یافتهٔ مذهبی در دوران معاصر به‌شمار می‌روند.<br /> <br /> در بخش‌هایی از اروپا، حضور منظم در کلیسا، شمار روحانیان و میزان وابستگی رسمی به نهادهای مذهبی کاهش یافته است.<br /> <br /> اما حتی در اروپا نیز الگوی واحدی وجود ندارد. رابطهٔ دولت و کلیسا، میزان باور دینی و اهمیت فرهنگی مسیحیت در کشورهای مختلف متفاوت است.<br /> <br /> گریس دیوی برای توصیف بخشی از این وضعیت از تعبیر «باور بدون تعلق» استفاده کرده است؛ یعنی افرادی ممکن است نوعی باور مذهبی داشته باشند، بدون آنکه به‌طور فعال در نهادهای دینی مشارکت کنند.&lt;ref&gt;Grace Davie, ''Religion in Britain since 1945: Believing without Belonging'' (Oxford: Blackwell, 1994).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == بازگشت دین به سیاست ==<br /> <br /> تحولات نیمهٔ دوم سدهٔ بیستم نشان داد که دین برخلاف برخی پیش‌بینی‌های اولیه از سیاست جهانی ناپدید نشده است.<br /> <br /> انقلاب ۱۳۵۷ ایران، رشد جریان‌های اسلام‌گرا، نقش مسیحیت انجیلی در سیاست آمریکا، جنبش همبستگی و کلیسای کاتولیک در لهستان و افزایش نقش برخی جنبش‌های هندو، یهودی و بودایی در سیاست نمونه‌هایی از حضور یا بازگشت دین به عرصهٔ عمومی بودند.<br /> <br /> این تحولات باعث شدند بسیاری از جامعه‌شناسان در نسخه‌های کلاسیک نظریهٔ سکولاریزاسیون تجدیدنظر کنند.<br /> <br /> == بازنگری پیتر برگر ==<br /> <br /> پیتر برگر که در دههٔ ۱۹۶۰ از نظریه‌پردازان برجستهٔ سکولاریزاسیون بود، بعدها برخی پیش‌بینی‌های پیشین خود را مورد بازنگری قرار داد.<br /> <br /> او در پایان سدهٔ بیستم استدلال کرد که جهان معاصر، جز در برخی مناطق و گروه‌های اجتماعی، آن اندازه که نظریه‌های سکولاریزاسیون پیش‌بینی کرده بودند سکولار نشده است.&lt;ref&gt;Berger, ed., ''The Desecularization of the World'', 1–18.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این تغییر دیدگاه به یکی از نقاط مهم در مناقشهٔ جامعه‌شناختی دربارهٔ سکولاریزاسیون تبدیل شد.<br /> <br /> == نظریهٔ استیو بروس ==<br /> <br /> همهٔ جامعه‌شناسان نظریهٔ سکولاریزاسیون را کنار نگذاشتند.<br /> <br /> [[استیو بروس]] از مدافعان مهم نسخهٔ بازنگری‌شدهٔ این نظریه است. او استدلال می‌کند که در بسیاری از جوامع غربی، مدرنیزاسیون، فردگرایی، تنوع فرهنگی و کاهش اقتدار سنتی به کاهش قدرت اجتماعی دین انجامیده‌اند.&lt;ref&gt;Bruce, ''Secularization: In Defence of an Unfashionable Theory''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در این دیدگاه، ظهور جنبش‌های مذهبی جدید یا باقی‌ماندن باورهای معنوی الزاماً روند کلی کاهش قدرت نهادهای دینی را نقض نمی‌کند.<br /> <br /> == چارلز تیلور و «عصر سکولار» ==<br /> <br /> [[چارلز تیلور]] در کتاب ''عصر سکولار'' مسئله را از زاویه‌ای متفاوت بررسی کرده است.<br /> <br /> از نظر تیلور، سکولارشدن صرفاً به معنای کاهش اعتقاد مذهبی نیست. یکی از تحولات بنیادین مدرنیته این است که ایمان دینی از یک چارچوب تقریباً بدیهی و فراگیر به یکی از گزینه‌های ممکن در کنار گزینه‌های دیگر تبدیل شده است.&lt;ref&gt;Taylor, ''A Secular Age'', 1–22.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در چنین جامعه‌ای، مؤمن، بی‌دین و افراد دارای اشکال متفاوت معنویت در فضایی مشترک زندگی می‌کنند و هر یک با امکان وجود دیدگاه‌های دیگر روبه‌رو هستند.<br /> <br /> == سکولاریزاسیون و تکثرگرایی ==<br /> <br /> گسترش [[تکثرگرایی]] دینی و فکری یکی از عوامل مهم در نظریه‌های جدید سکولاریزاسیون است.<br /> <br /> در جامعه‌ای که تنها یک نظام اعتقادی بر آموزش، قانون و فرهنگ عمومی مسلط است، آن نظام می‌تواند بدیهی تلقی شود.<br /> <br /> اما در جامعهٔ متکثر، افراد دائماً با ادیان، مذاهب، فلسفه‌ها و شیوه‌های زندگی متفاوت مواجه می‌شوند.<br /> <br /> برخی نظریه‌پردازان معتقدند چنین وضعیتی انحصار یک سنت دینی را تضعیف می‌کند، هرچند الزاماً موجب بی‌دینی نمی‌شود.<br /> <br /> == فردگرایی ==<br /> <br /> گسترش فردگرایی در جوامع مدرن نیز با تغییر دین مرتبط دانسته شده است.<br /> <br /> افراد ممکن است بیش از گذشته دربارهٔ باورهای خود انتخاب کنند و الزاماً همهٔ تعالیم یک نهاد دینی را نپذیرند.<br /> <br /> در نتیجه ممکن است اشکال شخصی‌شدهٔ معنویت، ترکیب باورهای مختلف یا فاصله‌گرفتن از سازمان‌های مذهبی گسترش یابد.<br /> <br /> این وضعیت گاهی با اصطلاح‌هایی مانند «دین فردی» یا «معنویت بدون وابستگی سازمانی» توصیف می‌شود.<br /> <br /> == سکولاریزاسیون از بالا و پایین ==<br /> <br /> در مطالعات سیاسی می‌توان میان دو مسیر متفاوت سکولاریزاسیون تمایز گذاشت.<br /> <br /> '''سکولاریزاسیون از بالا''' هنگامی رخ می‌دهد که دولت با قانون و سیاست عمومی قدرت نهادهای مذهبی را محدود کند یا آموزش، دادگستری و ادارهٔ عمومی را از اختیار آنان خارج سازد.<br /> <br /> '''سکولاریزاسیون از پایین''' بیشتر به تغییر نگرش و رفتار شهروندان مربوط می‌شود؛ برای مثال هنگامی که بخش‌هایی از جامعه بدون اجبار دولت از نهادهای رسمی دینی فاصله می‌گیرند.<br /> <br /> این دو فرایند می‌توانند مستقل از یکدیگر یا حتی در تعارض با یکدیگر رخ دهند.<br /> <br /> == سکولاریزاسیون اجباری ==<br /> <br /> سکولاریزاسیون در برخی حکومت‌ها با اجبار دولتی همراه بوده است.<br /> <br /> در اتحاد شوروی و شماری از دولت‌های کمونیستی، حکومت نه صرفاً جدایی دین و دولت، بلکه محدودکردن گستردهٔ فعالیت‌های مذهبی و ترویج رسمی بی‌خدایی را دنبال کرد.<br /> <br /> چنین سیاست‌هایی با مفهوم لیبرال آزادی دین تفاوت دارند.<br /> <br /> دولت سکولار در معنای حقوقی لزوماً دولت ضد دین نیست؛ در بسیاری از الگوهای دموکراتیک، استقلال دولت از نهادهای مذهبی با تضمین آزادی دین و آزادی بی‌دینی همراه است.<br /> <br /> == سکولاریزاسیون در جهان اسلام ==<br /> <br /> رابطهٔ اسلام، دولت مدرن و سکولاریزاسیون مسیرهای تاریخی متفاوتی طی کرده است.<br /> <br /> در ترکیه پس از تأسیس جمهوری، اصلاحات کمال آتاتورک به حذف خلافت، تغییر نظام حقوقی و کاهش قدرت نهادی دین در دولت انجامید.<br /> <br /> در کشورهای دیگری مانند تونس، مصر، عراق و سوریه نیز اشکال متفاوتی از دولت‌سازی و اصلاحات سکولار یا شبه‌سکولار تجربه شد.<br /> <br /> با این حال، از نیمهٔ دوم سدهٔ بیستم جریان‌های مختلف [[اسلام‌گرایی]] قدرت گرفتند و در برخی کشورها دین بار دیگر یا با شدتی بیشتر وارد عرصهٔ سیاسی شد.<br /> <br /> بنابراین تجربهٔ جوامع مسلمان نیز فرضیهٔ وجود یک مسیر واحد و برگشت‌ناپذیر برای سکولاریزاسیون را تأیید نمی‌کند.<br /> <br /> == سکولاریزاسیون در ایران ==<br /> <br /> سکولاریزاسیون در ایران تاریخی پیچیده دارد و نمی‌توان آن را صرفاً به کاهش یا افزایش دینداری تقلیل داد.<br /> <br /> از اواخر دورهٔ قاجار و به‌ویژه در جریان [[انقلاب مشروطه ایران]]، موضوعاتی مانند قانون عرفی، دولت مدرن، آموزش جدید، نظام قضایی و حدود اقتدار روحانیان وارد منازعات سیاسی و فکری ایران شدند.<br /> <br /> در دورهٔ پهلوی، دولت با گسترش نظام آموزشی جدید، دادگستری دولتی، بوروکراسی، قوانین جدید و نهادهای مدرن، بخشی از حوزه‌هایی را که پیش‌تر روحانیان در آنها نفوذ داشتند زیر اقتدار دولت مرکزی قرار داد. پژوهش‌های تاریخی این دوره را با گسترش نوعی ناسیونالیسم دولت‌محور و سیاست‌های سکولارساز مرتبط دانسته‌اند، هرچند ساختار سیاسی پهلوی دموکراتیک نبود و سیاست‌های سکولارساز آن عمدتاً از بالا اجرا می‌شد.&lt;ref&gt;Ali Banuazizi, “The Crossing Paths of Religion and Nationalism in Contemporary Iran,” in Nadim N. Rouhana and Nadera Shalhoub-Kevorkian, eds., ''When Politics Are Sacralized: Comparative Perspectives on Religious Claims and Nationalism'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2021).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از این رو پژوهشگران میان «سکولاریزاسیون نهادی» و «سکولاریسم دموکراتیک» تمایز می‌گذارند؛ کاهش قدرت نهادهای مذهبی به‌خودی‌خود به معنای استقرار آزادی سیاسی یا بی‌طرفی دموکراتیک دولت نیست.&lt;ref&gt;Birol Başkan, “State Secularization and Religious Resurgence: Diverging Fates of Secularism in Turkey and Iran,” ''Politics and Religion'' 7, no. 1 (2014): 28–50.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == انقلاب ۱۳۵۷ و معکوس‌شدن سکولاریزاسیون دولتی ==<br /> <br /> [[انقلاب ۱۳۵۷ ایران]] نقطهٔ عطفی در رابطهٔ دین و دولت در ایران بود.<br /> <br /> با تشکیل [[جمهوری اسلامی ایران]]، برخلاف مسیر سکولاریزاسیون نهادی دورهٔ پهلوی، دین رسمی و روحانیت شیعه به مرکز ساختار سیاسی و حقوقی دولت منتقل شدند.<br /> <br /> اصل [[ولایت فقیه]] در قانون اساسی نهادینه شد و فقیه در جایگاه [[رهبر جمهوری اسلامی ایران]] در رأس ساختار سیاسی قرار گرفت. اصل چهارم قانون اساسی نیز مقرر می‌کند که قوانین و مقررات باید بر اساس موازین اسلامی باشند.<br /> <br /> مطالعات دانشگاهی جمهوری اسلامی را نمونه‌ای از دولتی می‌دانند که در آن یک قرائت رسمی از تشیع در ساختار حقوقی و سیاسی جایگاهی مسلط یافته است.&lt;ref&gt;Sajjad Adeliyan Tous and James T. Richardson, ''Managing Religion and Religious Changes in Iran: A Socio-Legal Analysis'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2024).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سکولاریزاسیون و دموکراسی ==<br /> <br /> سکولاریزاسیون و [[دموکراسی]] دو مفهوم متفاوت‌اند.<br /> <br /> یک دولت می‌تواند سکولار و در عین حال اقتدارگرا باشد. همچنین در برخی دموکراسی‌ها میان دولت و نهادهای مذهبی روابط رسمی وجود دارد.<br /> <br /> آنچه در دموکراسی‌های معاصر اهمیت بنیادی دارد، تضمین حقوق برابر شهروندان، آزادی دین و عقیده، آزادی تغییر یا ترک دین و جلوگیری از محرومیت سیاسی افراد بر اساس اعتقاد مذهبی است.<br /> <br /> بنابراین نمی‌توان صرفاً از سکولاربودن یک حکومت، دموکراتیک‌بودن آن را نتیجه گرفت.<br /> <br /> == سکولاریزاسیون و آزادی دین ==<br /> <br /> جدایی یا استقلال نهاد دولت از اقتدار مذهبی در بسیاری از نظریه‌های سیاسی با هدف حمایت از آزادی وجدان توجیه می‌شود.<br /> <br /> بر اساس این دیدگاه، دولت نباید شهروندان را به پذیرش یا ترک یک دین مجبور کند و حقوق سیاسی آنان نباید به اعتقاد مذهبی وابسته باشد.<br /> <br /> در این معنا، آزادی دین و آزادی نداشتن دین دو سوی یک اصل حقوقی هستند.<br /> <br /> مادهٔ ۱۸ [[اعلامیه جهانی حقوق بشر]] حق آزادی اندیشه، وجدان و دین را به رسمیت می‌شناسد.&lt;ref&gt;United Nations General Assembly, ''Universal Declaration of Human Rights'', Resolution 217 A (III), 10 December 1948, art. 18.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سکولاریزاسیون و حقوق زنان ==<br /> <br /> رابطهٔ سکولاریزاسیون و [[حقوق زنان]] نیز پیچیده است.<br /> <br /> در برخی جوامع، خارج‌شدن قوانین خانواده، آموزش و حقوق مدنی از کنترل نهادهای مذهبی با گسترش حقوق زنان همراه بوده است.<br /> <br /> اما سکولاریسم به‌تنهایی تضمین‌کنندهٔ برابری جنسیتی نیست؛ دولت‌های سکولار اقتدارگرا نیز می‌توانند حقوق زنان را محدود کنند.<br /> <br /> از این رو بررسی حقوق زنان نیازمند توجه جداگانه به ساختار حقوقی، آزادی‌های سیاسی، فرهنگ اجتماعی و مناسبات قدرت است.<br /> <br /> == سکولاریزاسیون و ملی‌گرایی ==<br /> <br /> در برخی کشورها، کاهش نقش دین با رشد [[ملی‌گرایی]] همراه بوده است.<br /> <br /> دولت ـ ملت مدرن می‌تواند ملت، پرچم، تاریخ ملی و سرزمین را به منابع جدید هویت جمعی تبدیل کند.<br /> <br /> با این حال ملی‌گرایی و دین الزاماً رقیب یکدیگر نیستند. در بسیاری از کشورها هویت دینی و ملی با یکدیگر ترکیب شده‌اند.<br /> <br /> تجربهٔ ایران نیز نمونه‌ای از تغییر و ترکیب این دو منبع هویت در دوره‌های مختلف تاریخی است.&lt;ref&gt;Banuazizi, “The Crossing Paths of Religion and Nationalism in Contemporary Iran.”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سکولاریزاسیون و جهانی‌شدن ==<br /> <br /> [[جهانی‌شدن]] آثار متناقضی بر دین داشته است.<br /> <br /> ارتباطات جهانی امکان آشنایی افراد با سبک‌های زندگی، ادیان و جهان‌بینی‌های گوناگون را افزایش داده و انحصار فرهنگی سنت‌های محلی را تضعیف کرده است.<br /> <br /> در عین حال همین فناوری‌ها به گروه‌های مذهبی امکان داده‌اند شبکه‌های فراملی ایجاد کنند، تبلیغ دینی را گسترش دهند و پیروان خود را در کشورهای مختلف بسیج کنند.<br /> <br /> بنابراین جهانی‌شدن می‌تواند هم‌زمان زمینهٔ سکولاریزاسیون، تکثر دینی و احیای جنبش‌های مذهبی را فراهم کند.<br /> <br /> == سکولاریزاسیون و اینترنت ==<br /> <br /> گسترش اینترنت و شبکه‌های اجتماعی دسترسی به منابع فکری و مذهبی متفاوت را افزایش داده است.<br /> <br /> افراد اکنون می‌توانند خارج از نهادهای رسمی دینی به متون، نقدها، تفسیرها و اجتماعات فکری دسترسی پیدا کنند.<br /> <br /> این تحول در جوامعی که دولت یا نهادهای دینی بر رسانه‌های سنتی کنترل بیشتری دارند اهمیت خاصی دارد.<br /> <br /> با این حال اینترنت هم‌زمان ابزار مهمی برای تبلیغ مذهبی، تشکیل اجتماعات دینی و بسیج جنبش‌های مذهبی نیز هست. بنابراین فناوری دیجیتال به‌خودی‌خود سکولاریزاسیون ایجاد نمی‌کند.<br /> <br /> == پساسکولاریسم ==<br /> <br /> در دهه‌های اخیر اصطلاح «[[پساسکولاریسم]]» در فلسفه و علوم اجتماعی مورد توجه قرار گرفته است.<br /> <br /> این مفهوم لزوماً به معنای پایان سکولاریسم نیست، بلکه به بازاندیشی دربارهٔ فرضیهٔ حذف تدریجی دین از جامعهٔ مدرن اشاره دارد.<br /> <br /> [[یورگن هابرماس]] از جمله متفکرانی است که دربارهٔ «جامعهٔ پساسکولار» بحث کرده است. او بر امکان گفت‌وگوی شهروندان دینی و غیردینی در عرصهٔ عمومی دموکراتیک تأکید دارد.&lt;ref&gt;Jürgen Habermas, “Religion in the Public Sphere,” ''European Journal of Philosophy'' 14, no. 1 (2006): 1–25.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نقد نظریهٔ سکولاریزاسیون ==<br /> <br /> یکی از مهم‌ترین انتقادها به نظریهٔ کلاسیک سکولاریزاسیون این است که تجربهٔ اروپای غربی را به الگویی جهانی تبدیل کرده بود.<br /> <br /> منتقدان می‌گویند مسیر تاریخی اروپا ـ شامل اصلاح دینی، جنگ‌های مذهبی، انقلاب علمی، روشنگری و تشکیل دولت ـ ملت ـ را نمی‌توان بدون تغییر به تمام جوامع جهان تعمیم داد.<br /> <br /> ظهور جنبش‌های دینی قدرتمند در آمریکا، آمریکای لاتین، خاورمیانه، آفریقا و آسیا نیز فرضیهٔ افول اجتناب‌ناپذیر دین را زیر سؤال برد.<br /> <br /> == دفاع از نظریهٔ سکولاریزاسیون ==<br /> <br /> در مقابل، مدافعان نظریه استدلال می‌کنند که بازگشت دین به سیاست لزوماً سکولاریزاسیون را رد نمی‌کند.<br /> <br /> ممکن است یک جنبش مذهبی از نظر سیاسی بسیار فعال باشد، در حالی که نهادهای آموزشی، اقتصادی، علمی و اداری جامعه همچنان مستقل از مرجعیت دینی عمل کنند.<br /> <br /> همچنین افزایش جنبش‌های مذهبی ممکن است خود واکنشی به تحولاتی باشد که اقتدار سنتی دین را به چالش کشیده‌اند.<br /> <br /> از این رو نسخه‌های جدید نظریهٔ سکولاریزاسیون معمولاً از ادعای سادهٔ «مدرنیته دین را نابود می‌کند» فاصله گرفته‌اند.<br /> <br /> == آیا جهان سکولارتر شده است؟ ==<br /> <br /> پاسخ به این پرسش به شاخص مورد استفاده بستگی دارد.<br /> <br /> اگر سکولاریزاسیون به معنای استقلال علم، اقتصاد، آموزش و دولت از اقتدار مستقیم نهادهای دینی باشد، بسیاری از جوامع نسبت به دوره‌های پیشامدرن سکولارتر شده‌اند.<br /> <br /> اگر معیار، کاهش باور به خدا یا معنویت باشد، تصویر بسیار متفاوت و نامتوازن است.<br /> <br /> اگر معیار، حضور دین در سیاست باشد، در بسیاری از مناطق جهان دین همچنان قدرت قابل توجهی دارد.<br /> <br /> به همین دلیل بسیاری از پژوهشگران معاصر ترجیح می‌دهند به جای سخن گفتن از یک «فرایند جهانی سکولاریزاسیون»، دربارهٔ مسیرهای متفاوت سکولاریزاسیون در جوامع مختلف سخن بگویند.<br /> <br /> == برداشت‌های نادرست رایج ==<br /> <br /> سکولاریزاسیون مترادف نابودی دین نیست. جامعه می‌تواند سکولارتر شود و در عین حال بخش بزرگی از شهروندان آن مذهبی باقی بمانند.<br /> <br /> سکولاریسم نیز الزاماً ضدیت با دین نیست. برخی از الگوهای سکولار دقیقاً با هدف حفاظت از آزادی ادیان مختلف و جلوگیری از تحمیل یک مذهب رسمی طراحی شده‌اند.<br /> <br /> همچنین سکولاریزاسیون الزاماً دموکراسی ایجاد نمی‌کند. تاریخ نمونه‌هایی از دولت‌های سکولار اقتدارگرا و حکومت‌های دموکراتیک دارای پیوندهای رسمی با نهادهای مذهبی ارائه می‌دهد.<br /> <br /> از سوی دیگر، افزایش حضور سیاسی دین نیز الزاماً نشان‌دهندهٔ افزایش باور مذهبی همهٔ اعضای جامعه نیست.<br /> <br /> == اهمیت مفهوم سکولاریزاسیون ==<br /> <br /> اهمیت مفهوم سکولاریزاسیون در این است که امکان بررسی چند رابطهٔ اساسی در جامعهٔ مدرن را فراهم می‌کند: رابطهٔ دین و دولت، دین و علم، دین و قانون، دین و هویت، و باور فردی و نهادهای عمومی.<br /> <br /> این مفهوم از یک نظریهٔ نسبتاً خطی دربارهٔ «افول دین» به حوزه‌ای پیچیده از پژوهش تبدیل شده است که در آن دربارهٔ تمایز نهادی، تکثر دینی، خصوصی‌شدن یا عمومی‌شدن دین، تغییر باورهای فردی و رابطهٔ دین با قدرت سیاسی بحث می‌شود.<br /> <br /> تجربهٔ کشورهای مختلف نشان داده است که مدرنیته مسیر واحدی برای دین ایجاد نمی‌کند. در یک جامعه ممکن است دولت سکولار شود اما دین در جامعه نیرومند باقی بماند؛ در جامعه‌ای دیگر دولت دینی باشد اما بخش‌هایی از جامعه از نهادهای رسمی مذهبی فاصله بگیرند؛ و در جامعه‌ای دیگر اشکال جدیدی از دین و معنویت جایگزین نهادهای سنتی شوند.<br /> <br /> از این رو، سکولاریزاسیون در علوم اجتماعی معاصر بیش از آنکه پیش‌بینی ساده‌ای دربارهٔ «پایان دین» باشد، مفهومی برای تحلیل دگرگونی تاریخی رابطهٔ '''دین، فرد، جامعه و قدرت''' است.<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> <br /> * [[سکولاریسم]]<br /> * [[لائیسیته]]<br /> * [[دین]]<br /> * [[جامعه‌شناسی دین]]<br /> * [[مدرنیته]]<br /> * [[مدرنیسم]]<br /> * [[مدرنیزاسیون]]<br /> * [[عصر روشنگری]]<br /> * [[عقل‌گرایی]]<br /> * [[آزادی دین]]<br /> * [[آزادی اندیشه]]<br /> * [[حقوق بشر]]<br /> * [[دموکراسی]]<br /> * [[دولت دینی]]<br /> * [[اسلام‌گرایی]]<br /> * [[ولایت فقیه]]<br /> * [[جنبش مشروطه ایران|انقلاب مشروطه ایران]]<br /> * [[انقلاب ۱۳۵۷ ایران]]<br /> * [[جمهوری اسلامی ایران]]<br /> * [[پساسکولاریسم]]<br /> * [[ماکس وبر]]<br /> * [[امیل دورکیم]]<br /> * [[کارل مارکس]]<br /> * [[چارلز تیلور]]<br /> * [[یورگن هابرماس]]<br /> <br /> == منابع == <br /> <br /> &lt;references /&gt;<br /> <br /> [[رده:سکولاریسم]]<br /> [[رده:جامعه‌شناسی]]<br /> [[رده:جامعه‌شناسی دین]]<br /> [[رده:دین]]<br /> [[رده:فلسفه سیاسی]]<br /> [[رده:علوم سیاسی]]<br /> [[رده:مدرنیته]]<br /> [[رده:مفاهیم اجتماعی]]<br /> [[رده:مفاهیم سیاسی]]<br /> [[رده:دین و سیاست]]<br /> [[رده:آزادی دین]]<br /> {{DEFAULTSORT:سکولاریزاسیون}}</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%B3%DA%A9%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B2%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86&diff=93075 2026-09-19T08:37:37Z

<p>Alireza k h: نوشتن یک مقاله جدید</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات مفهوم<br /> | نام = سکولاریزاسیون<br /> | نام اصلی = Secularization<br /> | نام‌های دیگر = عرفی‌شدن، دنیوی‌شدن، سکولارشدن<br /> | تصویر =<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =<br /> | حوزه = [[جامعه‌شناسی]]، [[جامعه‌شناسی دین]]، [[علوم سیاسی]]، تاریخ، مطالعات دین<br /> | دوره = دوران مدرن؛ به‌عنوان نظریهٔ جامعه‌شناختی عمدتاً سده‌های نوزدهم و بیستم<br /> | خاستگاه = اروپا<br /> | تاریخ شکل‌گیری = ریشه‌های تاریخی در اروپای پس از اصلاح دینی؛ صورت‌بندی جامعه‌شناختی عمدتاً از سدهٔ نوزدهم<br /> | بنیان‌گذاران = فاقد بنیان‌گذار واحد<br /> | چهره‌های شاخص = [[ماکس وبر]]، [[امیل دورکیم]]، [[کارل مارکس]]، برایان ویلسون، پیتر برگر، توماس لاکمن، خوزه کازانووا، استیو بروس، [[چارلز تیلور]]<br /> | پیشگامان فکری = متفکران [[عصر روشنگری]] و بنیان‌گذاران جامعه‌شناسی مدرن<br /> | جریان‌های مرتبط = [[سکولاریسم]]، [[لائیسیته]]، [[مدرنیزاسیون]]، [[عقل‌گرایی]]، تمایز نهادی، [[پساسکولاریسم]]<br /> | در واکنش به = دگرگونی رابطهٔ دین، دولت و جامعه در فرایند مدرنیته و کاهش انحصار نهادهای دینی بر برخی حوزه‌های اجتماعی<br /> | مفاهیم کلیدی = تمایز نهادی، عرفی‌شدن، عقلانی‌شدن، افسون‌زدایی، کاهش اقتدار نهادهای دینی، خصوصی‌شدن دین، تکثرگرایی دینی، آزادی دین، جدایی دین و دولت<br /> | دیدگاه معرفت‌شناختی = سکولاریزاسیون نظریهٔ معرفت‌شناختی واحدی نیست؛ در برخی صورت‌بندی‌ها با عقلانی‌شدن، گسترش علم و استقلال معرفت علمی و عمومی از مرجعیت دینی مرتبط دانسته می‌شود<br /> | دیدگاه اجتماعی = بررسی دگرگونی جایگاه دین و نهادهای دینی در جامعه، دولت، قانون، آموزش و زندگی فردی و تمایز یافتن حوزه‌های اجتماعی از اقتدار مستقیم دینی<br /> | تأثیرپذیرفته از = [[عصر روشنگری]]، [[مدرنیته]]، انقلاب علمی، [[انقلاب صنعتی]]، تشکیل دولت مدرن و گسترش علوم اجتماعی<br /> | تأثیرگذار بر = جامعه‌شناسی دین، مطالعات مدرنیته، نظریه‌های رابطهٔ دین و دولت، مطالعات سکولاریسم و تحلیل تحولات دینی جوامع معاصر<br /> | منتقدان شاخص = پیتر برگر در آثار متأخر، رودنی استارک، خوزه کازانووا و نظریه‌پردازان منتقد نسخهٔ خطی و جهان‌شمول نظریهٔ سکولاریزاسیون<br /> | آثار شاخص = ''علم به‌مثابه حرفه''؛ ''دین در جامعهٔ سکولار''؛ ''سایبان مقدس''؛ ''دین نامرئی''؛ ''ادیان عمومی در جهان مدرن''؛ ''عصر سکولار''؛ ''سکولاریزاسیون: در دفاع از یک نظریهٔ ازمدافتاده''<br /> }}<br /> <br /> '''سکولاریزاسیون''' یا '''عرفی‌شدن''' (به انگلیسی: ''Secularization'') مفهومی در [[جامعه‌شناسی]]، [[علوم سیاسی]]، تاریخ و مطالعات دین است که به فرایندی اشاره دارد که طی آن نقش، اقتدار یا نفوذ نهادها، باورها و قواعد دینی در برخی حوزه‌های زندگی اجتماعی، سیاسی یا فرهنگی دگرگون یا محدود می‌شود. این مفهوم می‌تواند به کاهش اقتدار نهادهای دینی بر دولت و قانون، استقلال نهادهایی مانند آموزش و علم از مرجعیت مذهبی، کاهش مشارکت دینی افراد، خصوصی‌ترشدن دین یا تمایز یافتن حوزه‌های اجتماعی از یکدیگر اشاره داشته باشد.&lt;ref&gt;José Casanova, ''Public Religions in the Modern World'' (Chicago: University of Chicago Press, 1994), 19–39.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سکولاریزاسیون با [[سکولاریسم]] یکسان نیست. سکولاریزاسیون در کاربرد جامعه‌شناختی عمدتاً نام یک '''فرایند تاریخی و اجتماعی''' است، در حالی که سکولاریسم معمولاً به مجموعه‌ای از اصول، اندیشه‌ها یا ترتیبات سیاسی دربارهٔ رابطهٔ دین و دولت گفته می‌شود. از این رو ممکن است جامعه‌ای در بعضی حوزه‌ها سکولار شده باشد، بی‌آنکه دولت آن رسماً سکولار باشد؛ یا برعکس، یک دولت از نظر حقوقی سکولار باشد، در حالی که دین همچنان در زندگی اجتماعی شهروندان نقشی گسترده داشته باشد.&lt;ref&gt;Charles Taylor, ''A Secular Age'' (Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press, 2007), 1–22.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نظریه‌های کلاسیک جامعه‌شناسی، سکولاریزاسیون اغلب با [[مدرنیته]]، صنعتی‌شدن، شهرنشینی، گسترش علم، عقلانی‌شدن، افزایش آموزش عمومی و تمایز نهادهای اجتماعی مرتبط دانسته می‌شد. با این حال، پژوهش‌های متأخر نشان داده‌اند که رابطهٔ میان مدرنیته و دین خطی و یکسان نیست. دین در برخی جوامع کاهش یافته، در برخی دیگر تغییر شکل داده و در مواردی نیز با قدرت سیاسی، هویت ملی یا جنبش‌های اجتماعی پیوندهای تازه‌ای برقرار کرده است. از این رو نظریهٔ ساده‌ای که مدرنیزاسیون را الزاماً به ناپدیدشدن دین منتهی می‌دانست، از اواخر سدهٔ بیستم با بازنگری‌های جدی روبه‌رو شد.&lt;ref&gt;Peter L. Berger, ed., ''The Desecularization of the World: Resurgent Religion and World Politics'' (Washington, DC: Ethics and Public Policy Center; Grand Rapids: William B. Eerdmans, 1999), 1–18.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ریشهٔ واژه ==<br /> <br /> واژهٔ ''secular'' از واژهٔ لاتینی ''saeculum'' گرفته شده است که در کاربردهای تاریخی می‌توانست به «این جهان»، «این عصر» یا زندگی دنیوی در برابر زندگی وابسته به نظم کلیسایی اشاره کند.<br /> <br /> در اروپای مسیحی، اصطلاح سکولاریزاسیون در ابتدا معنایی حقوقی و نهادی داشت. برای نمونه، انتقال املاک و دارایی‌های کلیسا به قدرت‌های غیرکلیسایی یا انتقال یک روحانی از وضعیت رهبانی به وضعیت دنیوی می‌توانست «سکولاریزاسیون» خوانده شود.<br /> <br /> با تحول جوامع اروپایی، این اصطلاح به‌تدریج معنای گسترده‌تری یافت و برای توصیف کاهش یا دگرگونی اقتدار نهادهای دینی در سیاست، آموزش، حقوق، فرهنگ و زندگی اجتماعی به کار رفت.&lt;ref&gt;Steve Bruce, ''Secularization: In Defence of an Unfashionable Theory'' (Oxford: Oxford University Press, 2011), 1–17.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تفاوت سکولاریزاسیون و سکولاریسم ==<br /> <br /> دو اصطلاح «سکولاریزاسیون» و «سکولاریسم» در زبان روزمره گاه به جای یکدیگر به کار می‌روند، اما از نظر مفهومی متفاوت‌اند.<br /> <br /> '''سکولاریزاسیون''' فرایندی اجتماعی و تاریخی است. برای مثال، اگر ادارهٔ مدارس از اختیار یک نهاد مذهبی خارج و به نهادی مستقل یا دولتی سپرده شود، می‌توان از نوعی سکولاریزاسیون نهادی سخن گفت.<br /> <br /> '''سکولاریسم''' در مقابل، می‌تواند یک اصل سیاسی یا دیدگاه هنجاری باشد که خواهان استقلال دولت و قانون از اقتدار نهادهای دینی است.<br /> <br /> بنابراین سکولاریزاسیون بیشتر توضیح می‌دهد که «چه تغییری در جامعه رخ می‌دهد»، در حالی که سکولاریسم می‌تواند بیان کند «رابطهٔ مطلوب دین و دولت چگونه باید باشد».<br /> <br /> == سکولاریزاسیون و بی‌دینی ==<br /> <br /> سکولاریزاسیون الزاماً به معنای [[بی‌خدایی]] یا از میان رفتن دین نیست.<br /> <br /> ممکن است افراد همچنان باور دینی داشته باشند، اما دین نقش پیشین خود را در قانون‌گذاری، نظام آموزشی یا سازمان دولت از دست داده باشد. همچنین ممکن است اقتدار سازمان‌های رسمی دینی کاهش یابد، در حالی که اشکال فردی، معنوی یا جدید دین گسترش پیدا کنند.<br /> <br /> به همین دلیل جامعه‌شناسان میان کاهش '''باور دینی'''، کاهش '''عمل دینی'''، کاهش '''اقتدار سازمان‌های مذهبی''' و '''جدایی نهادی دین از دیگر حوزه‌های اجتماعی''' تفاوت قائل می‌شوند.&lt;ref&gt;Karel Dobbelaere, ''Secularization: An Analysis at Three Levels'' (Brussels: P.I.E.-Peter Lang, 2002).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ابعاد سکولاریزاسیون ==<br /> <br /> سکولاریزاسیون یک پدیدهٔ واحد و ساده نیست. پژوهشگران چند بُعد متفاوت برای آن در نظر گرفته‌اند.<br /> <br /> یکی از این ابعاد، '''تمایز نهادی''' است؛ یعنی سیاست، اقتصاد، علم، آموزش، حقوق و دیگر نهادهای اجتماعی به‌تدریج منطق و قواعد مستقل خود را پیدا می‌کنند و الزاماً زیر فرمان یک مرجع دینی قرار ندارند.<br /> <br /> بعد دیگر، '''کاهش اقتدار اجتماعی نهادهای دینی''' است. در چنین وضعیتی سازمان‌های مذهبی دیگر قدرت سابق خود را برای تعیین قواعد زندگی عمومی ندارند.<br /> <br /> بعد سوم، '''تغییر در باور و رفتار فردی''' است؛ برای مثال کاهش حضور در مراسم مذهبی یا کاهش اهمیت دین در زندگی روزمره.<br /> <br /> این ابعاد الزاماً هم‌زمان حرکت نمی‌کنند. ممکن است کشوری از نظر ساختار سیاسی و حقوقی بسیار سکولار باشد، در حالی که بخش بزرگی از جمعیت آن همچنان مذهبی باشند.&lt;ref&gt;Casanova, ''Public Religions in the Modern World'', 19–39.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نظریهٔ کلاسیک سکولاریزاسیون ==<br /> <br /> اندیشهٔ سکولاریزاسیون پیش از آنکه به صورت نظریه‌ای مستقل مطرح شود، در آثار شماری از بنیان‌گذاران جامعه‌شناسی حضور داشت.<br /> <br /> [[کارل مارکس]]، [[امیل دورکیم]] و [[ماکس وبر]] هر یک از منظر متفاوتی دربارهٔ تحولات دین در جامعهٔ مدرن بحث کردند.<br /> <br /> با وجود تفاوت‌های بنیادی میان آنها، آثارشان زمینه‌ای برای این تصور فراهم کرد که ظهور جامعهٔ صنعتی و مدرن رابطهٔ سنتی میان دین، جامعه و قدرت را دگرگون خواهد کرد.<br /> <br /> == ماکس وبر و عقلانی‌شدن ==<br /> <br /> [[ماکس وبر]] از مهم‌ترین متفکرانی است که آثار او در شکل‌گیری نظریه‌های سکولاریزاسیون تأثیر گذاشت.<br /> <br /> مفهوم محوری در اندیشهٔ وبر «عقلانی‌شدن» بود. از نظر او، جوامع مدرن به‌طور فزاینده بر محاسبه، قانون، سازمان بوروکراتیک، دانش تخصصی و عقلانیت ابزاری استوار می‌شوند.<br /> <br /> وبر برای توصیف یکی از جنبه‌های این تحول از مفهوم «افسون‌زدایی از جهان» (''Disenchantment of the World'') استفاده کرد. در جهان مدرن، توضیح پدیده‌ها بیش از گذشته به محاسبه، علم و روش‌های عقلانی وابسته می‌شود.&lt;ref&gt;Max Weber, “Science as a Vocation,” in H. H. Gerth and C. Wright Mills, eds., ''From Max Weber: Essays in Sociology'' (New York: Oxford University Press, 1946), 129–156.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این دیدگاه به یکی از پایه‌های نظری تحلیل رابطهٔ مدرنیته و سکولاریزاسیون تبدیل شد، هرچند اندیشهٔ وبر را نمی‌توان به پیش‌بینی سادهٔ «نابودی دین» تقلیل داد.<br /> <br /> == امیل دورکیم ==<br /> <br /> [[امیل دورکیم]] دین را یکی از بنیادی‌ترین نهادهای اجتماعی می‌دانست.<br /> <br /> در نظریهٔ او، مناسک و باورهای دینی نقش مهمی در ایجاد همبستگی اجتماعی دارند. دورکیم معتقد بود که با تحول جامعه، صورت‌های سنتی دین نیز تغییر می‌کنند.<br /> <br /> از این منظر، مدرنیته الزاماً به پایان نیاز انسان به ارزش‌ها و مناسک جمعی منجر نمی‌شود؛ بلکه ممکن است منابع جدیدی برای هویت و همبستگی اجتماعی پدید آیند.&lt;ref&gt;Émile Durkheim, ''The Elementary Forms of Religious Life'', trans. Karen E. Fields (New York: Free Press, 1995 [1912]).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == کارل مارکس ==<br /> <br /> [[کارل مارکس]] دین را در پیوند با ساختارهای مادی و روابط اجتماعی تحلیل می‌کرد.<br /> <br /> در دیدگاه مارکسیستی، تغییر مناسبات اقتصادی و اجتماعی می‌توانست شرایطی را که دین در آن نقش تاریخی مشخصی ایفا می‌کرد دگرگون کند. بعدها برخی نظریه‌پردازان مارکسیست سکولاریزاسیون را بخشی از تحول تاریخی جوامع مدرن تلقی کردند.<br /> <br /> این تفسیر در شماری از جریان‌های چپ سدهٔ بیستم نیز نفوذ یافت.&lt;ref&gt;Karl Marx, “Contribution to the Critique of Hegel’s Philosophy of Right: Introduction,” in Robert C. Tucker, ed., ''The Marx-Engels Reader'', 2nd ed. (New York: W. W. Norton, 1978), 53–65.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نظریه‌های جامعه‌شناختی سدهٔ بیستم ==<br /> <br /> در میانهٔ سدهٔ بیستم نظریهٔ سکولاریزاسیون به یکی از نظریه‌های مهم جامعه‌شناسی دین تبدیل شد.<br /> <br /> پژوهشگرانی مانند برایان ویلسون، پیتر برگر و توماس لاکمن کوشیدند رابطهٔ میان مدرنیزاسیون و تحول دین را توضیح دهند.<br /> <br /> '''برایان ویلسون''' سکولاریزاسیون را فرایندی می‌دانست که طی آن تفکر، عمل و نهادهای دینی اهمیت اجتماعی خود را از دست می‌دهند.&lt;ref&gt;Bryan R. Wilson, ''Religion in Secular Society: A Sociological Comment'' (London: C. A. Watts, 1966).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''پیتر برگر''' نیز در آثار اولیهٔ خود مدرنیته را با تضعیف انحصار سنت‌های دینی مرتبط می‌دانست.&lt;ref&gt;Peter L. Berger, ''The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion'' (Garden City, NY: Doubleday, 1967).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''توماس لاکمن''' در مقابل توجه بیشتری به تغییر شکل دین و انتقال آن از نهادهای رسمی به حوزه‌های خصوصی و فردی داشت.&lt;ref&gt;Thomas Luckmann, ''The Invisible Religion: The Problem of Religion in Modern Society'' (New York: Macmillan, 1967).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تمایز نهادی ==<br /> <br /> یکی از مهم‌ترین برداشت‌های معاصر از سکولاریزاسیون، «تمایز نهادی» است.<br /> <br /> در جوامع پیشامدرن، دین می‌توانست با حکومت، آموزش، حقوق، خانواده و نظام اقتصادی پیوندی مستقیم داشته باشد. با تشکیل دولت مدرن، دانشگاه، دادگاه، نظام آموزشی و بازار، این حوزه‌ها به‌تدریج استقلال نهادی بیشتری یافتند.<br /> <br /> خوزه کازانووا این بُعد از سکولاریزاسیون را از نظریه‌هایی که سکولاریزاسیون را الزاماً به افول دین تقلیل می‌دهند جدا می‌کند.&lt;ref&gt;Casanova, ''Public Religions in the Modern World'', 19–39.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از این منظر، سکولاریزاسیون می‌تواند بدون ناپدیدشدن دین اتفاق بیفتد.<br /> <br /> == خصوصی‌شدن دین ==<br /> <br /> یکی دیگر از نظریه‌های سکولاریزاسیون بر انتقال دین از حوزهٔ عمومی به حوزهٔ خصوصی تأکید داشت.<br /> <br /> بر اساس این دیدگاه، با توسعهٔ دولت مدرن و نهادهای مستقل، دین بیش از گذشته به باور و انتخاب شخصی افراد تبدیل می‌شود.<br /> <br /> اما خوزه کازانووا با بررسی جنبش‌های دینی در کشورهای مختلف بر این واقعیت صحه [[انقلاب کبیر فرانسه|گذاشت]] که دین می‌تواند دوباره وارد حوزهٔ عمومی شود و در جنبش‌های اجتماعی، سیاست و جامعهٔ مدنی نقش ایفا کند.&lt;ref&gt;Casanova, ''Public Religions in the Modern World''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این بحث موجب شد «خصوصی‌شدن دین» دیگر نتیجه‌ای اجتناب‌ناپذیر برای مدرنیته تلقی نشود.<br /> <br /> == سکولاریزاسیون و مدرنیزاسیون ==<br /> <br /> در نظریه‌های کلاسیک، سکولاریزاسیون غالباً بخشی از فرایند [[مدرنیزاسیون]] تلقی می‌شد.<br /> <br /> صنعتی‌شدن، شهرنشینی، افزایش سطح آموزش، گسترش علوم، توسعهٔ ارتباطات، افزایش تحرک اجتماعی و رشد دولت بوروکراتیک از عواملی دانسته می‌شدند که اقتدار نهادهای سنتی را کاهش می‌دهند.<br /> <br /> اما تجربهٔ کشورهای مختلف نشان داده است که مدرنیزاسیون لزوماً یک نتیجهٔ دینی واحد ندارد.<br /> <br /> ایالات متحده برای مدت طولانی نمونه‌ای از جامعه‌ای صنعتی و مدرن با سطح نسبتاً بالای مشارکت مذهبی بود؛ در حالی که بخش‌هایی از اروپای غربی کاهش چشمگیرتری در مشارکت سازمان‌یافتهٔ دینی تجربه کردند.<br /> <br /> همین تفاوت‌ها نظریهٔ خطی سکولاریزاسیون را با پرسش‌های جدی روبه‌رو کرد.<br /> <br /> == علم و سکولاریزاسیون ==<br /> <br /> ظهور علوم جدید یکی از عوامل تاریخی مرتبط با سکولاریزاسیون در اروپا دانسته شده است.<br /> <br /> پدیده‌هایی که پیش‌تر ممکن بود با ارجاع مستقیم به نیروهای ماورایی توضیح داده شوند، به‌تدریج موضوع پژوهش علمی قرار گرفتند.<br /> <br /> تحولات نجوم، فیزیک، زیست‌شناسی، پزشکی و علوم انسانی در تغییر تصویر انسان از جهان مؤثر بودند.<br /> <br /> با این حال، گسترش علم الزاماً به از میان رفتن باور دینی منجر نشد. بسیاری از دانشمندان و جوامع مدرن همچنان اشکال گوناگونی از باور مذهبی را حفظ کرده‌اند. بنابراین رابطهٔ علم و دین از تقابل سادهٔ «علم در برابر دین» پیچیده‌تر است.<br /> <br /> == دولت مدرن و سکولاریزاسیون ==<br /> <br /> تشکیل دولت مدرن یکی از مهم‌ترین زمینه‌های سکولاریزاسیون نهادی بوده است.<br /> <br /> دولت‌های مدرن به‌تدریج وظایفی مانند آموزش، ثبت احوال، قضاوت، قانون‌گذاری، خدمات اجتماعی و ادارهٔ امور عمومی را که در برخی جوامع پیش‌تر به‌طور کامل یا جزئی در اختیار نهادهای مذهبی بود بر عهده گرفتند.<br /> <br /> این تحول می‌توانست اقتدار حقوقی و اداری نهادهای دینی را کاهش دهد، حتی اگر شهروندان همچنان مذهبی باقی می‌ماندند.<br /> <br /> به همین دلیل «سکولاریزاسیون دولت» با «سکولاریزاسیون جامعه» یکسان نیست.<br /> <br /> == انقلاب فرانسه ==<br /> <br /> [[انقلاب کبیر فرانسه|انقلاب فرانسه]] از نقاط عطف تاریخی رابطهٔ دولت، کلیسا و سکولاریزاسیون در اروپا بود.<br /> <br /> انقلاب اقتدار سیاسی و اقتصادی کلیسای کاتولیک را به چالش کشید، بخشی از املاک کلیسا را مصادره کرد و رابطهٔ میان دین و دولت را دگرگون ساخت.<br /> <br /> فرانسه در سده‌های بعد الگویی از سکولاریسم جمهوری‌خواه را توسعه داد که با مفهوم ''laïcité'' یا [[لائیسیته]] شناخته می‌شود.<br /> <br /> قانون ۱۹۰۵ فرانسه دربارهٔ جدایی کلیساها و دولت یکی از مهم‌ترین نقاط این تحول بود.<br /> <br /> == لائیسیته ==<br /> <br /> [[لائیسیته]] شکل خاصی از تنظیم رابطهٔ دین و دولت است که بیش از همه با جمهوری فرانسه پیوند دارد.<br /> <br /> لائیسیته بر بی‌طرفی دولت در امور دینی و استقلال حوزهٔ عمومی دولتی از اقتدار نهادهای مذهبی تأکید می‌کند.<br /> <br /> با این حال، لائیسیته را نباید مترادف تمام اشکال سکولاریسم یا سکولاریزاسیون دانست. کشورهای سکولار مختلف ترتیبات بسیار متفاوتی برای رابطهٔ دین و دولت دارند.<br /> <br /> == ایالات متحده ==<br /> <br /> الگوی ایالات متحده نمونه‌ای مهم برای نشان‌دادن تفاوت میان سکولاریسم سیاسی و کاهش دینداری است.<br /> <br /> قانون اساسی آمریکا و متمم اول آن محدودیت‌هایی بر تأسیس دین رسمی از سوی حکومت فدرال و مداخله در آزادی دینی ایجاد کردند.<br /> <br /> با این حال، دین برای مدت طولانی در جامعه و سیاست آمریکا حضوری قابل توجه داشته است.<br /> <br /> این تجربه یکی از دلایلی بود که برخی جامعه‌شناسان در نظریهٔ سادهٔ ارتباط ضروری میان مدرنیته و افول دین تجدیدنظر کردند.<br /> <br /> == سکولاریزاسیون در اروپا ==<br /> <br /> کشورهای اروپای غربی از نمونه‌های مهم کاهش مشارکت سازمان‌یافتهٔ مذهبی در دوران معاصر به‌شمار می‌روند.<br /> <br /> در بخش‌هایی از اروپا، حضور منظم در کلیسا، شمار روحانیان و میزان وابستگی رسمی به نهادهای مذهبی کاهش یافته است.<br /> <br /> اما حتی در اروپا نیز الگوی واحدی وجود ندارد. رابطهٔ دولت و کلیسا، میزان باور دینی و اهمیت فرهنگی مسیحیت در کشورهای مختلف متفاوت است.<br /> <br /> گریس دیوی برای توصیف بخشی از این وضعیت از تعبیر «باور بدون تعلق» استفاده کرده است؛ یعنی افرادی ممکن است نوعی باور مذهبی داشته باشند، بدون آنکه به‌طور فعال در نهادهای دینی مشارکت کنند.&lt;ref&gt;Grace Davie, ''Religion in Britain since 1945: Believing without Belonging'' (Oxford: Blackwell, 1994).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == بازگشت دین به سیاست ==<br /> <br /> تحولات نیمهٔ دوم سدهٔ بیستم نشان داد که دین برخلاف برخی پیش‌بینی‌های اولیه از سیاست جهانی ناپدید نشده است.<br /> <br /> انقلاب ۱۳۵۷ ایران، رشد جریان‌های اسلام‌گرا، نقش مسیحیت انجیلی در سیاست آمریکا، جنبش همبستگی و کلیسای کاتولیک در لهستان و افزایش نقش برخی جنبش‌های هندو، یهودی و بودایی در سیاست نمونه‌هایی از حضور یا بازگشت دین به عرصهٔ عمومی بودند.<br /> <br /> این تحولات باعث شدند بسیاری از جامعه‌شناسان در نسخه‌های کلاسیک نظریهٔ سکولاریزاسیون تجدیدنظر کنند.<br /> <br /> == بازنگری پیتر برگر ==<br /> <br /> پیتر برگر که در دههٔ ۱۹۶۰ از نظریه‌پردازان برجستهٔ سکولاریزاسیون بود، بعدها برخی پیش‌بینی‌های پیشین خود را مورد بازنگری قرار داد.<br /> <br /> او در پایان سدهٔ بیستم استدلال کرد که جهان معاصر، جز در برخی مناطق و گروه‌های اجتماعی، آن اندازه که نظریه‌های سکولاریزاسیون پیش‌بینی کرده بودند سکولار نشده است.&lt;ref&gt;Berger, ed., ''The Desecularization of the World'', 1–18.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این تغییر دیدگاه به یکی از نقاط مهم در مناقشهٔ جامعه‌شناختی دربارهٔ سکولاریزاسیون تبدیل شد.<br /> <br /> == نظریهٔ استیو بروس ==<br /> <br /> همهٔ جامعه‌شناسان نظریهٔ سکولاریزاسیون را کنار نگذاشتند.<br /> <br /> [[استیو بروس]] از مدافعان مهم نسخهٔ بازنگری‌شدهٔ این نظریه است. او استدلال می‌کند که در بسیاری از جوامع غربی، مدرنیزاسیون، فردگرایی، تنوع فرهنگی و کاهش اقتدار سنتی به کاهش قدرت اجتماعی دین انجامیده‌اند.&lt;ref&gt;Bruce, ''Secularization: In Defence of an Unfashionable Theory''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در این دیدگاه، ظهور جنبش‌های مذهبی جدید یا باقی‌ماندن باورهای معنوی الزاماً روند کلی کاهش قدرت نهادهای دینی را نقض نمی‌کند.<br /> <br /> == چارلز تیلور و «عصر سکولار» ==<br /> <br /> [[چارلز تیلور]] در کتاب ''عصر سکولار'' مسئله را از زاویه‌ای متفاوت بررسی کرده است.<br /> <br /> از نظر تیلور، سکولارشدن صرفاً به معنای کاهش اعتقاد مذهبی نیست. یکی از تحولات بنیادین مدرنیته این است که ایمان دینی از یک چارچوب تقریباً بدیهی و فراگیر به یکی از گزینه‌های ممکن در کنار گزینه‌های دیگر تبدیل شده است.&lt;ref&gt;Taylor, ''A Secular Age'', 1–22.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در چنین جامعه‌ای، مؤمن، بی‌دین و افراد دارای اشکال متفاوت معنویت در فضایی مشترک زندگی می‌کنند و هر یک با امکان وجود دیدگاه‌های دیگر روبه‌رو هستند.<br /> <br /> == سکولاریزاسیون و تکثرگرایی ==<br /> <br /> گسترش [[تکثرگرایی]] دینی و فکری یکی از عوامل مهم در نظریه‌های جدید سکولاریزاسیون است.<br /> <br /> در جامعه‌ای که تنها یک نظام اعتقادی بر آموزش، قانون و فرهنگ عمومی مسلط است، آن نظام می‌تواند بدیهی تلقی شود.<br /> <br /> اما در جامعهٔ متکثر، افراد دائماً با ادیان، مذاهب، فلسفه‌ها و شیوه‌های زندگی متفاوت مواجه می‌شوند.<br /> <br /> برخی نظریه‌پردازان معتقدند چنین وضعیتی انحصار یک سنت دینی را تضعیف می‌کند، هرچند الزاماً موجب بی‌دینی نمی‌شود.<br /> <br /> == فردگرایی ==<br /> <br /> گسترش فردگرایی در جوامع مدرن نیز با تغییر دین مرتبط دانسته شده است.<br /> <br /> افراد ممکن است بیش از گذشته دربارهٔ باورهای خود انتخاب کنند و الزاماً همهٔ تعالیم یک نهاد دینی را نپذیرند.<br /> <br /> در نتیجه ممکن است اشکال شخصی‌شدهٔ معنویت، ترکیب باورهای مختلف یا فاصله‌گرفتن از سازمان‌های مذهبی گسترش یابد.<br /> <br /> این وضعیت گاهی با اصطلاح‌هایی مانند «دین فردی» یا «معنویت بدون وابستگی سازمانی» توصیف می‌شود.<br /> <br /> == سکولاریزاسیون از بالا و پایین ==<br /> <br /> در مطالعات سیاسی می‌توان میان دو مسیر متفاوت سکولاریزاسیون تمایز گذاشت.<br /> <br /> '''سکولاریزاسیون از بالا''' هنگامی رخ می‌دهد که دولت با قانون و سیاست عمومی قدرت نهادهای مذهبی را محدود کند یا آموزش، دادگستری و ادارهٔ عمومی را از اختیار آنان خارج سازد.<br /> <br /> '''سکولاریزاسیون از پایین''' بیشتر به تغییر نگرش و رفتار شهروندان مربوط می‌شود؛ برای مثال هنگامی که بخش‌هایی از جامعه بدون اجبار دولت از نهادهای رسمی دینی فاصله می‌گیرند.<br /> <br /> این دو فرایند می‌توانند مستقل از یکدیگر یا حتی در تعارض با یکدیگر رخ دهند.<br /> <br /> == سکولاریزاسیون اجباری ==<br /> <br /> سکولاریزاسیون در برخی حکومت‌ها با اجبار دولتی همراه بوده است.<br /> <br /> در اتحاد شوروی و شماری از دولت‌های کمونیستی، حکومت نه صرفاً جدایی دین و دولت، بلکه محدودکردن گستردهٔ فعالیت‌های مذهبی و ترویج رسمی بی‌خدایی را دنبال کرد.<br /> <br /> چنین سیاست‌هایی با مفهوم لیبرال آزادی دین تفاوت دارند.<br /> <br /> دولت سکولار در معنای حقوقی لزوماً دولت ضد دین نیست؛ در بسیاری از الگوهای دموکراتیک، استقلال دولت از نهادهای مذهبی با تضمین آزادی دین و آزادی بی‌دینی همراه است.<br /> <br /> == سکولاریزاسیون در جهان اسلام ==<br /> <br /> رابطهٔ اسلام، دولت مدرن و سکولاریزاسیون مسیرهای تاریخی متفاوتی طی کرده است.<br /> <br /> در ترکیه پس از تأسیس جمهوری، اصلاحات کمال آتاتورک به حذف خلافت، تغییر نظام حقوقی و کاهش قدرت نهادی دین در دولت انجامید.<br /> <br /> در کشورهای دیگری مانند تونس، مصر، عراق و سوریه نیز اشکال متفاوتی از دولت‌سازی و اصلاحات سکولار یا شبه‌سکولار تجربه شد.<br /> <br /> با این حال، از نیمهٔ دوم سدهٔ بیستم جریان‌های مختلف [[اسلام‌گرایی]] قدرت گرفتند و در برخی کشورها دین بار دیگر یا با شدتی بیشتر وارد عرصهٔ سیاسی شد.<br /> <br /> بنابراین تجربهٔ جوامع مسلمان نیز فرضیهٔ وجود یک مسیر واحد و برگشت‌ناپذیر برای سکولاریزاسیون را تأیید نمی‌کند.<br /> <br /> == سکولاریزاسیون در ایران ==<br /> <br /> سکولاریزاسیون در ایران تاریخی پیچیده دارد و نمی‌توان آن را صرفاً به کاهش یا افزایش دینداری تقلیل داد.<br /> <br /> از اواخر دورهٔ قاجار و به‌ویژه در جریان [[انقلاب مشروطه ایران]]، موضوعاتی مانند قانون عرفی، دولت مدرن، آموزش جدید، نظام قضایی و حدود اقتدار روحانیان وارد منازعات سیاسی و فکری ایران شدند.<br /> <br /> در دورهٔ پهلوی، دولت با گسترش نظام آموزشی جدید، دادگستری دولتی، بوروکراسی، قوانین جدید و نهادهای مدرن، بخشی از حوزه‌هایی را که پیش‌تر روحانیان در آنها نفوذ داشتند زیر اقتدار دولت مرکزی قرار داد. پژوهش‌های تاریخی این دوره را با گسترش نوعی ناسیونالیسم دولت‌محور و سیاست‌های سکولارساز مرتبط دانسته‌اند، هرچند ساختار سیاسی پهلوی دموکراتیک نبود و سیاست‌های سکولارساز آن عمدتاً از بالا اجرا می‌شد.&lt;ref&gt;Ali Banuazizi, “The Crossing Paths of Religion and Nationalism in Contemporary Iran,” in Nadim N. Rouhana and Nadera Shalhoub-Kevorkian, eds., ''When Politics Are Sacralized: Comparative Perspectives on Religious Claims and Nationalism'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2021).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از این رو پژوهشگران میان «سکولاریزاسیون نهادی» و «سکولاریسم دموکراتیک» تمایز می‌گذارند؛ کاهش قدرت نهادهای مذهبی به‌خودی‌خود به معنای استقرار آزادی سیاسی یا بی‌طرفی دموکراتیک دولت نیست.&lt;ref&gt;Birol Başkan, “State Secularization and Religious Resurgence: Diverging Fates of Secularism in Turkey and Iran,” ''Politics and Religion'' 7, no. 1 (2014): 28–50.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == انقلاب ۱۳۵۷ و معکوس‌شدن سکولاریزاسیون دولتی ==<br /> <br /> [[انقلاب ۱۳۵۷ ایران]] نقطهٔ عطفی در رابطهٔ دین و دولت در ایران بود.<br /> <br /> با تشکیل [[جمهوری اسلامی ایران]]، برخلاف مسیر سکولاریزاسیون نهادی دورهٔ پهلوی، دین رسمی و روحانیت شیعه به مرکز ساختار سیاسی و حقوقی دولت منتقل شدند.<br /> <br /> اصل [[ولایت فقیه]] در قانون اساسی نهادینه شد و فقیه در جایگاه [[رهبر جمهوری اسلامی ایران]] در رأس ساختار سیاسی قرار گرفت. اصل چهارم قانون اساسی نیز مقرر می‌کند که قوانین و مقررات باید بر اساس موازین اسلامی باشند.<br /> <br /> مطالعات دانشگاهی جمهوری اسلامی را نمونه‌ای از دولتی می‌دانند که در آن یک قرائت رسمی از تشیع در ساختار حقوقی و سیاسی جایگاهی مسلط یافته است.&lt;ref&gt;Sajjad Adeliyan Tous and James T. Richardson, ''Managing Religion and Religious Changes in Iran: A Socio-Legal Analysis'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2024).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سکولاریزاسیون و دموکراسی ==<br /> <br /> سکولاریزاسیون و [[دموکراسی]] دو مفهوم متفاوت‌اند.<br /> <br /> یک دولت می‌تواند سکولار و در عین حال اقتدارگرا باشد. همچنین در برخی دموکراسی‌ها میان دولت و نهادهای مذهبی روابط رسمی وجود دارد.<br /> <br /> آنچه در دموکراسی‌های معاصر اهمیت بنیادی دارد، تضمین حقوق برابر شهروندان، آزادی دین و عقیده، آزادی تغییر یا ترک دین و جلوگیری از محرومیت سیاسی افراد بر اساس اعتقاد مذهبی است.<br /> <br /> بنابراین نمی‌توان صرفاً از سکولاربودن یک حکومت، دموکراتیک‌بودن آن را نتیجه گرفت.<br /> <br /> == سکولاریزاسیون و آزادی دین ==<br /> <br /> جدایی یا استقلال نهاد دولت از اقتدار مذهبی در بسیاری از نظریه‌های سیاسی با هدف حمایت از آزادی وجدان توجیه می‌شود.<br /> <br /> بر اساس این دیدگاه، دولت نباید شهروندان را به پذیرش یا ترک یک دین مجبور کند و حقوق سیاسی آنان نباید به اعتقاد مذهبی وابسته باشد.<br /> <br /> در این معنا، آزادی دین و آزادی نداشتن دین دو سوی یک اصل حقوقی هستند.<br /> <br /> مادهٔ ۱۸ [[اعلامیه جهانی حقوق بشر]] حق آزادی اندیشه، وجدان و دین را به رسمیت می‌شناسد.&lt;ref&gt;United Nations General Assembly, ''Universal Declaration of Human Rights'', Resolution 217 A (III), 10 December 1948, art. 18.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سکولاریزاسیون و حقوق زنان ==<br /> <br /> رابطهٔ سکولاریزاسیون و [[حقوق زنان]] نیز پیچیده است.<br /> <br /> در برخی جوامع، خارج‌شدن قوانین خانواده، آموزش و حقوق مدنی از کنترل نهادهای مذهبی با گسترش حقوق زنان همراه بوده است.<br /> <br /> اما سکولاریسم به‌تنهایی تضمین‌کنندهٔ برابری جنسیتی نیست؛ دولت‌های سکولار اقتدارگرا نیز می‌توانند حقوق زنان را محدود کنند.<br /> <br /> از این رو بررسی حقوق زنان نیازمند توجه جداگانه به ساختار حقوقی، آزادی‌های سیاسی، فرهنگ اجتماعی و مناسبات قدرت است.<br /> <br /> == سکولاریزاسیون و ملی‌گرایی ==<br /> <br /> در برخی کشورها، کاهش نقش دین با رشد [[ملی‌گرایی]] همراه بوده است.<br /> <br /> دولت ـ ملت مدرن می‌تواند ملت، پرچم، تاریخ ملی و سرزمین را به منابع جدید هویت جمعی تبدیل کند.<br /> <br /> با این حال ملی‌گرایی و دین الزاماً رقیب یکدیگر نیستند. در بسیاری از کشورها هویت دینی و ملی با یکدیگر ترکیب شده‌اند.<br /> <br /> تجربهٔ ایران نیز نمونه‌ای از تغییر و ترکیب این دو منبع هویت در دوره‌های مختلف تاریخی است.&lt;ref&gt;Banuazizi, “The Crossing Paths of Religion and Nationalism in Contemporary Iran.”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سکولاریزاسیون و جهانی‌شدن ==<br /> <br /> [[جهانی‌شدن]] آثار متناقضی بر دین داشته است.<br /> <br /> ارتباطات جهانی امکان آشنایی افراد با سبک‌های زندگی، ادیان و جهان‌بینی‌های گوناگون را افزایش داده و انحصار فرهنگی سنت‌های محلی را تضعیف کرده است.<br /> <br /> در عین حال همین فناوری‌ها به گروه‌های مذهبی امکان داده‌اند شبکه‌های فراملی ایجاد کنند، تبلیغ دینی را گسترش دهند و پیروان خود را در کشورهای مختلف بسیج کنند.<br /> <br /> بنابراین جهانی‌شدن می‌تواند هم‌زمان زمینهٔ سکولاریزاسیون، تکثر دینی و احیای جنبش‌های مذهبی را فراهم کند.<br /> <br /> == سکولاریزاسیون و اینترنت ==<br /> <br /> گسترش اینترنت و شبکه‌های اجتماعی دسترسی به منابع فکری و مذهبی متفاوت را افزایش داده است.<br /> <br /> افراد اکنون می‌توانند خارج از نهادهای رسمی دینی به متون، نقدها، تفسیرها و اجتماعات فکری دسترسی پیدا کنند.<br /> <br /> این تحول در جوامعی که دولت یا نهادهای دینی بر رسانه‌های سنتی کنترل بیشتری دارند اهمیت خاصی دارد.<br /> <br /> با این حال اینترنت هم‌زمان ابزار مهمی برای تبلیغ مذهبی، تشکیل اجتماعات دینی و بسیج جنبش‌های مذهبی نیز هست. بنابراین فناوری دیجیتال به‌خودی‌خود سکولاریزاسیون ایجاد نمی‌کند.<br /> <br /> == پساسکولاریسم ==<br /> <br /> در دهه‌های اخیر اصطلاح «[[پساسکولاریسم]]» در فلسفه و علوم اجتماعی مورد توجه قرار گرفته است.<br /> <br /> این مفهوم لزوماً به معنای پایان سکولاریسم نیست، بلکه به بازاندیشی دربارهٔ فرضیهٔ حذف تدریجی دین از جامعهٔ مدرن اشاره دارد.<br /> <br /> [[یورگن هابرماس]] از جمله متفکرانی است که دربارهٔ «جامعهٔ پساسکولار» بحث کرده است. او بر امکان گفت‌وگوی شهروندان دینی و غیردینی در عرصهٔ عمومی دموکراتیک تأکید دارد.&lt;ref&gt;Jürgen Habermas, “Religion in the Public Sphere,” ''European Journal of Philosophy'' 14, no. 1 (2006): 1–25.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نقد نظریهٔ سکولاریزاسیون ==<br /> <br /> یکی از مهم‌ترین انتقادها به نظریهٔ کلاسیک سکولاریزاسیون این است که تجربهٔ اروپای غربی را به الگویی جهانی تبدیل کرده بود.<br /> <br /> منتقدان می‌گویند مسیر تاریخی اروپا ـ شامل اصلاح دینی، جنگ‌های مذهبی، انقلاب علمی، روشنگری و تشکیل دولت ـ ملت ـ را نمی‌توان بدون تغییر به تمام جوامع جهان تعمیم داد.<br /> <br /> ظهور جنبش‌های دینی قدرتمند در آمریکا، آمریکای لاتین، خاورمیانه، آفریقا و آسیا نیز فرضیهٔ افول اجتناب‌ناپذیر دین را زیر سؤال برد.<br /> <br /> == دفاع از نظریهٔ سکولاریزاسیون ==<br /> <br /> در مقابل، مدافعان نظریه استدلال می‌کنند که بازگشت دین به سیاست لزوماً سکولاریزاسیون را رد نمی‌کند.<br /> <br /> ممکن است یک جنبش مذهبی از نظر سیاسی بسیار فعال باشد، در حالی که نهادهای آموزشی، اقتصادی، علمی و اداری جامعه همچنان مستقل از مرجعیت دینی عمل کنند.<br /> <br /> همچنین افزایش جنبش‌های مذهبی ممکن است خود واکنشی به تحولاتی باشد که اقتدار سنتی دین را به چالش کشیده‌اند.<br /> <br /> از این رو نسخه‌های جدید نظریهٔ سکولاریزاسیون معمولاً از ادعای سادهٔ «مدرنیته دین را نابود می‌کند» فاصله گرفته‌اند.<br /> <br /> == آیا جهان سکولارتر شده است؟ ==<br /> <br /> پاسخ به این پرسش به شاخص مورد استفاده بستگی دارد.<br /> <br /> اگر سکولاریزاسیون به معنای استقلال علم، اقتصاد، آموزش و دولت از اقتدار مستقیم نهادهای دینی باشد، بسیاری از جوامع نسبت به دوره‌های پیشامدرن سکولارتر شده‌اند.<br /> <br /> اگر معیار، کاهش باور به خدا یا معنویت باشد، تصویر بسیار متفاوت و نامتوازن است.<br /> <br /> اگر معیار، حضور دین در سیاست باشد، در بسیاری از مناطق جهان دین همچنان قدرت قابل توجهی دارد.<br /> <br /> به همین دلیل بسیاری از پژوهشگران معاصر ترجیح می‌دهند به جای سخن گفتن از یک «فرایند جهانی سکولاریزاسیون»، دربارهٔ مسیرهای متفاوت سکولاریزاسیون در جوامع مختلف سخن بگویند.<br /> <br /> == برداشت‌های نادرست رایج ==<br /> <br /> سکولاریزاسیون مترادف نابودی دین نیست. جامعه می‌تواند سکولارتر شود و در عین حال بخش بزرگی از شهروندان آن مذهبی باقی بمانند.<br /> <br /> سکولاریسم نیز الزاماً ضدیت با دین نیست. برخی از الگوهای سکولار دقیقاً با هدف حفاظت از آزادی ادیان مختلف و جلوگیری از تحمیل یک مذهب رسمی طراحی شده‌اند.<br /> <br /> همچنین سکولاریزاسیون الزاماً دموکراسی ایجاد نمی‌کند. تاریخ نمونه‌هایی از دولت‌های سکولار اقتدارگرا و حکومت‌های دموکراتیک دارای پیوندهای رسمی با نهادهای مذهبی ارائه می‌دهد.<br /> <br /> از سوی دیگر، افزایش حضور سیاسی دین نیز الزاماً نشان‌دهندهٔ افزایش باور مذهبی همهٔ اعضای جامعه نیست.<br /> <br /> == اهمیت مفهوم سکولاریزاسیون ==<br /> <br /> اهمیت مفهوم سکولاریزاسیون در این است که امکان بررسی چند رابطهٔ اساسی در جامعهٔ مدرن را فراهم می‌کند: رابطهٔ دین و دولت، دین و علم، دین و قانون، دین و هویت، و باور فردی و نهادهای عمومی.<br /> <br /> این مفهوم از یک نظریهٔ نسبتاً خطی دربارهٔ «افول دین» به حوزه‌ای پیچیده از پژوهش تبدیل شده است که در آن دربارهٔ تمایز نهادی، تکثر دینی، خصوصی‌شدن یا عمومی‌شدن دین، تغییر باورهای فردی و رابطهٔ دین با قدرت سیاسی بحث می‌شود.<br /> <br /> تجربهٔ کشورهای مختلف نشان داده است که مدرنیته مسیر واحدی برای دین ایجاد نمی‌کند. در یک جامعه ممکن است دولت سکولار شود اما دین در جامعه نیرومند باقی بماند؛ در جامعه‌ای دیگر دولت دینی باشد اما بخش‌هایی از جامعه از نهادهای رسمی مذهبی فاصله بگیرند؛ و در جامعه‌ای دیگر اشکال جدیدی از دین و معنویت جایگزین نهادهای سنتی شوند.<br /> <br /> از این رو، سکولاریزاسیون در علوم اجتماعی معاصر بیش از آنکه پیش‌بینی ساده‌ای دربارهٔ «پایان دین» باشد، مفهومی برای تحلیل دگرگونی تاریخی رابطهٔ '''دین، فرد، جامعه و قدرت''' است.<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> <br /> * [[سکولاریسم]]<br /> * [[لائیسیته]]<br /> * [[دین]]<br /> * [[جامعه‌شناسی دین]]<br /> * [[مدرنیته]]<br /> * [[مدرنیسم]]<br /> * [[مدرنیزاسیون]]<br /> * [[عصر روشنگری]]<br /> * [[عقل‌گرایی]]<br /> * [[آزادی دین]]<br /> * [[آزادی اندیشه]]<br /> * [[حقوق بشر]]<br /> * [[دموکراسی]]<br /> * [[دولت دینی]]<br /> * [[اسلام‌گرایی]]<br /> * [[ولایت فقیه]]<br /> * [[جنبش مشروطه ایران|انقلاب مشروطه ایران]]<br /> * [[انقلاب ۱۳۵۷ ایران]]<br /> * [[جمهوری اسلامی ایران]]<br /> * [[پساسکولاریسم]]<br /> * [[ماکس وبر]]<br /> * [[امیل دورکیم]]<br /> * [[کارل مارکس]]<br /> * [[چارلز تیلور]]<br /> * [[یورگن هابرماس]]<br /> <br /> == منابع == &lt;references /&gt;<br /> <br /> [[رده:سکولاریسم]]<br /> [[رده:جامعه‌شناسی]]<br /> [[رده:جامعه‌شناسی دین]]<br /> [[رده:دین]]<br /> [[رده:فلسفه سیاسی]]<br /> [[رده:علوم سیاسی]]<br /> [[رده:مدرنیته]]<br /> [[رده:مفاهیم اجتماعی]]<br /> [[رده:مفاهیم سیاسی]]<br /> [[رده:دین و سیاست]]<br /> [[رده:آزادی دین]]<br /> {{DEFAULTSORT:سکولاریزاسیون}}</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%B3%DA%A9%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B2%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86&diff=93074 2026-09-19T08:28:42Z

<p>Alireza k h: صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات مفهوم | نام = سکولاریزاسیون | نام اصلی = Secularization | نام‌های دیگر = عرفی‌شدن، دنیوی‌شدن، سکولارشدن | تصویر = | اندازه تصویر = | توضیح تصویر = | حوزه = جامعه‌شناسی، جامعه‌شناسی دین، علوم...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات مفهوم<br /> | نام = سکولاریزاسیون<br /> | نام اصلی = Secularization<br /> | نام‌های دیگر = عرفی‌شدن، دنیوی‌شدن، سکولارشدن<br /> | تصویر =<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =<br /> | حوزه = [[جامعه‌شناسی]]، [[جامعه‌شناسی دین]]، [[علوم سیاسی]]، تاریخ، مطالعات دین<br /> | دوره = دوران مدرن؛ به‌عنوان نظریهٔ جامعه‌شناختی عمدتاً سده‌های نوزدهم و بیستم<br /> | خاستگاه = اروپا<br /> | تاریخ شکل‌گیری = ریشه‌های تاریخی در اروپای پس از اصلاح دینی؛ صورت‌بندی جامعه‌شناختی عمدتاً از سدهٔ نوزدهم<br /> | بنیان‌گذاران = فاقد بنیان‌گذار واحد<br /> | چهره‌های شاخص = [[ماکس وبر]]، [[امیل دورکیم]]، [[کارل مارکس]]، برایان ویلسون، پیتر برگر، توماس لاکمن، خوزه کازانووا، استیو بروس، [[چارلز تیلور]]<br /> | پیشگامان فکری = متفکران [[عصر روشنگری]] و بنیان‌گذاران جامعه‌شناسی مدرن<br /> | جریان‌های مرتبط = [[سکولاریسم]]، [[لائیسیته]]، [[مدرنیزاسیون]]، [[عقل‌گرایی]]، تمایز نهادی، [[پساسکولاریسم]]<br /> | در واکنش به = دگرگونی رابطهٔ دین، دولت و جامعه در فرایند مدرنیته و کاهش انحصار نهادهای دینی بر برخی حوزه‌های اجتماعی<br /> | مفاهیم کلیدی = تمایز نهادی، عرفی‌شدن، عقلانی‌شدن، افسون‌زدایی، کاهش اقتدار نهادهای دینی، خصوصی‌شدن دین، تکثرگرایی دینی، آزادی دین، جدایی دین و دولت<br /> | دیدگاه معرفت‌شناختی = سکولاریزاسیون نظریهٔ معرفت‌شناختی واحدی نیست؛ در برخی صورت‌بندی‌ها با عقلانی‌شدن، گسترش علم و استقلال معرفت علمی و عمومی از مرجعیت دینی مرتبط دانسته می‌شود<br /> | دیدگاه اجتماعی = بررسی دگرگونی جایگاه دین و نهادهای دینی در جامعه، دولت، قانون، آموزش و زندگی فردی و تمایز یافتن حوزه‌های اجتماعی از اقتدار مستقیم دینی<br /> | تأثیرپذیرفته از = [[عصر روشنگری]]، [[مدرنیته]]، انقلاب علمی، [[انقلاب صنعتی]]، تشکیل دولت مدرن و گسترش علوم اجتماعی<br /> | تأثیرگذار بر = جامعه‌شناسی دین، مطالعات مدرنیته، نظریه‌های رابطهٔ دین و دولت، مطالعات سکولاریسم و تحلیل تحولات دینی جوامع معاصر<br /> | منتقدان شاخص = پیتر برگر در آثار متأخر، رودنی استارک، خوزه کازانووا و نظریه‌پردازان منتقد نسخهٔ خطی و جهان‌شمول نظریهٔ سکولاریزاسیون<br /> | آثار شاخص = ''علم به‌مثابه حرفه''؛ ''دین در جامعهٔ سکولار''؛ ''سایبان مقدس''؛ ''دین نامرئی''؛ ''ادیان عمومی در جهان مدرن''؛ ''عصر سکولار''؛ ''سکولاریزاسیون: در دفاع از یک نظریهٔ ازمدافتاده''<br /> }}<br /> <br /> '''سکولاریزاسیون''' یا '''عرفی‌شدن''' (به انگلیسی: ''Secularization'') مفهومی در [[جامعه‌شناسی]]، [[علوم سیاسی]]، تاریخ و مطالعات دین است که به فرایندی اشاره دارد که طی آن نقش، اقتدار یا نفوذ نهادها، باورها و قواعد دینی در برخی حوزه‌های زندگی اجتماعی، سیاسی یا فرهنگی دگرگون یا محدود می‌شود. این مفهوم می‌تواند به کاهش اقتدار نهادهای دینی بر دولت و قانون، استقلال نهادهایی مانند آموزش و علم از مرجعیت مذهبی، کاهش مشارکت دینی افراد، خصوصی‌ترشدن دین یا تمایز یافتن حوزه‌های اجتماعی از یکدیگر اشاره داشته باشد.&lt;ref&gt;José Casanova, ''Public Religions in the Modern World'' (Chicago: University of Chicago Press, 1994), 19–39.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سکولاریزاسیون با [[سکولاریسم]] یکسان نیست. سکولاریزاسیون در کاربرد جامعه‌شناختی عمدتاً نام یک '''فرایند تاریخی و اجتماعی''' است، در حالی که سکولاریسم معمولاً به مجموعه‌ای از اصول، اندیشه‌ها یا ترتیبات سیاسی دربارهٔ رابطهٔ دین و دولت گفته می‌شود. از این رو ممکن است جامعه‌ای در بعضی حوزه‌ها سکولار شده باشد، بی‌آنکه دولت آن رسماً سکولار باشد؛ یا برعکس، یک دولت از نظر حقوقی سکولار باشد، در حالی که دین همچنان در زندگی اجتماعی شهروندان نقشی گسترده داشته باشد.&lt;ref&gt;Charles Taylor, ''A Secular Age'' (Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press, 2007), 1–22.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نظریه‌های کلاسیک جامعه‌شناسی، سکولاریزاسیون اغلب با [[مدرنیته]]، صنعتی‌شدن، شهرنشینی، گسترش علم، عقلانی‌شدن، افزایش آموزش عمومی و تمایز نهادهای اجتماعی مرتبط دانسته می‌شد. با این حال، پژوهش‌های متأخر نشان داده‌اند که رابطهٔ میان مدرنیته و دین خطی و یکسان نیست. دین در برخی جوامع کاهش یافته، در برخی دیگر تغییر شکل داده و در مواردی نیز با قدرت سیاسی، هویت ملی یا جنبش‌های اجتماعی پیوندهای تازه‌ای برقرار کرده است. از این رو نظریهٔ ساده‌ای که مدرنیزاسیون را الزاماً به ناپدیدشدن دین منتهی می‌دانست، از اواخر سدهٔ بیستم با بازنگری‌های جدی روبه‌رو شد.&lt;ref&gt;Peter L. Berger, ed., ''The Desecularization of the World: Resurgent Religion and World Politics'' (Washington, DC: Ethics and Public Policy Center; Grand Rapids: William B. Eerdmans, 1999), 1–18.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ریشهٔ واژه ==<br /> <br /> واژهٔ ''secular'' از واژهٔ لاتینی ''saeculum'' گرفته شده است که در کاربردهای تاریخی می‌توانست به «این جهان»، «این عصر» یا زندگی دنیوی در برابر زندگی وابسته به نظم کلیسایی اشاره کند.<br /> <br /> در اروپای مسیحی، اصطلاح سکولاریزاسیون در ابتدا معنایی حقوقی و نهادی داشت. برای نمونه، انتقال املاک و دارایی‌های کلیسا به قدرت‌های غیرکلیسایی یا انتقال یک روحانی از وضعیت رهبانی به وضعیت دنیوی می‌توانست «سکولاریزاسیون» خوانده شود.<br /> <br /> با تحول جوامع اروپایی، این اصطلاح به‌تدریج معنای گسترده‌تری یافت و برای توصیف کاهش یا دگرگونی اقتدار نهادهای دینی در سیاست، آموزش، حقوق، فرهنگ و زندگی اجتماعی به کار رفت.&lt;ref&gt;Steve Bruce, ''Secularization: In Defence of an Unfashionable Theory'' (Oxford: Oxford University Press, 2011), 1–17.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تفاوت سکولاریزاسیون و سکولاریسم ==<br /> <br /> دو اصطلاح «سکولاریزاسیون» و «سکولاریسم» در زبان روزمره گاه به جای یکدیگر به کار می‌روند، اما از نظر مفهومی متفاوت‌اند.<br /> <br /> '''سکولاریزاسیون''' فرایندی اجتماعی و تاریخی است. برای مثال، اگر ادارهٔ مدارس از اختیار یک نهاد مذهبی خارج و به نهادی مستقل یا دولتی سپرده شود، می‌توان از نوعی سکولاریزاسیون نهادی سخن گفت.<br /> <br /> '''سکولاریسم''' در مقابل، می‌تواند یک اصل سیاسی یا دیدگاه هنجاری باشد که خواهان استقلال دولت و قانون از اقتدار نهادهای دینی است.<br /> <br /> بنابراین سکولاریزاسیون بیشتر توضیح می‌دهد که «چه تغییری در جامعه رخ می‌دهد»، در حالی که سکولاریسم می‌تواند بیان کند «رابطهٔ مطلوب دین و دولت چگونه باید باشد».<br /> <br /> == سکولاریزاسیون و بی‌دینی ==<br /> <br /> سکولاریزاسیون الزاماً به معنای [[بی‌خدایی]] یا از میان رفتن دین نیست.<br /> <br /> ممکن است افراد همچنان باور دینی داشته باشند، اما دین نقش پیشین خود را در قانون‌گذاری، نظام آموزشی یا سازمان دولت از دست داده باشد. همچنین ممکن است اقتدار سازمان‌های رسمی دینی کاهش یابد، در حالی که اشکال فردی، معنوی یا جدید دین گسترش پیدا کنند.<br /> <br /> به همین دلیل جامعه‌شناسان میان کاهش '''باور دینی'''، کاهش '''عمل دینی'''، کاهش '''اقتدار سازمان‌های مذهبی''' و '''جدایی نهادی دین از دیگر حوزه‌های اجتماعی''' تفاوت قائل می‌شوند.&lt;ref&gt;Karel Dobbelaere, ''Secularization: An Analysis at Three Levels'' (Brussels: P.I.E.-Peter Lang, 2002).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ابعاد سکولاریزاسیون ==<br /> <br /> سکولاریزاسیون یک پدیدهٔ واحد و ساده نیست. پژوهشگران چند بُعد متفاوت برای آن در نظر گرفته‌اند.<br /> <br /> یکی از این ابعاد، '''تمایز نهادی''' است؛ یعنی سیاست، اقتصاد، علم، آموزش، حقوق و دیگر نهادهای اجتماعی به‌تدریج منطق و قواعد مستقل خود را پیدا می‌کنند و الزاماً زیر فرمان یک مرجع دینی قرار ندارند.<br /> <br /> بعد دیگر، '''کاهش اقتدار اجتماعی نهادهای دینی''' است. در چنین وضعیتی سازمان‌های مذهبی دیگر قدرت سابق خود را برای تعیین قواعد زندگی عمومی ندارند.<br /> <br /> بعد سوم، '''تغییر در باور و رفتار فردی''' است؛ برای مثال کاهش حضور در مراسم مذهبی یا کاهش اهمیت دین در زندگی روزمره.<br /> <br /> این ابعاد الزاماً هم‌زمان حرکت نمی‌کنند. ممکن است کشوری از نظر ساختار سیاسی و حقوقی بسیار سکولار باشد، در حالی که بخش بزرگی از جمعیت آن همچنان مذهبی باشند.&lt;ref&gt;Casanova, ''Public Religions in the Modern World'', 19–39.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نظریهٔ کلاسیک سکولاریزاسیون ==<br /> <br /> اندیشهٔ سکولاریزاسیون پیش از آنکه به صورت نظریه‌ای مستقل مطرح شود، در آثار شماری از بنیان‌گذاران جامعه‌شناسی حضور داشت.<br /> <br /> [[کارل مارکس]]، [[امیل دورکیم]] و [[ماکس وبر]] هر یک از منظر متفاوتی دربارهٔ تحولات دین در جامعهٔ مدرن بحث کردند.<br /> <br /> با وجود تفاوت‌های بنیادی میان آنها، آثارشان زمینه‌ای برای این تصور فراهم کرد که ظهور جامعهٔ صنعتی و مدرن رابطهٔ سنتی میان دین، جامعه و قدرت را دگرگون خواهد کرد.<br /> <br /> == ماکس وبر و عقلانی‌شدن ==<br /> <br /> [[ماکس وبر]] از مهم‌ترین متفکرانی است که آثار او در شکل‌گیری نظریه‌های سکولاریزاسیون تأثیر گذاشت.<br /> <br /> مفهوم محوری در اندیشهٔ وبر «عقلانی‌شدن» بود. از نظر او، جوامع مدرن به‌طور فزاینده بر محاسبه، قانون، سازمان بوروکراتیک، دانش تخصصی و عقلانیت ابزاری استوار می‌شوند.<br /> <br /> وبر برای توصیف یکی از جنبه‌های این تحول از مفهوم «افسون‌زدایی از جهان» (''Disenchantment of the World'') استفاده کرد. در جهان مدرن، توضیح پدیده‌ها بیش از گذشته به محاسبه، علم و روش‌های عقلانی وابسته می‌شود.&lt;ref&gt;Max Weber, “Science as a Vocation,” in H. H. Gerth and C. Wright Mills, eds., ''From Max Weber: Essays in Sociology'' (New York: Oxford University Press, 1946), 129–156.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این دیدگاه به یکی از پایه‌های نظری تحلیل رابطهٔ مدرنیته و سکولاریزاسیون تبدیل شد، هرچند اندیشهٔ وبر را نمی‌توان به پیش‌بینی سادهٔ «نابودی دین» تقلیل داد.<br /> <br /> == امیل دورکیم ==<br /> <br /> [[امیل دورکیم]] دین را یکی از بنیادی‌ترین نهادهای اجتماعی می‌دانست.<br /> <br /> در نظریهٔ او، مناسک و باورهای دینی نقش مهمی در ایجاد همبستگی اجتماعی دارند. دورکیم معتقد بود که با تحول جامعه، صورت‌های سنتی دین نیز تغییر می‌کنند.<br /> <br /> از این منظر، مدرنیته الزاماً به پایان نیاز انسان به ارزش‌ها و مناسک جمعی منجر نمی‌شود؛ بلکه ممکن است منابع جدیدی برای هویت و همبستگی اجتماعی پدید آیند.&lt;ref&gt;Émile Durkheim, ''The Elementary Forms of Religious Life'', trans. Karen E. Fields (New York: Free Press, 1995 [1912]).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == کارل مارکس ==<br /> <br /> [[کارل مارکس]] دین را در پیوند با ساختارهای مادی و روابط اجتماعی تحلیل می‌کرد.<br /> <br /> در دیدگاه مارکسیستی، تغییر مناسبات اقتصادی و اجتماعی می‌توانست شرایطی را که دین در آن نقش تاریخی مشخصی ایفا می‌کرد دگرگون کند. بعدها برخی نظریه‌پردازان مارکسیست سکولاریزاسیون را بخشی از تحول تاریخی جوامع مدرن تلقی کردند.<br /> <br /> این تفسیر در شماری از جریان‌های چپ سدهٔ بیستم نیز نفوذ یافت.&lt;ref&gt;Karl Marx, “Contribution to the Critique of Hegel’s Philosophy of Right: Introduction,” in Robert C. Tucker, ed., ''The Marx-Engels Reader'', 2nd ed. (New York: W. W. Norton, 1978), 53–65.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نظریه‌های جامعه‌شناختی سدهٔ بیستم ==<br /> <br /> در میانهٔ سدهٔ بیستم نظریهٔ سکولاریزاسیون به یکی از نظریه‌های مهم جامعه‌شناسی دین تبدیل شد.<br /> <br /> پژوهشگرانی مانند برایان ویلسون، پیتر برگر و توماس لاکمن کوشیدند رابطهٔ میان مدرنیزاسیون و تحول دین را توضیح دهند.<br /> <br /> '''برایان ویلسون''' سکولاریزاسیون را فرایندی می‌دانست که طی آن تفکر، عمل و نهادهای دینی اهمیت اجتماعی خود را از دست می‌دهند.&lt;ref&gt;Bryan R. Wilson, ''Religion in Secular Society: A Sociological Comment'' (London: C. A. Watts, 1966).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''پیتر برگر''' نیز در آثار اولیهٔ خود مدرنیته را با تضعیف انحصار سنت‌های دینی مرتبط می‌دانست.&lt;ref&gt;Peter L. Berger, ''The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion'' (Garden City, NY: Doubleday, 1967).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''توماس لاکمن''' در مقابل توجه بیشتری به تغییر شکل دین و انتقال آن از نهادهای رسمی به حوزه‌های خصوصی و فردی داشت.&lt;ref&gt;Thomas Luckmann, ''The Invisible Religion: The Problem of Religion in Modern Society'' (New York: Macmillan, 1967).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تمایز نهادی ==<br /> <br /> یکی از مهم‌ترین برداشت‌های معاصر از سکولاریزاسیون، «تمایز نهادی» است.<br /> <br /> در جوامع پیشامدرن، دین می‌توانست با حکومت، آموزش، حقوق، خانواده و نظام اقتصادی پیوندی مستقیم داشته باشد. با تشکیل دولت مدرن، دانشگاه، دادگاه، نظام آموزشی و بازار، این حوزه‌ها به‌تدریج استقلال نهادی بیشتری یافتند.<br /> <br /> خوزه کازانووا این بُعد از سکولاریزاسیون را از نظریه‌هایی که سکولاریزاسیون را الزاماً به افول دین تقلیل می‌دهند جدا می‌کند.&lt;ref&gt;Casanova, ''Public Religions in the Modern World'', 19–39.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از این منظر، سکولاریزاسیون می‌تواند بدون ناپدیدشدن دین اتفاق بیفتد.<br /> <br /> == خصوصی‌شدن دین ==<br /> <br /> یکی دیگر از نظریه‌های سکولاریزاسیون بر انتقال دین از حوزهٔ عمومی به حوزهٔ خصوصی تأکید داشت.<br /> <br /> بر اساس این دیدگاه، با توسعهٔ دولت مدرن و نهادهای مستقل، دین بیش از گذشته به باور و انتخاب شخصی افراد تبدیل می‌شود.<br /> <br /> اما خوزه کازانووا با بررسی جنبش‌های دینی در کشورهای مختلف نشان داد که دین می‌تواند دوباره وارد حوزهٔ عمومی شود و در جنبش‌های اجتماعی، سیاست و جامعهٔ مدنی نقش ایفا کند.&lt;ref&gt;Casanova, ''Public Religions in the Modern World''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این بحث موجب شد «خصوصی‌شدن دین» دیگر نتیجه‌ای اجتناب‌ناپذیر برای مدرنیته تلقی نشود.<br /> <br /> == سکولاریزاسیون و مدرنیزاسیون ==<br /> <br /> در نظریه‌های کلاسیک، سکولاریزاسیون غالباً بخشی از فرایند [[مدرنیزاسیون]] تلقی می‌شد.<br /> <br /> صنعتی‌شدن، شهرنشینی، افزایش سطح آموزش، گسترش علوم، توسعهٔ ارتباطات، افزایش تحرک اجتماعی و رشد دولت بوروکراتیک از عواملی دانسته می‌شدند که اقتدار نهادهای سنتی را کاهش می‌دهند.<br /> <br /> اما تجربهٔ کشورهای مختلف نشان داده است که مدرنیزاسیون لزوماً یک نتیجهٔ دینی واحد ندارد.<br /> <br /> ایالات متحده برای مدت طولانی نمونه‌ای از جامعه‌ای صنعتی و مدرن با سطح نسبتاً بالای مشارکت مذهبی بود؛ در حالی که بخش‌هایی از اروپای غربی کاهش چشمگیرتری در مشارکت سازمان‌یافتهٔ دینی تجربه کردند.<br /> <br /> همین تفاوت‌ها نظریهٔ خطی سکولاریزاسیون را با پرسش‌های جدی روبه‌رو کرد.<br /> <br /> == علم و سکولاریزاسیون ==<br /> <br /> ظهور علوم جدید یکی از عوامل تاریخی مرتبط با سکولاریزاسیون در اروپا دانسته شده است.<br /> <br /> پدیده‌هایی که پیش‌تر ممکن بود با ارجاع مستقیم به نیروهای ماورایی توضیح داده شوند، به‌تدریج موضوع پژوهش علمی قرار گرفتند.<br /> <br /> تحولات نجوم، فیزیک، زیست‌شناسی، پزشکی و علوم انسانی در تغییر تصویر انسان از جهان مؤثر بودند.<br /> <br /> با این حال، گسترش علم الزاماً به از میان رفتن باور دینی منجر نشد. بسیاری از دانشمندان و جوامع مدرن همچنان اشکال گوناگونی از باور مذهبی را حفظ کرده‌اند. بنابراین رابطهٔ علم و دین از تقابل سادهٔ «علم در برابر دین» پیچیده‌تر است.<br /> <br /> == دولت مدرن و سکولاریزاسیون ==<br /> <br /> تشکیل دولت مدرن یکی از مهم‌ترین زمینه‌های سکولاریزاسیون نهادی بوده است.<br /> <br /> دولت‌های مدرن به‌تدریج وظایفی مانند آموزش، ثبت احوال، قضاوت، قانون‌گذاری، خدمات اجتماعی و ادارهٔ امور عمومی را که در برخی جوامع پیش‌تر به‌طور کامل یا جزئی در اختیار نهادهای مذهبی بود بر عهده گرفتند.<br /> <br /> این تحول می‌توانست اقتدار حقوقی و اداری نهادهای دینی را کاهش دهد، حتی اگر شهروندان همچنان مذهبی باقی می‌ماندند.<br /> <br /> به همین دلیل «سکولاریزاسیون دولت» با «سکولاریزاسیون جامعه» یکسان نیست.<br /> <br /> == انقلاب فرانسه ==<br /> <br /> [[انقلاب فرانسه]] از نقاط عطف تاریخی رابطهٔ دولت، کلیسا و سکولاریزاسیون در اروپا بود.<br /> <br /> انقلاب اقتدار سیاسی و اقتصادی کلیسای کاتولیک را به چالش کشید، بخشی از املاک کلیسا را مصادره کرد و رابطهٔ میان دین و دولت را دگرگون ساخت.<br /> <br /> فرانسه در سده‌های بعد الگویی از سکولاریسم جمهوری‌خواه را توسعه داد که با مفهوم ''laïcité'' یا [[لائیسیته]] شناخته می‌شود.<br /> <br /> قانون ۱۹۰۵ فرانسه دربارهٔ جدایی کلیساها و دولت یکی از مهم‌ترین نقاط این تحول بود.<br /> <br /> == لائیسیته ==<br /> <br /> [[لائیسیته]] شکل خاصی از تنظیم رابطهٔ دین و دولت است که بیش از همه با جمهوری فرانسه پیوند دارد.<br /> <br /> لائیسیته بر بی‌طرفی دولت در امور دینی و استقلال حوزهٔ عمومی دولتی از اقتدار نهادهای مذهبی تأکید می‌کند.<br /> <br /> با این حال، لائیسیته را نباید مترادف تمام اشکال سکولاریسم یا سکولاریزاسیون دانست. کشورهای سکولار مختلف ترتیبات بسیار متفاوتی برای رابطهٔ دین و دولت دارند.<br /> <br /> == ایالات متحده ==<br /> <br /> الگوی ایالات متحده نمونه‌ای مهم برای نشان‌دادن تفاوت میان سکولاریسم سیاسی و کاهش دینداری است.<br /> <br /> قانون اساسی آمریکا و متمم اول آن محدودیت‌هایی بر تأسیس دین رسمی از سوی حکومت فدرال و مداخله در آزادی دینی ایجاد کردند.<br /> <br /> با این حال، دین برای مدت طولانی در جامعه و سیاست آمریکا حضوری قابل توجه داشته است.<br /> <br /> این تجربه یکی از دلایلی بود که برخی جامعه‌شناسان در نظریهٔ سادهٔ ارتباط ضروری میان مدرنیته و افول دین تجدیدنظر کردند.<br /> <br /> == سکولاریزاسیون در اروپا ==<br /> <br /> کشورهای اروپای غربی از نمونه‌های مهم کاهش مشارکت سازمان‌یافتهٔ مذهبی در دوران معاصر به‌شمار می‌روند.<br /> <br /> در بخش‌هایی از اروپا، حضور منظم در کلیسا، شمار روحانیان و میزان وابستگی رسمی به نهادهای مذهبی کاهش یافته است.<br /> <br /> اما حتی در اروپا نیز الگوی واحدی وجود ندارد. رابطهٔ دولت و کلیسا، میزان باور دینی و اهمیت فرهنگی مسیحیت در کشورهای مختلف متفاوت است.<br /> <br /> گریس دیوی برای توصیف بخشی از این وضعیت از تعبیر «باور بدون تعلق» استفاده کرده است؛ یعنی افرادی ممکن است نوعی باور مذهبی داشته باشند، بدون آنکه به‌طور فعال در نهادهای دینی مشارکت کنند.&lt;ref&gt;Grace Davie, ''Religion in Britain since 1945: Believing without Belonging'' (Oxford: Blackwell, 1994).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == بازگشت دین به سیاست ==<br /> <br /> تحولات نیمهٔ دوم سدهٔ بیستم نشان داد که دین برخلاف برخی پیش‌بینی‌های اولیه از سیاست جهانی ناپدید نشده است.<br /> <br /> انقلاب ۱۳۵۷ ایران، رشد جریان‌های اسلام‌گرا، نقش مسیحیت انجیلی در سیاست آمریکا، جنبش همبستگی و کلیسای کاتولیک در لهستان و افزایش نقش برخی جنبش‌های هندو، یهودی و بودایی در سیاست نمونه‌هایی از حضور یا بازگشت دین به عرصهٔ عمومی بودند.<br /> <br /> این تحولات باعث شدند بسیاری از جامعه‌شناسان در نسخه‌های کلاسیک نظریهٔ سکولاریزاسیون تجدیدنظر کنند.<br /> <br /> == بازنگری پیتر برگر ==<br /> <br /> پیتر برگر که در دههٔ ۱۹۶۰ از نظریه‌پردازان برجستهٔ سکولاریزاسیون بود، بعدها برخی پیش‌بینی‌های پیشین خود را مورد بازنگری قرار داد.<br /> <br /> او در پایان سدهٔ بیستم استدلال کرد که جهان معاصر، جز در برخی مناطق و گروه‌های اجتماعی، آن اندازه که نظریه‌های سکولاریزاسیون پیش‌بینی کرده بودند سکولار نشده است.&lt;ref&gt;Berger, ed., ''The Desecularization of the World'', 1–18.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این تغییر دیدگاه به یکی از نقاط مهم در مناقشهٔ جامعه‌شناختی دربارهٔ سکولاریزاسیون تبدیل شد.<br /> <br /> == نظریهٔ استیو بروس ==<br /> <br /> همهٔ جامعه‌شناسان نظریهٔ سکولاریزاسیون را کنار نگذاشتند.<br /> <br /> [[استیو بروس]] از مدافعان مهم نسخهٔ بازنگری‌شدهٔ این نظریه است. او استدلال می‌کند که در بسیاری از جوامع غربی، مدرنیزاسیون، فردگرایی، تنوع فرهنگی و کاهش اقتدار سنتی به کاهش قدرت اجتماعی دین انجامیده‌اند.&lt;ref&gt;Bruce, ''Secularization: In Defence of an Unfashionable Theory''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در این دیدگاه، ظهور جنبش‌های مذهبی جدید یا باقی‌ماندن باورهای معنوی الزاماً روند کلی کاهش قدرت نهادهای دینی را نقض نمی‌کند.<br /> <br /> == چارلز تیلور و «عصر سکولار» ==<br /> <br /> [[چارلز تیلور]] در کتاب ''عصر سکولار'' مسئله را از زاویه‌ای متفاوت بررسی کرده است.<br /> <br /> از نظر تیلور، سکولارشدن صرفاً به معنای کاهش اعتقاد مذهبی نیست. یکی از تحولات بنیادین مدرنیته این است که ایمان دینی از یک چارچوب تقریباً بدیهی و فراگیر به یکی از گزینه‌های ممکن در کنار گزینه‌های دیگر تبدیل شده است.&lt;ref&gt;Taylor, ''A Secular Age'', 1–22.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در چنین جامعه‌ای، مؤمن، بی‌دین و افراد دارای اشکال متفاوت معنویت در فضایی مشترک زندگی می‌کنند و هر یک با امکان وجود دیدگاه‌های دیگر روبه‌رو هستند.<br /> <br /> == سکولاریزاسیون و تکثرگرایی ==<br /> <br /> گسترش [[تکثرگرایی]] دینی و فکری یکی از عوامل مهم در نظریه‌های جدید سکولاریزاسیون است.<br /> <br /> در جامعه‌ای که تنها یک نظام اعتقادی بر آموزش، قانون و فرهنگ عمومی مسلط است، آن نظام می‌تواند بدیهی تلقی شود.<br /> <br /> اما در جامعهٔ متکثر، افراد دائماً با ادیان، مذاهب، فلسفه‌ها و شیوه‌های زندگی متفاوت مواجه می‌شوند.<br /> <br /> برخی نظریه‌پردازان معتقدند چنین وضعیتی انحصار یک سنت دینی را تضعیف می‌کند، هرچند الزاماً موجب بی‌دینی نمی‌شود.<br /> <br /> == فردگرایی ==<br /> <br /> گسترش فردگرایی در جوامع مدرن نیز با تغییر دین مرتبط دانسته شده است.<br /> <br /> افراد ممکن است بیش از گذشته دربارهٔ باورهای خود انتخاب کنند و الزاماً همهٔ تعالیم یک نهاد دینی را نپذیرند.<br /> <br /> در نتیجه ممکن است اشکال شخصی‌شدهٔ معنویت، ترکیب باورهای مختلف یا فاصله‌گرفتن از سازمان‌های مذهبی گسترش یابد.<br /> <br /> این وضعیت گاهی با اصطلاح‌هایی مانند «دین فردی» یا «معنویت بدون وابستگی سازمانی» توصیف می‌شود.<br /> <br /> == سکولاریزاسیون از بالا و پایین ==<br /> <br /> در مطالعات سیاسی می‌توان میان دو مسیر متفاوت سکولاریزاسیون تمایز گذاشت.<br /> <br /> '''سکولاریزاسیون از بالا''' هنگامی رخ می‌دهد که دولت با قانون و سیاست عمومی قدرت نهادهای مذهبی را محدود کند یا آموزش، دادگستری و ادارهٔ عمومی را از اختیار آنان خارج سازد.<br /> <br /> '''سکولاریزاسیون از پایین''' بیشتر به تغییر نگرش و رفتار شهروندان مربوط می‌شود؛ برای مثال هنگامی که بخش‌هایی از جامعه بدون اجبار دولت از نهادهای رسمی دینی فاصله می‌گیرند.<br /> <br /> این دو فرایند می‌توانند مستقل از یکدیگر یا حتی در تعارض با یکدیگر رخ دهند.<br /> <br /> == سکولاریزاسیون اجباری ==<br /> <br /> سکولاریزاسیون در برخی حکومت‌ها با اجبار دولتی همراه بوده است.<br /> <br /> در اتحاد شوروی و شماری از دولت‌های کمونیستی، حکومت نه صرفاً جدایی دین و دولت، بلکه محدودکردن گستردهٔ فعالیت‌های مذهبی و ترویج رسمی بی‌خدایی را دنبال کرد.<br /> <br /> چنین سیاست‌هایی با مفهوم لیبرال آزادی دین تفاوت دارند.<br /> <br /> دولت سکولار در معنای حقوقی لزوماً دولت ضد دین نیست؛ در بسیاری از الگوهای دموکراتیک، استقلال دولت از نهادهای مذهبی با تضمین آزادی دین و آزادی بی‌دینی همراه است.<br /> <br /> == سکولاریزاسیون در جهان اسلام ==<br /> <br /> رابطهٔ اسلام، دولت مدرن و سکولاریزاسیون مسیرهای تاریخی متفاوتی طی کرده است.<br /> <br /> در ترکیه پس از تأسیس جمهوری، اصلاحات کمال آتاتورک به حذف خلافت، تغییر نظام حقوقی و کاهش قدرت نهادی دین در دولت انجامید.<br /> <br /> در کشورهای دیگری مانند تونس، مصر، عراق و سوریه نیز اشکال متفاوتی از دولت‌سازی و اصلاحات سکولار یا شبه‌سکولار تجربه شد.<br /> <br /> با این حال، از نیمهٔ دوم سدهٔ بیستم جریان‌های مختلف [[اسلام‌گرایی]] قدرت گرفتند و در برخی کشورها دین بار دیگر یا با شدتی بیشتر وارد عرصهٔ سیاسی شد.<br /> <br /> بنابراین تجربهٔ جوامع مسلمان نیز فرضیهٔ وجود یک مسیر واحد و برگشت‌ناپذیر برای سکولاریزاسیون را تأیید نمی‌کند.<br /> <br /> == سکولاریزاسیون در ایران ==<br /> <br /> سکولاریزاسیون در ایران تاریخی پیچیده دارد و نمی‌توان آن را صرفاً به کاهش یا افزایش دینداری تقلیل داد.<br /> <br /> از اواخر دورهٔ قاجار و به‌ویژه در جریان [[انقلاب مشروطه ایران]]، موضوعاتی مانند قانون عرفی، دولت مدرن، آموزش جدید، نظام قضایی و حدود اقتدار روحانیان وارد منازعات سیاسی و فکری ایران شدند.<br /> <br /> در دورهٔ پهلوی، دولت با گسترش نظام آموزشی جدید، دادگستری دولتی، بوروکراسی، قوانین جدید و نهادهای مدرن، بخشی از حوزه‌هایی را که پیش‌تر روحانیان در آنها نفوذ داشتند زیر اقتدار دولت مرکزی قرار داد. پژوهش‌های تاریخی این دوره را با گسترش نوعی ناسیونالیسم دولت‌محور و سیاست‌های سکولارساز مرتبط دانسته‌اند، هرچند ساختار سیاسی پهلوی دموکراتیک نبود و سیاست‌های سکولارساز آن عمدتاً از بالا اجرا می‌شد.&lt;ref&gt;Ali Banuazizi, “The Crossing Paths of Religion and Nationalism in Contemporary Iran,” in Nadim N. Rouhana and Nadera Shalhoub-Kevorkian, eds., ''When Politics Are Sacralized: Comparative Perspectives on Religious Claims and Nationalism'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2021).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سکولاریزاسیون در دورهٔ رضاشاه ==<br /> <br /> در دورهٔ [[رضاشاه پهلوی]]، تمرکز قدرت دولتی و ایجاد نهادهای مدرن موجب کاهش بخشی از استقلال نهادی روحانیت شد.<br /> <br /> گسترش مدارس جدید، ایجاد نظام قضایی دولتی، محدودکردن بخشی از محاکم شرعی و توسعهٔ دستگاه اداری جدید از مهم‌ترین تحولات این دوره بودند.<br /> <br /> در کنار این تغییرات، سیاست‌های فرهنگی اجباری دولت، از جمله سیاست‌های مربوط به پوشش، سبب تعارض میان حکومت و بخش‌هایی از جامعه و روحانیت شد.<br /> <br /> از این رو پژوهشگران میان «سکولاریزاسیون نهادی» و «سکولاریسم دموکراتیک» تمایز می‌گذارند؛ کاهش قدرت نهادهای مذهبی به‌خودی‌خود به معنای استقرار آزادی سیاسی یا بی‌طرفی دموکراتیک دولت نیست.&lt;ref&gt;Birol Başkan, “State Secularization and Religious Resurgence: Diverging Fates of Secularism in Turkey and Iran,” ''Politics and Religion'' 7, no. 1 (2014): 28–50.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == دورهٔ محمدرضاشاه ==<br /> <br /> در دورهٔ [[محمدرضاشاه پهلوی]] نیز مدرنیزاسیون اقتصادی، شهرنشینی، آموزش عالی و گسترش بوروکراسی ادامه یافت.<br /> <br /> اصلاحات [[انقلاب سفید]]، از جمله حق رأی زنان و برخی اصلاحات اجتماعی، با مخالفت بخش‌هایی از روحانیت روبه‌رو شد.<br /> <br /> با این حال دین و روحانیت از جامعهٔ ایران حذف نشدند. مساجد، شبکه‌های مذهبی، بازار و حوزه‌های علمیه همچنان از ظرفیت اجتماعی قابل توجهی برخوردار بودند.<br /> <br /> این شبکه‌ها در دههٔ ۱۳۵۰ به یکی از بسترهای بسیج سیاسی علیه حکومت پهلوی تبدیل شدند و در [[انقلاب ۱۳۵۷ ایران]] نقش مهمی ایفا کردند.&lt;ref&gt;Shahrough Akhavi, ''Religion and Politics in Contemporary Iran: Clergy-State Relations in the Pahlavi Period'' (Albany: State University of New York Press, 1980).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == انقلاب ۱۳۵۷ و معکوس‌شدن سکولاریزاسیون دولتی ==<br /> <br /> [[انقلاب ۱۳۵۷ ایران]] نقطهٔ عطفی در رابطهٔ دین و دولت در ایران بود.<br /> <br /> با تشکیل [[جمهوری اسلامی ایران]]، برخلاف مسیر سکولاریزاسیون نهادی دورهٔ پهلوی، دین رسمی و روحانیت شیعه به مرکز ساختار سیاسی و حقوقی دولت منتقل شدند.<br /> <br /> اصل [[ولایت فقیه]] در قانون اساسی نهادینه شد و فقیه در جایگاه [[رهبر جمهوری اسلامی ایران]] در رأس ساختار سیاسی قرار گرفت. اصل چهارم قانون اساسی نیز مقرر می‌کند که قوانین و مقررات باید بر اساس موازین اسلامی باشند.<br /> <br /> مطالعات دانشگاهی جمهوری اسلامی را نمونه‌ای از دولتی می‌دانند که در آن یک قرائت رسمی از تشیع در ساختار حقوقی و سیاسی جایگاهی مسلط یافته است.&lt;ref&gt;Sajjad Adeliyan Tous and James T. Richardson, ''Managing Religion and Religious Changes in Iran: A Socio-Legal Analysis'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2024).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == دینی‌سازی دولت در جمهوری اسلامی ==<br /> <br /> پس از انقلاب، فرایندی را که برخی پژوهشگران «دینی‌سازی سیاست» یا دولتی‌شدن تشیع نامیده‌اند می‌توان در حوزه‌های مختلف مشاهده کرد.<br /> <br /> نهادهای دینی و سیاسی در ساختار جمهوری اسلامی به یکدیگر پیوند خوردند و نهادهایی مانند شورای نگهبان، رهبری و مجموعه‌ای از سازمان‌های مذهبی ـ حکومتی در ساختار رسمی قدرت جای گرفتند.<br /> <br /> ناصر قبادزاده و شهرام اکبرزاده استدلال کرده‌اند که جمهوری اسلامی کوشیده است نهادهای شیعی را به ساختاری وابسته‌تر به دولت و قرائت حکومت‌محور از تشیع سوق دهد؛ با این حال، به گفتهٔ آنان، سنت استقلال حوزه از دولت به‌طور کامل از میان نرفته است.&lt;ref&gt;Naser Ghobadzadeh and Shahram Akbarzadeh, “Religionization of Politics in Iran: Shi’i Seminaries as the Bastion of Resistance,” ''Middle Eastern Studies'' 56, no. 4 (2020): 570–584.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین تحولات پس از ۱۳۵۷ را می‌توان در سطح دولت نوعی حرکت در جهت مخالف سکولاریزاسیون سیاسی دورهٔ پیشین دانست، بدون آنکه از این امر بتوان مستقیماً دربارهٔ میزان دینداری یا بی‌دینی جامعه نتیجه گرفت.<br /> <br /> == جامعهٔ ایران و سکولاریزاسیون پس از انقلاب ==<br /> <br /> یکی از بحث‌های مهم در مطالعات ایران این است که آیا افزایش دینی‌شدن دولت پس از انقلاب هم‌زمان با نوعی سکولاریزاسیون اجتماعی یا فکری در بخش‌هایی از جامعه بوده است.<br /> <br /> پژوهشگران مختلف به تحول نگرش نسل‌های جدید، شهرنشینی، افزایش آموزش عالی، گسترش ارتباطات جهانی، تغییر الگوهای خانواده و تحول رابطهٔ افراد با نهادهای رسمی دینی توجه کرده‌اند.<br /> <br /> از سوی دیگر، سنجش دقیق میزان دینداری در ایران دشوار است؛ محدودیت پژوهش آزاد، حساسیت سیاسی موضوع دین و تفاوت میان هویت مذهبی، اعتقاد شخصی و مشارکت در مناسک باعث می‌شود نتایج پیمایش‌ها نیازمند تفسیر محتاطانه باشند.<br /> <br /> بنابراین نمی‌توان صرفاً بر پایهٔ یک پیمایش یا یک شاخص، جامعهٔ ایران را به‌طور کلی «سکولار» یا «غیرسکولار» توصیف کرد.<br /> <br /> == روشنفکری دینی و سکولاریزاسیون اندیشه ==<br /> <br /> پس از انقلاب، بحث رابطهٔ دین، معرفت، دولت و دموکراسی در میان روشنفکران ایرانی گسترش یافت.<br /> <br /> برخی متفکران دینی کوشیدند میان ایمان مذهبی و محدودکردن اقتدار سیاسی دین تمایز قائل شوند.<br /> <br /> [[عبدالکریم سروش]] از چهره‌هایی است که آثارش در مطالعات دانشگاهی با بحث «سکولاریزاسیون اندیشهٔ اسلامی در ایران» مرتبط دانسته شده است.<br /> <br /> افشین متین عسگری در مطالعه‌ای دربارهٔ اندیشهٔ سروش استدلال می‌کند که تلاش برای برجسته‌کردن عقل جمعی، تاریخی‌دانستن معرفت دینی و دموکراتیک‌کردن حکومت دینی می‌تواند به فرایند سکولارشدن اندیشهٔ سیاسی دینی منجر شود.&lt;ref&gt;Afshin Matin-asgari, “Abdolkarim Sorush and the Secularization of Islamic Thought in Iran,” ''Iranian Studies'' 30, nos. 1–2 (1997): 95–115.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == چپ ایران و سکولاریزاسیون ==<br /> <br /> اندیشه‌های سکولار در ایران منحصر به جریان‌های لیبرال یا ملی‌گرا نبوده‌اند.<br /> <br /> جریان‌های چپ ایران نیز از اوایل سدهٔ بیستم نقدهای متفاوتی دربارهٔ نقش دین در جامعه مطرح کردند.<br /> <br /> برای نمونه، پژوهش‌های مربوط به [[تقی ارانی]] و [[بیژن جزنی]] نشان داده‌اند که این دو متفکر تحت تأثیر مارکسیسم، دین را در چارچوب تحول تاریخی و مناسبات مادی جامعه تحلیل می‌کردند و انتظار داشتند با تغییر شرایط اجتماعی نقش آن کاهش یابد.&lt;ref&gt;Siavash Saffari, “Taqi Erāni, Bizhan Jazani, and a Marxian Framework for the Critique of Religion in Twentieth Century Iranian Political Thought,” ''Iranian Studies'' 54, nos. 5–6 (2021): 859–877.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سکولاریزاسیون و دموکراسی ==<br /> <br /> سکولاریزاسیون و [[دموکراسی]] دو مفهوم متفاوت‌اند.<br /> <br /> یک دولت می‌تواند سکولار و در عین حال اقتدارگرا باشد. همچنین در برخی دموکراسی‌ها میان دولت و نهادهای مذهبی روابط رسمی وجود دارد.<br /> <br /> آنچه در دموکراسی‌های معاصر اهمیت بنیادی دارد، تضمین حقوق برابر شهروندان، آزادی دین و عقیده، آزادی تغییر یا ترک دین و جلوگیری از محرومیت سیاسی افراد بر اساس اعتقاد مذهبی است.<br /> <br /> بنابراین نمی‌توان صرفاً از سکولاربودن یک حکومت، دموکراتیک‌بودن آن را نتیجه گرفت.<br /> <br /> == سکولاریزاسیون و آزادی دین ==<br /> <br /> جدایی یا استقلال نهاد دولت از اقتدار مذهبی در بسیاری از نظریه‌های سیاسی با هدف حمایت از آزادی وجدان توجیه می‌شود.<br /> <br /> بر اساس این دیدگاه، دولت نباید شهروندان را به پذیرش یا ترک یک دین مجبور کند و حقوق سیاسی آنان نباید به اعتقاد مذهبی وابسته باشد.<br /> <br /> در این معنا، آزادی دین و آزادی نداشتن دین دو سوی یک اصل حقوقی هستند.<br /> <br /> مادهٔ ۱۸ [[اعلامیه جهانی حقوق بشر]] حق آزادی اندیشه، وجدان و دین را به رسمیت می‌شناسد.&lt;ref&gt;United Nations General Assembly, ''Universal Declaration of Human Rights'', Resolution 217 A (III), 10 December 1948, art. 18.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سکولاریزاسیون و حقوق زنان ==<br /> <br /> رابطهٔ سکولاریزاسیون و [[حقوق زنان]] نیز پیچیده است.<br /> <br /> در برخی جوامع، خارج‌شدن قوانین خانواده، آموزش و حقوق مدنی از کنترل نهادهای مذهبی با گسترش حقوق زنان همراه بوده است.<br /> <br /> اما سکولاریسم به‌تنهایی تضمین‌کنندهٔ برابری جنسیتی نیست؛ دولت‌های سکولار اقتدارگرا نیز می‌توانند حقوق زنان را محدود کنند.<br /> <br /> از این رو بررسی حقوق زنان نیازمند توجه جداگانه به ساختار حقوقی، آزادی‌های سیاسی، فرهنگ اجتماعی و مناسبات قدرت است.<br /> <br /> == سکولاریزاسیون و ملی‌گرایی ==<br /> <br /> در برخی کشورها، کاهش نقش دین با رشد [[ملی‌گرایی]] همراه بوده است.<br /> <br /> دولت ـ ملت مدرن می‌تواند ملت، پرچم، تاریخ ملی و سرزمین را به منابع جدید هویت جمعی تبدیل کند.<br /> <br /> با این حال ملی‌گرایی و دین الزاماً رقیب یکدیگر نیستند. در بسیاری از کشورها هویت دینی و ملی با یکدیگر ترکیب شده‌اند.<br /> <br /> تجربهٔ ایران نیز نمونه‌ای از تغییر و ترکیب این دو منبع هویت در دوره‌های مختلف تاریخی است.&lt;ref&gt;Banuazizi, “The Crossing Paths of Religion and Nationalism in Contemporary Iran.”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سکولاریزاسیون و جهانی‌شدن ==<br /> <br /> [[جهانی‌شدن]] آثار متناقضی بر دین داشته است.<br /> <br /> ارتباطات جهانی امکان آشنایی افراد با سبک‌های زندگی، ادیان و جهان‌بینی‌های گوناگون را افزایش داده و انحصار فرهنگی سنت‌های محلی را تضعیف کرده است.<br /> <br /> در عین حال همین فناوری‌ها به گروه‌های مذهبی امکان داده‌اند شبکه‌های فراملی ایجاد کنند، تبلیغ دینی را گسترش دهند و پیروان خود را در کشورهای مختلف بسیج کنند.<br /> <br /> بنابراین جهانی‌شدن می‌تواند هم‌زمان زمینهٔ سکولاریزاسیون، تکثر دینی و احیای جنبش‌های مذهبی را فراهم کند.<br /> <br /> == سکولاریزاسیون و اینترنت ==<br /> <br /> گسترش اینترنت و شبکه‌های اجتماعی دسترسی به منابع فکری و مذهبی متفاوت را افزایش داده است.<br /> <br /> افراد اکنون می‌توانند خارج از نهادهای رسمی دینی به متون، نقدها، تفسیرها و اجتماعات فکری دسترسی پیدا کنند.<br /> <br /> این تحول در جوامعی که دولت یا نهادهای دینی بر رسانه‌های سنتی کنترل بیشتری دارند اهمیت خاصی دارد.<br /> <br /> با این حال اینترنت هم‌زمان ابزار مهمی برای تبلیغ مذهبی، تشکیل اجتماعات دینی و بسیج جنبش‌های مذهبی نیز هست. بنابراین فناوری دیجیتال به‌خودی‌خود سکولاریزاسیون ایجاد نمی‌کند.<br /> <br /> == پساسکولاریسم ==<br /> <br /> در دهه‌های اخیر اصطلاح «[[پساسکولاریسم]]» در فلسفه و علوم اجتماعی مورد توجه قرار گرفته است.<br /> <br /> این مفهوم لزوماً به معنای پایان سکولاریسم نیست، بلکه به بازاندیشی دربارهٔ فرضیهٔ حذف تدریجی دین از جامعهٔ مدرن اشاره دارد.<br /> <br /> [[یورگن هابرماس]] از جمله متفکرانی است که دربارهٔ «جامعهٔ پساسکولار» بحث کرده است. او بر امکان گفت‌وگوی شهروندان دینی و غیردینی در عرصهٔ عمومی دموکراتیک تأکید دارد.&lt;ref&gt;Jürgen Habermas, “Religion in the Public Sphere,” ''European Journal of Philosophy'' 14, no. 1 (2006): 1–25.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نقد نظریهٔ سکولاریزاسیون ==<br /> <br /> یکی از مهم‌ترین انتقادها به نظریهٔ کلاسیک سکولاریزاسیون این است که تجربهٔ اروپای غربی را به الگویی جهانی تبدیل کرده بود.<br /> <br /> منتقدان می‌گویند مسیر تاریخی اروپا ـ شامل اصلاح دینی، جنگ‌های مذهبی، انقلاب علمی، روشنگری و تشکیل دولت ـ ملت ـ را نمی‌توان بدون تغییر به تمام جوامع جهان تعمیم داد.<br /> <br /> ظهور جنبش‌های دینی قدرتمند در آمریکا، آمریکای لاتین، خاورمیانه، آفریقا و آسیا نیز فرضیهٔ افول اجتناب‌ناپذیر دین را زیر سؤال برد.<br /> <br /> == دفاع از نظریهٔ سکولاریزاسیون ==<br /> <br /> در مقابل، مدافعان نظریه استدلال می‌کنند که بازگشت دین به سیاست لزوماً سکولاریزاسیون را رد نمی‌کند.<br /> <br /> ممکن است یک جنبش مذهبی از نظر سیاسی بسیار فعال باشد، در حالی که نهادهای آموزشی، اقتصادی، علمی و اداری جامعه همچنان مستقل از مرجعیت دینی عمل کنند.<br /> <br /> همچنین افزایش جنبش‌های مذهبی ممکن است خود واکنشی به تحولاتی باشد که اقتدار سنتی دین را به چالش کشیده‌اند.<br /> <br /> از این رو نسخه‌های جدید نظریهٔ سکولاریزاسیون معمولاً از ادعای سادهٔ «مدرنیته دین را نابود می‌کند» فاصله گرفته‌اند.<br /> <br /> == آیا جهان سکولارتر شده است؟ ==<br /> <br /> پاسخ به این پرسش به شاخص مورد استفاده بستگی دارد.<br /> <br /> اگر سکولاریزاسیون به معنای استقلال علم، اقتصاد، آموزش و دولت از اقتدار مستقیم نهادهای دینی باشد، بسیاری از جوامع نسبت به دوره‌های پیشامدرن سکولارتر شده‌اند.<br /> <br /> اگر معیار، کاهش باور به خدا یا معنویت باشد، تصویر بسیار متفاوت و نامتوازن است.<br /> <br /> اگر معیار، حضور دین در سیاست باشد، در بسیاری از مناطق جهان دین همچنان قدرت قابل توجهی دارد.<br /> <br /> به همین دلیل بسیاری از پژوهشگران معاصر ترجیح می‌دهند به جای سخن گفتن از یک «فرایند جهانی سکولاریزاسیون»، دربارهٔ مسیرهای متفاوت سکولاریزاسیون در جوامع مختلف سخن بگویند.<br /> <br /> == برداشت‌های نادرست رایج ==<br /> <br /> سکولاریزاسیون مترادف نابودی دین نیست. جامعه می‌تواند سکولارتر شود و در عین حال بخش بزرگی از شهروندان آن مذهبی باقی بمانند.<br /> <br /> سکولاریسم نیز الزاماً ضدیت با دین نیست. برخی از الگوهای سکولار دقیقاً با هدف حفاظت از آزادی ادیان مختلف و جلوگیری از تحمیل یک مذهب رسمی طراحی شده‌اند.<br /> <br /> همچنین سکولاریزاسیون الزاماً دموکراسی ایجاد نمی‌کند. تاریخ نمونه‌هایی از دولت‌های سکولار اقتدارگرا و حکومت‌های دموکراتیک دارای پیوندهای رسمی با نهادهای مذهبی ارائه می‌دهد.<br /> <br /> از سوی دیگر، افزایش حضور سیاسی دین نیز الزاماً نشان‌دهندهٔ افزایش باور مذهبی همهٔ اعضای جامعه نیست.<br /> <br /> == اهمیت مفهوم سکولاریزاسیون ==<br /> <br /> اهمیت مفهوم سکولاریزاسیون در این است که امکان بررسی چند رابطهٔ اساسی در جامعهٔ مدرن را فراهم می‌کند: رابطهٔ دین و دولت، دین و علم، دین و قانون، دین و هویت، و باور فردی و نهادهای عمومی.<br /> <br /> این مفهوم از یک نظریهٔ نسبتاً خطی دربارهٔ «افول دین» به حوزه‌ای پیچیده از پژوهش تبدیل شده است که در آن دربارهٔ تمایز نهادی، تکثر دینی، خصوصی‌شدن یا عمومی‌شدن دین، تغییر باورهای فردی و رابطهٔ دین با قدرت سیاسی بحث می‌شود.<br /> <br /> تجربهٔ کشورهای مختلف نشان داده است که مدرنیته مسیر واحدی برای دین ایجاد نمی‌کند. در یک جامعه ممکن است دولت سکولار شود اما دین در جامعه نیرومند باقی بماند؛ در جامعه‌ای دیگر دولت دینی باشد اما بخش‌هایی از جامعه از نهادهای رسمی مذهبی فاصله بگیرند؛ و در جامعه‌ای دیگر اشکال جدیدی از دین و معنویت جایگزین نهادهای سنتی شوند.<br /> <br /> از این رو، سکولاریزاسیون در علوم اجتماعی معاصر بیش از آنکه پیش‌بینی ساده‌ای دربارهٔ «پایان دین» باشد، مفهومی برای تحلیل دگرگونی تاریخی رابطهٔ '''دین، فرد، جامعه و قدرت''' است.<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> <br /> * [[سکولاریسم]]<br /> * [[لائیسیته]]<br /> * [[دین]]<br /> * [[جامعه‌شناسی دین]]<br /> * [[مدرنیته]]<br /> * [[مدرنیسم]]<br /> * [[مدرنیزاسیون]]<br /> * [[عصر روشنگری]]<br /> * [[عقل‌گرایی]]<br /> * [[آزادی دین]]<br /> * [[آزادی اندیشه]]<br /> * [[حقوق بشر]]<br /> * [[دموکراسی]]<br /> * [[دولت دینی]]<br /> * [[اسلام‌گرایی]]<br /> * [[ولایت فقیه]]<br /> * [[انقلاب مشروطه ایران]]<br /> * [[انقلاب ۱۳۵۷ ایران]]<br /> * [[جمهوری اسلامی ایران]]<br /> * [[پساسکولاریسم]]<br /> * [[ماکس وبر]]<br /> * [[امیل دورکیم]]<br /> * [[کارل مارکس]]<br /> * [[چارلز تیلور]]<br /> * [[یورگن هابرماس]]<br /> <br /> == منابع == &lt;references /&gt;<br /> <br /> [[رده:سکولاریسم]]<br /> [[رده:جامعه‌شناسی]]<br /> [[رده:جامعه‌شناسی دین]]<br /> [[رده:دین]]<br /> [[رده:فلسفه سیاسی]]<br /> [[رده:علوم سیاسی]]<br /> [[رده:مدرنیته]]<br /> [[رده:مفاهیم اجتماعی]]<br /> [[رده:مفاهیم سیاسی]]<br /> [[رده:دین و سیاست]]<br /> [[رده:آزادی دین]]<br /> {{DEFAULTSORT:سکولاریزاسیون}}</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%AA%DB%8C&diff=93073 2026-09-19T08:28:01Z

<p>Alireza k h: /* جامعه‌شناسی، ایدئولوژی و اندیشهٔ سیاسی */</p> <hr /> <div>این صفحه، نقشهٔ موضوعی مقاله‌های پایه و حیاتی [[ایران‌پدیا]] است. مقاله‌ها بر اساس موضوع غالب، رابطهٔ معنایی و نقش آن‌ها در معماری محتوای دانشنامه طبقه‌بندی شده‌اند. این ساختار به کاربران و موتورهای جست‌وجو کمک می‌کند مسیر میان مقاله‌های مادر، زیرموضوع‌ها و مقاله‌های تخصصی را بهتر بشناسند.<br /> <br /> * پیوندهای قرمز، مقاله‌هایی هستند که هنوز ایجاد نشده‌اند؛ پیوندهای آبی به مقاله‌های موجود یا در حال تکمیل می‌رسند.<br /> * [[ایران‌پدیا:نوشتارهای برگزیده|نوشتارهای برگزیده]] با ({{FA-star}})، نوشتارهای عالی با ({{A-Class-icon}})، [[ایران‌پدیا:نوشتار خوب|نوشتارهای خوب]] با ({{GAicon}}) و نوشتارهای متوسط با ({{B-icon}}) مشخص شده‌اند.<br /> * برخی مقاله‌های چندموضوعی یا تکرارشده در فهرست مبدأ، برای حفظ تمام مدخل‌ها در این نسخه نیز نگه داشته شده‌اند.<br /> <br /> __TOC__<br /> <br /> == انقلاب‌ها، اعتراضات و جنبش‌های اعتراضی ==<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ مقاله‌های اصلی و رویدادها ===<br /> # [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]<br /> # [[خیزش دانشگاه‌ها در اسفند ۱۴۰۴]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ فهرست‌های استانی ===<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]<br /> # [[گالری شهیدان قیام ۱۴۰۴]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان تهران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کرمانشاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان لرستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان خوزستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان فارس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان گیلان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان مازندران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان سیستان و بلوچستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان البرز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان ایلام]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان قزوین]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان همدان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان مرکزی]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان آذربایجان شرقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان آذربایجان غربی]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان گلستان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان زنجان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان هرمزگان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کرمان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان یزد]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان قم]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان بوشهر]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان‌های خراسان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان اردبیل]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان چهارمحال و بختیاری]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در ٰاستان کهگیلویه و بویراحمد]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان سمنان]]<br /> # [[شهیدانی که محل شهادت آنها نامشخص است]]<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ (شماره۲)]]<br /> # [[کشتار در ملکشاهی ۱۴۰۴]]<br /> # [[حمله به بیمارستان خمینی ایلام]]<br /> # [[قطع اینترنت ایران در دی ۱۴۰۴]]<br /> # [[آتش‌نشان‌های شهید در اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ جان‌باختگان ===<br /> # [[داریوش انصاری بختیاروند]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسام خدایاری‌فرد]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[شایان اسدالهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا عظیم‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خداداد شیروانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وهاب موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی فلاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سجاد والامنش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد جلیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور مختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین بیاتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سروش سلیمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رسول کدیوریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا قنبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان بزرگی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرمحمد کوهکن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد نوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا امانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاها صفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احد ابراهیم‌پور عبدلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فارص (محسن) آقامحمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مقدسی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[لطیف کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مبین یعقوب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسیح جلیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد عیوضی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین مونسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل خالدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهمن فتاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکرم پیرگزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روبینا امینیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود ذات‌پرور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی امامی‌پور]]<br /> # [[منصوره حیدری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز منصوری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قاسم روستا]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین ربیعی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا مرادی‌عبدالوند]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مرادی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ولی‌دوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیاکو محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خالد ملایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی عزیزی جعفرآبادی]]<br /> # [[ابراهیم یوسفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روح‌الله ستاره مشتری]]<br /> # [[سامان نظری]]<br /> # [[محمدرضا گروهی]]<br /> # [[رضا رحمتی]]<br /> # [[مجتبی قربانی]]<br /> # [[فرهاد عیوضی دودرایی]]<br /> # [[مهدی سلحشور]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود موسوی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا کرمی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[علی کریمی باولکی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا صیدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بیات سبحانی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی قرباندوست]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی جهانبخش]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد غلامزاده نوشری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سونیا صالحی راد]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آرزو عابدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان علیزاده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم احمدپوریان]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسین میرزایی قلعه‌زنجیری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[برهان اسدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید صالحی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آرنیکا دباغ]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مرادی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین محمدزاده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل حیدری موصلو]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بهرامی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[نعیم عبداللهی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدین دولت‌خواه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی پرویزی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد گنجی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[یزدان افروغ]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزاد خیردار]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر فلاح]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سامان فتاحی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[شعله ستوده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا لشکری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا سمیع‌پور]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی لواسانی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بهنام درویش]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر شکری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر فرد]]<br /> # [[ابوالفضل طاووسی]]<br /> # [[ستایش شفیعی]]<br /> # [[دانیال سبزیکار]]<br /> # [[دیار پورچهریق]]<br /> # [[سیامک راشد]]<br /> # [[هولاکو ایوانی]]<br /> # [[ریبین مرادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[افسانه رضویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا حاجی مرادیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید ابراهیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدا حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ملینا اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نگین قدیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران رفیعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سمانه میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سورنا گلگون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سینا اشکبوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا بهلولی پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسین میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه علی‌محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[متین منتظرالظهور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مبین فیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نازلی جان‌پرور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا بنی‌عامریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال مصطفوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن مصطفوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پویا رستمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرنیا شاد بجارکناری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهره فاضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبنم فردوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمیله شفیعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[معین رنجبر (همایون)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد صالح ظریف‌مقدم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گل‌محمد شاهوزایی (شاهوزهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صنم پوربابایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زیبا دستجردی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسیح شاهوردی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ضیایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال دیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صالح محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌عباس زورقچیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه عباسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صالحه اکبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جعفر جاویدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد بیرانوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الهام طغیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهنام ایزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرش طلوع شیخ‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید مهدوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی میرجعفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین امام‌جمعه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهاران طاهرخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمهدی روستا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پارسا رحمتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی آرمند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن سماکوش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان شکورزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین عشقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مژگان عرفانی‌فر]]<br /> # [[مریم لقمانی]]<br /> # [[محمدحسین کیمیایی]]<br /> # [[گلاله محمودی‌آذر]]<br /> # [[مجتبی باباخانی]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ مقاله‌های اصلی و رویدادها ===<br /> # [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ ایران]]<br /> # [[جمعه خونین زاهدان]]<br /> # [[خیزش ایذه]]<br /> # [[چهلم حدیث نجفی]]<br /> # [[کوکتل مولوتف]]<br /> # [[انقلاب مخملی]]<br /> # [[نسل Z]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ جان‌باختگان ===<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۱]]<br /> # [[مهسا امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حدیث نجفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیکا شاکرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش محمودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قائمی‌فر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خدانور لجعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مونا نقیب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غزاله چلاوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کومار درافتاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان زمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیان پیرفلک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرنیکا قائم‌مقامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی عراقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حنانه کیاکجوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارینا اسماعیل‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیلار حقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاروان قادر شوکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرشاد شهیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما شفیق‌دوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسرا پناهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حسن‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرتین رحمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا سروری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسیم صدقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرین علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مینو مجیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سینا نادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا بهمنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سالار مجاوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هیمن حمزه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا شهپرنیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرشیا امام‌ قلی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عاطفه نعامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران سماک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمیدرضا روحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورش نیک‌نام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حامد سلحشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماهک هاشمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یلدا آقافضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدا رستمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هومن عبداللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین بساطی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نگین عبدالملکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید بادپا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید جواد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[برهان الیاسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امید زارع مؤیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی روزبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال پابندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزین معروفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما نوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهریار عادلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران بصیر توانا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شمال خدیری پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فایق مام قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمومن زندکریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سامان قادرپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل مولودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مختار فتحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان منبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید احمد شکراللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل امیرعطایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصوره سگوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد روحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرمیتا گراوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم رحیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمداقبال نایب‌زهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی احمدپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران شیخه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد میرموسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کمیل ابوالحسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیدجواد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عماد حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آریان مریدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسر شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل آدینه‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدف موحدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل شنبدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارینا ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کبری شیخه سقا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر بیرانوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن محمدپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر اعظمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شادمان احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دنیا فرهادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم اسماعیل‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حاجی رسول‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی زارع اشکذری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم آروین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق فولادی‌وندا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرزاد احمدی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران اکرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[متین نادرخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید مهدی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ اعدام‌شدگان ===<br /> # [[قاسم آبسته]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایوب کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[داوود عبداللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد زهره‌وند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر شیرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قبادلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمهدی کرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حسینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن شکاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال کاظمی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجیدرضا رهنورد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد سلیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید حسین‌نژاد حیدرانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجاهد کورکور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجید کاووسی‌فر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهلا و نسرین کعبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمیدرضا درخشنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران بهرامیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مونا محمودنژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عامر رامش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ساسان آزادوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محراب عبدالله‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالجلیل شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد عباسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عباس اکبری فیض‌آبادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشکان مالکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد محمدی‌نیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین حاتمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاهین واحدپرست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی فهیم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حامد ولیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان کیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم دولت‌آبادی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا میری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی رسولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدامین بیگلری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عارف خوشکار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد امینی دهاقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد زمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان اسفندیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گل‌محمد محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی خانکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین صفری حسین‌آبادی]]<br /> # [[ابوالفضل سپاهی بادجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آروین خیرخواهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهرام صادقی]]<br /> # [[قائم حسینی]]<br /> # [[مجید آدینه]]<br /> <br /> === دیگر اعتراضات، اعتصاب‌ها و جنبش‌ها ===<br /> # [[تظاهرات در ایران]]<br /> # [[تظاهرات قزوین ۱۳۷۳]]<br /> # [[حمله به کوی دانشگاه تهران (۱۸-۲۳ تیر ۱۳۷۸)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات ۱۳۸۸]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات کازرون]]<br /> # [[اعتراضات دی‌‌ماه ۱۳۹۶]]<br /> # [[اعتراضات دی‌‌ماه ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات لردگان ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات عراق ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات ۱۳۹۸ ایران]]<br /> # [[قیام تشنگان]]<br /> # [[مادران آبان]]<br /> # [[اعتصاب غذای زندانیان سیاسی - سه‌شنبه‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === جان‌باختگان دیگر اعتراضات ===<br /> # [[نیکتا اسفندانی]]<br /> # [[رامین پوراندرجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارو قهرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت ابراهیم‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید زینالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی صالحی]]<br /> # [[نوید افکاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید بهبودی]]<br /> # [[عبدالله لرستانی]]<br /> # [[مهدی نیکویی]]<br /> # [[حمزه بریهی]]<br /> # [[فرزاد انصاری‌فر]]<br /> # [[محسن محمدپور]]<br /> # [[آرشام ابراهیمی]]<br /> # [[پویا بختیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدجواد عابدی]]<br /> # [[پژمان قلی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد معین‌فر]]<br /> # [[مهدی دائمی]]<br /> # [[رضا معظمی گودرزی]]<br /> # [[فرهاد مجدم]]<br /> # [[پدرام جعفری]]<br /> # [[سجاد رضایی]]<br /> # [[صدف موحدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد طاهری]]<br /> # [[مینا شیخی]]<br /> # [[میلاد محققی]]<br /> # [[آذر میرزاپور زهابی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا انجوی]]<br /> # [[صانع ژاله]]<br /> # [[محمد مختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر هارون رشیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == مقاومت و اپوزیسیون ایران ==<br /> <br /> === سازمان‌ها، شوراها و ساختارهای مقاومت ایران ===<br /> # [[اپوزیسیون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رهبری ذی‌صلاح]]<br /> # [[پیام‌های مسعود رجوی]]<br /> # [[سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[شورای ملی مقاومت ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جبهه همبستگی ملی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سخنرانی مسعود رجوی در ۴ بهمن ۱۳۵۷]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طرح شورای ملی مقاومت درباره آزادی‌ها و حقوق زنان]]<br /> # [[طرح شورای ملی مقاومت ایران برای خودمختاری کردستان ایران]]<br /> # [[طرح صلح شورای ملی مقاومت]]<br /> # [[۳۰ مهر ۱۳۷۲ سالروز انتخاب مریم رجوی به عنوان رئیس جمهور دوران انتقال]]<br /> # [[طرح ده ماده‌ای مریم رجوی برای ایران فردا]]<br /> # [[نهضت عیاران]]<br /> # [[میلیشیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ترور زهرا رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[۵ مهر ۱۳۶۰]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جریان اپورتونیستی چپ نما در سازمان مجاهدین خلق (۱۳۵۴)]]<br /> # [[فراخوان به مسلح شدن جوانان توسط مسعود رجوی]]<br /> # [[کانون‌های شورشی]]<br /> # [[کمیسیون‌های شورای ملی مقاومت ایران]]<br /> # [[کتاب تشدید تروریسم و جنگ‌افروزی رژیم ایران]]<br /> # [[حمله تروریستی پشت آشان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار قرارگاه حبیب]]<br /> # [[عملکرد ۴۰ ساله‌ی مجاهدین خلق پس از انقلاب ضدسلطنتی]]<br /> # [[شورشگران]]<br /> # [[جبهه خلق و ضدخلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خط قرمز]]<br /> # [[افشای طرح کویر]]<br /> # [[راه‌حل سوم]]<br /> # [[فراخوان کمیته دوستان ایران آزاد در کشورهای نوردیک]]<br /> # [[قطعه‌ی ۴۱ بهشت زهرا]]<br /> # [[گزارش تحقیقات سایبری تردستون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تهاجم کانون‌های شورشی به بیت خامنه‌ای]]<br /> # [[اعلام دولت موقت توسط شورای ملی مقاومت ایران]]<br /> <br /> === رهبری، مسئولان و تشکیلات مجاهدین خلق ===<br /> # [[مسئول اول سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[تشکیلات مجاهدین خلق ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورای رهبری مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[شورای مرکزی مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[مسئول اول سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[هژمونی زنان در سازمان مجاهدین خلق ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تاریخچه و رویدادهای سازمان مجاهدین خلق ===<br /> # [[فاز سیاسی فاز نظامی]]<br /> # [[عاشورای مجاهدین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[۴ خرداد ۱۳۵۱ شهادت بنیانگذاران سازمان مجاهدین خلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ضربه اول شهریور ۵۰ به مجاهدین]]<br /> # [[ضربه ۱۲ اردیبهشت ۱۳۶۱]]<br /> # [[فاز سیاسی فاز نظامی]]<br /> # [[کودتای ۱۷ ژوئن ۲۰۰۳]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب ایدئولوژیک درونی مجاهدین]]<br /> # [[عملیات جاری]]<br /> # [[کاندیداتوری مسعود رجوی]]<br /> # [[خروج نام سازمان مجاهدین خلق ایران از لیست تروریستی انگلستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خروج نام مجاهدین از فهرست تروریستی اتحادیه اروپا]]<br /> # [[خروج نام سازمان مجاهدین از لیست تروریستی آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حکم شورای حکومتی عراق علیه مجاهدین خلق]]<br /> # [[قرارداد آتش‌بس بین مجاهدین و آمریکا]]<br /> # [[پرواز مسعود رجوی از تهران به پاریس]]<br /> # [[عزیمت مسعود رجوی از پاریس به عراق]]<br /> <br /> === عملیات و فعالیت‌های ارتش آزادی‌بخش ملی ایران ===<br /> # [[ارتش آزادی‌بخش ملی ایران]]<br /> # [[عملیات آفتاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عملیات چلچراغ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عملیات فروغ جاویدان]]<br /> # [[عملیات مروارید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مؤسسان پنجم ارتش آزادی‌بخش]]<br /> # [[بمباران قرارگاه‌های مجاهدین در کوت و جلولا]]<br /> # [[رژه ارتش آزادیبخش ملی ایران]]<br /> # [[جنگ آلان]]<br /> <br /> === قرارگاه اشرف، لیبرتی و انتقال به آلبانی ===<br /> # [[قرارگاه لیبرتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف ۳]]<br /> # [[قرارگاه اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله نیروهای ارتش عراق به قرارگاه اشرف ۶ و ۷ مرداد ۱۳۸۸]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله نیروهای ارتش عراق به قرارگاه اشرف ۱۹ فروردین ۱۳۹۰]]<br /> # [[قتل عام ۱۰ شهریور ۱۳۹۲ اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انتقال اعضای سازمان مجاهدین خلق به آلبانی]]<br /> <br /> === گردهمایی‌ها، تظاهرات و کنفرانس‌های مقاومت ===<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در استادیوم امجدیه ۲۲ خرداد ۱۳۵۹]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی آزادی، فلسفه‌ی انقلاب]]<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در تبریز]]<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در رشت]]<br /> # [[گردهمایی آینده انقلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات ۳۰ خرداد ۱۳۶۰]]<br /> # [[تظاهرات مادران ۱۳۶۰]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی جهانی ایران آزاد ۱۴۰۰]]<br /> # [[گردهمایی سالانه مجاهدین]]<br /> # [[تظاهرات استکهلم ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات لندن ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات واشنگتن]]<br /> # [[تظاهرات بروکسل]]<br /> # [[تظاهرات برلین ۱۳۹۸]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد آبان ۱۴۰۰ - واشینگتن]]<br /> # [[تظاهرات پاریس ۱۴۰۱]]<br /> # [[سفر مریم رجوی به ایتالیا ۱۴۰۲]]<br /> # [[کنفرانس درباره نسل کشی در قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[کنفرانس سیاست جدید]]<br /> # [[کنفرانس مقاومت ایران در پارلمان اروپا (۱۴۰۴)]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد در پارلمان ایتالیا]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد ۱۴۰۴ ایتالیا (رم)]]<br /> # [[کنفرانس «ایران به‌پاخاسته در مقابل رژیم اعدام‌ها»]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در بروکسل (۱۴۰۴)]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در نیویورک (۱‍۴۰۴)]]<br /> # [[کنفرانس برلین (۲۰۲۵)]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان انگلستان- آبان ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس برلین آبان ۱۴۰۴]]<br /> # [[اجلاس پارلمان اروپا در ۱۹ آذر ۱۴۰۴ (۱۰ دسامبر ۲۰۲۵)]]<br /> # [[دومین اجلاس پارلمان اروپا در روز جهانی حقوق بشر]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان فرانسه آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس کنگره آمریکا آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس دوحزبی سنای آمریکا آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات بزرگ برلین - ۱۸ بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس ایران: چشم‌انداز تغییر - ۱۹ بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات مونیخ در ۲۴ بهمن ۱۴۰۴ (۱۳ فوریه ۲۰۲۶)]]<br /> # [[کنفرانس بین‌المللی زنان در آستانه ۸ مارس ۲۰۲۶]]<br /> # [[کنفرانس آنلاین مریم رجوی با شخصیت‌های سیاسی- ۱۴اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در واشنگتن- ۱۶اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در پاریس- ۱۶اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس حقوق بشر در ژنو-۲۱ اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس در پارلمان انگلستان]]<br /> # [[تظاهرات پاریس؛ اعتراض جهانی به اعدام]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان انگلستان، ۸اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات واشنگتن ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی جهانی ایران آزاد ۲۰۲۶]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کنفرانس بین‌المللی دادخواهی قتل‌عام ۱۳۶۷ ـ ۱۴ شهریور]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در پاریس ـ ۲۱ شهریور ۱۴۰۵]]<br /> <br /> === حمایت‌های بین‌المللی، بیانیه‌ها و قطعنامه‌ها ===<br /> # [[بیانیه ملی ایرانیان]]<br /> # [[بیانیه ملی ایرانیان]]<br /> # [[جایزه خدمات بشردوستانه بین‌المللی هندوستان]]<br /> # [[قطعنامه ۱۰۰ کنگره آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گروه پارلمانی دفاع از حقوق و حفاظت اشرف ۳ در کنگره آمریکا]]<br /> # [[قطعنامه ۱۱۴۸ کنگره آمریکا]]<br /> # [[قطعنامه ۱۶۶ کنگره آمریکا]]<br /> # [[نامه سرگشاده «کمیته آلمانی همبستگی برای ایران آزاد»]]<br /> # [[بیانیه اکثریت سنای ایتالیا]]<br /> # [[نامه‌ی ۴۵ شخصیت‌ بین‌المللی به رهبران جهان و رؤسای پارلمان‌]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۳۰۰ گروه پارلمانی، اتحادیه کارگری، شخصیت سیاسی، حقوقی و مدنی]]<br /> # [[نامه مشترک ۱۰۲ برنده جایزه نوبل به دبیرکل سازمان ملل متحد]]<br /> # [[هفتاد‌ودومین قطعنامه سازمان ملل متحد]]<br /> # [[بیانیه حمایت برندگان نوبل از قیام ۱۴۰۴]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قطعنامه پارلمان اروپا- ۲۳بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[بیانیه حمایت شخصیت‌های جهانی از دولت موقت]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۵۷ برنده جایزه نوبل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نامه ۳۰۹شخصیت به دبیر کل سازمان ملل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قطعنامه پارلمان اروپا - ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیانیه جوانان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیانیه ۳۰۰۰ شخصیت بین‌المللی]]<br /> <br /> === رسانه‌ها، منابع مالی و پایگاه اجتماعی مقاومت ===<br /> # [[نشریه مجاهد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منابع مالی مجاهدین خلق]]<br /> # [[پایگاه اجتماعی مجاهدین خلق]]<br /> # [[شیطان سازی علیه مجاهدین خلق]]<br /> # [[گلریزان همیاری]]<br /> # [[رادیو صدای مجاهد]]<br /> <br /> === احزاب و سازمان‌های اپوزیسیون ایران ===<br /> # [[جبهه ملی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حزب دموکرات کردستان ایران]]<br /> # [[حزب کومله]]<br /> # [[حزب توده ایران]]<br /> # [[سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر]]<br /> # [[کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی-اتحادیه ملی]]<br /> # [[سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران]]<br /> # [[انشعابات سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران]]<br /> # [[سازمان خبات انقلابی کردستان ایران]]<br /> # [[حزب آزادی کردستان]]<br /> # [[حزب دموکرات کردستان (لاده‌ران)]]<br /> # [[حزب کمونیست ایران]]<br /> # [[حزب کمونیست ایران (مارکسیست-لنینیست-مائوئیست)]]<br /> # [[حزب کمونیست کارگری ایران]]<br /> # [[حزب کمونیست کارگری ایران - حکمتیست]]<br /> # [[حزب کار ایران (توفان)]]<br /> # [[پژاک]]<br /> # [[جنبش دانشجویی]]<br /> # [[کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی-اتحادیه ملی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حزب رستاخیز]]<br /> # [[نهضت آزادی]]<br /> # [[جیش العدل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جبهه آزادیبخش ملی الجزایر]]<br /> # [[ارتش آزادیبخش ملی الجزایر]]<br /> # [[اخوان‌المسلمین]]<br /> <br /> === نظامیان و پرسنل ارتش هوادار مجاهدین ===<br /> # [[پرسنل ارتش هوادار مجاهدین]]<br /> # [[سرهنگ خلبان بهزاد معزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سروان خلبان مصطفی وجدانی طباطبایی]]<br /> <br /> == حقوق بشر، سرکوب و زندان ==<br /> <br /> === اعدام، کشتار و شکنجه ===<br /> # [[سرکوب کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محاکمه اسدالله اسدی]]<br /> # [[قتل‌های زنجیره‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشتار در نیزار ماهشهر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرونده خانه اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل داریوش مهرجویی و همسرش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشتار حجاج در مکه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل زیر شکنجه]]<br /> # [[سرکوب در ایران]]<br /> <br /> === قتل‌عام زندانیان سیاسی و جنبش دادخواهی ===<br /> # [[هیئت مرگ]]<br /> # [[قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[گورستان خاوران]]<br /> # [[قتل‌عام در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[هیئت مرگ]]<br /> # [[راهرو مرگ]]<br /> # [[گزارش جاوید رحمان درباره قتل عام۱۳۶۰ و ۱۳۶۷]]<br /> <br /> === حقوق بشر و حقوق بین‌الملل ===<br /> # [[نقض حقوق بشر در ایران]]<br /> # [[قطعنامه‌های حقوق‌بشر علیه رژیم ایران]]<br /> # [[نسل‌کشی]]<br /> # [[شکنجه]]<br /> # [[اعدام در ایران]]<br /> # [[زندانیان سیاسی در حکومت شاه]]<br /> # [[روز جهانی کارگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصل عدم توسل به زور]]<br /> # [[انجمن حقوق بین‌الملل]]<br /> # [[حق تعیین سرنوشت]]<br /> # [[تمامیت ارضی]]<br /> # [[حقوق بین‌الملل]]<br /> # [[حقوق بین‌المللی بشردوستانه]]<br /> # [[روز جهانی آزادی مطبوعات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قانون پناهندگی]]<br /> # [[قرارداد وین درباره روابط سیاسی]]<br /> # [[کنوانسیون برن برای حمایت از آثار ادبی و هنری]]<br /> # [[کنوانسیون ژنو]]<br /> # [[مداخله بشردوستانه]]<br /> # [[مصونیت دیپلماتیک]]<br /> # [[اعلامیه جهانی حقوق بشر]]<br /> # [[آزادی]]<br /> # [[آزادی بیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی رسانه]]<br /> # [[آزادی از ترس]]<br /> # [[بازداشت موقت]]<br /> # [[برابری در برابر قانون]]<br /> # [[حریم شخصی]]<br /> # [[حق درخواست]]<br /> # [[حقوق بشر (انسان)]]<br /> # [[خانه امن]]<br /> # [[دفاع مشروع]]<br /> # [[روز حقوق بشر]]<br /> # [[روز جهانی ناپدیدشدگان]]<br /> # [[سازمان مردم‌نهاد]]<br /> # [[شورای حقوق‌بشر سازمان ملل متحد]]<br /> # [[فعال حقوق بشر]]<br /> # [[گزارشگر ویژه حقوق بشر]]<br /> # [[فصل هفتم منشور سازمان ملل متحد]]<br /> # [[مهاجرت آزاد]]<br /> # [[میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی]]<br /> # [[میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی]]<br /> # [[حقوق طبیعی]]<br /> # [[حق انقلاب]]<br /> # [[احکام دینی]]<br /> # [[تفتیش عقاید]]<br /> # [[جنایت علیه بشریت]]<br /> # [[فتوا]]<br /> # [[فتوای قتل عام زندانیان سیاسی]]<br /> # [[بغی]]<br /> # [[محاربه]]<br /> # [[حاکم شرع]]<br /> # [[استرداد]]<br /> # [[شکنجه دولتی]]<br /> # [[استقلال قضایی]]<br /> # [[دادگاه قانون اساسی]]<br /> # [[قطعنامه ۲۰۲۵ شورای حکام آژانس]]<br /> # [[دفاعیات کنت لوئیس]]<br /> # [[بیانیه گروه هفت و همکاران آن در محکومیت سرکوب فرامرزی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[شکایت کیفری علیه کاظم غریب‌آبادی]]<br /> <br /> === زندان‌ها و بازداشتگاه‌ها ===<br /> # [[زندان اوین]]<br /> # [[زندان قصر]]<br /> # [[زندان قزلحصار]]<br /> # [[زندان گوهردشت]]<br /> # [[زندان کهریزک]]<br /> # [[زندان دیزل‌آباد]]<br /> # [[زندان یونسکو]]<br /> # [[زندان قزل‌قلعه]]<br /> # [[زندان فشافویه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زندان قرچک]]<br /> # [[زندان تهران بزرگ]]<br /> # [[زندان حشمتیه]]<br /> # [[زندان سراوان]]<br /> # [[زندان زابل]]<br /> # [[زندان مرکزی مشهد]]<br /> # [[زندان عادل‌آباد شیراز]]<br /> # [[زندان خورین]]<br /> # [[زندان تبریز]]<br /> # [[زندان مرکزی اورمیه]]<br /> # [[زندان فجر دزفول]]<br /> # [[زندان دستگرد اصفهان]]<br /> # [[زندان شیبان اهواز]]<br /> # [[زندان صیدنایا]]<br /> # [[زندان لاکان رشت]]<br /> # [[زندان قرچک ورامین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == اشخاص و زندگی‌نامه‌ها ==<br /> <br /> === کنشگران، زندانیان سیاسی و چهره‌های اجتماعی ===<br /> # [[کاظم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین نقدی]]<br /> # [[محسن دگمه‌چی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزاد کمانگر]]<br /> # [[شیرین علم‌هولی]]<br /> # [[ستار بهشتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم رسولی]]<br /> # [[سید ابراهیم رسولی]]<br /> # [[مجید اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی حاج‌آقایی]]<br /> # [[حاج خلیل رضایی]]<br /> # [[احسان فتاحیان]]<br /> # [[ارژنگ داوودی]]<br /> # [[زهرا صفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد کرد زنگنه]]<br /> # [[فاطمه مثنی]]<br /> # [[کیانوش زندی]]<br /> # [[زهرا کاظمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروغ تقی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرستو معینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گلرخ ایرایی]]<br /> # [[سهیل عربی]]<br /> # [[آرش صادقی]]<br /> # [[مریم اکبری منفرد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیره جلالی]]<br /> # [[آتنا دائمی]]<br /> # [[هاشم خواستار]]<br /> # [[حسین سودمند]]<br /> # [[ناصر فهیمی]]<br /> # [[داریوش فروهر]]<br /> # [[پروانه مجد اسکندری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یحیی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هدی صابر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه فارسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زینب جلالیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انورخضری]]<br /> # [[ادریس جمشیدزهی]]<br /> # [[شریفه محمدی]]<br /> # [[وریشه مرادی]]<br /> # [[پخشان عزیزی]]<br /> # [[حاج خلیل رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی یونسی]]<br /> # [[امیرحسین مرادی]]<br /> # [[منوچهر فلاح]]<br /> # [[احسان فریدی]]<br /> # [[علیرضا شریعت‌پناهی]]<br /> # [[مسعود جامعی]]<br /> # [[فرشاد اعتمادی‌فر]]<br /> # [[آرمین (احسان) خدایاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا مرداسی (حمیداوی)]]<br /> # [[حافظ فروحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرمان صادقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن بیت عبدالله]]<br /> # [[سعید عباسی]]<br /> # [[الهه فولادی]]<br /> # [[یعقوب درخشان]]<br /> # [[زینب همرنگ سیدبگلو]]<br /> # [[ارغوان فلاحی]]<br /> # [[معصومه (شیوا) اسماعیلی]]<br /> # [[پژمان توبره‌ریزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سمیه رشیدی]]<br /> # [[غلامحسین کلبی]]<br /> # [[محمدجواد وفایی ثانی]]<br /> # [[محمد معصوم شاهی]]<br /> # [[زهرا شهباز طبری]]<br /> # [[رضا عبدالی]]<br /> # [[کریم خجسته]]<br /> # [[خسرو علیکردی]]<br /> # [[شاهین ذوقی‌تبار]]<br /> # [[خسرو رهنما]]<br /> # [[احسان رستمی]]<br /> # [[ربابه ماسوری]]<br /> # [[علی معزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور جمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود مسجودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا کمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فتح‌الله آوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عیسی چاری]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انقلابیون و اعضای مقاومت ایران ===<br /> # [[محمدعلی جابرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرپرویز پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی میهندوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کریم(محراب)رشیدی]]<br /> # [[ناصر صادق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف ربیعی]]<br /> # [[موسی خیابانی]]<br /> # [[آذر رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر مقدم]]<br /> # [[احمد (عبدالله) کلاهدوز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش سیفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهناز کلانتری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سوسن میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فضل‌الله تدین چهارسوقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بازرگانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم ذوالانوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی جوان خوشدل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شکرالله مشکین فام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجید شریف واقفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی صمدیه لباف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهر احمدزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود احمدزاده]]<br /> # [[احمد رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود عسگری‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی باکری]]<br /> # [[محمود قائمشهر]]<br /> # [[بهجت تیفتکچی]]<br /> # [[رسول مشکین‌فام]]<br /> # [[محمود شامخی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا سعادتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ضابطی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین رضایی]]<br /> # [[طاهره طلوع]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا خسروی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گوهر ادب‌آواز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سکینه چاقوساز]]<br /> # [[معصومه کبیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صارمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جعفر کاظمی]]<br /> # [[منیره رجوی]]<br /> # [[حجت زمانی]]<br /> # [[ثریا ابوالفتحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[معصومه عضدانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالرضا رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف احمدی]]<br /> # [[سیاوش سیفی]]<br /> # [[ابراهیم ذاکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ندا حسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدیقه مجاوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولی‌الله فیض مهدوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه مصباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی شفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر اکبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلیل گادانی]]<br /> # [[زهره قائمی]]<br /> # [[گیتی گیوه‌چینیان زاده]]<br /> # [[ابراهیم ذاکری]]<br /> # [[محمد سیدی کاشانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین مدنی]]<br /> # [[مسعود رجوی]]<br /> # [[مریم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مریخی]]<br /> # [[مهدی ابریشمچی]]<br /> # [[محمد سید المحدثین]]<br /> # [[محمد علی توحیدی]]<br /> # [[فهیمه اروانی]]<br /> # [[مژگان پارسایی]]<br /> # [[زهره اخیانی]]<br /> # [[صدیقه حسینی]]<br /> # [[مهوش سپهری]]<br /> # [[بهشته شادرو]]<br /> # [[شهرزاد حاج‌سیدجوادی]]<br /> # [[گیتی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حیاتی]]<br /> # [[محمود عطایی]]<br /> # [[محمود عضدانلو]]<br /> # [[محمد حنیف نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید محسن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اصغر بدیع زادگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین پارسیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن جزنی]]<br /> # [[اسماعیل شریف‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز دهقانی]]<br /> # [[ابوالحسن خانعلی]]<br /> # [[شکرالله پاکنژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خسرو روزبه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرپرویز پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر صفایی فراهانی]]<br /> # [[خسرو گلسرخی]]<br /> # [[میرزا کوچک‌ خان جنگلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ستارخان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مادر ذاکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آراسته قلی‌وند]]<br /> # [[عالیه بازرگان]]<br /> # [[محترم ایجه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود بنی‌هاشمی]]<br /> # [[عباس عمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد رئوف بشردوست]]<br /> # [[داریوش سلحشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه احمدی اسکویی]]<br /> # [[محمدحسین جنتی لادانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کرامت‌الله دانشیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزیز رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود فرشچی]]<br /> # [[مجید کاووسی‌فر]]<br /> # [[سعید سنگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رامین حسین‌پناهی]]<br /> # [[عباس مدرسی‌فر]]<br /> # [[عبدالرحمان قاسملو]]<br /> # [[حمیرا اشراق]]<br /> # [[فضیلت علامه حائری]]<br /> # [[حیدر قربانی]]<br /> # [[محسن محمدباقر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته اسفندیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عفت حداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم گلزاده غفوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[راضیه کرمانشاهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عذرا علوی طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد زیبرم]]<br /> # [[بتول رجایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسترن عظیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گداعلی صابر مطلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسین سیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود بریسمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن نگهبان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید ماسوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن معصومی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی قره‌اوغلانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر باباعلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کریم جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالرحیم احراری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حسن‌ کاویار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی یونسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شکرالله ربیعی]]<br /> # [[امیرحسین مرادی]]<br /> # [[سید علی نبوی چاشمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم باقرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین حبیبی]]<br /> # [[عباس مفتاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گیتی‌السادات جوزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن ضیاظریفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرنوش ابراهیمی روشن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا گلی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پروانه پیوستگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود شکیبانژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یحیی شجاعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حمزه لوئیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی نجاتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حوا برزگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهرزاد مرشدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نصرت رمضانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی حسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز احسانی اسلاملو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صبا هفت‌ برادران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صمد بهرنگی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ اعظمی لرستانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الله‌قلی خان جهانگیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین جهانگیری]]<br /> # [[شهلا حریری مطلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا معدنچی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین نقدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم هژبریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمالک علوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا خالقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا مسعودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد رضا شادبختی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاهپور علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وحید بنی عامریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پویا قبادی بیستونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک علیپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکبر (شاهرخ) دانشورکار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد تقوی سنگدهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن منتظر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن عضدانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صاحب (مهدی) ذبیحیان لنگرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد بگلری (نوشین)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صمیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایرج ماسوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا (عبدالله) راتبی]]<br /> # [[خانواده مصباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته شبانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عطیه محررخوانساری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اصغر اکبرنیا منصور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حسن‌ کاویار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرح اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیومرث سیدخلخال]]<br /> # [[حسن سرخوش]]<br /> # [[مریم قدسی‌مآب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم سیفان بابایی]]<br /> # [[حفیظ الله شمس]]<br /> # [[زهره بنی‌جمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سلطنت رمیم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قادر ویسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شایان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود فرد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد درودیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشید اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم افجه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور رادپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته ازهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید خادمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین خیابانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صغری داوودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یزدان تیموریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین شهرابی فراهانی]]<br /> # [[مژگان مهدوی]]<br /> # [[مهناز میمنت]]<br /> # [[اختر مولوی]]<br /> # [[محمود میمنت]]<br /> <br /> === سیاست‌مداران ایرانی ===<br /> # [[رضاشاه پهلوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا پهلوی]]<br /> # [[اشرف پهلوی]]<br /> # [[علی امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اقبال لاهوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالحسین تیمورتاش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دکتر محمد مصدق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیّدحسن تقی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیدحسین فاطمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعباس هویدا]]<br /> # [[بی‌بی مریم بختیاری]]<br /> # [[جمشید آموزگار]]<br /> # [[جعفر شریف‌امامی]]<br /> # [[عبدالرحمن قاسملو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق شرفکندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق قطب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی بازرگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[داریوش فروهر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت‌الله سحابی]]<br /> # [[یدالله سحابی]]<br /> # [[محمدتقی شریعتی مزینانی]]<br /> # [[یحیی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ملکی]]<br /> # [[ابراهیم یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن بنی‌صدر]]<br /> # [[محمود افشارطوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا آقاخان کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاپور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ترور شاپور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دکتر حشمت طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تیمور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسن رشدیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی فروغی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهر احمدزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مظفر بقایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد قوام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید ضیاءالدین طباطبایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سردار اسعد بختیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمجید میرزا عین‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم سامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نورالدین کیانوری]]<br /> <br /> === مقام‌ها و مسئولان جمهوری اسلامی ===<br /> # [[روح‌الله خمینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صیاد شیرازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی رازینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجتبی خامنه‌ای]]<br /> # [[مرتضی مطهری]]<br /> # [[احمد خمینی]]<br /> # [[علی فلاحیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید علی خامنه ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم سلیمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی کروبی]]<br /> # [[ابوالحسن بنی‌صدر]]<br /> # [[میرحسین موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدتقی مصباح یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد خاتمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود احمدی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن روحانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسینعلی نیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم رئیسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین باقری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی اشراقی]]<br /> # [[مصطفی پورمحمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله لاجوردی]]<br /> # [[علی لاریجانی]]<br /> # [[صادق لاریجانی]]<br /> # [[محمود هاشمی شاهرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ری شهری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قربانعلی دری نجف‌آبادی]]<br /> # [[حسین اشتری]]<br /> # [[ابوالقاسم صلواتی]]<br /> # [[محمدباقر قالیباف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن شاهوارپور]]<br /> # [[علی باقری‌ کنی]]<br /> # [[صادق قطب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا پناهیان]]<br /> # [[عطاءالله اشرفی اصفهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین محسنی اژه‌ای]]<br /> # [[حمید نوری]]<br /> # [[داوود رحمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکبر هاشمی رفسنجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسینعلی منتظری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا رادان]]<br /> # [[حسین سلامی]]<br /> # [[سید رضی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایمان افشاری]]<br /> # [[محمدرضا زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی عموزاد]]<br /> # [[قاضی محمدرضا عموزاد خلیلی]]<br /> # [[محسن فخری‌زاده مهابادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بهشتی]]<br /> # [[قاضی محمدرضا توکلی]]<br /> # [[مهدی نصیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا عسگری]]<br /> # [[مصطفی تاجزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین امیرعبداللهیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی آل هاشم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مخبر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین احمدی شاهرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مالک رحمتی]]<br /> # [[حسین طائب]]<br /> # [[سعید جلیلی]]<br /> # [[مسعود پزشکیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اصغر حجازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامعلی حداد عادل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین قاضی‌زاده هاشمی]]<br /> # [[علیرضا زاکانی]]<br /> # [[محمد محمدی گلپایگانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا عارف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مقیسه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک زنجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید امامی]]<br /> # [[حسین همدانی]]<br /> # [[صادق خلخالی]]<br /> # [[حسین موسوی تبریزی]]<br /> # [[محمود هاشمی شاهرودی]]<br /> # [[امیرعلی حاجی‌زاده]]<br /> # [[روح‌الله حسینیان]]<br /> # [[علی قدوسی]]<br /> # [[تریتا پارسی]]<br /> # [[علی شمخانی]]<br /> # [[احمد علم‌الهدی]]<br /> # [[احمد خاتمی]]<br /> # [[کاظم صدیقی]]<br /> # [[احمد توکلی]]<br /> # [[سید محمد حسین‌زاده حجازی]]<br /> # [[محمدباقر ذوالقدر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسین مجید موسوی افتخاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن تهرانی مقدم]]<br /> # [[اسدالله اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر ولایتی]]<br /> # [[وحید حقانیان]]<br /> # [[غفور درجزی]]<br /> # [[احمد وحیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد پاکپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا اعرافی]]<br /> # [[امیر حاتمی]]<br /> # [[اسماعیل خطیب]]<br /> # [[علی‌رضا تنگسیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کمال خرازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین دهقان]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === آمران و عاملان سرکوب و کشتار ===<br /> # [[امجد یوسف]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === شخصیت‌های تاریخی ایران ===<br /> # [[کوروش بزرگ]]<br /> # [[یپرم خان]]<br /> # [[یعقوب لیث]]<br /> # [[کیخسرو]]<br /> # [[محمدتقی‌ پسیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرکبیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رئیس‌علی دلواری]]<br /> # [[شاه نعمت‌ الله ولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروغ‌السلطنه آذرخشی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی محمد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوارد باسکرویل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آستفیک داویدیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابومسلم خراسانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزارضا کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ملک‌المتکلمین]]<br /> # [[جهانگیرخان صوراسرافیل]]<br /> # [[محمود محمود]]<br /> # [[میرزا ملکم‌خان]]<br /> # [[صادق رضازاده شفق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهره قره‌العین]]<br /> # [[ناظم‌الاسلام کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد اسماعیل امیرخیزی]]<br /> # [[میرزا محمدصادق آقا مجتهد تبریزی]]<br /> # [[کریم طاهرزاده بهزاد]]<br /> # [[میرزا جواد سعدالدوله]]<br /> # [[سید محمد طباطبایی]]<br /> # [[سید عبدالله بهبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آخوند ملا محمدکاظم خراسانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم صفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ملک‌زاده]]<br /> # [[سید جمال‌الدین اسدآبادی]]<br /> # [[ستارخان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسن‌خان مشیرالدوله]]<br /> # [[نجفقلی خان صمصام‌السلطنه بختیاری]]<br /> # [[میرزا محمدعلی خان تربیت]]<br /> # [[میرزا علی‌اصغر خان اتابک اعظم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزاحسن خان وثوق‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حیدرخان عمواوغلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا محمدحسین نائینی]]<br /> # [[شیخ احمد تربتی]]<br /> # [[سید جمال‌الدین واعظ اصفهانی]]<br /> # [[مهدی قلی‌خان هدایت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی ارداقی]]<br /> # [[عبدالرحیم طالبوف تبریزی]]<br /> # [[یحیی دولت‌آبادی]]<br /> # [[سید محمدرضا مساوات]]<br /> # [[سلیمان خان میکده]]<br /> # [[میرزا حسین خلیلی تهرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدیقه دولت‌آبادی]]<br /> # [[عبدالمجید میرزا عین‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسین خان سپهسالار]]<br /> # [[میرزای شیرازی]]<br /> # [[مریم عمید سمنانی]]<br /> # [[زین‌العابدین مراغه‌ای]]<br /> # [[محمدولی خان تنکابنی]]<br /> # [[میرزا حسن مستوفی‌الممالک آشتیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران میرزا]]<br /> # [[عباسقلی آدمیت]]<br /> # [[الله‌یار خان آصف‌الدوله]]<br /> # [[حسین پاشا خان]]<br /> # [[علی موسیو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک خرمدین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === رهبران و سیاست‌مداران جهان ===<br /> # [[امه سه‌زر]]<br /> # [[الی ویزل]]<br /> # [[لرد راسل جانسون]]<br /> # [[مولود آئونیت]]<br /> # [[محمود شریف بسیونی]]<br /> # [[آلبرتو نیسمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لرد رابین کوربت]]<br /> # [[لرد اسلین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد سوکارنو]]<br /> # [[محمد سوهارتو]]<br /> # [[ایندیرا گاندی]]<br /> # [[احمد بن بلا]]<br /> # [[ژاندارک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهاتما گاندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نلسون ماندلا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آبراهام لینکلن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جو لیبرمن]]<br /> # [[جورج واشنگتن]]<br /> # [[وینستون چرچیل]]<br /> # [[ژوزف استالین]]<br /> # [[پینوشه]]<br /> # [[جمال عبدالناصر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد انور السادات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدولف هیتلر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولیویه ونده کاستیل]]<br /> # [[اریک داوید]]<br /> # [[آلخو ویدال کوادراس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آبه پیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بنیتو موسولینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرانسیسکو فرانکو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اورسولا گرترود فون در لاین]]<br /> # [[اسماعیل هنیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هانری لکلرک]]<br /> # [[ناپلئون بناپارت]]<br /> # [[نیکلای چائوشسکو]]<br /> # [[سون یات سن]]<br /> # [[سید احمد غزالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جاوید رحمان]]<br /> # [[مارتین لوتر کینگ جونیور]]<br /> # [[ژان زیگلر]]<br /> # [[لخ والسا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژرژ-هنری بوته‌یه]]<br /> # [[رینالدو گالیندو پل]]<br /> # [[موریس دنبی کاپیتورن]]<br /> # [[احمد شهید]]<br /> # [[عاصمه جهانگیر]]<br /> # [[مای ساتو]]<br /> # [[بشار اسد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسن نصرالله]]<br /> # [[احمد چلبی]]<br /> <br /> === انقلابیون و کنشگران بین‌المللی ===<br /> # [[رزا لوگزامبورگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[چه گوارا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نلسون ماندلا]]<br /> # [[سیمون بولیوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولادیمیر لنین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشی‌مین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آنی ازبرت]]<br /> # [[سوفان چان]]<br /> # [[هارون هاشمی]]<br /> # [[سمینا اقبال]]<br /> # [[یاسر عرفات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوجهاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سالوادور آلنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پاتریس لومومبا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویکتور خارا]]<br /> # [[وو نگوین جیاپ]]<br /> # [[بابی ساندز]]<br /> <br /> === روحانیون ===<br /> # [[سید محمود طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی گلزاده غفوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد امامی کاشانی]]<br /> # [[حبیب‌الله آشوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلال گنجه‌ای]]<br /> # [[حسینعلی منتظری]]<br /> # [[عبدالغفار نقشبندی]]<br /> # [[حسن لاهوتی اشکوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید ابوالقاسم کاشانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیخ عبدالله مازندرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسین خلیلی تهرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسن مدرس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیخ محمد خیابانی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تاریخ‌نگاران ===<br /> # [[یرواند آبراهامیان]]<br /> # [[فریدون آدمیت]]<br /> # [[حسین مکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژانت آفاری]]<br /> # [[عبدالهادی حائری]]<br /> <br /> === دانشمندان و استادان دانشگاه ===<br /> # [[زرتشت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم میرزاخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد تفضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابیندرانات تاگور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد اشرف]]<br /> # [[محمدعلی شیخی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین صدیقی]]<br /> # [[ابوعلی سینا]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === برندگان جایزهٔ نوبل و حامیان مقاومت ایران ===<br /> # [[مِیرید کوریگان مگوایر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدولفو پرز اسکیول]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسکار آریاس سانچز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژوزه مانوئل راموس-هورتا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کارلوس فیلیپه شیمنش بلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جودی ویلیامز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توکل کرمان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لیما گبوئی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کایلاش ساتیارتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خوان مانوئل سانتوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیمیتری موراتوف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولکساندرا ماتویچوک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وُله سوینکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جی.ام. کوتسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الفریده یلینک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اورهان پاموک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هرتا مولر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماریو بارگاس یوسا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پاتریک مودیانو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سوتلانا الکسیویچ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کازوئو ایشی‌گورو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولگا توکارچوک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پتر هانتکه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[برایان جوزفسون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابرت ویلسون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوهان گئورگ بدنورتس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کلاوس فون کلیتزینگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جروم آیزاک فریدمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جوزف هوتون تیلور جونیور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویلیام دنیل فیلیپس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولفگانگ کترله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خراردوس تهوفت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آنتونی جیمز لگت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان لوئیس هال]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان کرامول ماتر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیوید جاناتان گراس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کنستانتین سرگیویچ نووسلوف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدام گای ریس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرژ اروش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرانسوا انگلر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیوید جفری واینلند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تاکاآکی کاجیتا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرتور بروس مک‌دونالد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیپ استفن تورن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دونا تِئو استریکلند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بری کلارک بریش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فیلیپ جیمز ادوین پیبلز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[راینهارد گنتسل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میشل گوستاو ادوار مایور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیر آگوستینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آلن اسپه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آن لویلیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جفری اورت هینتون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روآلد هافمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان جوزف هاپفیلد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرنتس کراوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان چارلز پولانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوان تسه لی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دادلی رابرت هرشباخ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روبرت هوبر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوهان دایزنهوفر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژان-ماری لن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توماس رابرت چک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آلن جی. هیگر]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> # [[سر جان ارنست واکر]]<br /> # [[الیاس جیمز کوری]]<br /> # [[رودلف آرتور مارکوس]]<br /> <br /> === دیگر چهره‌های شناخته‌شده ===<br /> # [[فاطمه سلطانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دلارا دارابی]]<br /> # [[حمیدالله اربابی]]<br /> # [[رومینا اشرفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر خدایاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عاطفه رجبی]]<br /> # [[سید محمد حسینی]]<br /> # [[مسیح علی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روح‌الله زم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمالک ریگی]]<br /> # [[دادشاه]]<br /> # [[سکینه سلیمان‌زاده]]<br /> # [[مهسا امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسر شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدجواد وفایی ثانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بلال نصرویی]]<br /> # [[سارا دلدار]]<br /> # [[ریحانه جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیر محمد خالقی]]<br /> # [[اصغر نحوی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ریحانه جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد بالدی]]<br /> # [[سارو قهرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هاله سحابی]]<br /> # [[ابوالحسن خانعلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نهال آهوقلندری]]<br /> # [[امیرحسین و احمدرضا فیضی]]<br /> # [[غزال مولان]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == تاریخ معاصر ایران ==<br /> <br /> === انقلاب مشروطه؛ رخدادها و نهادها ===<br /> # [[واقعۀ پارک اتابک]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انقلاب مشروطه؛ مفاهیم، مطبوعات و نمادها ===<br /> # [[منوّرالفکر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شب‌نامه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بست‌نشینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فراموشخانه]]<br /> # [[عدالت‌خانه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی‌خواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مشروطه و مشروعه]]<br /> # [[قانون اساسی مشروطیت]]<br /> # [[عدالت]]<br /> # [[مشروطه‌خواه]]<br /> # [[انجمن]]<br /> # [[قانون]]<br /> # [[ملت]]<br /> # [[تکفیر]]<br /> # [[آزادیستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فداییان (در انقلاب مشروطه)]]<br /> # [[جراید حُرّه (مطبوعات آزاد)]]<br /> # [[مستبدین]]<br /> # [[استبداد]]<br /> # [[آزادی]]<br /> # [[استبداد صغیر]]<br /> # [[مرکز غیبی تبریز]]<br /> # [[انجمن ایالتی تبریز]]<br /> # [[امیرخیز]]<br /> # [[روزنامه قانون]]<br /> # [[روزنامه حبل‌المتین]]<br /> <br /> === اواخر قاجار و دورهٔ پهلوی ===<br /> # [[انقلاب ضد سلطنتی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دارالفنون]]<br /> # [[اشغال ایران در جنگ جهانی اول]]<br /> # [[قرارداد ۱۹۱۹]]<br /> # [[کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹]]<br /> # [[نهضت جنگل]]<br /> # [[جمهوری گیلان]]<br /> # [[تظاهرات ۱۷ شهریور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشف حجاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بلوای نان]]<br /> # [[اشغال ایران در جنگ جهانی دوم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خودمختاری آذربایجان]]<br /> # [[قرارداد گس گلشائیان]]<br /> # [[قرارداد دارسی]]<br /> # [[کمیته زرگنده]]<br /> # [[نهضت ملی‌شدن نفت]]<br /> # [[قیام ۳۰ تیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قیام ۱۵ خرداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کودتای ۲۸ مرداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فدائیان اسلام]]<br /> # [[قرارداد نفتی کنسرسیوم]]<br /> # [[پیمان سنتو]]<br /> # [[ساواک]]<br /> # [[اصلاحات ارضی]]<br /> # [[قائم‌مقام فراهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مظفرالدین شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصرالدین شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد علی شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قیام سیاهکل]]<br /> # [[زلزله بوئین زهرا]]<br /> # [[جشن‌های ۲۵۰۰ ساله]]<br /> # [[جنگ ظفار]]<br /> # [[حزب رستاخیز]]<br /> # [[گاهشماری شاهنشاهی]]<br /> # [[گارد جاویدان شاهنشاهی]]<br /> # [[آتش‌سوزی سینما رکس آبادان]]<br /> # [[کنفرانس گوادلوپ]]<br /> # [[سیاست حقوق‌‌ بشر کارتر]]<br /> # [[آزادی آخرین دسته از زندانیان سیاسی زمان شاه در ۳۰ دی ۱۳۵۷]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نهضت تنباکو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قرارداد کنسرسیوم]]<br /> # [[عهدنامه گلستان]]<br /> # [[عهدنامه ترکمانچای]]<br /> # [[انقلاب سفید]]<br /> # [[پرویز ثابتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین فردوست]]<br /> # [[اردشیر زاهدی]]<br /> # [[پرویز نیکخواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فضل‌الله زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نعمت‌الله نصیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله علم]]<br /> # [[حزب زحمتکشان ملت ایران]]<br /> # [[شعبان جعفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرار شاه از ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرکوب عشایر در دوره رضاشاه]]<br /> <br /> === جمهوری اسلامی؛ رویدادها و تحولات تاریخی ===<br /> # [[درگیری درترکمن صحرا ۱۳۵۸]]<br /> # [[ماجرای نوار آیت]]<br /> # [[ایران گیت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب فرهنگی]]<br /> # [[هک مجلس جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سقوط هواپیمای اوکراینی]]<br /> # [[انفجارها و آتش‌سوزی‌های زنجیره‌ای در ایران]]<br /> # [[انفجار حرم امام رضا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله سایبری علیه جمهوری اسلامی]]<br /> # [[هک نهاد ریاست جمهوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاست النصر بالرعب]]<br /> # [[هک وزارت علوم، تحقیقات و فناوری]]<br /> # [[شوراهای مردمی]]<br /> # [[طرح نور و حجاب اجباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سقوط بالگرد ابراهیم رئیسی]]<br /> # [[متروپل آبادان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار مهیب بندرعباس]]<br /> <br /> === جنگ ایران و عراق و رویدادهای نظامی ===<br /> # [[جنگ ایران و عراق]]<br /> # [[عملیات کربلای ۴]]<br /> # [[کودتای نوژه]]<br /> <br /> == حکومت، سیاست و روابط بین‌الملل ایران ==<br /> <br /> === ساختار حکومت و نهادهای جمهوری اسلامی ===<br /> # [[رژیم ولایت فقیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انتخابات مجلس شورای اسلامی (۱۳۹۹–۱۳۹۸)]]<br /> # [[انحلال سپاه پاسداران]]<br /> # [[انتخابات ریاست جمهوری ۱۴۰۳]]<br /> # [[بیت خامنه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجلس خبرگان]]<br /> # [[گشت ارشاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بحران مشروعیت جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[ارتش سایبری جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمعیت مؤتلفه اسلامی]]<br /> # [[حزب جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[بسیج]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصلاح‌طلبی در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[تفکیک جنسیتی]]<br /> # [[نوشیدن جام زهر]]<br /> # [[لیست تروریستی وزارت خارجه آمریکا(FTO)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دارایی‌های خامنه‌ای]]<br /> # [[تروریسم جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا]]<br /> # [[بنیادهای تعاونی نیروهای مسلح]]<br /> # [[ستاد اجرایی فرمان امام]]<br /> # [[بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل کشیش‌های مسیحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۱۴کشور غربی علیه رژیم ایران]]<br /> # [[قرارگاه رمضان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توقیف ۴ سایت وزارت اطلاعات رژیم ایران]]<br /> # [[استفاده از کودکان ۱۲ساله در گشت و ایست بازرسی]]<br /> # [[انتقال کودکان در جنگ‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مدرسه حقانی]]<br /> <br /> === سپاه پاسداران، نیروهای نظامی و امنیتی ===<br /> # [[لباس شخصی]]<br /> # [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> # [[نیروی قدس سپاه پاسداران]]<br /> # [[سازمان اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> # [[نیروی انتظامی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[قرارگاه ثارالله]]<br /> # [[نیروی هوا فضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیروی هوایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> <br /> === سیاست خارجی، تحریم‌ها و روابط بین‌الملل ایران ===<br /> # [[گروگان گیری در سفارت آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرکز اسلامی هامبورگ]]<br /> # [[قرارداد ۲۵ ساله ایران و چین]]<br /> # [[نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله رژیم ایران به اسرائیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لایحه صلح از طریق قدرت در قرن بیست و یکم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبکه لابی نفوذ جمهوری اسلامی]]<br /> # [[لیست‌گذاری سپاه توسط دولت کانادا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله ۱۳ژوئن اسرائیل به ایران]]<br /> # [[حمله مشترک اسرائیل و ایالات متحده به ایران - ۹اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[فرماندهان و مقامات کشته‌ شده رژیم ایران در جنگ ۴۰روزه]]<br /> # [[محاصره دریایی آمریکا علیه ایران]]<br /> # [[بحران‌های بین‌المللی جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[سیاست گروگانگیری رژیم ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گروه ویژه اقدام مالی FATF]]<br /> # [[کنفرانس لهستان]]<br /> # [[تحریم صنایع پتروشیمی ایران]]<br /> # [[معافیت تحریم‌های نفتی ایران]]<br /> # [[تحریم علی خامنه‌ای]]<br /> # [[ائتلاف بین‌المللی برای آزادی دریانوردی در خلیج فارس]]<br /> # [[تحریم‌های اقتصادی وزارت خزانه‌داری آمریکا علیه رژیم ایران]]<br /> <br /> === برنامهٔ هسته‌ای و موشکی جمهوری اسلامی ===<br /> # [[حمله‌ آمریکا به سایت‌های هسته‌ای ایران]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای فردو]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای نطنز]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای اصفهان]]<br /> # [[نیروگاه اتمی بوشهر]]<br /> # [[برنامه هسته‌ای ایران]]<br /> # [[برجام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مکانیزم ماشه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پهباد]]<br /> # [[برنامه هسته‌ای ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای]]<br /> # [[برنامه موشکی نظام ولایت فقیه]]<br /> # [[هزینه‌های برنامه موشکی و پهپادی نظام ولایت‌ فقیه]]<br /> <br /> === مفاهیم سیاسی، انقلاب و دموکراسی ===<br /> # [[فدرالیسم]]<br /> # [[موقعیت انقلابی]]<br /> # [[جمهوری دموکراتیک]]<br /> # [[فدرالیسم]]<br /> # [[انقلاب]]<br /> # [[مبارزه مدنی]]<br /> # [[استراتژی قیام و سرنگونی]]<br /> # [[سیاست موازنه منفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فراماسونری در ایران]]<br /> # [[موقعیت انقلابی|شرایط عینی و ذهنی]]<br /> # [[قیام]]<br /> # [[توازن قوا]]<br /> # [[انقلاب]]<br /> # [[شعار]]<br /> # [[مبارزه مسلحانه]]<br /> # [[مبارزه]]<br /> # [[نیروی پیشتاز]]<br /> # [[عمق استراتژیک]]<br /> # [[دموکراسی]]<br /> <br /> == جامعه و اقتصاد ایران ==<br /> <br /> === اقتصاد، فساد و نابرابری ===<br /> # [[پول‌شویی]]<br /> # [[اختلاس در ایران]]<br /> # [[حذف چهار صفر از پول ایران]]<br /> # [[مالباختگان]]<br /> # [[خصوصی سازی]]<br /> # [[بازار بورس ایران]]<br /> # [[آقازاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آستان قدس رضوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاچاق کالا در ایران]]<br /> # [[بیت کوین]]<br /> # [[چاپ اسکناس]]<br /> # [[چای دبش]]<br /> # [[اختلاف طبقاتی در ایران]]<br /> # [[فساد سیستماتیک در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[فساد مالی در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[بحران اقتصاد در ایران]]<br /> # [[رانت‌خواری در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[سامانه تخصیص سهمیه سوخت پیمایشی]]<br /> <br /> === زنان، آموزش و مسائل فرهنگی‌ـ‌اجتماعی ===<br /> # [[زنان پیشگام در قیام‌های ایران]]<br /> # [[زنان در نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران]]<br /> # [[دانشگاه آزاد - واحد علوم و تحقیقات]]<br /> # [[خالص‌سازی دانشگاه‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روز جهانی زن]]<br /> # [[روز دانشجو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روز جهانی معلم]]<br /> # [[روز جهانی منع خشونت علیه زنان]]<br /> # [[دستگیری دانشجویان نخبه ایرانی]]<br /> # [[بهائیان ایران]]<br /> # [[مسمومیت سریالی دانش‌آموزان مدارس دخترانه در ایران]]<br /> # [[سرکوب زنان در ایران]]<br /> # [[بحران آموزش در ایران]]<br /> <br /> === کار، بیکاری، فقر و آسیب‌های اجتماعی ===<br /> # [[کارگران کشت و صنعت نیشکر هفت‌تپه]]<br /> # [[کارتن خوابی]]<br /> # [[گورخوابی]]<br /> # [[کودکان کار در ایران]]<br /> # [[فروش اعضای بدن]]<br /> # [[اعتیاد در ایران]]<br /> # [[فقر در ایران]]<br /> # [[بحران بیکاری در ایران]]<br /> # [[خودکشی]]<br /> # [[کارخانه ماشین سازی تبریز]]<br /> # [[گروه ملی صنعتی فولاد اهواز]]<br /> # [[کولبر]]<br /> # [[سوخت‌بری]]<br /> # [[بحران مسکن در ایران]]<br /> # [[بحران سلامت و روان در ایران]]<br /> # [[سندیکا در ایران]]<br /> <br /> === مهاجرت، جمعیت و فرار مغزها ===<br /> # [[مهاجرت در ایران]]<br /> # [[فرار مغزها]]<br /> # [[فرار مغزها|فرار مغزها از ایران]]<br /> <br /> === رسانه، فناوری و مسائل روز جامعه ===<br /> # [[سامانه مدیریت هوشمند نان (نانینو)]]<br /> # [[تلویزیون من و تو]]<br /> # [[سانسور اینترنت در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سانسور در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اول مهر]]<br /> # [[معدوم سازی جوجه یک روزه]]<br /> <br /> == جغرافیا، محیط زیست و منابع ایران ==<br /> <br /> === ایران، استان‌ها و شهرها ===<br /> # [[ایران]]<br /> # [[تهران]]<br /> # [[استان البرز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان فارس]]<br /> # [[استان آذربایجان شرقی]]<br /> # [[استان خراسان رضوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان خوزستان]]<br /> # [[استان گیلان]]<br /> # [[استان آذربایجان غربی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان مازندران]]<br /> # [[استان سیستان و بلوچستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان کرمانشاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان هرمزگان]]<br /> # [[استان لرستان]]<br /> # [[استان همدان]]<br /> # [[استان کرمان]]<br /> # [[استان قزوین]]<br /> # [[استان یزد]]<br /> # [[استان زنجان]]<br /> <br /> === محیط زیست و بحران‌های زیست‌محیطی ===<br /> # [[آلودگی هوا در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنگل‌های ایران]]<br /> # [[انرژی در ایران]]<br /> # [[محیط زیست ایران]]<br /> # [[تالاب‌های ایران]]<br /> # [[آبشارهای ایران]]<br /> # [[سیل در ایران]]<br /> # [[سیل هرمزگان]]<br /> # [[جنگل‌های هیرکانی]]<br /> # [[بحران آب در ایران]]<br /> # [[ابرچالش آب]]<br /> # [[سیل هرمزگان]]<br /> # [[بحران آب در ایران]]<br /> # [[بحران محیط زیست در ایران]]<br /> <br /> === دریاها، دریاچه‌ها، رودها و تالاب‌ها ===<br /> # [[قنات]]<br /> # [[دریای خزر]]<br /> # [[خلیج فارس]]<br /> # [[دریای عمان]]<br /> # [[دریاچه هامون]]<br /> # [[رود کارون]]<br /> # [[رود کرخه]]<br /> # [[رود دز]]<br /> # [[رود ارس]]<br /> # [[هور العظیم]]<br /> # [[هور شادگان]]<br /> # [[زاینده‌رود]]<br /> # [[دریاچه ارومیه]]<br /> # [[تالاب انزلی]]<br /> # [[تالاب گاوخونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تالاب پریشان]]<br /> # [[هیرمند]]<br /> <br /> === سدها و منابع آب ===<br /> # [[سد دز]]<br /> # [[سد کارون]]<br /> # [[سد امیرکبیر]]<br /> # [[سد ارس]]<br /> <br /> === کوه‌ها، دره‌ها، غارها و بیابان‌ها ===<br /> # [[کویر لوت]]<br /> # [[غار علی صدر]]<br /> # [[بیستون]]<br /> # [[دماوند]]<br /> # [[سبلان]]<br /> # [[زاگرس]]<br /> # [[الوند]]<br /> # [[کرکس]]<br /> # [[تفتان]]<br /> <br /> === جزیره‌ها و تنگه‌ها ===<br /> # [[تنگه هرمز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جزیره خارگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جزیره کیش]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انرژی، نفت و گاز ===<br /> # [[نیروی برق در ایران]]<br /> # [[نیروگاه‌های ایران]]<br /> # [[انرژی بادی در ایران]]<br /> # [[میدان‌های نفتی ایران]]<br /> # [[میدان‌های گازی ایران]]<br /> # [[سوخت‌های فسیلی در ایران]]<br /> # [[بحران انرژی در ایران]]<br /> # [[بحران برق در ایران]]<br /> <br /> === زمین‌شناسی، گسل‌ها، معادن و زمین‌لرزه‌ها ===<br /> # [[زلزله خوی]]<br /> # [[زمین‌شناسی ایران]]<br /> # [[گسل‌های ایران]]<br /> # [[معادن ایران]]<br /> # [[زلزله بم]]<br /> # [[زلزله ۱۳۹۶ ازگله]]<br /> # [[زلزله خوی]]<br /> # [[حادثه معدن طبس]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == فرهنگ، هنر، ادبیات و میراث ایران ==<br /> <br /> === فرهنگ، آیین‌ها و هنرهای ایرانی ===<br /> # [[فرهنگ ایران]]<br /> # [[گاه‌شماری ایرانی]]<br /> # [[جشن‌های ایرانی]]<br /> # [[سفره هفت‌سین]]<br /> # [[نوروز]]<br /> # [[حاجی فیروز]]<br /> # [[مهرگان]]<br /> # [[چهارشنبه‌سوری]]<br /> # [[شب یلدا]]<br /> # [[جشن سده]]<br /> # [[سیزده‌به‌در]]<br /> # [[خوشنویسی ایرانی]]<br /> # [[سینمای ایران]]<br /> # [[موسیقی ایران]]<br /> # [[غذاهای ایران]]<br /> # [[مجسمه‌سازی در ایران]]<br /> # [[قلم‌زنی در ایران]]<br /> # [[میناکاری در ایران]]<br /> # [[مینیاتور در ایران]]<br /> # [[آموزش و پرورش در ایران]]<br /> # [[شیر و خورشید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرود ملی ایران]]<br /> # [[کریسمس]]<br /> <br /> === هنرمندان ایرانی و غیرایرانی ===<br /> # [[مرضیه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی حنانه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[حبیب‌الله بدیعی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شجریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آندرانیک آساطوریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا اولیا]]<br /> # [[حمیدرضا طاهرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منوچهر سخایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عماد رام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور قدرخواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرویز یاحقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام عالیوندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناهید همت‌آبادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیر آرام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون ژورک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرجان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گیسو شاکری]]<br /> # [[روزبه عمادزاده]]<br /> # [[منوچهر طاهرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا شوریده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سهراب شهیدثالث]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد مهراد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[واروژان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ام کلثوم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون فروغی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن کسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهیار قنبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویگن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید خلیل عالی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن محمدباقر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت‌الله مقبلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله ملک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین گل‌گلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن صبا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین بنان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توماج صالحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد شمس]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[دلکش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی تجویدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نصرالله زرین‌پنجه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن مفید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام بیضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تورج نگهبان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اردلان سرفراز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهمن رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصر تقوایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن ترقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرجان ساتراپی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا اولیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یهودی منوهین]]<br /> # [[رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === ادبیات و گونه‌های ادبی ===<br /> # [[زبان فارسی]]<br /> # [[تاریخ ادبیات فارسی]]<br /> # [[مقاله]]<br /> # [[رمان]]<br /> # [[قصه]]<br /> # [[داستان کوتاه]]<br /> # [[روزنامه‌نگاری در ایران]]<br /> # [[شعر]]<br /> <br /> === نویسندگان و شاعران ایرانی ===<br /> # [[منوچهر هزارخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیمین بهبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد فرخی یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزاده عشقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی شایگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالعلی معصومی]]<br /> # [[غزاله علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحمان کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمشید پیمان]]<br /> # [[فروغ فرخزاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایرج جنتی عطایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون مشیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما یوشیج]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منوچهر آتشی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرخی یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد معین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق چوبک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق هدایت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حافظ]]<br /> # [[رهی معیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مولوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن صباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عطار نیشابوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرکو بیکس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلال آل احمد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین منزوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد کسروی]]<br /> # [[حمید مصدق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سهراب سپهری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شفیعی کدکنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بزرگ علوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش کسرایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیمین دانشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل خویی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید پورحاجی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید اسدیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناظم حکمت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بکتاش آبتین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحیم معینی کرمانشاهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نادر نادرپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا براهنی]]<br /> # [[ادیب‌الممالک فراهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پروین اعتصامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فردوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوذر ورداسبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عارف قزوینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماشاءالله آجودانی]]<br /> # [[رومن رولان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زری اصفهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مختاری، شاعر و نویسنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اشرف درویشیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد جعفر پوینده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید نفیسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یدالله رؤیایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید سلطان‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالحسین ناهیدی آذر]]<br /> # [[امین (پیمان) فرح‌آور]]<br /> # [[مرتضی کیوان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالقاسم لاهوتی کرمانشاهی]]<br /> # [[جبار باغچه‌بان]]<br /> # [[حسین پژمان بختیاری]]<br /> # [[شهرنوش پارسی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ گلشیری]]<br /> # [[بیژن نجدی]]<br /> # [[شاهرخ مسکوب]]<br /> # [[عباس میلانی]]<br /> # [[ابراهیم یونسی]]<br /> # [[محمود اعتمادزاده (م.ا.به آذین)]]<br /> # [[عاطفه گرگین]]<br /> # [[محمدعلی سپانلو]]<br /> # [[عباس یمینی شریف]]<br /> # [[محمود کیانوش]]<br /> # [[پروین دولت‌آبادی]]<br /> # [[هوشنگ ایرانی]]<br /> <br /> === نویسندگان و شاعران جهان ===<br /> # [[برتولت برشت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پابلو نرودا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فدریکو گارسیا لورکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابیندرانات تاگور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جرجی زیدان]]<br /> # [[دیل کارنگی]]<br /> # [[جک لندن]]<br /> # [[آندره مالرو]]<br /> # [[ژان پل سارتر]]<br /> # [[هانس کریستیان آندرسن]]<br /> <br /> === آثار ادبی فارسی ===<br /> # [[شاهنامه]]<br /> # [[دیوان حافظ]]<br /> # [[مثنوی معنوی]]<br /> # [[گلستان سعدی]]<br /> # [[بوستان سعدی]]<br /> # [[رباعیات خیام]]<br /> # [[ساقی‌نامه]]<br /> # [[گنج‌نامه]]<br /> # [[کلیله و دمنه]]<br /> # [[سمک عیار]]<br /> <br /> === اساطیر و حماسه‌های ایرانی ===<br /> # [[رستم]]<br /> # [[سهراب]]<br /> # [[سیاوش]]<br /> # [[گردآفرید]]<br /> # [[رودابه]]<br /> # [[آرش کمانگیر]]<br /> # [[پهلوانان شاهنامه]]<br /> <br /> === ورزش، ورزشکاران و سرگرمی ===<br /> # [[پوریای ولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا تختی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حبیب خبیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ منتظرالظهور]]<br /> # [[محمدقربانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسلم اسکندر فیلابی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن نایب‌آقا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروزان عبدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد خادم حقیقت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصر حجازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صمد منتظری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهلا فردوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهشید رزاقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علاءالدین عترتی کوشالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالله موحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرویز قلیچ‌خانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ورزش در ایران]]<br /> # [[فوتبال در ایران]]<br /> <br /> == فلسفه، اندیشه و علوم انسانی ==<br /> <br /> === فیلسوفان و نظریه‌پردازان ===<br /> # [[فریدریش انگلس]]<br /> # [[سیمون دو بووار]]<br /> # [[فرانتس فانون]]<br /> # [[لئون تروتسکی]]<br /> # [[دکتر علی شریعتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کارل مارکس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هانا آرنت]]<br /> # [[آنتونیو گرامشی]]<br /> # [[لویی آلتوسر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین آریان‌پور]]<br /> # [[باروخ اسپینوزا]]<br /> # [[ادموند گوستاو آلبرشت هوسرل]]<br /> # [[ایمانوئل کانت]]<br /> # [[راجنیش چاندرا موهان جین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === مکاتب و مفاهیم فلسفی ===<br /> # [[مارکسیسم]]<br /> # [[آتئیسم]]<br /> # [[پراگماتیسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لیبرالیسم]]<br /> # [[پدیدارشناسی]]<br /> # [[پست‌مدرنیسم]]<br /> # [[پراگماتیسم]]<br /> # [[اگزیستانسیالیسم]]<br /> <br /> === جامعه‌شناسی، ایدئولوژی و اندیشهٔ سیاسی ===<br /> # [[استثمار]]<br /> # [[لائیسیته]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اپورتونیسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توتالیتاریسم]]<br /> # [[توتالیتاریسم دینی]]<br /> # [[سکولاریسم]]<br /> # [[سکولاریزاسیون]]<br /> # [[خودمختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرمایه‌داری ملی]]<br /> # [[بنیادگرایی اسلامی]]<br /> # [[سانترالیزم دموکراتیک]]<br /> # [[دو اسلام سراپا متضاد]]<br /> # [[تکامل اجتماعی]]<br /> # [[تکامل]]<br /> # [[دینامیزم قرآن]]<br /> # [[طلسم اختناق]]<br /> # [[تبیین جهان]]<br /> # [[دیالکتیک]]<br /> # [[عصر روشنگری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمهوری‌خواهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رنسانس]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == جهان؛ تاریخ، جنگ‌ها و سیاست بین‌الملل ==<br /> <br /> === انقلاب‌ها و جنبش‌های جهان ===<br /> # [[انقلاب ویتنام]]<br /> # [[انقلاب چین]]<br /> # [[انقلاب کوبا]]<br /> # [[انقلاب شوروی]]<br /> # [[انقلاب الجزایر]]<br /> # [[انقلاب مصر ۲۰۱۱]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب لیبی]]<br /> # [[انقلاب تونس]]<br /> # [[انقلاب سوریه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیروزی انقلاب سوریه]]<br /> # [[انقلاب کبیر فرانسه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهار عربی]]<br /> <br /> === جنگ‌های جهانی و منطقه‌ای ===<br /> # [[جنگ جهانی اول]]<br /> # [[جنگ جهانی دوم]]<br /> # [[هولوکاست]]<br /> # [[حمله شیمیایی به حلبچه]]<br /> <br /> === خاورمیانه، فلسطین و تحولات منطقه ===<br /> # [[دولت فلسطین]]<br /> # [[انفجار بیروت ۲۰۲۰]]<br /> # [[جنگ اسرائیل و حماس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان اسلو]]<br /> # [[غزه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبه نظامیان حوثی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار حرم سامرا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الحشد الشعبی]]<br /> # [[حزب‌الله لبنان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لشکر فاطمیون]]<br /> # [[لشکر زینبیون]]<br /> # [[سازمان آزادی‌بخش فلسطین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنبش فتح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنبش حماس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ارتش آزاد سوریه]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تروریسم و پرونده‌های بین‌المللی ===<br /> # [[ترور رفیق حریری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار آمیا]]<br /> # [[کشتی ربایی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[تروریسم جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[ترور میکونوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله به تأسیسات نفتی آرامکو ۲۰۱۹]]<br /> # [[کشتار مسلمانان]]<br /> <br /> === سازمان‌ها و حقوق بین‌الملل ===<br /> # [[سازمان ملل متحد]]<br /> # [[نهضت بین‌المللی صلیب سرخ و هلال احمر]]<br /> # [[شورای امنیت سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجمع عمومی سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == کتاب‌شناسی و معرفی کتاب ==<br /> <br /> === کتاب‌های مقاومت ایران ===<br /> # [[بنیانگذاران]]<br /> # [[قهرمانان در زنجیر]]<br /> # [[استراتژی قیام و سرنگونی]]<br /> # [[پرواز همزنجیران]]<br /> # [[ایران، بازی اتمی رژیم]]<br /> # [[ایران: سپاه پاسداران، ماشین تروریسم]]<br /> # [[رمز ماندگاری نسل سرفراز در آزمایش قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[کاپوها و هاپوها درباره قارقارها و عربده‌های یک باند منحط وزارتی]]<br /> # [[ابراهیم رئیسی، عامل قتل‌عام، نسل‌کشی و جنایت علیه بشریت]]<br /> # [[مصدق و رضاخان: یک گواهی تاریخی]]<br /> # [[قتل‌عام و بازشناسی الیگارشی قدرت]]<br /> # [[سمفونی مقاومت، ترانه سرودهای مجاهدین]]<br /> # [[زنان،‌ پیشتازان آزادی]]<br /> # [[جنایات رضاشاه به روایت تاریخ]]<br /> # [[کتاب راه حسین]]<br /> # [[زنان در رهبری سیاسی]]<br /> # [[کودتای نافرجام؛ آزمایش بزرگ مجاهدین و مقاومت ایران]]<br /> # [[به‌سوی ایران آزاد]]<br /> # [[به‌سوی جمهوری دموکراتیک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایران در آستانه انقلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی، دمکراسی و برابری]]<br /> # [[تعهد ما]]<br /> # [[راهپیمایی بزرگ به‌سوی آزادی]]<br /> # [[ایران فردا؛ دیدگاه‌های مریم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی گوهر حقیقی اسلام]]<br /> # [[ایران بدون اعدام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رژیم آخوندها در ایران کانون بنیادگرایی و تروریسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[همه برای آزادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زنان نیروی تغییر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[به‌سوی آزادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسلام، زنان و برابری]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === کتاب‌های تاریخ و سیاست ===<br /> # [[مرگ کسب و کار من است]]<br /> # [[شمارش معکوس برای سقوط: رژیم ایران در آستانه سرنگونی]]<br /> # [[ایران در شرف دگرگونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تاریخ تمدن]]<br /> # [[تاریخ بیست ساله ایران]]<br /> # [[دو رساله درباره حکومت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهریار]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === کتاب‌های فلسفه و علوم اجتماعی ===<br /> # [[زمینه جامعه‌شناسی]]<br /> # [[جامعه‌شناسی هنر]]<br /> # [[چرا ملت‌ها شکست می‌خورند: خاستگاه‌های قدرت، کامیابی و ناکامی]]<br /> # [[ریشه‌های توتالیتاریسم]]<br /> # [[لویاتان]]<br /> # [[بی‌دولتی، دولت، آرمان‌شهر]]<br /> # [[قرارداد اجتماعی]]<br /> <br /> === رمان‌ها و آثار ادبی ===<br /> # [[بوف کور]]<br /> <br /> [[رده:مقاله‌های ایران‌پدیا]]</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1:Hamidreza%DB%B1%DB%B0/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87_%D8%AA%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%86&diff=93044 2026-09-18T09:24:54Z

<p>Alireza k h: ویراستار نهایی مقاله قبل از انتشار</p> <hr /> <div>{{Infobox settlement<br /> | name = استان گلستان<br /> | other_name = سرزمین جنگل و استپ - دروازه ترکمن‌صحرا<br /> | image_skyline = استان گلستان.jpg<br /> | image_caption = استان گلستان - برج گنبد قابوس<br /> | pushpin_map = Iran<br /> | map_caption = موقعیت استان گلستان در نقشه ایران<br /> | subdivision_type = کشور<br /> | subdivision_name = ایران<br /> | seat_type = مرکز استان<br /> | seat = گرگان<br /> | blank_name = مساحت<br /> | blank_info = ۲۰٬۳۶۷ کیلومتر مربع<br /> | blank1_name = جمعیت (۱۴۰۰)<br /> | blank1_info = حدود ۱٫۹ میلیون نفر<br /> | blank2_name = تعداد شهرستان<br /> | blank2_info = ۱۴ (گرگان، گنبدکاووس، آق‌قلا، علی‌آباد کتول، بندرگز، مینودشت و...)<br /> | blank3_name = زبان‌ها<br /> | blank3_info = فارسی، ترکمنی، ترکی، بلوچی، سیستانی<br /> | blank4_name = آب و هوا<br /> | blank4_info = معتدل و مرطوب (شمال و جنوب)؛ نیمه‌خشک استپی (شرق - ترکمن‌صحرا)<br /> | blank5_name = تأسیس استان<br /> | blank5_info = ۱۳۷۶ - جدا شده از استان مازندران<br /> | blank6_name = تنوع قومی<br /> | blank6_info = فارس‌ها، ترکمن‌ها، ترک‌ها، بلوچ‌ها، سیستانی‌ها و قزلباش‌ها<br /> | blank_name_sec1 = شمال<br /> | blank_info_sec1 = ترکمنستان<br /> | blank1_name_sec1 = جنوب<br /> | blank1_info_sec1 = استان‌های سمنان و خراسان شمالی<br /> | blank2_name_sec1 = غرب<br /> | blank2_info_sec1 = استان مازندران<br /> | blank3_name_sec1 = شرق<br /> | blank3_info_sec1 = استان خراسان شمالی<br /> | blank_name_sec2 = گنبد قابوس (یونسکو)<br /> | blank_info_sec2 = بلندترین برج آجری جهان (۵۵ متر) - ساخت ۱۰۰۶ میلادی به دستور قابوس بن وشمگیر زیاری<br /> | blank1_name_sec2 = دیوار بزرگ گرگان<br /> | blank1_info_sec2 = ۱۹۵ کیلومتر - دومین دیوار بزرگ جهان پس از دیوار چین - دوره ساسانی (قرن پنجم میلادی)<br /> | blank2_name_sec2 = جنگل‌های هیرکانی (یونسکو)<br /> | blank2_info_sec2 = آخرین بقایای جنگل‌های عصر سوم (۲۵ تا ۵۰ میلیون سال) - زیستگاه پلنگ ایرانی و مرال<br /> | blank3_name_sec2 = پارک ملی گلستان<br /> | blank3_info_sec2 = نخستین پارک ملی ایران - در دل جنگل‌های هیرکانی<br /> | blank4_name_sec2 = ترکمن‌صحرا<br /> | blank4_info_sec2 = دشت استپی زیبا در شمال استان - سرزمین اسب ترکمن و قالی ترکمن<br /> | blank5_name_sec2 = پنبه و کشاورزی<br /> | blank5_info_sec2 = بزرگ‌ترین تولیدکننده پنبه ایران - گندم، برنج، سویا و کلزا<br /> | blank6_name_sec2 = قالی ترکمن<br /> | blank6_info_sec2 = نقوش گُل (مدالیون هندسی) با رنگ قرمز غالب - از معروف‌ترین قالی‌های جهان<br /> | blank7_name_sec2 = اسب ترکمن<br /> | blank7_info_sec2 = آخال‌تکه و یموت - از اصیل‌ترین و زیباترین نژادهای اسب جهان - مسابقات اسب‌دوانی<br /> | blank8_name_sec2 = گردشگری<br /> | blank8_info_sec2 = آبشار لوه · خالدنبی (مقبره باستانی) · سواحل بندرگز<br /> | blank9_name_sec2 = مفاخر<br /> | blank9_info_sec2 = مختومقلی فراغی - بزرگ‌ترین شاعر ترکمن - زاده گلستان<br /> | blank10_name_sec2 = موسیقی<br /> | blank10_info_sec2 = دوتار ترکمنی و مقام‌خوانی - رقص و جشن عروسی ترکمنی<br /> | blank11_name_sec2 = غذاهای محلی<br /> | blank11_info_sec2 = اوگره (آش ترکمنی) · پلوی ترکمنی · بِلَما · ماهی‌کباب بندرگز · نان یوغوت<br /> | blank12_name_sec2 = رویداد تاریخی<br /> | blank12_info_sec2 = عهدنامه گلستان (۱۸۱۳ میلادی) - جدایی بخش‌های بزرگی از قفقاز از ایران<br /> | blank13_name_sec2 = <br /> | blank13_info_sec2 = <br /> }}<br /> <br /> '''استان گلستان''' در گوشهٔ جنوب‌شرقی دریای خزر، در مرز میان جنگل‌های هیرکانی، دشت ترکمن، کوهپایه‌های البرز شرقی و راه‌های تاریخی آسیای میانه قرار دارد. این استان را می‌توان سرزمینی از «سه اقلیم» دانست: رطوبت خزری در غرب و شمال، ارتفاعات جنگلی در مرکز و جنوب، و دشت‌های خشک‌تر و استپی در شرق.<br /> <br /> همین گوناگونی طبیعی با لایه‌های تاریخی هیرکانیا، جرجان، دولت زیاری، میراث ساسانی، فرهنگ ترکمنی و اقتصاد کشاورزی درهم تنیده شده است. گنبد قابوس، دیوار بزرگ گرگان، ذخیره‌گاه زیست‌کرهٔ گلستان و جنگل‌های هیرکانی، چهار نشانهٔ برجستهٔ این پیوند میان طبیعت، مهندسی و حافظهٔ تاریخی‌اند.<br /> <br /> مرکز استان: گرگان<br /> <br /> مساحت: ۲۰,۳۶۷ کیلومتر مربع<br /> <br /> جمعیت: حدود ۱.۹ میلیون نفر (۱۴۰۰)<br /> <br /> شهرستان‌ها: ۱۴ شهرستان (گرگان، گنبدکاووس، آق‌قلا، علی‌آباد کتول، بندرگز، مینودشت و...)<br /> <br /> آب و هوا: معتدل و مرطوب (شمال)؛ نیمه‌خشک استپی (شرق)<br /> <br /> زبان: فارسی، ترکمنی، ترکی، بلوچی، سیستانی<br /> <br /> == تاریخچه ==<br /> گلستان، سرزمین جنگل و استپ در شمال‌شرقی ایران واقع شده و از متنوع‌ترین استان‌های ایران از نظر قومی و طبیعی است.استان گلستان تا سال ۱۳۷۶ بخشی از استان مازندران بود و این نام از «گلستان» [[سعدی]] گرفته شده‌است.<br /> <br /> کاوش‌های باستان‌شناسی در محوطه‌هایی مانند تورنگ‌تپه، یاریم‌تپه و دیگر استقرارگاه‌های دشت گرگان نشان داده‌اند که این منطقه از هزاره‌های پیش از میلاد محل سکونت انسان بوده است. قرار گرفتن در مسیر ارتباطی میان فلات ایران و آسیای میانه موجب شد که این ناحیه در دوره‌های مختلف تاریخی اهمیت راهبردی پیدا کند. <br /> <br /> === '''دیوار بزرگ گرگان - دیوار سرخ:''' ===<br /> دیوار بزرگ گرگان (دیوار سرخ یا مار سرخ یا سد اسکندر) با طول بیش از ۱۹۵ کیلومتر، بلندترین و طولانی‌ترین بنای آجری باستانی جهان و دومین دیوار بزرگ جهان پس از دیوار بزرگ چین است. این دیوار در دوره ساسانی (قرن پنجم میلادی) برای دفاع از مرزهای شمال‌شرقی در برابر حملات اقوام بیابان‌گرد ساخته شد.<br /> <br /> پژوهش دانشگاه ادینبرو این دیوار بزرگ را سامانه‌ای دفاعی به طول حدود ۲۰۰ کیلومتر معرفی می‌کند که بیش از ۳۰ دژ از آن پاسداری می‌کردندو طول آن را از مجموع دیوارهای هادریان و آنتونین بیشتر می‌داند. تاریخ‌گذاری علمی، ساخت دیوار را به سده‌های پنجم و ششم میلادی و دورهٔ ساسانی نسبت می‌دهدو نه به دورهٔ اشکانی یا افسانهٔ «دیوار اسکندر».<br /> <br /> در دوره ساسانی و سده‌های نخست اسلامی، بخش بزرگی از استان کنونی گلستان با نام جرجان شناخته می‌شد. شهر تاریخی جرجان، واقع در نزدیکی گنبد کاووس امروزی، در قرون سوم تا پنجم هجری یکی از مهم‌ترین مراکز شهری، علمی و تجاری جهان اسلام بود. وسعت شهر، شبکه پیشرفته آبرسانی و رونق صنایع دستی و بازرگانی، جرجان را به یکی از مهم‌ترین شهرهای شرق ایران تبدیل کرده بود.<br /> <br /> در دوره‌های اشکانی و ساسانی، دشت گرگان هم اهمیت نظامی داشت و هم به‌واسطهٔ کانال‌ها و زمین‌های حاصلخیز، توان اقتصادی قابل توجهی ایجاد می‌کرد. پس از اسلام، جرجان به یکی از مراکز شهری و فرهنگی شمال ایران تبدیل شد. <br /> <br /> ویرانی جرجان در یورش‌های مغول، به‌ویژه در سده‌های چهاردهم و پانزدهم میلادی، بخش مهمی از سیمای شهری پیشین را از میان برد. بااین‌حال، نام و شبکهٔ تاریخی آن در بناهایی چون گنبد قابوس باقی مانده است.<br /> <br /> گرگان امروزی، که در دوره‌هایی استرآباد نامیده می‌شد، باید در نسبت با این لایه‌های تاریخی خوانده شود. شهر معاصر بر روی یک تاریخ واحد بنا نشده، بلکه در میان هیرکانیا، جرجان اسلامی، راه‌های خزری و دولت‌های محلی شمال ایران شکل گرفته است.<br /> === دوره اسلامی تا عصر قاجار ===<br /> پس از شکوفایی جرجان، این منطقه در دوره‌های سلجوقی، ایلخانی، تیموری و صفوی همچنان اهمیت راهبردی خود را حفظ کرد. در دوره صفویه، حضور قبایل ترکمن در شمال منطقه نقش مهمی در شکل‌گیری ساختار جمعیتی کنونی استان داشت.<br /> <br /> در عصر قاجار نیز استرآباد (نام تاریخی گرگان) یکی از شهرهای مهم شمال ایران محسوب می‌شد و به دلیل نزدیکی به مرزهای شمالی، اهمیت نظامی و اداری ویژه‌ای داشت.<br /> <br /> === '''گنبد قابوس - میراث جهانی:''' ===<br /> برج گنبد قابوس، بلندترین برج آجری جهان، در سال ۱۰۰۶ میلادی(۳۷۵ هجری) برای [[آل زیار|'''قابوس بن وشمگیر''']]، فرمانروای [[آل زیار|'''زیاری''']] و ادیب، ساخته شد.<br /> <br /> این برج در نزدیکی ویرانه‌های جرجان باستان قرار دارد. یونسکو ارتفاع آن را ۵۳ متر گزارش می‌کند. برج از آجر پختهٔ بدون لعاب ساخته شده، بدنه‌ای استوانه‌ای و باریک‌شونده دارد و با سقف مخروطی پوشانده شده است.<br /> <br /> اهمیت بنا تنها در قدمت یا مقیاس آن نیست، بلکه گنبد قابوس را نمونه‌ای نوآورانه از معماری اسلامی است که با هندسه و سازهٔ باربر آجری، ارتفاع چشمگیری ایجاد کرده است. فرم مخروطی آن بر برج‌های آرامگاهی ایران، آناتولی و آسیای مرکزی اثر گذاشت و به‌عنوان شاهدی از تبادل فرهنگی میان کوچ‌نشینان آسیای مرکزی و تمدن ایرانی شناخته شد.<br /> <br /> در دوره قاجار، [[عهدنامه ترکمانچای|عهدنامه ترکمنچای]] (۱۲۲۸ هجری) و [[عهدنامه گلستان]] (۱۱۹۲ شمسی / ۱۸۱۳ میلادی) که بخش‌های بزرگی از قفقاز را از ایران جدا کرد، در این منطقه امضا شد.<br /> <br /> == جغرافیا و اقلیم ==<br /> گلستان از شمال به ترکمنستان، از غرب به مازندران و از جنوب به سمنان و خراسان شمالی محدود است. استان از [[جنگل‌های هیرکانی]] (خزری) در جنوب تا دشت‌های استپی ترکمن‌صحرا در شمال گسترده شده است.<br /> <br /> تنوع اقلیمی استان در مقیاس محلی چشمگیر است: از جنگل‌های بارانی معتدل و دره‌های مرطوب تا استپ‌های کوهستانی و دشت‌های خشک. رود مادرَسو در دره‌های ذخیره‌گاه جریان دارد و تغییر ارتفاع، بارش و پوشش گیاهی، زیستگاه‌های متنوعی ایجاد کرده است.<br /> <br /> از منظر جغرافیای تاریخی، دشت گرگان در جنوب‌شرقی خزر یکی از مهم‌ترین پهنه‌های باستان‌شناختی شمال ایران به‌شمار می‌رود و آثار آن از دورهٔ پیشاتاریخ تا عصر اسلامی امتداد دارند.<br /> <br /> == '''تشکیل استان گلستان''' ==<br /> تا سال ۱۳۷۶، منطقه کنونی گلستان بخشی از استان مازندران بود. با تصویب مجلس جمهوری اسلامی، استان گلستان تشکیل شد و شهر گرگان به عنوان مرکز آن انتخاب شد.<br /> <br /> استان گلستان با مساحت حدود ۲۰٬۴۳۸ کیلومتر مربع در جنوب شرقی دریای خزر قرار گرفته است. این استان از نظر طبیعی یکی از متنوع‌ترین مناطق ایران است؛ به‌گونه‌ای که فاصله کوتاهی میان سواحل دریای خزر، جنگل‌های انبوه، دشت‌های وسیع و ارتفاعات البرز وجود دارد.<br /> <br /> بخش جنوبی استان را دامنه‌های شمالی رشته‌کوه البرز فرا گرفته است، در حالی که بخش شمالی عمدتاً از دشت گرگان تشکیل شده است. این تفاوت ارتفاع باعث ایجاد اقلیم‌های متنوع در فاصله‌ای نسبتاً کوتاه شده است.<br /> <br /> از مهم‌ترین رودخانه‌های این استان می‌توان به گرگان‌رود، اترک، و قره‌سو اشاره کرد.<br /> <br /> این رودخانه‌ها نقش مهمی در کشاورزی، تأمین آب و شکل‌گیری زیست‌بوم‌های استان دارند.<br /> <br /> استان گلستان دارای سه نوع اقلیم اصلی است:<br /> <br /> * معتدل و مرطوب در نواحی ساحلی<br /> نواحی نزدیک دریای خزر دارای آب‌وهوای معتدل و مرطوب هستند. بارندگی در این مناطق نسبتاً زیاد است و پوشش جنگلی گسترده‌ای را پدید آورده است.<br /> * کوهستانی و سرد در ارتفاعات جنوبی<br /> ارتفاعات جنوبی زمستان‌های سرد و پربرف و تابستان‌های معتدل دارند و بسیاری از سرچشمه‌های رودخانه‌های استان در همین ارتفاعات قرار گرفته‌اند.<br /> * نیمه‌خشک در بخش‌هایی از دشت شمالی<br /> بخش‌هایی از دشت شمالی استان به دلیل فاصله از رطوبت دریای خزر، اقلیمی نیمه‌خشک دارند که برای کشاورزی مکانیزه و دامداری مناسب است.<br /> <br /> این تنوع اقلیمی موجب شکل‌گیری زیستگاه‌های متعدد و تنوع بالای گونه‌های گیاهی و جانوری شده است.<br /> <br /> === جنگل‌های هیرکانی - میراث جهانی: ===<br /> '''[[جنگل‌های هیرکانی]]''' (خزری)، میراث جهانی یونسکو از آخرین بقایای جنگل‌های برگ‌ریز معتدله عصر سوم زمین‌شناسی هستند (قدمت ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال).<br /> <br /> پارک ملی گلستان، نخستین پارک ملی ایران که در این جنگل‌ها واقع شده و زیستگاه پلنگ ایرانی، خرس قهوه‌ای و مرال است.<br /> <br /> بخش مهمی از [[جنگل‌های هیرکانی]] در استان گلستان قرار دارد. این جنگل‌ها که قدمتی میان ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال دارند، در سال ۲۰۱۹ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدند.<br /> <br /> یونسکو این جنگل‌ها را یکی از ارزشمندترین اکوسیستم‌های جنگلی جهان معرفی کرده است؛ زیرا بیش از ۳۲۰۰ گونه گیاهی آوندی، ۱۸۰ گونه پرنده و ۵۸ گونه پستاندار در این پهنه جنگلی ثبت شده‌اند.<br /> <br /> از گونه‌های شاخص این جنگل‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: پلنگ ایرانی، خرس قهوه‌ای، گرگ، مرال (گوزن قرمز هیرکانی)، شوکا (کوچک‌ترین گوزن ایران و نوعی گوزن ظریف بومی اوراسیا).<br /> <br /> === ترکمن‌صحرا: ===<br /> ترکمن صحرا منطقه‌ای سرسبز، وسیع و تاریخی در شمال شرقی ایران است که بخش‌های زیادی از استان‌های گلستان و خراسان شمالی را شامل می‌شود. این منطقه ۴۰۰ کیلومتری از غرب به دریای خزر و از شمال به مرز ترکمنستان می‌رسد و شهرهایی مانند بندر ترکمن، گنبد کاووس، آق‌قلا، کلاله و گمیشان را در بر می‌گیرد.<br /> <br /> این دیار علاوه بر طبیعت متنوعش که شامل کوه، جنگل، مرتع و سواحل جلگه‌ای است، جاذبه‌های دیدنی ارزشمندی همچون مقبره خالد نبی و گورستان سنگ‌افراشته‌های مرموز آن، تپه‌ماهورهای هزار دره، برج تاریخی گنبد قابوس (بلندترین برج آجری جهان)، آبشار خزه‌ای کبودوال، پل تاریخی آق‌قلا و تالاب اینچه برون دارد. همچنین اسب‌های نژاد اصیل ترکمن، آداب و رسوم سنتی، موسیقی غنی و صنایع دستی برجسته‌ای مانند فرش و گلیم، زیورآلات سنتی و نمدمالی از دیگر جذابیت‌های این منطقه محسوب می‌شوند.&lt;ref&gt;[https://www.eligasht.com/Blog/travelguide/%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D9%86-%D8%B5%D8%AD%D8%B1%D8%A7/ ترکمن صحرا کجاست؟-الی گشت]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == اقتصاد و منابع ==<br /> اقتصاد گلستان بر پایهٔ پیوند میان زمین، آب، جنگل و شبکه‌های انسانی شکل گرفته است و بر کشاورزی، دامداری، شیلات و صنعت استوار است.در دشت‌ها، غلات و محصولات زراعی اهمیت بنیادی دارند و در نواحی خزری، باغداری و فعالیت‌های وابسته به آب تقویت می‌شود. در امتداد ساحل و آبراهه‌ها، شیلات و اقتصاد ساحلی مطرح است.در مناطق روستایی و ترکمن‌نشین، دامداری، صنایع‌دستی و تولیدات خانگی بخشی از معیشت را می‌سازند. ابریشم و بافته‌های سنتی نیز تنها کالا نیستند، بلکه حامل مهارت و هویت‌ این استان را نمایش می‌دهد.<br /> <br /> پنبه و کشاورزی:<br /> <br /> گلستان بزرگ‌ترین تولیدکننده پنبه ایران است. گندم، جو، برنج، سویا و کلزا از محصولات مهم زراعی هستند. ترکمن‌صحرا با خاک حاصلخیز از مراکز اصلی کشاورزی استان است.<br /> <br /> قالی ترکمن:<br /> <br /> قالی ترکمن با نقوش گُل (مدالیون‌های هندسی) و رنگ قرمز غالب از معروف‌ترین قالی‌های جهان است. قالی‌بافی ترکمنی هنری اصیل با قدمت چند صد ساله و ارزش صادراتی بالاست.<br /> <br /> اسب ترکمن:<br /> <br /> اسب ترکمن (آخال‌تکه و یموت) از اصیل‌ترین و زیباترین نژادهای اسب جهان است. مسابقات اسب‌دوانی ترکمن‌صحرا از رویدادهای مهم فرهنگی-ورزشی استان است.<br /> <br /> گردشگری:<br /> <br /> پارک ملی گلستان، برج گنبد قابوس (یونسکو)، آبشار لوه، خالدنبی (مقبره باستانی)، ترکمن‌صحرا و سواحل بندرگز از جاذبه‌های گردشگری هستند.<br /> <br /> بااین‌حال، منابع طبیعی استان با فشارهایی روبه‌رو هستند. یونسکو از ترافیک، چرای بیش از ظرفیت و جنگل‌زدایی در ناحیهٔ گذار ذخیره‌گاه نام می‌برد. <br /> <br /> آیندهٔ اقتصاد گلستان به توانایی آن در تلفیق بهره‌وری کشاورزی با مدیریت آب، حفاظت جنگل با درآمد محلی و توسعهٔ گردشگری با محدودیت‌های محیط‌زیستی وابسته است.<br /> <br /> == فرهنگ و آداب و رسوم ==<br /> گلستان از متنوع‌ترین استان‌های ایران از نظر قومی و فرهنگی است.فارس‌ها، ترکمن‌ها، ترک‌ها، بلوچ‌ها، سیستانی‌ها و قزلباش‌ها در کنار هم زندگی می‌کنند. این تنوع نتیجه قرن‌ها همزیستی اقوام مختلف در این منطقه است.<br /> <br /> === ترکمن‌ها ===<br /> ترکمن‌ها یکی از شناخته‌شده‌ترین گروه‌های قومی استان هستند که عمدتاً در شمال و شمال‌غرب استان زندگی می‌کنند.<br /> <br /> ترکمن‌ها فرهنگ غنی و متمایزی دارند. از پرورش اسب، قالی‌بافی و آلاچیق (یورت/خیمه ترکمنی)و موسیقی دوتار و آوازهای مقامی تا رقص ترکمنی و جشن عروسی ترکمنی از دیدنی‌ترین مراسم فرهنگی ایران هستند.<br /> <br /> موسیقی:<br /> <br /> موسیقی دوتار ترکمنی و مقام‌خوانی از میراث ناملموس فرهنگی است. مختومقلی فراغی، بزرگ‌ترین شاعر ترکمن در گلستان زاده شد و شعرهایش سرود ملی ترکمن‌هاست.<br /> <br /> غذاهای محلی:<br /> <br /> آش ترکمنی (اوگره)، پلوی ترکمنی، بِلَما (ماست خشک‌شده ترکمنی)، قورمه‌سبزی گرگانی، ماهی‌کباب بندرگز و نان یوغوت (نان سنتی ترکمن) از غذاهای سنتی استان هستند.<br /> <br /> == مبارزات و مقاومت مردمی ==<br /> گلستان در تاریخ معاصر شاهد مقاومت و مبارزات مردمی بوده‌است. از دوران مشروطه که بسیاری از مردم این استان برای نبرد با نیروهای محمدعلی شاه به یاری میرزا کوچک‌خان شتافتند، تا دوران استبدادی رضا‌شاه و دیکتاتوری حکومت ولایت فقیه مردم این استان دست به مبارزه علیه ظلم و دیکتاتوری زدند.<br /> <br /> === [[سرکوب عشایر در دوره رضاشاه]]: ===<br /> در دوره رضاشاه، ترکمن‌ها به دلیل موقعیت استراتژیک در مرز شوروی و داشتن فرهنگ کوچ‌نشینی قوی، از ایلمانی بودند که مقاومت شدیدی در برابر سیاست‌های حکومت مرکزی نشان دادند. در سال‌های ۱۳۰۷ تا ۱۳۰۹، شورش ترکمن‌ها به رهبری خاله‌قلی‌خان و دیگر سران عشایر علیه خلع سلاح و مالیات‌های سنگین آغاز شد. ارتش رضاشاه در سال ۱۳۰۹ با حمله‌ای گسترده و به‌کارگیری نیروهای منظم و حتی بمباران هوایی، این مقاومت را به شدت سرکوب کرد.<br /> <br /> در جریان این سرکوب‌ها، هزاران نفر از ترکمن‌ها کشته یا تبعید شدند و زمین‌هایشان به مصادره دولت درآمد. پس از شکست شورش، حکومت سیاست اسکان اجباری (تخته‌قاپو) را بر آن‌ها تحمیل کرد و ترکمن‌ها مجبور به زندگی در روستاهای ثابت شدند. این اقدام ضربه سنگینی به اقتصاد دامداری و زندگی عشایری آن‌ها وارد ساخت و موجی از گرسنگی، بیماری و مرگ‌ومیر گسترده را میان آنان به همراه داشت. حکومت پهلوی با هدایت رسانه‌ها و نیروهای نظامی، این سرکوب را تحت عنوان مقابله با «بی‌نظمی و راهزنی» برای حفظ وحدت ملی توجیه می‌کرد.<br /> <br /> === '''اعدام رهبران ترکمن در دوره جمهوری اسلامی:''' ===<br /> در سال‌های نخست پس از [[انقلاب ضد سلطنتی|'''انقلاب ضدسلطنتی''']]، منطقه ترکمن‌صحرا شاهد شکل‌گیری «ستاد مرکزی شوراهای خلق ترکمن» و کانون‌های فرهنگی-سیاسی بود که به رهبری فعالانی چون شیرمحمد درخشنده توماج، عبدالحکیم مختوم، طواغ محمد واحدی و حسین جرجانی اداره می‌شدند. این ستاد با سازمان‌دهی شوراهای دهقانی، خواهان بازگرداندن زمین‌های غصب‌شده توسط فئودال‌ها و مالکان بزرگ پهلوی و تأمین حقوق قومی و منطقه‌ای بود.<br /> <br /> با اوج‌گیری درگیری‌ها و مخالفت جمهوری‌اسلامی، با خودمختاری و فعالیت‌های شورایی مستقل در ترکمن‌صحرا، نیروهای ارتش و [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی|سپاه پاسداران]] برای سرکوب این جنبش به منطقه اعزام شدند. در بهمن‌ماه ۱۳۵۸، چهار تن از رهبران اصلی ستاد خلق ترکمن، ربوده شدند و پس از شکنجه شدید، در تاریخ ۲۹ بهمن ۱۳۵۸ مخفیانه تیرباران شدند. پیکرهای آنان بعداً در جاده بجنورد پیدا شد.<br /> <br /> اگرچه در ابتدا مسئولیت این اقدام را کسی برعهده نمی‌گرفت، اما [[صادق خلخالی]] (حاکم شرع خمینی) بعداً اذعان کرد که فرمان اعدام رهبران ترکمن به دستور او و توسط نیروهای سپاه اجرا شده است. کشتار این رهبران ضربه سنگینی به ساختار شوراهای دهقانی ترکمن زد و راه را برای تسلط کامل حکومت مرکزی و سرکوب جنبش خلق ترکمن هموار ساخت.&lt;ref&gt;'''[https://turkmentalk.wordpress.com/2018/02/20/%db%8c%d8%a7%d8%af-%d9%81%d8%af%d8%a7%d8%a6%db%8c%d8%a7%d9%86-%d8%ae%d9%84%d9%82%d8%8c-%d8%b1%d9%87%d8%a8%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d8%ae%d9%84%d9%82-%d8%aa%d8%b1%da%a9%d9%85%d9%86-%d8%aa%d9%88%d9%85%d8%a7/ بمناسبت سالگرد اعدام ناجوانمردانه فدائیان خلق شیرمحمد درخشنده توماج، عبدالحکیم-گفتمان ترکمنها]'''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/persian/iran-47286460 نگاهی به پرونده اعدام رهبران خلق ترکمن پس از سه دهه-بی‌بی سی]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مجاهدین در گلستان:<br /> <br /> سازمان مجاهدین خلق در گرگان و گنبدکاووس از سال‌های اول انقلاب فعالیت سیاسی داشت. در سال ۱۳۵۸ درگیری‌های سنگین بین ترکمن‌ها و نیروهای رژیم در گنبدکاووس رخ داد — ترکمن‌ها خواستار خودمختاری و حقوق فرهنگی خود بودند. مجاهدین خلق از حقوق اقلیت‌های قومی حمایت کردند.<br /> <br /> کشتار ۶۷ در گلستان:<br /> <br /> زندان گرگان نیز در تابستان ۱۳۶۷ شاهد اعدام زندانیان سیاسی و مجاهد بود. کمیسیون مرگ در گلستان فعال بود و تعدادی از زندانیان مجاهد بدون محاکمه اعدام شدند.<br /> <br /> سیل فاجعه‌بار ۱۳۹۸:<br /> <br /> در فروردین ۱۳۹۸ سیل ویرانگری گلستان را فراگرفت — بخش بزرگی از آق‌قلا زیر آب رفت و ده‌ها هزار نفر بی‌خانمان شدند. ناکارآمدی رژیم در مدیریت بحران و نبود زیرساخت‌های مناسب خشم مردم را برانگیخت. واحدهای مقاومت مجاهدین با افشاگری فساد و سوءمدیریت رژیم در بحران سیل نقش فعالی داشتند.<br /> <br /> قیام ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴:<br /> <br /> گرگان و گنبدکاووس در قیام‌های ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴ شاهد اعتراضات بودند. مردم ترکمن‌صحرا نیز در جنبش «زن، زندگی، آزادی» مشارکت فعال داشتند.<br /> <br /> '''[[آیدا رستمی]]، [[نوید بادپا]]،''' <br /> <br /> '''[[آرنیکا دباغ|آرنیکا دباغ،]] [[متین منتظرالظهور]]، سینا حق‌شناس، [[محمد بهرامی]]،''' <br /> <br /> == منابع ==</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%B1%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%B3&diff=93031 2026-09-18T06:20:23Z

<p>Alireza k h: صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات مفهوم |عنوان = رنسانس |نام لاتین = Renaissance |نام‌های دیگر = نوزایی، عصر نوزایی، تجدید حیات فرهنگی اروپا |حوزه = تاریخ، هنر، ادبیات، فلسفه، علم، معماری، سیاست و فرهنگ |نوع = دوره و جنبش فرهنگی، هنری و فکری |خاستگاه = دولت‌شهرهای ایتالی...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات مفهوم<br /> |عنوان = رنسانس<br /> |نام لاتین = Renaissance<br /> |نام‌های دیگر = نوزایی، عصر نوزایی، تجدید حیات فرهنگی اروپا<br /> |حوزه = تاریخ، هنر، ادبیات، فلسفه، علم، معماری، سیاست و فرهنگ<br /> |نوع = دوره و جنبش فرهنگی، هنری و فکری<br /> |خاستگاه = دولت‌شهرهای ایتالیا، به‌ویژه [[فلورانس]]<br /> |دوره شکل‌گیری = حدود سده چهاردهم تا اوایل سده هفدهم میلادی<br /> |اندیشمندان برجسته = [[فرانچسکو پترارک]]، [[جووانی بوکاچو]]، [[لئون باتیستا آلبرتی]]، [[مارسیلیو فیچینو]]، [[پیکو دلا میراندولا]]، [[اراسموس روتردامی]]، [[نیکولو ماکیاولی]]، [[توماس مور]]<br /> |مفاهیم کلیدی = انسان‌گرایی، بازگشت به منابع کلاسیک، فردیت، آموزش انسانی، طبیعت‌گرایی، مشاهده، پرسپکتیو، منزلت انسان<br /> |آثار مهم = ''کمدی الهی''، ''دکامرون''، ''شهریار''، ''آرمان‌شهر''، ''در باب گردش افلاک آسمانی''، ''مونالیزا''، ''شام آخر''، ''مدرسه آتن''، سقف کلیسای سیستین<br /> |جریان‌های مرتبط = [[انسان‌گرایی رنسانس]]، [[اصلاح دینی]]، [[انقلاب علمی]]، [[عصر اکتشاف]]، نوکلاسیسیسم<br /> |تأثیرپذیرفته از = فرهنگ یونان و روم باستان، فلسفه اسلامی، دانش بیزانسی، دانشگاه‌های قرون وسطی، تجارت مدیترانه‌ای<br /> |تأثیرگذار بر = هنر جدید اروپا، فلسفه جدید، علوم تجربی، ادبیات ملی، دولت مدرن، عصر روشنگری<br /> |نقدهای اصلی = اروپا‌محوری، مبالغه در گسست از قرون وسطی، نادیده‌گرفتن نقش تمدن‌های اسلامی و بیزانسی، محدودبودن دستاوردها به گروه‌های برخوردار، هم‌زمانی با استعمار و تجارت برده<br /> }}<br /> <br /> '''رنسانس''' یا '''نوزایی''' دوره‌ای از تحولات فرهنگی، هنری، ادبی، علمی و فکری در تاریخ اروپا بود که از حدود سده چهاردهم میلادی در دولت‌شهرهای ایتالیا آغاز شد و تا سده‌های شانزدهم و اوایل هفدهم در بخش‌های مختلف اروپا گسترش یافت. این دوره معمولاً حد فاصل [[قرون وسطی]] و آغاز دوران جدید اروپا دانسته می‌شود، اگرچه تاریخ‌نگاران درباره زمان دقیق آغاز و پایان، زمینه جغرافیایی و میزان گسست آن از فرهنگ قرون وسطی اختلاف نظر دارند.&lt;ref name=&quot;بریتانیکا-رنسانس&quot;&gt;[https://www.britannica.com/event/Renaissance «Renaissance»]، ''Encyclopaedia Britannica''، به‌روزرسانی ۵ سپتامبر ۲۰۲۶.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;اسمارت‌هیستوری-رنسانس&quot;&gt;[https://smarthistory.org/period-culture-style/renaissance/ «Renaissance»]، ''Smarthistory''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> واژه فرانسوی ''Renaissance'' به معنای «تولد دوباره» یا «نوزایی» است. این عنوان به احیای علاقه به زبان‌ها، متون، فلسفه، هنر و معماری [[یونان باستان]] و [[روم باستان]] اشاره دارد. بااین‌حال، رنسانس صرفاً بازگشت به گذشته نبود؛ هنرمندان، نویسندگان و اندیشمندان آن دوره میراث کلاسیک را با سنت‌های مسیحی، دانش قرون وسطی، میراث علمی جهان اسلام، تحولات اقتصادی و نیازهای جامعه شهری زمان خود ترکیب کردند.&lt;ref name=&quot;بریتانیکا-رنسانس&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;فلسفه-رنسانس&quot;&gt;[https://iep.utm.edu/renaissa/ «Renaissance Philosophy»]، ''Internet Encyclopedia of Philosophy''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> رنسانس در زمینه‌های مختلف به یک شکل و در یک زمان رخ نداد. رنسانس ایتالیا بیشتر با انسان‌گرایی، معماری کلاسیک، پرسپکتیو هندسی و طبیعت‌گرایی هنری شناخته می‌شود؛ رنسانس شمال اروپا با نقاشی رنگ‌روغن، توجه دقیق به جزئیات، اصلاح دینی و انسان‌گرایی مسیحی پیوند داشت. همچنین اسپانیا، پرتغال، انگلستان، فرانسه، لهستان و دیگر سرزمین‌های اروپا صورت‌های خاص خود از این تحول فرهنگی را تجربه کردند.&lt;ref name=&quot;شمال&quot;&gt;Bonnie Noble، [https://smarthistory.org/an-introduction-to-the-northern-renaissance-in-the-fifteenth-century/ «The Northern Renaissance, a Brief Introduction»]، ''Smarthistory''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == واژه‌شناسی و تاریخ مفهوم ==<br /> <br /> نویسندگان ایتالیایی سده‌های چهاردهم تا شانزدهم از مفهوم «تولد دوباره» برای توصیف احیای ادبیات و هنر باستان استفاده می‌کردند. [[فرانچسکو پترارک]] برخی دوره‌های پس از فروپاشی امپراتوری روم را زمان افول فرهنگ کلاسیک تلقی می‌کرد و خواهان بازیابی فصاحت و حکمت نویسندگان باستان بود.<br /> <br /> [[جورجو وازاری]]، نقاش، معمار و نویسنده ایتالیایی، در کتاب ''زندگی برجسته‌ترین نقاشان، پیکرتراشان و معماران'' از واژه ایتالیایی ''rinascita''، به معنای تولد دوباره، برای توصیف احیای هنر استفاده کرد. روایت وازاری، که هنرمندان توسکانی و فلورانسی را در مرکز تاریخ هنر قرار می‌داد، در شکل‌گیری برداشت سنتی از رنسانس بسیار تأثیرگذار بود.<br /> <br /> اصطلاح «رنسانس» به‌عنوان نام یک دوره تاریخی در سده نوزدهم تثبیت شد. [[ژول میشله]]، تاریخ‌نگار فرانسوی، و [[یاکوب بورکهارت]]، تاریخ‌نگار سوئیسی، در رواج آن نقش داشتند. بورکهارت در کتاب ''تمدن رنسانس در ایتالیا''، منتشرشده در ۱۸۶۰، این دوره را زمان پیدایش فردیت جدید و دولت و فرهنگ نوین معرفی کرد.<br /> <br /> پژوهشگران معاصر این تصویر را تعدیل کرده‌اند. آنان نشان داده‌اند که فرهنگ کلاسیک در قرون وسطی یکسره فراموش نشده بود و بسیاری از نهادها و تحولات رنسانس در دانشگاه‌ها، شهرها، دربارها و جنبش‌های فکری دوره قرون وسطی ریشه داشتند. به همین دلیل، رنسانس بیشتر مرحله‌ای از دگرگونی تدریجی تلقی می‌شود تا گسستی ناگهانی میان «تاریکی» و «روشنایی».&lt;ref name=&quot;شمال&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;فلسفه-رنسانس&quot; /&gt;<br /> <br /> == دوره‌بندی ==<br /> <br /> دوره‌بندی رنسانس بر اساس منطقه و حوزه مورد مطالعه متفاوت است. تقسیم‌بندی رایج درباره ایتالیا چنین است:<br /> <br /> * '''پیشارنسانس، حدود ۱۲۸۰ تا ۱۴۰۰:''' دوره فعالیت هنرمندانی چون [[جوتو]] و نویسندگانی چون [[دانته آلیگیری]]، پترارک و بوکاچو؛<br /> * '''رنسانس آغازین، حدود ۱۴۰۰ تا ۱۴۹۰:''' دوره شکل‌گیری هنر و معماری جدید در فلورانس و فعالیت [[فیلیپو برونلسکی]]، [[دوناتلو]]، [[مازاتچو]] و [[لئون باتیستا آلبرتی]]؛<br /> * '''رنسانس اوج، حدود ۱۴۹۰ تا ۱۵۲۷:''' دوره فعالیت [[لئوناردو داوینچی]]، [[میکل‌آنژ]]، [[رافائل]] و [[دوناتو برامانته]]؛<br /> * '''رنسانس متأخر و منریسم، از حدود ۱۵۲۰ تا پایان سده شانزدهم:''' دوره تحول زبان متعادل رنسانس اوج به شیوه‌های پیچیده‌تر و اغراق‌آمیزتر؛<br /> * '''رنسانس شمالی، عمدتاً سده‌های پانزدهم و شانزدهم:''' تحولات هنری و فکری در هلند، سرزمین‌های آلمانی، فرانسه، انگلستان و دیگر نواحی شمال اروپا.<br /> <br /> این تقسیم‌بندی تقریبی است. تحولات رنسانس در ایتالیا از شهری به شهر دیگر و در شمال اروپا با زمان‌بندی و زمینه‌هایی متفاوت رخ داد.&lt;ref name=&quot;اسمارت‌هیستوری-رنسانس&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;هنر-رنسانس&quot;&gt;[https://www.history.com/articles/renaissance-art «Renaissance Art»]، ''History''، به‌روزرسانی ۲۸ مه ۲۰۲۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == زمینه‌های پیدایش ==<br /> <br /> === شهرنشینی و دولت‌شهرهای ایتالیا ===<br /> <br /> ایتالیای سده‌های چهاردهم و پانزدهم از واحدهای سیاسی متعددی چون جمهوری فلورانس، جمهوری ونیز، دوک‌نشین میلان، دولت پاپی و پادشاهی ناپل تشکیل می‌شد. رقابت سیاسی و اقتصادی این دولت‌ها، همراه با رونق تجارت مدیترانه‌ای، بانکداری و صنایع شهری، منابع لازم برای حمایت از هنر و دانش را فراهم کرد.<br /> <br /> شهرهایی چون [[فلورانس]]، [[ونیز]]، [[میلان]]، [[رم]] و [[جنوا]] مراکز مهم بازرگانی و فرهنگی بودند. بازرگانان، بانکداران، انجمن‌های صنفی، حکومت‌های شهری، دربارها و نهادهای مذهبی برای نمایش اعتبار، ایمان و قدرت خود سفارش‌های هنری و معماری گسترده‌ای می‌دادند.<br /> <br /> === حامی‌گری هنری ===<br /> <br /> هنرمندان رنسانس برای اجرای پروژه‌های بزرگ به حمایت مالی نیاز داشتند. پاپ‌ها، شاهان، شاهزادگان، جمهوری‌های شهری، کلیساها، انجمن‌های صنفی و خانواده‌های ثروتمند سفارش‌دهندگان اصلی آثار بودند.<br /> <br /> [[خاندان مدیچی]] در فلورانس از شناخته‌شده‌ترین حامیان هنر و انسان‌گرایی بود. اعضای این خاندان از هنرمندان، معماران، مترجمان و پژوهشگران حمایت می‌کردند و با تأسیس کتابخانه‌ها و سفارش بناها و آثار هنری در تبدیل فلورانس به یکی از مراکز رنسانس نقش داشتند.<br /> <br /> حامی‌گری تنها اقدامی فرهنگی نبود. آثار هنری می‌توانستند ابزار مشروعیت سیاسی، نمایش ثروت، رقابت خانوادگی، تبلیغ مذهبی یا یادبود شخصی باشند. ازاین‌رو، تاریخ هنر رنسانس با تاریخ قدرت، ثروت و ساختارهای اجتماعی پیوند نزدیک دارد.<br /> <br /> === سقوط قسطنطنیه و دانش یونانی ===<br /> <br /> [[قسطنطنیه]] و امپراتوری بیزانس از مراکز حفظ، نسخه‌برداری و مطالعه آثار یونانی بودند. پیش از سقوط شهر در ۱۴۵۳ نیز دانشوران بیزانسی به ایتالیا سفر می‌کردند و زبان و فلسفه یونانی تدریس می‌کردند. پس از فتح قسطنطنیه به دست عثمانیان، مهاجرت برخی دانشوران و انتقال نسخه‌های خطی به ایتالیا افزایش یافت.<br /> <br /> بااین‌حال، نسبت‌دادن آغاز رنسانس صرفاً به سقوط قسطنطنیه دقیق نیست؛ زیرا انسان‌گرایی ایتالیایی و مطالعه زبان یونانی چند دهه پیش از آن شکل گرفته بود. اهمیت این رویداد بیشتر در تقویت روند موجود و گسترش دسترسی به متون یونانی بود.<br /> <br /> === کاغذ، چاپ و گسترش سواد ===<br /> <br /> کاغذ، که فن تولید آن از چین و از طریق جهان اسلام به اروپا انتقال یافته بود، به‌تدریج جای پوست گران‌قیمت را در بسیاری از کاربردها گرفت. در میانه سده پانزدهم، [[یوهانس گوتنبرگ]] چاپ با حروف متحرک فلزی را در اروپا توسعه داد.<br /> <br /> چاپ امکان تکثیر سریع‌تر و کم‌هزینه‌تر کتاب را فراهم کرد. متون کلاسیک، ترجمه‌ها، کتاب‌های دینی، رساله‌های علمی، آثار ادبی و نوشته‌های سیاسی در شمار بیشتری منتشر شدند. گسترش چاپ در انتشار انسان‌گرایی، اصلاح دینی و دانش علمی نقش مهمی داشت.&lt;ref name=&quot;بریتانیکا-رنسانس&quot; /&gt;<br /> <br /> === مرگ سیاه و تحولات اجتماعی ===<br /> <br /> همه‌گیری [[مرگ سیاه]] در میانه سده چهاردهم بخش بزرگی از جمعیت اروپا را از میان برد. این فاجعه پیامدهای اقتصادی، اجتماعی، دینی و روانی گسترده‌ای داشت. کمبود نیروی کار در برخی مناطق موجب افزایش قدرت چانه‌زنی کارگران و تضعیف برخی روابط ارباب و رعیتی شد.<br /> <br /> نمی‌توان رنسانس را نتیجه مستقیم طاعون دانست، اما تغییرات جمعیتی و اقتصادی پس از آن بخشی از زمینه دگرگونی جامعه اروپایی را تشکیل داد. مرگ، ناپایداری زندگی، رستگاری، ثروت و یادمان‌سازی نیز به مضامین مهم فرهنگ آن دوره تبدیل شدند.<br /> <br /> == انسان‌گرایی رنسانس ==<br /> <br /> '''انسان‌گرایی رنسانس''' برنامه‌ای آموزشی و فرهنگی بود که بر مطالعه زبان، ادبیات، تاریخ، بلاغت، شعر و فلسفه اخلاق یونان و روم تمرکز داشت. این مجموعه از دانش‌ها با عنوان لاتینی ''studia humanitatis'' شناخته می‌شد.<br /> <br /> انسان‌گرایان به جای اتکا به ترجمه‌ها و شرح‌های متأخر، خواهان بازگشت به منابع اصلی بودند. شعار ''ad fontes''، به معنای «به سوی سرچشمه‌ها»، بیانگر علاقه آنان به نسخه‌های معتبر، زبان‌های اصلی و بررسی تاریخی متون بود. این رویکرد موجب پیشرفت متن‌شناسی، نسخه‌شناسی، ترجمه و نقد تاریخی شد.&lt;ref name=&quot;فلسفه-رنسانس&quot; /&gt;<br /> <br /> انسان‌گرایی رنسانس را نباید با انسان‌گرایی سکولار معاصر یکسان دانست. بیشتر انسان‌گرایان به مسیحیت اعتقاد داشتند و مطالعه آثار کلاسیک را با ایمان دینی سازگار می‌دانستند. آنان معمولاً می‌کوشیدند اخلاق و دانش باستان را برای اصلاح فرد، کلیسا، آموزش و جامعه به کار گیرند.<br /> <br /> === پترارک ===<br /> <br /> [[فرانچسکو پترارک]] معمولاً «پدر انسان‌گرایی» نامیده می‌شود. او در جست‌وجوی نسخه‌های آثار نویسندگان رومی، به‌ویژه [[سیسرون]]، به کتابخانه‌ها مراجعه می‌کرد و بر تقلید خلاقانه از شیوه نگارش کلاسیک تأکید داشت.<br /> <br /> پترارک تاریخ را به سه دوره باستان، عصر میانه و زمان احیای فرهنگی تقسیم می‌کرد. این نگاه در شکل‌گیری تصور رنسانس به‌عنوان بازگشت به شکوه کلاسیک مؤثر بود، هرچند برداشت منفی او از قرون وسطی در تاریخ‌نگاری جدید مورد انتقاد قرار گرفته است.<br /> <br /> === انسان‌گرایی مدنی ===<br /> <br /> انسان‌گرایی مدنی به پیوند میان مطالعات کلاسیک و مشارکت در اداره شهر اشاره دارد. شخصیت‌هایی چون [[کولوچو سالوتاتی]] و [[لئوناردو برونی]] دانش ادبی و تاریخی را برای تربیت شهروند و کارگزار عمومی ضروری می‌دانستند.<br /> <br /> در این دیدگاه، فصاحت، آگاهی تاریخی و فضیلت اخلاقی باید در خدمت آزادی و خیر عمومی جمهوری قرار می‌گرفت. تاریخ‌نگاران درباره اینکه انسان‌گرایی مدنی تا چه اندازه جنبشی مستقل یا پاسخی موقت به شرایط سیاسی فلورانس بود، اختلاف نظر دارند.<br /> <br /> === انسان‌گرایی مسیحی ===<br /> <br /> در شمال اروپا، انسان‌گرایی با برنامه اصلاح مسیحیت پیوند یافت. [[اراسموس روتردامی]] با استفاده از زبان‌های یونانی و لاتین، متن عهد جدید را بررسی و از بازگشت به اخلاق، سادگی و معنویت مسیحی دفاع کرد.<br /> <br /> انسان‌گرایان مسیحی آموزش، اصلاح کلیسا و نقد خرافه و فساد روحانیان را ضروری می‌دانستند. فعالیت آنان زمینه‌ای برای نقدهای [[اصلاح دینی پروتستانی]] فراهم کرد، هرچند همه آنان از جدایی از کلیسای کاتولیک حمایت نمی‌کردند.<br /> <br /> == فلسفه رنسانس ==<br /> <br /> فلسفه رنسانس آمیزه‌ای از استمرار سنت‌های قرون وسطی و بازخوانی تازه مکاتب باستانی بود. [[ارسطو]] همچنان در دانشگاه‌ها جایگاه مهمی داشت، اما ترجمه‌های دقیق‌تر آثار او و دسترسی به شرح‌های یونانی، اسلامی و لاتینی به تفسیرهای متنوع انجامید.&lt;ref name=&quot;فلسفه-رنسانس&quot; /&gt;<br /> <br /> احیای [[افلاطون‌گرایی]] و [[نوافلاطون‌گرایی]] از تحولات مهم این دوره بود. [[مارسیلیو فیچینو]] آثار افلاطون و فلوطین را به لاتین ترجمه کرد و کوشید میان فلسفه افلاطونی و مسیحیت سازگاری برقرار کند. [[پیکو دلا میراندولا]] نیز در آثار خود بر توانایی انسان برای انتخاب و تعالی تأکید داشت.<br /> <br /> فلسفه‌های رواقی، اپیکوری و شک‌گرایانه نیز بار دیگر مورد توجه قرار گرفتند. افزایش دسترسی به این سنت‌ها انحصار فلسفی ارسطوگرایی مدرسی را کاهش داد و افق فلسفه اروپایی را گسترش داد.&lt;ref name=&quot;فلسفه-رنسانس&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;بریتانیکا-فلسفه&quot;&gt;[https://www.britannica.com/topic/Renaissance-philosophy «Renaissance Philosophy»]، ''Encyclopaedia Britannica''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === فلسفه سیاسی ===<br /> <br /> [[نیکولو ماکیاولی]] از اثرگذارترین نویسندگان سیاسی رنسانس بود. او در ''شهریار'' چگونگی کسب و حفظ قدرت و در ''گفتارها بر ده کتاب نخست تیتوس لیویوس'' شرایط آزادی و پایداری جمهوری را بررسی کرد.<br /> <br /> ماکیاولی سیاست را با توجه به تجربه تاریخی، منازعه قدرت، جنگ و رفتار واقعی فرمانروایان مطالعه کرد. هرچند او اخلاق را از سیاست به‌طور کامل جدا نمی‌کرد، آثارش با سنت اندرزنامه‌های اخلاقی تفاوت داشت و در پیدایش تحلیل جدید قدرت سیاسی تأثیرگذار بود.<br /> <br /> [[توماس مور]] در ''آرمان‌شهر''، منتشرشده در ۱۵۱۶، جامعه‌ای خیالی را برای نقد مالکیت، فقر، مجازات، جنگ و نظم سیاسی اروپا تصویر کرد. این اثر هم نمونه‌ای از انسان‌گرایی شمالی و هم از سرچشمه‌های سنت آرمان‌شهری جدید است.<br /> <br /> == هنر رنسانس ==<br /> <br /> هنر رنسانس با طبیعت‌گرایی، مطالعه بدن انسان، پرسپکتیو، تناسب ریاضی، استفاده از مضامین کلاسیک و افزایش اهمیت هنرمند شناخته می‌شود. هنر دینی همچنان بخش اصلی تولید هنری بود، اما چهره‌نگاری، اسطوره‌شناسی، تاریخ، منظره و موضوعات دنیوی نیز گسترش یافتند.&lt;ref name=&quot;اسمارت‌هیستوری-رنسانس&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;هنر-رنسانس&quot; /&gt;<br /> <br /> === پرسپکتیو ===<br /> <br /> پرسپکتیو خطی روشی هندسی برای نمایش فضای سه‌بعدی بر سطح دوبعدی است. آزمایش‌های [[فیلیپو برونلسکی]] و صورت‌بندی نظری [[لئون باتیستا آلبرتی]] در سده پانزدهم، هنرمندان را قادر ساخت فضایی منظم و دارای عمق ایجاد کنند.<br /> <br /> پرسپکتیو تنها یک فن نبود؛ بلکه با علاقه رنسانس به ریاضیات، مشاهده و سازمان‌دهی عقلانی فضا ارتباط داشت. هنرمندانی چون [[مازاتچو]]، [[پیرو دلا فرانچسکا]] و رافائل از آن برای ساختن فضاهای منسجم بهره بردند.<br /> <br /> === طبیعت‌گرایی و بدن انسان ===<br /> <br /> هنرمندان رنسانس برای نمایش دقیق‌تر بدن، حرکت، حالت چهره، نور و حجم به مشاهده طبیعت و مطالعه کالبد انسان روی آوردند. پیکرتراشی یونان و روم الگوهایی برای تناسب، وضعیت بدن و نمایش برهنگی فراهم کرد.<br /> <br /> لئوناردو داوینچی کالبدشکافی انجام داد و طرح‌های دقیقی از استخوان‌ها، ماهیچه‌ها، اندام‌ها و جنین ترسیم کرد. پژوهش‌های او همیشه به انتشار علمی منظم نینجامید، اما نمونه برجسته‌ای از پیوند هنر، مشاهده و بررسی طبیعت بود.<br /> <br /> === مقام اجتماعی هنرمند ===<br /> <br /> در قرون وسطی هنرمندان غالباً در چارچوب کارگاه‌ها و اصناف به‌عنوان پیشه‌ور شناخته می‌شدند. در دوره رنسانس، برخی هنرمندان به‌تدریج منزلتی نزدیک به دانشور، نظریه‌پرداز و شخصیت مستقل فرهنگی یافتند.<br /> <br /> امضا، زندگی‌نامه هنرمند، خودنگاره و رقابت برای جذب استادان مشهور گسترش یافت. بااین‌حال، بخش بزرگی از آثار همچنان محصول کار جمعی کارگاه‌ها بود و تصور هنرمند نابغه و کاملاً مستقل نباید نقش شاگردان، دستیاران و صنعتگران را پنهان کند.<br /> <br /> == معماری ==<br /> <br /> معماری رنسانس با بازخوانی ساختمان‌ها و نوشته‌های روم باستان، به‌ویژه اثر [[ویتروویوس]]، شکل گرفت. ستون‌ها، سرستون‌ها، طاق‌ها، پیشانی‌های مثلثی، گنبدها، تقارن و تناسب ریاضی از عناصر مهم آن بودند.&lt;ref name=&quot;مت-معماری&quot;&gt;[https://www.metmuseum.org/essays/architecture-in-renaissance-italy «Architecture in Renaissance Italy»]، بخش نقاشی اروپایی، موزه متروپولیتن هنر، اکتبر ۲۰۰۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[فیلیپو برونلسکی]] از نخستین معماران برجسته رنسانس بود. طراحی و اجرای گنبد کلیسای جامع فلورانس از بزرگ‌ترین دستاوردهای مهندسی زمان او به‌شمار می‌رفت. او در بناهایی چون بیمارستان بی‌گناهان، تناسب هندسی و عناصر کلاسیک را به کار برد.<br /> <br /> [[لئون باتیستا آلبرتی]] معماری را دانشی نظری و انسانی می‌دانست و در رساله ''درباره هنر ساختمان'' اصول معماری کلاسیک را بازپرداخت. [[دوناتو برامانته]]، میکل‌آنژ و [[آندره‌آ پالادیو]] نیز در تحول معماری رنسانس و انتقال آن به دوره‌های بعد نقش داشتند.<br /> <br /> معماری رنسانس صرفاً تقلید از روم باستان نبود. معماران عناصر کلاسیک را برای کلیساها، کاخ‌های شهری، ویلاها، کتابخانه‌ها و فضاهای عمومی جدید سازگار کردند. تناسب، هماهنگی و مقیاس انسانی از ویژگی‌های اصلی این معماری دانسته شده‌اند.&lt;ref name=&quot;مت-معماری&quot; /&gt;<br /> <br /> == نقاشی ==<br /> <br /> === پیشارنسانس و جوتو ===<br /> <br /> [[جوتو دی بوندونه]] از پیشگامان طبیعت‌گرایی در نقاشی ایتالیا بود. شخصیت‌های او دارای حجم، وزن، حالت عاطفی و حضور در فضایی قابل تصور بودند. نقاشی‌های کلیسای کوچک اسکروونی در پادووا از نمونه‌های برجسته آثار اوست.<br /> <br /> جوتو هنوز در سنت دینی و فنی قرون وسطی فعالیت می‌کرد، اما شیوه نمایش فضا و احساسات انسانی او بر هنرمندان پسین تأثیر گذاشت.<br /> <br /> === رنسانس آغازین ===<br /> <br /> [[مازاتچو]] از پرسپکتیو، نور و حجم برای ایجاد فضاهای طبیعی‌تر استفاده کرد. [[ساندرو بوتیچلی]] در آثاری چون ''تولد ونوس'' و ''بهار'' مضامین اسطوره‌ای و نوافلاطونی را با خط و ریتمی ظریف ترکیب کرد.<br /> <br /> [[پیرو دلا فرانچسکا]] به هندسه، نور و پرسپکتیو علاقه داشت و رساله‌هایی درباره ریاضیات و هنر نوشت. آثار او نمونه‌ای از پیوند دانش نظری و نقاشی در رنسانس‌اند.<br /> <br /> === رنسانس اوج ===<br /> <br /> رنسانس اوج با آثار لئوناردو داوینچی، میکل‌آنژ و رافائل شناخته می‌شود. هنرمندان این دوره کوشیدند طبیعت‌گرایی، تناسب، تعادل، حرکت و بیان عاطفی را در ترکیبی منسجم عرضه کنند.<br /> <br /> لئوناردو در ''شام آخر'' و ''مونالیزا'' از سازمان‌دهی دقیق ترکیب‌بندی، مطالعه روان‌شناختی چهره و روش ''اسفوماتو'' برای گذار نرم میان نور و سایه بهره برد.<br /> <br /> میکل‌آنژ در نقاشی سقف کلیسای سیستین بدن انسان را با نیرویی پیکروار و حرکت‌های پیچیده نمایش داد. رافائل در ''مدرسه آتن'' فیلسوفان باستان را در معماری‌ای باشکوه و دارای پرسپکتیو منظم گرد آورد.<br /> <br /> == پیکرتراشی ==<br /> <br /> پیکرتراشان رنسانس با مطالعه آثار باستانی و بدن زنده، پیکره‌های مستقل، یادمان‌های عمومی، نقش‌برجسته‌ها و مجسمه‌های آرامگاهی آفریدند.<br /> <br /> [[دوناتلو]] در مجسمه برنزی ''داوود''، پیکره‌ای برهنه و مستقل را در اندازه‌ای نزدیک به طبیعی احیا کرد. پیکره سوار بر اسب ''گاتاملاتا'' نیز از احیای سنت یادمان‌های سواره رومی حکایت داشت.<br /> <br /> میکل‌آنژ در آثاری چون ''پیتا''، ''داوود'' و تندیس‌های آرامگاه مدیچی شناخت کالبدشناسی را با بیان عاطفی و نیروی نمادین ترکیب کرد. ''داوود'' او به یکی از نمادهای جمهوری فلورانس و هنر رنسانس تبدیل شد.<br /> <br /> == ادبیات ==<br /> <br /> رنسانس با رشد ادبیات به زبان‌های ملی همراه بود. لاتین همچنان زبان دانشوران و دیپلماسی بود، اما نویسندگان به ایتالیایی، فرانسوی، انگلیسی، اسپانیایی، پرتغالی و دیگر زبان‌ها آثار برجسته‌ای پدید آوردند.<br /> <br /> [[دانته آلیگیری]] در ''کمدی الهی'' سنت قرون وسطی را با فرهنگ کلاسیک و زبان توسکانی ترکیب کرد. [[جووانی بوکاچو]] در ''دکامرون'' مجموعه‌ای از داستان‌ها درباره عشق، هوش، فریب، بخت و زندگی اجتماعی گرد آورد. پترارک نیز با غزل‌های ایتالیایی خود بر شعر اروپایی اثر گذاشت.<br /> <br /> در انگلستان، [[ویلیام شکسپیر]] در نمایشنامه‌ها و غزل‌های خود موضوعاتی چون قدرت، عشق، هویت، مرگ و مسئولیت اخلاقی را بررسی کرد. در اسپانیا، [[میگل د سروانتس]] در ''دن کیشوت'' آرمان‌های پهلوانی و نسبت خیال و واقعیت را به طنز کشید. در فرانسه، [[فرانسوا رابله]] با طنز و زبان پرتحرک خود نهادهای دینی، آموزشی و اجتماعی را نقد کرد.<br /> <br /> == رنسانس شمالی ==<br /> <br /> رنسانس شمالی در هلند، سرزمین‌های آلمانی، فرانسه، انگلستان و دیگر مناطق شمال آلپ شکل گرفت. این دوره افزون بر تأثیرهای ایتالیایی، از سنت‌های محلی نقاشی، نسخه‌آرایی، هنر دینی و فرهنگ شهری بهره برد.&lt;ref name=&quot;شمال&quot; /&gt;<br /> <br /> نقاشان شمالی در استفاده از رنگ‌روغن، نمایش بافت‌ها، نور، اشیای روزمره و جزئیات طبیعت مهارت یافتند. [[یان وان آیک]]، [[روخیر فان در ویدن]]، [[هیرونیموس بوش]] و [[پیتر بروگل مهتر]] از چهره‌های مهم این سنت بودند.<br /> <br /> [[آلبرشت دورر]] پس از سفر به ایتالیا، دستاوردهای پرسپکتیو و تناسب رنسانس ایتالیایی را با سنت دقیق طراحی و چاپگری آلمان ترکیب کرد. چاپ‌های چوبی و حکاکی‌های او موجب گردش گسترده آثار و اندیشه‌های هنری شدند.<br /> <br /> رنسانس شمالی بیش از نمونه ایتالیایی با انسان‌گرایی مسیحی و اصلاح دینی پیوند یافت. موضوعات دینی، اخلاقی و زندگی روزمره در آن اهمیت ویژه داشتند.<br /> <br /> == علم و مطالعه طبیعت ==<br /> <br /> رنسانس زمینه‌هایی برای تحول علم جدید فراهم کرد، اما نباید آن را با [[انقلاب علمی]] یکسان دانست. بسیاری از پژوهشگران رنسانس همچنان در چارچوب‌های ارسطویی، نجومی، کیمیاگری یا اخترشناختی کار می‌کردند. در عین حال، دسترسی به متون، بهبود اندازه‌گیری، گسترش چاپ و افزایش اعتبار مشاهده، امکان‌های تازه‌ای ایجاد کرد.<br /> <br /> === اخترشناسی ===<br /> <br /> [[نیکلاس کوپرنیک]] در کتاب ''در باب گردش افلاک آسمانی''، منتشرشده در ۱۵۴۳، الگویی ارائه کرد که در آن زمین و دیگر سیارات به دور خورشید می‌گردند. این نظریه جایگاه سنتی زمین در نظام بطلمیوسی را به چالش کشید.<br /> <br /> کوپرنیک همچنان از مدارهای دایره‌ای و ابزارهای ریاضی سنتی استفاده می‌کرد. نظریه او در سده هفدهم با پژوهش‌های [[یوهانس کپلر]]، [[گالیله]] و دیگران گسترش یافت و بخشی از انقلاب علمی شد.<br /> <br /> === پزشکی و کالبدشناسی ===<br /> <br /> [[آندرئاس وسالیوس]] در کتاب ''درباره ساختمان بدن انسان''، منتشرشده در ۱۵۴۳، بررسی کالبد انسان را بر مشاهده و کالبدشکافی مستقیم استوار کرد. او شماری از خطاهای منسوب به سنت جالینوسی را اصلاح کرد.<br /> <br /> تصاویر دقیق چاپی در آثار پزشکی امکان انتقال گسترده‌تر و مقایسه‌پذیرتر داده‌های کالبدشناختی را فراهم کردند. همکاری هنرمندان و پزشکان در تهیه این تصاویر از پیوند هنر و دانش در دوره رنسانس حکایت داشت.<br /> <br /> === نقشه‌نگاری و جغرافیا ===<br /> <br /> سفرهای دریایی، استفاده از قطب‌نما، پیشرفت‌های کشتی‌سازی و نیازهای تجاری و نظامی به گسترش نقشه‌نگاری کمک کردند. آثار [[بطلمیوس]] دوباره ترجمه و چاپ شدند، اما اطلاعات حاصل از سفرهای جدید به‌تدریج جغرافیای کلاسیک را اصلاح کرد.<br /> <br /> نقشه جهان [[گراردوس مرکاتور]] و روش تصویرکردن سطح کروی زمین بر نقشه تخت در ناوبری و جغرافیای جدید مؤثر بود.<br /> <br /> == عصر اکتشاف و گسترش استعمار ==<br /> <br /> رنسانس با [[عصر اکتشاف]] و گسترش دریانوردی اروپایی هم‌زمان بود. سفرهای دریایی پرتغال در سواحل آفریقا، رسیدن [[کریستف کلمب]] به قاره آمریکا در ۱۴۹۲، سفر [[واسکو دا گاما]] به هند و نخستین سفر دور جهان، شبکه‌های تجارت و قدرت را دگرگون کردند.&lt;ref name=&quot;بریتانیکا-رنسانس&quot; /&gt;<br /> <br /> واژه «اکتشاف» بازتاب نگاه اروپایی است؛ سرزمین‌های مورد نظر از پیش محل زندگی ملت‌ها و تمدن‌های متعدد بودند. ورود اروپاییان به قاره آمریکا با بیماری‌های مرگ‌بار، جنگ، تصرف زمین، بهره‌کشی، ویرانی جوامع بومی و گسترش استعمار همراه شد.<br /> <br /> تجارت بردگان آفریقایی نیز در همین فضای توسعه دریایی و استعماری گسترش یافت. بنابراین، رنسانس تنها دوره شکوفایی هنر و دانش نبود، بلکه با شکل‌گیری نظام‌های جدید سلطه جهانی و انتقال اجباری انسان‌ها نیز هم‌زمان بود.<br /> <br /> == دین و اصلاح دینی ==<br /> <br /> رنسانس در جامعه‌ای عمیقاً دینی شکل گرفت. کلیسا از مهم‌ترین سفارش‌دهندگان هنر، معماری و موسیقی بود و پاپ‌ها در بازسازی رم و حمایت از هنرمندان نقش داشتند.<br /> <br /> در عین حال، انسان‌گرایی، نقد متون و گسترش چاپ زمینه‌های جدیدی برای بررسی سنت دینی فراهم کرد. انتشار اعتراض‌های [[مارتین لوتر]] در ۱۵۱۷ آغاز مرحله‌ای از [[اصلاح دینی پروتستانی]] بود که وحدت کلیسای غربی را شکست.<br /> <br /> اصلاح‌گران بر بازگشت به کتاب مقدس، نقد فساد کلیسا و کاهش اقتدار پاپ تأکید داشتند. کلیسای کاتولیک نیز با اصلاحات داخلی و [[شورای ترنت]] واکنش نشان داد. منازعات دینی بر هنر، آموزش، سیاست و وحدت دولت‌ها اثر عمیق گذاشتند.<br /> <br /> در برخی مناطق پروتستان، تصویرشکنی به تخریب یا حذف آثار دینی انجامید. در مناطق کاتولیک، هنر به وسیله‌ای برای آموزش و تقویت ایمان تبدیل شد و زمینه ظهور هنر [[باروک]] را فراهم کرد.<br /> <br /> == موسیقی ==<br /> <br /> موسیقی رنسانس با گسترش چندصدایی، بهبود نت‌نویسی و افزایش انتشار آثار موسیقایی شناخته می‌شود. موسیقی مذهبی همچنان جایگاه اصلی داشت، اما گونه‌های غیردینی مانند مادریگال نیز گسترش یافتند.<br /> <br /> [[ژوسکن دپره]]، [[جووانی پیرلوئیجی دا پالسترینا]]، [[اورلاندو دی لاسو]] و [[توماس تالیس]] از آهنگ‌سازان برجسته این دوره بودند. چاپ موسیقی امکان انتشار و اجرای گسترده‌تر آثار را فراهم کرد.<br /> <br /> در اواخر سده شانزدهم، تحول در موسیقی نمایشی و کوشش برای احیای نمایش یونانی به شکل‌گیری نخستین نمونه‌های [[اپرا]] کمک کرد.<br /> <br /> == زنان در رنسانس ==<br /> <br /> زنان در تولید و انتقال فرهنگ رنسانس نقش داشتند، اما از بسیاری از دانشگاه‌ها، اصناف، مناصب رسمی و امکانات آموزشی محروم بودند. دسترسی آنان به آموزش بیشتر به طبقه اجتماعی و حمایت خانواده یا دربار بستگی داشت.<br /> <br /> [[ایزابلا دسته]] از مهم‌ترین حامیان هنر و فرهنگ دربار مانتوا بود. [[کریستین دو پیزان]] در آثار خود از توانایی اخلاقی و فکری زنان دفاع کرد. [[سوفونیسبا آنگویسولا]] و [[لاوینیا فونتانا]] از نقاشان زن شناخته‌شده دوره رنسانس بودند.<br /> <br /> با وجود افزایش توجه انسان‌گرایان به آموزش زنان اشراف، برنامه آموزشی آنان معمولاً با هدف آماده‌کردنشان برای نقش‌های خانوادگی و درباری تنظیم می‌شد. مفهوم «فردیت رنسانسی» نیز در عمل بیشتر در دسترس مردان برخوردار قرار داشت.<br /> <br /> == آموزش و دانشگاه‌ها ==<br /> <br /> دانشگاه‌های قرون وسطی در دوره رنسانس همچنان فعال بودند و فلسفه، حقوق، پزشکی و الهیات تدریس می‌کردند. انسان‌گرایان در کنار دانشگاه‌ها، مدارس و دربارها برنامه‌ای مبتنی بر زبان لاتین و یونانی، بلاغت، تاریخ و فلسفه اخلاق ایجاد کردند.<br /> <br /> آموزش انسان‌گرایانه با هدف پرورش شخصی فصیح، اخلاقی و آماده مشارکت در امور عمومی طراحی شده بود. این برنامه بر آموزش نخبگان اروپایی و شکل‌گیری مفهوم جدید علوم انسانی اثر گذاشت.<br /> <br /> احیای زبان‌های اصلی موجب بررسی دقیق‌تر متون کلاسیک، کتاب مقدس و اسناد حقوقی شد. [[لورنزو والا]] با تحلیل زبان‌شناختی نشان داد که سند مشهور «بخشش کنستانتین» نمی‌تواند متعلق به روزگار امپراتور کنستانتین باشد. این پژوهش از نمونه‌های اولیه نقد تاریخی و زبان‌شناختی اسناد بود.<br /> <br /> == فناوری و مهندسی ==<br /> <br /> برخی فناوری‌های مؤثر در دوره رنسانس، از جمله کاغذ، باروت، قطب‌نما و شیوه‌های چاپ، پیش‌تر در چین و جهان اسلام توسعه یافته و از مسیرهای تجاری و فرهنگی به اروپا رسیده بودند. اروپاییان این فناوری‌ها را اقتباس، گسترش یا در شرایط جدید به کار بردند.&lt;ref name=&quot;بریتانیکا-فلسفه&quot; /&gt;<br /> <br /> باروت و توپخانه بر جنگ و معماری نظامی تأثیر گذاشتند. استحکامات مرتفع قرون وسطی در برابر توپ آسیب‌پذیر شدند و مهندسان به طراحی دژهایی کوتاه‌تر، ضخیم‌تر و ستاره‌ای‌شکل روی آوردند.<br /> <br /> لئوناردو داوینچی طرح‌هایی برای ماشین‌های پرنده، ابزارهای نظامی، سامانه‌های آبی و دستگاه‌های مکانیکی تهیه کرد. بسیاری از این طرح‌ها ساخته نشدند، اما نشان‌دهنده جایگاه جدید مهندس و علاقه به بررسی مکانیکی طبیعت بودند.<br /> <br /> == پایان رنسانس ==<br /> <br /> رنسانس تاریخ پایان واحدی ندارد. غارت رم در ۱۵۲۷ پایان نمادین رنسانس اوج ایتالیا دانسته شده است. جنگ‌های ایتالیا، سلطه قدرت‌های خارجی، بحران‌های مذهبی و تغییر مراکز اقتصادی اروپا نیز به دگرگونی شرایط فرهنگی انجامیدند.<br /> <br /> در هنر، [[منریسم]] و سپس باروک جای زبان متعادل رنسانس اوج را گرفتند. در اندیشه و علم، اصلاح دینی، انقلاب علمی و فلسفه سده هفدهم مسیرهای تازه‌ای گشودند.<br /> <br /> در انگلستان و برخی دیگر از مناطق، فرهنگ رنسانس تا اوایل سده هفدهم ادامه یافت. ازاین‌رو، پایان آن بسته به حوزه جغرافیایی یا رشته هنری ممکن است میان اوایل سده شانزدهم و میانه سده هفدهم تعیین شود.<br /> <br /> == نقش تمدن اسلامی و بیزانسی ==<br /> <br /> روایت‌های سنتی رنسانس گاه آن را ارتباط مستقیم و انحصاری اروپا با یونان و روم باستان معرفی کرده‌اند. این تصویر نقش تمدن‌های واسطه را نادیده می‌گیرد.<br /> <br /> دانشمندان جهان اسلام آثار مهمی در پزشکی، ریاضیات، نجوم، نورشناسی و فلسفه پدید آوردند. ترجمه‌های لاتینی آثار [[ابن‌سینا]]، [[ابن رشد]]، [[خوارزمی]] و [[ابن هیثم]] در دانشگاه‌های اروپایی تدریس یا مطالعه می‌شدند. نظام عددنویسی هندی ـ عربی و دستاوردهای جبر نیز بر دانش و تجارت اروپا اثر گذاشتند.<br /> <br /> بیزانس زبان و متون یونانی را حفظ کرد و دانشوران بیزانسی در انتقال، آموزش و ترجمه این میراث به اروپای غربی نقش داشتند. روابط تجاری و سیاسی با جهان عثمانی، شمال آفریقا و شرق مدیترانه نیز بخشی از محیط بین‌فرهنگی رنسانس را تشکیل می‌داد.<br /> <br /> این پیوندها به معنای کاستن از نوآوری‌های هنرمندان و اندیشمندان اروپایی نیست، بلکه نشان می‌دهد رنسانس در شبکه‌ای از تبادل دانش، کالا، فناوری و متن شکل گرفت.<br /> <br /> == رنسانس و ایران ==<br /> <br /> ایران در دوره زمانی رنسانس اروپا شاهد حکومت‌های [[تیموریان]]، [[آق‌قویونلو]]، [[قراقویونلو]] و سپس [[صفویان]] بود. در این دوره، هنر کتاب‌آرایی، نگارگری، خوش‌نویسی، معماری، شعر و تاریخ‌نگاری در مراکزی چون هرات، تبریز، قزوین و اصفهان شکوفا شد.<br /> <br /> اصطلاح «رنسانس تیموری» گاه برای توصیف شکوفایی فرهنگی هرات در سده پانزدهم به کار می‌رود. حمایت [[شاهرخ تیموری]]، [[گوهرشاد بیگم]]، [[سلطان حسین بایقرا]] و [[علی‌شیر نوایی]] از هنرمندان و دانشوران در توسعه فرهنگ ایرانی و ترکی مؤثر بود.<br /> <br /> شباهت زمانی یا کاربرد واژه «رنسانس» نباید موجب یکسان‌انگاری تحولات ایران و ایتالیا شود. ساختار اجتماعی، سنت‌های فکری، نظام حامی‌گری و اهداف هنری این مناطق متفاوت بودند. بااین‌حال، هر دو شاهد فرهنگ درباری، حمایت از هنر، تولید نسخه‌های مصور و پیوند هنر با قدرت سیاسی بودند.<br /> <br /> روابط سیاسی و تجاری صفویان با ونیز، پرتغال، دولت عثمانی و قدرت‌های اروپایی در سده‌های شانزدهم و هفدهم افزایش یافت. فرستادگان، بازرگانان، مبلغان و مسافران در انتقال اشیا، اطلاعات و تصویرسازی‌های متقابل نقش داشتند.<br /> <br /> == نقد مفهوم رنسانس ==<br /> <br /> === مبالغه در گسست از قرون وسطی ===<br /> <br /> یکی از مهم‌ترین نقدها آن است که روایت سنتی، قرون وسطی را به‌نادرستی دوره‌ای از جهل و سکون معرفی می‌کند. دانشگاه‌ها، معماری گوتیک، فلسفه مدرسی، ادبیات بومی، فناوری و تجارت پیش از رنسانس گسترش یافته بودند.<br /> <br /> پژوهشگران از «رنسانس سده دوازدهم» و دیگر دوره‌های احیای فرهنگی قرون وسطی نیز سخن گفته‌اند. از این دیدگاه، رنسانس ایتالیا یکی از چند مرحله تحول فرهنگی اروپا بود، نه نخستین بازگشت به دانش کلاسیک.<br /> <br /> === اروپا‌محوری ===<br /> <br /> تمرکز سنتی بر ایتالیا و اروپای غربی می‌تواند تعامل با بیزانس، جهان اسلام، آفریقا، آسیا و قاره آمریکا را پنهان کند. «رنسانس جهانی» رویکردی پژوهشی است که گردش مواد، فناوری‌ها، انسان‌ها، تصاویر و ایده‌ها را در مقیاسی گسترده‌تر مطالعه می‌کند.&lt;ref name=&quot;گسترش-رنسانس&quot;&gt;Lauren Kilroy-Ewbank، [https://smarthistoryblog.org/2019/05/22/smarthistorys-expanding-renaissance-initiative-dr-lauren-kilroy-ewbank/ «Smarthistory’s Expanding the Renaissance Initiative»]، ''Smarthistory''، ۲۲ مه ۲۰۱۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این رویکرد همچنین می‌کوشد هنر و فرهنگ اسپانیا، پرتغال، اروپای شرقی، آفریقا، جهان عثمانی، جوامع یهودی و گروه‌های اجتماعی کمتر دیده‌شده را وارد روایت کند.<br /> <br /> === محدودیت اجتماعی دستاوردها ===<br /> <br /> دستاوردهای رنسانس به‌طور برابر در اختیار همه قرار نداشت. حمایت از هنر و آموزش عمدتاً در دست حکومت‌ها، کلیسا و طبقات ثروتمند بود. بیشتر مردم اروپا کشاورز یا کارگر بودند و از دسترسی محدودتری به سواد و مشارکت فرهنگی برخوردار بودند.<br /> <br /> زنان، فقرا، اقلیت‌های دینی، بردگان و مردمان مستعمره نیز از بسیاری از حقوق و فرصت‌های فرهنگی محروم بودند. ازاین‌رو، افزایش فردیت و آزادی فرهنگی باید در زمینه نابرابری‌های جامعه آن دوره ارزیابی شود.<br /> <br /> === مسئله «نابغه رنسانسی» ===<br /> <br /> لئوناردو، میکل‌آنژ و رافائل اغلب به‌عنوان نوابغی مستقل معرفی می‌شوند. این تصویر می‌تواند نقش کارگاه‌ها، شاگردان، صنعتگران، سفارش‌دهندگان و دانش فنی جمعی را نادیده بگیرد.<br /> <br /> آثار بزرگ رنسانس معمولاً حاصل همکاری گروه‌های متعدد، از تولیدکنندگان رنگ و سنگ‌تراشان تا مهندسان و کارگران ساختمانی بودند. مفهوم جدید مؤلف و هنرمند فردی مهم بود، اما تولید هنر همچنان ماهیتی اجتماعی و نهادی داشت.<br /> <br /> == تأثیر و میراث ==<br /> <br /> رنسانس بر تحول علوم انسانی، نقد متون، آموزش کلاسیک، هنرهای تجسمی، معماری، ادبیات و فلسفه سیاسی اثر ماندگاری گذاشت. مطالعه تاریخ و زبان‌های باستانی به پیدایش رشته‌های جدید متن‌شناسی، باستان‌شناسی و تاریخ هنر کمک کرد.<br /> <br /> پرسپکتیو، کالبدشناسی، مطالعه نور، نقاشی رنگ‌روغن و نظریه تناسب، زبان هنر اروپایی را دگرگون کردند. معماری پالادیویی قرن‌ها در اروپا و آمریکا تقلید و بازپرداخت شد.&lt;ref name=&quot;مت-معماری&quot; /&gt;<br /> <br /> چاپ به گسترش سواد، اصلاح دینی، مبادله علمی و پیدایش حوزه عمومی یاری رساند. تأکید انسان‌گرایان بر بازگشت به منابع و بررسی انتقادی متن‌ها نیز در شکل‌گیری پژوهش تاریخی و علمی مؤثر بود.<br /> <br /> رنسانس زمینه‌هایی برای اصلاح دینی، انقلاب علمی، دولت جدید و [[عصر روشنگری]] فراهم کرد، اما این تحولات را نباید نتیجه مستقیم و اجتناب‌ناپذیر آن شمرد. هرکدام زمینه‌ها، منازعات و مسیر تاریخی ویژه‌ای داشتند.<br /> <br /> میراث رنسانس دوگانه است: از یک سو با شکوفایی هنر، بررسی طبیعت، گسترش آموزش و افزایش ارزش فرد پیوند دارد و از سوی دیگر با جنگ، استعمار، برده‌داری و بهره‌برداری سیاسی از فرهنگ هم‌زمان بود. بررسی دانشنامه‌ای این دوره مستلزم توجه هم‌زمان به نوآوری‌ها و تناقض‌های آن است.<br /> <br /> == گاه‌شمار ==<br /> <br /> * '''حدود ۱۲۶۷ تا ۱۳۳۷:''' زندگی و فعالیت [[جوتو]]، از پیشگامان طبیعت‌گرایی در نقاشی ایتالیا.<br /> * '''۱۲۶۵ تا ۱۳۲۱:''' زندگی [[دانته آلیگیری]].<br /> * '''۱۳۰۴ تا ۱۳۷۴:''' زندگی [[فرانچسکو پترارک]].<br /> * '''۱۳۱۳ تا ۱۳۷۵:''' زندگی [[جووانی بوکاچو]].<br /> * '''۱۳۴۷ تا ۱۳۵۱:''' گسترش مرگ سیاه در اروپا.<br /> * '''۱۴۰۱:''' رقابت طراحی درهای تعمیدگاه فلورانس؛ رویدادی نمادین در هنر رنسانس آغازین.<br /> * '''۱۴۱۹:''' آغاز ساخت بیمارستان بی‌گناهان بر اساس طرح برونلسکی.<br /> * '''۱۴۳۴:''' تثبیت نفوذ سیاسی خاندان مدیچی در فلورانس.<br /> * '''۱۴۳۶:''' تکمیل گنبد کلیسای جامع فلورانس.<br /> * '''حدود ۱۴۵۰:''' توسعه چاپ با حروف متحرک فلزی به دست گوتنبرگ.<br /> * '''۱۴۵۳:''' فتح قسطنطنیه به دست [[محمد دوم عثمانی]].<br /> * '''۱۴۸۶:''' نگارش ''خطابه‌ای درباره منزلت انسان'' اثر پیکو دلا میراندولا.<br /> * '''حدود ۱۴۹۰:''' آغاز دوره‌ای که رنسانس اوج نامیده می‌شود.<br /> * '''۱۴۹۲:''' رسیدن سفر کریستف کلمب به قاره آمریکا.<br /> * '''۱۴۹۵ تا ۱۴۹۸:''' اجرای ''شام آخر'' اثر لئوناردو داوینچی.<br /> * '''۱۵۰۱ تا ۱۵۰۴:''' ساخت ''داوود'' اثر میکل‌آنژ.<br /> * '''۱۵۰۳ تا حدود ۱۵۱۹:''' شکل‌گیری و تکمیل تدریجی ''مونالیزا''.<br /> * '''۱۵۰۸ تا ۱۵۱۲:''' نقاشی سقف کلیسای سیستین به دست میکل‌آنژ.<br /> * '''۱۵۰۹ تا ۱۵۱۱:''' اجرای ''مدرسه آتن'' اثر رافائل.<br /> * '''۱۵۱۳:''' نگارش ''شهریار'' اثر ماکیاولی؛ انتشار در ۱۵۳۲.<br /> * '''۱۵۱۶:''' انتشار ''آرمان‌شهر'' اثر توماس مور.<br /> * '''۱۵۱۷:''' آغاز نمادین اصلاح دینی پروتستانی با اعتراض‌های مارتین لوتر.<br /> * '''۱۵۲۷:''' غارت رم؛ پایان نمادین رنسانس اوج ایتالیا.<br /> * '''۱۵۴۳:''' انتشار آثار کوپرنیک درباره گردش افلاک و وسالیوس درباره کالبد انسان.<br /> * '''۱۵۴۵ تا ۱۵۶۳:''' برگزاری شورای ترنت.<br /> * '''۱۵۵۰:''' انتشار نخستین ویراست کتاب ''زندگی هنرمندان'' اثر جورجو وازاری.<br /> * '''۱۶۰۵ و ۱۶۱۵:''' انتشار دو بخش ''دن کیشوت'' اثر سروانتس.<br /> * '''اوایل سده هفدهم:''' گذار تدریجی از رنسانس و منریسم به باروک و انقلاب علمی.<br /> <br /> == شخصیت‌های برجسته ==<br /> <br /> === ادبیات و انسان‌گرایی ===<br /> <br /> * [[دانته آلیگیری]]<br /> * [[فرانچسکو پترارک]]<br /> * [[جووانی بوکاچو]]<br /> * [[اراسموس روتردامی]]<br /> * [[توماس مور]]<br /> * [[فرانسوا رابله]]<br /> * [[ویلیام شکسپیر]]<br /> * [[میگل د سروانتس]]<br /> <br /> === فلسفه و سیاست ===<br /> <br /> * [[مارسیلیو فیچینو]]<br /> * [[پیکو دلا میراندولا]]<br /> * [[لورنزو والا]]<br /> * [[نیکولو ماکیاولی]]<br /> * [[ژان بودن]]<br /> * [[جوردانو برونو]]<br /> <br /> === نقاشی و پیکرتراشی ===<br /> <br /> * [[جوتو]]<br /> * [[دوناتلو]]<br /> * [[مازاتچو]]<br /> * [[ساندرو بوتیچلی]]<br /> * [[لئوناردو داوینچی]]<br /> * [[میکل‌آنژ]]<br /> * [[رافائل]]<br /> * [[تیتیان]]<br /> * [[یان وان آیک]]<br /> * [[آلبرشت دورر]]<br /> * [[هیرونیموس بوش]]<br /> * [[پیتر بروگل مهتر]]<br /> <br /> === معماری ===<br /> <br /> * [[فیلیپو برونلسکی]]<br /> * [[لئون باتیستا آلبرتی]]<br /> * [[دوناتو برامانته]]<br /> * [[میکل‌آنژ]]<br /> * [[آندره‌آ پالادیو]]<br /> <br /> === علم و فناوری ===<br /> <br /> * [[نیکلاس کوپرنیک]]<br /> * [[آندرئاس وسالیوس]]<br /> * [[لئوناردو داوینچی]]<br /> * [[تیکو براهه]]<br /> * [[گالیله]]<br /> * [[گراردوس مرکاتور]]<br /> * [[یوهانس گوتنبرگ]]<br /> <br /> == آثار شاخص ==<br /> <br /> === ادبی و فلسفی ===<br /> <br /> * دانته آلیگیری، ''کمدی الهی''.<br /> * فرانچسکو پترارک، ''ترانه‌نامه''.<br /> * جووانی بوکاچو، ''دکامرون''.<br /> * پیکو دلا میراندولا، ''خطابه‌ای درباره منزلت انسان''.<br /> * اراسموس روتردامی، ''در ستایش دیوانگی''.<br /> * نیکولو ماکیاولی، ''شهریار''.<br /> * نیکولو ماکیاولی، ''گفتارها بر ده کتاب نخست تیتوس لیویوس''.<br /> * توماس مور، ''آرمان‌شهر''.<br /> * بالداساره کاستیلیونه، ''کتاب درباری''.<br /> * فرانسوا رابله، ''گارگانتوا و پانتاگروئل''.<br /> * ویلیام شکسپیر، نمایشنامه‌ها و غزل‌ها.<br /> * میگل د سروانتس، ''دن کیشوت''.<br /> <br /> === هنری ===<br /> <br /> * جوتو، نقاشی‌های کلیسای کوچک اسکروونی.<br /> * دوناتلو، ''داوود''.<br /> * بوتیچلی، ''تولد ونوس''.<br /> * لئوناردو داوینچی، ''شام آخر''.<br /> * لئوناردو داوینچی، ''مونالیزا''.<br /> * میکل‌آنژ، ''پیتا''.<br /> * میکل‌آنژ، ''داوود''.<br /> * میکل‌آنژ، سقف کلیسای سیستین.<br /> * رافائل، ''مدرسه آتن''.<br /> * یان وان آیک، ''پرتره آرنولفینی''.<br /> * آلبرشت دورر، ''ملانکولیا یک''.<br /> * پیتر بروگل مهتر، ''شکارچیان در برف''.<br /> <br /> === علمی و فنی ===<br /> <br /> * نیکلاس کوپرنیک، ''در باب گردش افلاک آسمانی''.<br /> * آندرئاس وسالیوس، ''درباره ساختمان بدن انسان''.<br /> * لئون باتیستا آلبرتی، ''درباره نقاشی''.<br /> * لئون باتیستا آلبرتی، ''درباره هنر ساختمان''.<br /> * جورجو وازاری، ''زندگی برجسته‌ترین نقاشان، پیکرتراشان و معماران''.<br /> * آندره‌آ پالادیو، ''چهار کتاب معماری''.<br /> <br /> == تصاویر پیشنهادی ==<br /> <br /> &lt;!-- تصویر پیشنهادی: مدرسه آتن، اثر رافائل؛ نام واقعی پرونده و وضعیت حق نشر پیش از درج بررسی شود. --&gt;<br /> <br /> &lt;!-- تصویر پیشنهادی: گنبد کلیسای جامع فلورانس، اثر فیلیپو برونلسکی. --&gt;<br /> <br /> &lt;!-- تصویر پیشنهادی: نمونه‌ای از دستگاه چاپ گوتنبرگ یا یک صفحه از انجیل گوتنبرگ. --&gt;<br /> <br /> &lt;!-- تصویر پیشنهادی: مرد ویترویوسی، اثر لئوناردو داوینچی؛ وضعیت حقوقی تصویر بررسی شود. --&gt;<br /> <br /> &lt;!-- تصویر پیشنهادی: نقشه مراکز اصلی رنسانس در ایتالیا و شمال اروپا. --&gt;<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> <br /> * [[قرون وسطی]]<br /> * [[پیشارنسانس]]<br /> * [[رنسانس ایتالیا]]<br /> * [[رنسانس شمالی]]<br /> * [[رنسانس اوج]]<br /> * [[انسان‌گرایی رنسانس]]<br /> * [[انسان‌گرایی مدنی]]<br /> * [[اصلاح دینی]]<br /> * [[انقلاب علمی]]<br /> * [[عصر اکتشاف]]<br /> * [[هنر رنسانس]]<br /> * [[معماری رنسانس]]<br /> * [[منریسم]]<br /> * [[باروک]]<br /> * [[عصر روشنگری]]<br /> * [[تاریخ چاپ]]<br /> * [[تاریخ هنر]]<br /> * [[رنسانس تیموری]]<br /> <br /> == منابع ==<br /> &lt;references /&gt;</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%AA%DB%8C&diff=93030 2026-09-18T06:20:05Z

<p>Alireza k h: /* جامعه‌شناسی، ایدئولوژی و اندیشهٔ سیاسی */</p> <hr /> <div>این صفحه، نقشهٔ موضوعی مقاله‌های پایه و حیاتی [[ایران‌پدیا]] است. مقاله‌ها بر اساس موضوع غالب، رابطهٔ معنایی و نقش آن‌ها در معماری محتوای دانشنامه طبقه‌بندی شده‌اند. این ساختار به کاربران و موتورهای جست‌وجو کمک می‌کند مسیر میان مقاله‌های مادر، زیرموضوع‌ها و مقاله‌های تخصصی را بهتر بشناسند.<br /> <br /> * پیوندهای قرمز، مقاله‌هایی هستند که هنوز ایجاد نشده‌اند؛ پیوندهای آبی به مقاله‌های موجود یا در حال تکمیل می‌رسند.<br /> * [[ایران‌پدیا:نوشتارهای برگزیده|نوشتارهای برگزیده]] با ({{FA-star}})، نوشتارهای عالی با ({{A-Class-icon}})، [[ایران‌پدیا:نوشتار خوب|نوشتارهای خوب]] با ({{GAicon}}) و نوشتارهای متوسط با ({{B-icon}}) مشخص شده‌اند.<br /> * برخی مقاله‌های چندموضوعی یا تکرارشده در فهرست مبدأ، برای حفظ تمام مدخل‌ها در این نسخه نیز نگه داشته شده‌اند.<br /> <br /> __TOC__<br /> <br /> == انقلاب‌ها، اعتراضات و جنبش‌های اعتراضی ==<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ مقاله‌های اصلی و رویدادها ===<br /> # [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]<br /> # [[خیزش دانشگاه‌ها در اسفند ۱۴۰۴]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ فهرست‌های استانی ===<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]<br /> # [[گالری شهیدان قیام ۱۴۰۴]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان تهران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کرمانشاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان لرستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان خوزستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان فارس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان گیلان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان مازندران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان سیستان و بلوچستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان البرز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان ایلام]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان قزوین]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان همدان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان مرکزی]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان آذربایجان شرقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان آذربایجان غربی]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان گلستان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان زنجان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان هرمزگان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کرمان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان یزد]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان قم]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان بوشهر]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان‌های خراسان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان اردبیل]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان چهارمحال و بختیاری]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در ٰاستان کهگیلویه و بویراحمد]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان سمنان]]<br /> # [[شهیدانی که محل شهادت آنها نامشخص است]]<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ (شماره۲)]]<br /> # [[کشتار در ملکشاهی ۱۴۰۴]]<br /> # [[حمله به بیمارستان خمینی ایلام]]<br /> # [[قطع اینترنت ایران در دی ۱۴۰۴]]<br /> # [[آتش‌نشان‌های شهید در اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ جان‌باختگان ===<br /> # [[داریوش انصاری بختیاروند]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسام خدایاری‌فرد]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[شایان اسدالهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا عظیم‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خداداد شیروانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وهاب موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی فلاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سجاد والامنش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد جلیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور مختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین بیاتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سروش سلیمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رسول کدیوریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا قنبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان بزرگی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرمحمد کوهکن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد نوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا امانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاها صفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احد ابراهیم‌پور عبدلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فارص (محسن) آقامحمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مقدسی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[لطیف کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مبین یعقوب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسیح جلیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد عیوضی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین مونسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل خالدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهمن فتاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکرم پیرگزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روبینا امینیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود ذات‌پرور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی امامی‌پور]]<br /> # [[منصوره حیدری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز منصوری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قاسم روستا]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین ربیعی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا مرادی‌عبدالوند]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مرادی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ولی‌دوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیاکو محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خالد ملایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی عزیزی جعفرآبادی]]<br /> # [[ابراهیم یوسفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روح‌الله ستاره مشتری]]<br /> # [[سامان نظری]]<br /> # [[محمدرضا گروهی]]<br /> # [[رضا رحمتی]]<br /> # [[مجتبی قربانی]]<br /> # [[فرهاد عیوضی دودرایی]]<br /> # [[مهدی سلحشور]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود موسوی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا کرمی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[علی کریمی باولکی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا صیدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بیات سبحانی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی قرباندوست]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی جهانبخش]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد غلامزاده نوشری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سونیا صالحی راد]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آرزو عابدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان علیزاده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم احمدپوریان]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسین میرزایی قلعه‌زنجیری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[برهان اسدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید صالحی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آرنیکا دباغ]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مرادی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین محمدزاده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل حیدری موصلو]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بهرامی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[نعیم عبداللهی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدین دولت‌خواه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی پرویزی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد گنجی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[یزدان افروغ]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزاد خیردار]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر فلاح]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سامان فتاحی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[شعله ستوده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا لشکری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا سمیع‌پور]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی لواسانی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بهنام درویش]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر شکری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر فرد]]<br /> # [[ابوالفضل طاووسی]]<br /> # [[ستایش شفیعی]]<br /> # [[دانیال سبزیکار]]<br /> # [[دیار پورچهریق]]<br /> # [[سیامک راشد]]<br /> # [[هولاکو ایوانی]]<br /> # [[ریبین مرادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[افسانه رضویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا حاجی مرادیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید ابراهیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدا حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ملینا اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نگین قدیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران رفیعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سمانه میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سورنا گلگون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سینا اشکبوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا بهلولی پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسین میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه علی‌محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[متین منتظرالظهور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مبین فیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نازلی جان‌پرور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا بنی‌عامریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال مصطفوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن مصطفوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پویا رستمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرنیا شاد بجارکناری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهره فاضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبنم فردوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمیله شفیعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[معین رنجبر (همایون)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد صالح ظریف‌مقدم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گل‌محمد شاهوزایی (شاهوزهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صنم پوربابایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زیبا دستجردی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسیح شاهوردی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ضیایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال دیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صالح محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌عباس زورقچیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه عباسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صالحه اکبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جعفر جاویدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد بیرانوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الهام طغیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهنام ایزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرش طلوع شیخ‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید مهدوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی میرجعفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین امام‌جمعه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهاران طاهرخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمهدی روستا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پارسا رحمتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی آرمند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن سماکوش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان شکورزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین عشقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مژگان عرفانی‌فر]]<br /> # [[مریم لقمانی]]<br /> # [[محمدحسین کیمیایی]]<br /> # [[گلاله محمودی‌آذر]]<br /> # [[مجتبی باباخانی]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ مقاله‌های اصلی و رویدادها ===<br /> # [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ ایران]]<br /> # [[جمعه خونین زاهدان]]<br /> # [[خیزش ایذه]]<br /> # [[چهلم حدیث نجفی]]<br /> # [[کوکتل مولوتف]]<br /> # [[انقلاب مخملی]]<br /> # [[نسل Z]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ جان‌باختگان ===<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۱]]<br /> # [[مهسا امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حدیث نجفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیکا شاکرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش محمودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قائمی‌فر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خدانور لجعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مونا نقیب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غزاله چلاوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کومار درافتاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان زمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیان پیرفلک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرنیکا قائم‌مقامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی عراقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حنانه کیاکجوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارینا اسماعیل‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیلار حقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاروان قادر شوکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرشاد شهیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما شفیق‌دوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسرا پناهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حسن‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرتین رحمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا سروری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسیم صدقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرین علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مینو مجیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سینا نادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا بهمنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سالار مجاوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هیمن حمزه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا شهپرنیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرشیا امام‌ قلی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عاطفه نعامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران سماک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمیدرضا روحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورش نیک‌نام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حامد سلحشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماهک هاشمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یلدا آقافضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدا رستمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هومن عبداللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین بساطی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نگین عبدالملکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید بادپا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید جواد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[برهان الیاسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امید زارع مؤیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی روزبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال پابندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزین معروفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما نوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهریار عادلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران بصیر توانا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شمال خدیری پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فایق مام قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمومن زندکریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سامان قادرپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل مولودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مختار فتحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان منبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید احمد شکراللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل امیرعطایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصوره سگوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد روحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرمیتا گراوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم رحیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمداقبال نایب‌زهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی احمدپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران شیخه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد میرموسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کمیل ابوالحسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیدجواد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عماد حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آریان مریدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسر شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل آدینه‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدف موحدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل شنبدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارینا ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کبری شیخه سقا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر بیرانوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن محمدپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر اعظمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شادمان احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دنیا فرهادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم اسماعیل‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حاجی رسول‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی زارع اشکذری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم آروین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق فولادی‌وندا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرزاد احمدی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران اکرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[متین نادرخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید مهدی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ اعدام‌شدگان ===<br /> # [[قاسم آبسته]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایوب کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[داوود عبداللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد زهره‌وند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر شیرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قبادلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمهدی کرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حسینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن شکاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال کاظمی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجیدرضا رهنورد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد سلیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید حسین‌نژاد حیدرانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجاهد کورکور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجید کاووسی‌فر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهلا و نسرین کعبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمیدرضا درخشنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران بهرامیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مونا محمودنژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عامر رامش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ساسان آزادوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محراب عبدالله‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالجلیل شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد عباسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عباس اکبری فیض‌آبادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشکان مالکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد محمدی‌نیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین حاتمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاهین واحدپرست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی فهیم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حامد ولیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان کیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم دولت‌آبادی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا میری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی رسولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدامین بیگلری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عارف خوشکار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد امینی دهاقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد زمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان اسفندیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گل‌محمد محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی خانکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین صفری حسین‌آبادی]]<br /> # [[ابوالفضل سپاهی بادجانی]]<br /> # [[آروین خیرخواهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهرام صادقی]]<br /> # [[قائم حسینی]]<br /> # [[مجید آدینه]]<br /> <br /> === دیگر اعتراضات، اعتصاب‌ها و جنبش‌ها ===<br /> # [[تظاهرات در ایران]]<br /> # [[تظاهرات قزوین ۱۳۷۳]]<br /> # [[حمله به کوی دانشگاه تهران (۱۸-۲۳ تیر ۱۳۷۸)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات ۱۳۸۸]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات کازرون]]<br /> # [[اعتراضات دی‌‌ماه ۱۳۹۶]]<br /> # [[اعتراضات دی‌‌ماه ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات لردگان ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات عراق ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات ۱۳۹۸ ایران]]<br /> # [[قیام تشنگان]]<br /> # [[مادران آبان]]<br /> # [[اعتصاب غذای زندانیان سیاسی - سه‌شنبه‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === جان‌باختگان دیگر اعتراضات ===<br /> # [[نیکتا اسفندانی]]<br /> # [[رامین پوراندرجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارو قهرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت ابراهیم‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید زینالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی صالحی]]<br /> # [[نوید افکاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید بهبودی]]<br /> # [[عبدالله لرستانی]]<br /> # [[مهدی نیکویی]]<br /> # [[حمزه بریهی]]<br /> # [[فرزاد انصاری‌فر]]<br /> # [[محسن محمدپور]]<br /> # [[آرشام ابراهیمی]]<br /> # [[پویا بختیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدجواد عابدی]]<br /> # [[پژمان قلی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد معین‌فر]]<br /> # [[مهدی دائمی]]<br /> # [[رضا معظمی گودرزی]]<br /> # [[فرهاد مجدم]]<br /> # [[پدرام جعفری]]<br /> # [[سجاد رضایی]]<br /> # [[صدف موحدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد طاهری]]<br /> # [[مینا شیخی]]<br /> # [[میلاد محققی]]<br /> # [[آذر میرزاپور زهابی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا انجوی]]<br /> # [[صانع ژاله]]<br /> # [[محمد مختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر هارون رشیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == مقاومت و اپوزیسیون ایران ==<br /> <br /> === سازمان‌ها، شوراها و ساختارهای مقاومت ایران ===<br /> # [[اپوزیسیون]]<br /> # [[رهبری ذی‌صلاح]]<br /> # [[پیام‌های مسعود رجوی]]<br /> # [[سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[شورای ملی مقاومت ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جبهه همبستگی ملی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سخنرانی مسعود رجوی در ۴ بهمن ۱۳۵۷]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طرح شورای ملی مقاومت درباره آزادی‌ها و حقوق زنان]]<br /> # [[طرح شورای ملی مقاومت ایران برای خودمختاری کردستان ایران]]<br /> # [[طرح صلح شورای ملی مقاومت]]<br /> # [[۳۰ مهر ۱۳۷۲ سالروز انتخاب مریم رجوی به عنوان رئیس جمهور دوران انتقال]]<br /> # [[طرح ده ماده‌ای مریم رجوی برای ایران فردا]]<br /> # [[نهضت عیاران]]<br /> # [[میلیشیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ترور زهرا رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[۵ مهر ۱۳۶۰]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جریان اپورتونیستی چپ نما در سازمان مجاهدین خلق (۱۳۵۴)]]<br /> # [[فراخوان به مسلح شدن جوانان توسط مسعود رجوی]]<br /> # [[کانون‌های شورشی]]<br /> # [[کمیسیون‌های شورای ملی مقاومت ایران]]<br /> # [[کتاب تشدید تروریسم و جنگ‌افروزی رژیم ایران]]<br /> # [[حمله تروریستی پشت آشان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار قرارگاه حبیب]]<br /> # [[عملکرد ۴۰ ساله‌ی مجاهدین خلق پس از انقلاب ضدسلطنتی]]<br /> # [[شورشگران]]<br /> # [[جبهه خلق و ضدخلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خط قرمز]]<br /> # [[افشای طرح کویر]]<br /> # [[راه‌حل سوم]]<br /> # [[فراخوان کمیته دوستان ایران آزاد در کشورهای نوردیک]]<br /> # [[قطعه‌ی ۴۱ بهشت زهرا]]<br /> # [[گزارش تحقیقات سایبری تردستون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تهاجم کانون‌های شورشی به بیت خامنه‌ای]]<br /> # [[اعلام دولت موقت توسط شورای ملی مقاومت ایران]]<br /> <br /> === رهبری، مسئولان و تشکیلات مجاهدین خلق ===<br /> # [[مسئول اول سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[تشکیلات مجاهدین خلق ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورای رهبری مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[شورای مرکزی مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[مسئول اول سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[هژمونی زنان در سازمان مجاهدین خلق ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تاریخچه و رویدادهای سازمان مجاهدین خلق ===<br /> # [[فاز سیاسی فاز نظامی]]<br /> # [[عاشورای مجاهدین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[۴ خرداد ۱۳۵۱ شهادت بنیانگذاران سازمان مجاهدین خلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ضربه اول شهریور ۵۰ به مجاهدین]]<br /> # [[ضربه ۱۲ اردیبهشت ۱۳۶۱]]<br /> # [[فاز سیاسی فاز نظامی]]<br /> # [[کودتای ۱۷ ژوئن ۲۰۰۳]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب ایدئولوژیک درونی مجاهدین]]<br /> # [[عملیات جاری]]<br /> # [[کاندیداتوری مسعود رجوی]]<br /> # [[خروج نام سازمان مجاهدین خلق ایران از لیست تروریستی انگلستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خروج نام مجاهدین از فهرست تروریستی اتحادیه اروپا]]<br /> # [[خروج نام سازمان مجاهدین از لیست تروریستی آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حکم شورای حکومتی عراق علیه مجاهدین خلق]]<br /> # [[قرارداد آتش‌بس بین مجاهدین و آمریکا]]<br /> # [[پرواز مسعود رجوی از تهران به پاریس]]<br /> # [[عزیمت مسعود رجوی از پاریس به عراق]]<br /> <br /> === عملیات و فعالیت‌های ارتش آزادی‌بخش ملی ایران ===<br /> # [[ارتش آزادی‌بخش ملی ایران]]<br /> # [[عملیات آفتاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عملیات چلچراغ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عملیات فروغ جاویدان]]<br /> # [[عملیات مروارید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مؤسسان پنجم ارتش آزادی‌بخش]]<br /> # [[بمباران قرارگاه‌های مجاهدین در کوت و جلولا]]<br /> # [[رژه ارتش آزادیبخش ملی ایران]]<br /> # [[جنگ آلان]]<br /> <br /> === قرارگاه اشرف، لیبرتی و انتقال به آلبانی ===<br /> # [[قرارگاه لیبرتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف ۳]]<br /> # [[قرارگاه اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله نیروهای ارتش عراق به قرارگاه اشرف ۶ و ۷ مرداد ۱۳۸۸]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله نیروهای ارتش عراق به قرارگاه اشرف ۱۹ فروردین ۱۳۹۰]]<br /> # [[قتل عام ۱۰ شهریور ۱۳۹۲ اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انتقال اعضای سازمان مجاهدین خلق به آلبانی]]<br /> <br /> === گردهمایی‌ها، تظاهرات و کنفرانس‌های مقاومت ===<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در استادیوم امجدیه ۲۲ خرداد ۱۳۵۹]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی آزادی، فلسفه‌ی انقلاب]]<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در تبریز]]<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در رشت]]<br /> # [[گردهمایی آینده انقلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات ۳۰ خرداد ۱۳۶۰]]<br /> # [[تظاهرات مادران ۱۳۶۰]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی جهانی ایران آزاد ۱۴۰۰]]<br /> # [[گردهمایی سالانه مجاهدین]]<br /> # [[تظاهرات استکهلم ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات لندن ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات واشنگتن]]<br /> # [[تظاهرات بروکسل]]<br /> # [[تظاهرات برلین ۱۳۹۸]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد آبان ۱۴۰۰ - واشینگتن]]<br /> # [[تظاهرات پاریس ۱۴۰۱]]<br /> # [[سفر مریم رجوی به ایتالیا ۱۴۰۲]]<br /> # [[کنفرانس درباره نسل کشی در قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[کنفرانس سیاست جدید]]<br /> # [[کنفرانس مقاومت ایران در پارلمان اروپا (۱۴۰۴)]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد در پارلمان ایتالیا]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد ۱۴۰۴ ایتالیا (رم)]]<br /> # [[کنفرانس «ایران به‌پاخاسته در مقابل رژیم اعدام‌ها»]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در بروکسل (۱۴۰۴)]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در نیویورک (۱‍۴۰۴)]]<br /> # [[کنفرانس برلین (۲۰۲۵)]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان انگلستان- آبان ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس برلین آبان ۱۴۰۴]]<br /> # [[اجلاس پارلمان اروپا در ۱۹ آذر ۱۴۰۴ (۱۰ دسامبر ۲۰۲۵)]]<br /> # [[دومین اجلاس پارلمان اروپا در روز جهانی حقوق بشر]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان فرانسه آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس کنگره آمریکا آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس دوحزبی سنای آمریکا آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات بزرگ برلین - ۱۸ بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس ایران: چشم‌انداز تغییر - ۱۹ بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات مونیخ در ۲۴ بهمن ۱۴۰۴ (۱۳ فوریه ۲۰۲۶)]]<br /> # [[کنفرانس بین‌المللی زنان در آستانه ۸ مارس ۲۰۲۶]]<br /> # [[کنفرانس آنلاین مریم رجوی با شخصیت‌های سیاسی- ۱۴اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در واشنگتن- ۱۶اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در پاریس- ۱۶اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس حقوق بشر در ژنو-۲۱ اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس در پارلمان انگلستان]]<br /> # [[تظاهرات پاریس؛ اعتراض جهانی به اعدام]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان انگلستان، ۸اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات واشنگتن ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی جهانی ایران آزاد ۲۰۲۶]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کنفرانس بین‌المللی دادخواهی قتل‌عام ۱۳۶۷ ـ ۱۴ شهریور]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در پاریس ـ ۲۱ شهریور ۱۴۰۵]]<br /> <br /> === حمایت‌های بین‌المللی، بیانیه‌ها و قطعنامه‌ها ===<br /> # [[بیانیه ملی ایرانیان]]<br /> # [[بیانیه ملی ایرانیان]]<br /> # [[جایزه خدمات بشردوستانه بین‌المللی هندوستان]]<br /> # [[قطعنامه ۱۰۰ کنگره آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گروه پارلمانی دفاع از حقوق و حفاظت اشرف ۳ در کنگره آمریکا]]<br /> # [[قطعنامه ۱۱۴۸ کنگره آمریکا]]<br /> # [[قطعنامه ۱۶۶ کنگره آمریکا]]<br /> # [[نامه سرگشاده «کمیته آلمانی همبستگی برای ایران آزاد»]]<br /> # [[بیانیه اکثریت سنای ایتالیا]]<br /> # [[نامه‌ی ۴۵ شخصیت‌ بین‌المللی به رهبران جهان و رؤسای پارلمان‌]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۳۰۰ گروه پارلمانی، اتحادیه کارگری، شخصیت سیاسی، حقوقی و مدنی]]<br /> # [[نامه مشترک ۱۰۲ برنده جایزه نوبل به دبیرکل سازمان ملل متحد]]<br /> # [[هفتاد‌ودومین قطعنامه سازمان ملل متحد]]<br /> # [[بیانیه حمایت برندگان نوبل از قیام ۱۴۰۴]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قطعنامه پارلمان اروپا- ۲۳بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[بیانیه حمایت شخصیت‌های جهانی از دولت موقت]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۵۷ برنده جایزه نوبل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نامه ۳۰۹شخصیت به دبیر کل سازمان ملل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قطعنامه پارلمان اروپا - ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیانیه جوانان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیانیه ۳۰۰۰ شخصیت بین‌المللی]]<br /> <br /> === رسانه‌ها، منابع مالی و پایگاه اجتماعی مقاومت ===<br /> # [[نشریه مجاهد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منابع مالی مجاهدین خلق]]<br /> # [[پایگاه اجتماعی مجاهدین خلق]]<br /> # [[شیطان سازی علیه مجاهدین خلق]]<br /> # [[گلریزان همیاری]]<br /> # [[رادیو صدای مجاهد]]<br /> <br /> === احزاب و سازمان‌های اپوزیسیون ایران ===<br /> # [[جبهه ملی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حزب دموکرات کردستان ایران]]<br /> # [[حزب کومله]]<br /> # [[حزب توده ایران]]<br /> # [[سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر]]<br /> # [[کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی-اتحادیه ملی]]<br /> # [[سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران]]<br /> # [[انشعابات سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران]]<br /> # [[سازمان خبات انقلابی کردستان ایران]]<br /> # [[حزب آزادی کردستان]]<br /> # [[حزب دموکرات کردستان (لاده‌ران)]]<br /> # [[حزب کمونیست ایران]]<br /> # [[حزب کمونیست ایران (مارکسیست-لنینیست-مائوئیست)]]<br /> # [[حزب کمونیست کارگری ایران]]<br /> # [[حزب کمونیست کارگری ایران - حکمتیست]]<br /> # [[حزب کار ایران (توفان)]]<br /> # [[پژاک]]<br /> # [[جنبش دانشجویی]]<br /> # [[کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی-اتحادیه ملی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حزب رستاخیز]]<br /> # [[نهضت آزادی]]<br /> # [[جیش العدل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جبهه آزادیبخش ملی الجزایر]]<br /> # [[ارتش آزادیبخش ملی الجزایر]]<br /> # [[اخوان‌المسلمین]]<br /> <br /> === نظامیان و پرسنل ارتش هوادار مجاهدین ===<br /> # [[پرسنل ارتش هوادار مجاهدین]]<br /> # [[سرهنگ خلبان بهزاد معزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سروان خلبان مصطفی وجدانی طباطبایی]]<br /> <br /> == حقوق بشر، سرکوب و زندان ==<br /> <br /> === اعدام، کشتار و شکنجه ===<br /> # [[سرکوب کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محاکمه اسدالله اسدی]]<br /> # [[قتل‌های زنجیره‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشتار در نیزار ماهشهر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرونده خانه اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل داریوش مهرجویی و همسرش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشتار حجاج در مکه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل زیر شکنجه]]<br /> # [[سرکوب در ایران]]<br /> <br /> === قتل‌عام زندانیان سیاسی و جنبش دادخواهی ===<br /> # [[هیئت مرگ]]<br /> # [[قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[گورستان خاوران]]<br /> # [[قتل‌عام در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[هیئت مرگ]]<br /> # [[راهرو مرگ]]<br /> # [[گزارش جاوید رحمان درباره قتل عام۱۳۶۰ و ۱۳۶۷]]<br /> <br /> === حقوق بشر و حقوق بین‌الملل ===<br /> # [[نقض حقوق بشر در ایران]]<br /> # [[قطعنامه‌های حقوق‌بشر علیه رژیم ایران]]<br /> # [[نسل‌کشی]]<br /> # [[شکنجه]]<br /> # [[اعدام در ایران]]<br /> # [[زندانیان سیاسی در حکومت شاه]]<br /> # [[روز جهانی کارگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصل عدم توسل به زور]]<br /> # [[انجمن حقوق بین‌الملل]]<br /> # [[حق تعیین سرنوشت]]<br /> # [[تمامیت ارضی]]<br /> # [[حقوق بین‌الملل]]<br /> # [[حقوق بین‌المللی بشردوستانه]]<br /> # [[روز جهانی آزادی مطبوعات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قانون پناهندگی]]<br /> # [[قرارداد وین درباره روابط سیاسی]]<br /> # [[کنوانسیون برن برای حمایت از آثار ادبی و هنری]]<br /> # [[کنوانسیون ژنو]]<br /> # [[مداخله بشردوستانه]]<br /> # [[مصونیت دیپلماتیک]]<br /> # [[اعلامیه جهانی حقوق بشر]]<br /> # [[آزادی]]<br /> # [[آزادی بیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی رسانه]]<br /> # [[آزادی از ترس]]<br /> # [[بازداشت موقت]]<br /> # [[برابری در برابر قانون]]<br /> # [[حریم شخصی]]<br /> # [[حق درخواست]]<br /> # [[حقوق بشر (انسان)]]<br /> # [[خانه امن]]<br /> # [[دفاع مشروع]]<br /> # [[روز حقوق بشر]]<br /> # [[روز جهانی ناپدیدشدگان]]<br /> # [[سازمان مردم‌نهاد]]<br /> # [[شورای حقوق‌بشر سازمان ملل متحد]]<br /> # [[فعال حقوق بشر]]<br /> # [[گزارشگر ویژه حقوق بشر]]<br /> # [[فصل هفتم منشور سازمان ملل متحد]]<br /> # [[مهاجرت آزاد]]<br /> # [[میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی]]<br /> # [[میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی]]<br /> # [[حقوق طبیعی]]<br /> # [[حق انقلاب]]<br /> # [[احکام دینی]]<br /> # [[تفتیش عقاید]]<br /> # [[جنایت علیه بشریت]]<br /> # [[فتوا]]<br /> # [[فتوای قتل عام زندانیان سیاسی]]<br /> # [[بغی]]<br /> # [[محاربه]]<br /> # [[حاکم شرع]]<br /> # [[استرداد]]<br /> # [[شکنجه دولتی]]<br /> # [[استقلال قضایی]]<br /> # [[دادگاه قانون اساسی]]<br /> # [[قطعنامه ۲۰۲۵ شورای حکام آژانس]]<br /> # [[دفاعیات کنت لوئیس]]<br /> # [[بیانیه گروه هفت و همکاران آن در محکومیت سرکوب فرامرزی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[شکایت کیفری علیه کاظم غریب‌آبادی]]<br /> <br /> === زندان‌ها و بازداشتگاه‌ها ===<br /> # [[زندان اوین]]<br /> # [[زندان قصر]]<br /> # [[زندان قزلحصار]]<br /> # [[زندان گوهردشت]]<br /> # [[زندان کهریزک]]<br /> # [[زندان دیزل‌آباد]]<br /> # [[زندان یونسکو]]<br /> # [[زندان قزل‌قلعه]]<br /> # [[زندان فشافویه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زندان قرچک]]<br /> # [[زندان تهران بزرگ]]<br /> # [[زندان حشمتیه]]<br /> # [[زندان سراوان]]<br /> # [[زندان زابل]]<br /> # [[زندان مرکزی مشهد]]<br /> # [[زندان عادل‌آباد شیراز]]<br /> # [[زندان خورین]]<br /> # [[زندان تبریز]]<br /> # [[زندان مرکزی اورمیه]]<br /> # [[زندان فجر دزفول]]<br /> # [[زندان دستگرد اصفهان]]<br /> # [[زندان شیبان اهواز]]<br /> # [[زندان صیدنایا]]<br /> # [[زندان لاکان رشت]]<br /> # [[زندان قرچک ورامین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == اشخاص و زندگی‌نامه‌ها ==<br /> <br /> === کنشگران، زندانیان سیاسی و چهره‌های اجتماعی ===<br /> # [[کاظم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین نقدی]]<br /> # [[محسن دگمه‌چی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزاد کمانگر]]<br /> # [[شیرین علم‌هولی]]<br /> # [[ستار بهشتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم رسولی]]<br /> # [[سید ابراهیم رسولی]]<br /> # [[مجید اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی حاج‌آقایی]]<br /> # [[حاج خلیل رضایی]]<br /> # [[احسان فتاحیان]]<br /> # [[ارژنگ داوودی]]<br /> # [[زهرا صفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد کرد زنگنه]]<br /> # [[فاطمه مثنی]]<br /> # [[کیانوش زندی]]<br /> # [[زهرا کاظمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروغ تقی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرستو معینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گلرخ ایرایی]]<br /> # [[سهیل عربی]]<br /> # [[آرش صادقی]]<br /> # [[مریم اکبری منفرد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیره جلالی]]<br /> # [[آتنا دائمی]]<br /> # [[هاشم خواستار]]<br /> # [[حسین سودمند]]<br /> # [[ناصر فهیمی]]<br /> # [[داریوش فروهر]]<br /> # [[پروانه مجد اسکندری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یحیی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هدی صابر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه فارسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زینب جلالیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انورخضری]]<br /> # [[ادریس جمشیدزهی]]<br /> # [[شریفه محمدی]]<br /> # [[وریشه مرادی]]<br /> # [[پخشان عزیزی]]<br /> # [[حاج خلیل رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی یونسی]]<br /> # [[امیرحسین مرادی]]<br /> # [[منوچهر فلاح]]<br /> # [[احسان فریدی]]<br /> # [[علیرضا شریعت‌پناهی]]<br /> # [[مسعود جامعی]]<br /> # [[فرشاد اعتمادی‌فر]]<br /> # [[آرمین (احسان) خدایاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا مرداسی (حمیداوی)]]<br /> # [[حافظ فروحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرمان صادقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن بیت عبدالله]]<br /> # [[سعید عباسی]]<br /> # [[الهه فولادی]]<br /> # [[یعقوب درخشان]]<br /> # [[زینب همرنگ سیدبگلو]]<br /> # [[ارغوان فلاحی]]<br /> # [[معصومه (شیوا) اسماعیلی]]<br /> # [[پژمان توبره‌ریزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سمیه رشیدی]]<br /> # [[غلامحسین کلبی]]<br /> # [[محمدجواد وفایی ثانی]]<br /> # [[محمد معصوم شاهی]]<br /> # [[زهرا شهباز طبری]]<br /> # [[رضا عبدالی]]<br /> # [[کریم خجسته]]<br /> # [[خسرو علیکردی]]<br /> # [[شاهین ذوقی‌تبار]]<br /> # [[خسرو رهنما]]<br /> # [[احسان رستمی]]<br /> # [[ربابه ماسوری]]<br /> # [[علی معزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور جمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود مسجودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا کمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فتح‌الله آوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عیسی چاری]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انقلابیون و اعضای مقاومت ایران ===<br /> # [[محمدعلی جابرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرپرویز پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی میهندوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کریم(محراب)رشیدی]]<br /> # [[ناصر صادق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف ربیعی]]<br /> # [[موسی خیابانی]]<br /> # [[آذر رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر مقدم]]<br /> # [[احمد (عبدالله) کلاهدوز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش سیفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهناز کلانتری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سوسن میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فضل‌الله تدین چهارسوقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بازرگانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم ذوالانوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی جوان خوشدل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شکرالله مشکین فام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجید شریف واقفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی صمدیه لباف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهر احمدزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود احمدزاده]]<br /> # [[احمد رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود عسگری‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی باکری]]<br /> # [[محمود قائمشهر]]<br /> # [[بهجت تیفتکچی]]<br /> # [[رسول مشکین‌فام]]<br /> # [[محمود شامخی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا سعادتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ضابطی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین رضایی]]<br /> # [[طاهره طلوع]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا خسروی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گوهر ادب‌آواز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سکینه چاقوساز]]<br /> # [[معصومه کبیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صارمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جعفر کاظمی]]<br /> # [[منیره رجوی]]<br /> # [[حجت زمانی]]<br /> # [[ثریا ابوالفتحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[معصومه عضدانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالرضا رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف احمدی]]<br /> # [[سیاوش سیفی]]<br /> # [[ابراهیم ذاکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ندا حسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدیقه مجاوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولی‌الله فیض مهدوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه مصباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی شفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر اکبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلیل گادانی]]<br /> # [[زهره قائمی]]<br /> # [[گیتی گیوه‌چینیان زاده]]<br /> # [[ابراهیم ذاکری]]<br /> # [[محمد سیدی کاشانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین مدنی]]<br /> # [[مسعود رجوی]]<br /> # [[مریم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مریخی]]<br /> # [[مهدی ابریشمچی]]<br /> # [[محمد سید المحدثین]]<br /> # [[محمد علی توحیدی]]<br /> # [[فهیمه اروانی]]<br /> # [[مژگان پارسایی]]<br /> # [[زهره اخیانی]]<br /> # [[صدیقه حسینی]]<br /> # [[مهوش سپهری]]<br /> # [[بهشته شادرو]]<br /> # [[شهرزاد حاج‌سیدجوادی]]<br /> # [[گیتی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حیاتی]]<br /> # [[محمود عطایی]]<br /> # [[محمود عضدانلو]]<br /> # [[محمد حنیف نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید محسن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اصغر بدیع زادگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین پارسیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن جزنی]]<br /> # [[اسماعیل شریف‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز دهقانی]]<br /> # [[ابوالحسن خانعلی]]<br /> # [[شکرالله پاکنژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خسرو روزبه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرپرویز پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر صفایی فراهانی]]<br /> # [[خسرو گلسرخی]]<br /> # [[میرزا کوچک‌ خان جنگلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ستارخان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مادر ذاکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آراسته قلی‌وند]]<br /> # [[عالیه بازرگان]]<br /> # [[محترم ایجه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود بنی‌هاشمی]]<br /> # [[عباس عمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد رئوف بشردوست]]<br /> # [[داریوش سلحشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه احمدی اسکویی]]<br /> # [[محمدحسین جنتی لادانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کرامت‌الله دانشیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزیز رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود فرشچی]]<br /> # [[مجید کاووسی‌فر]]<br /> # [[سعید سنگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رامین حسین‌پناهی]]<br /> # [[عباس مدرسی‌فر]]<br /> # [[عبدالرحمان قاسملو]]<br /> # [[حمیرا اشراق]]<br /> # [[فضیلت علامه حائری]]<br /> # [[حیدر قربانی]]<br /> # [[محسن محمدباقر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته اسفندیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عفت حداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم گلزاده غفوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[راضیه کرمانشاهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عذرا علوی طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد زیبرم]]<br /> # [[بتول رجایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسترن عظیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گداعلی صابر مطلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسین سیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود بریسمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن نگهبان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید ماسوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن معصومی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی قره‌اوغلانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر باباعلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کریم جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالرحیم احراری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حسن‌ کاویار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی یونسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شکرالله ربیعی]]<br /> # [[امیرحسین مرادی]]<br /> # [[سید علی نبوی چاشمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم باقرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین حبیبی]]<br /> # [[عباس مفتاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گیتی‌السادات جوزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن ضیاظریفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرنوش ابراهیمی روشن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا گلی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پروانه پیوستگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود شکیبانژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یحیی شجاعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حمزه لوئیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی نجاتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حوا برزگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهرزاد مرشدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نصرت رمضانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی حسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز احسانی اسلاملو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صبا هفت‌ برادران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صمد بهرنگی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ اعظمی لرستانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الله‌قلی خان جهانگیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین جهانگیری]]<br /> # [[شهلا حریری مطلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا معدنچی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین نقدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم هژبریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمالک علوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا خالقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا مسعودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد رضا شادبختی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاهپور علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وحید بنی عامریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پویا قبادی بیستونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک علیپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکبر (شاهرخ) دانشورکار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد تقوی سنگدهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن منتظر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن عضدانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صاحب (مهدی) ذبیحیان لنگرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد بگلری (نوشین)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صمیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایرج ماسوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا (عبدالله) راتبی]]<br /> # [[خانواده مصباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته شبانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عطیه محررخوانساری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اصغر اکبرنیا منصور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حسن‌ کاویار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرح اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیومرث سیدخلخال]]<br /> # [[حسن سرخوش]]<br /> # [[مریم قدسی‌مآب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم سیفان بابایی]]<br /> # [[حفیظ الله شمس]]<br /> # [[زهره بنی‌جمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سلطنت رمیم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قادر ویسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شایان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود فرد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد درودیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشید اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم افجه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور رادپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته ازهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید خادمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین خیابانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صغری داوودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یزدان تیموریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین شهرابی فراهانی]]<br /> # [[مژگان مهدوی]]<br /> # [[مهناز میمنت]]<br /> # [[اختر مولوی]]<br /> # [[محمود میمنت]]<br /> <br /> === سیاست‌مداران ایرانی ===<br /> # [[رضاشاه پهلوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا پهلوی]]<br /> # [[اشرف پهلوی]]<br /> # [[علی امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اقبال لاهوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالحسین تیمورتاش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دکتر محمد مصدق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیّدحسن تقی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیدحسین فاطمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعباس هویدا]]<br /> # [[بی‌بی مریم بختیاری]]<br /> # [[جمشید آموزگار]]<br /> # [[جعفر شریف‌امامی]]<br /> # [[عبدالرحمن قاسملو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق شرفکندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق قطب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی بازرگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[داریوش فروهر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت‌الله سحابی]]<br /> # [[یدالله سحابی]]<br /> # [[محمدتقی شریعتی مزینانی]]<br /> # [[یحیی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ملکی]]<br /> # [[ابراهیم یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن بنی‌صدر]]<br /> # [[محمود افشارطوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا آقاخان کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاپور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ترور شاپور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دکتر حشمت طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تیمور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسن رشدیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی فروغی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهر احمدزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مظفر بقایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد قوام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید ضیاءالدین طباطبایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سردار اسعد بختیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمجید میرزا عین‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم سامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نورالدین کیانوری]]<br /> <br /> === مقام‌ها و مسئولان جمهوری اسلامی ===<br /> # [[روح‌الله خمینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صیاد شیرازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی رازینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجتبی خامنه‌ای]]<br /> # [[مرتضی مطهری]]<br /> # [[احمد خمینی]]<br /> # [[علی فلاحیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید علی خامنه ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم سلیمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی کروبی]]<br /> # [[ابوالحسن بنی‌صدر]]<br /> # [[میرحسین موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدتقی مصباح یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد خاتمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود احمدی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن روحانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسینعلی نیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم رئیسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین باقری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی اشراقی]]<br /> # [[مصطفی پورمحمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله لاجوردی]]<br /> # [[علی لاریجانی]]<br /> # [[صادق لاریجانی]]<br /> # [[محمود هاشمی شاهرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ری شهری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قربانعلی دری نجف‌آبادی]]<br /> # [[حسین اشتری]]<br /> # [[ابوالقاسم صلواتی]]<br /> # [[محمدباقر قالیباف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن شاهوارپور]]<br /> # [[علی باقری‌ کنی]]<br /> # [[صادق قطب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا پناهیان]]<br /> # [[عطاءالله اشرفی اصفهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین محسنی اژه‌ای]]<br /> # [[حمید نوری]]<br /> # [[داوود رحمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکبر هاشمی رفسنجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسینعلی منتظری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا رادان]]<br /> # [[حسین سلامی]]<br /> # [[سید رضی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایمان افشاری]]<br /> # [[محمدرضا زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی عموزاد]]<br /> # [[قاضی محمدرضا عموزاد خلیلی]]<br /> # [[محسن فخری‌زاده مهابادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بهشتی]]<br /> # [[قاضی محمدرضا توکلی]]<br /> # [[مهدی نصیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا عسگری]]<br /> # [[مصطفی تاجزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین امیرعبداللهیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی آل هاشم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مخبر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین احمدی شاهرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مالک رحمتی]]<br /> # [[حسین طائب]]<br /> # [[سعید جلیلی]]<br /> # [[مسعود پزشکیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اصغر حجازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامعلی حداد عادل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین قاضی‌زاده هاشمی]]<br /> # [[علیرضا زاکانی]]<br /> # [[محمد محمدی گلپایگانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا عارف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مقیسه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک زنجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید امامی]]<br /> # [[حسین همدانی]]<br /> # [[صادق خلخالی]]<br /> # [[حسین موسوی تبریزی]]<br /> # [[محمود هاشمی شاهرودی]]<br /> # [[امیرعلی حاجی‌زاده]]<br /> # [[روح‌الله حسینیان]]<br /> # [[علی قدوسی]]<br /> # [[تریتا پارسی]]<br /> # [[علی شمخانی]]<br /> # [[احمد علم‌الهدی]]<br /> # [[احمد خاتمی]]<br /> # [[کاظم صدیقی]]<br /> # [[احمد توکلی]]<br /> # [[سید محمد حسین‌زاده حجازی]]<br /> # [[محمدباقر ذوالقدر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسین مجید موسوی افتخاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن تهرانی مقدم]]<br /> # [[اسدالله اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر ولایتی]]<br /> # [[وحید حقانیان]]<br /> # [[غفور درجزی]]<br /> # [[احمد وحیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد پاکپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا اعرافی]]<br /> # [[امیر حاتمی]]<br /> # [[اسماعیل خطیب]]<br /> # [[علی‌رضا تنگسیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کمال خرازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین دهقان]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === آمران و عاملان سرکوب و کشتار ===<br /> # [[امجد یوسف]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === شخصیت‌های تاریخی ایران ===<br /> # [[کوروش بزرگ]]<br /> # [[یپرم خان]]<br /> # [[یعقوب لیث]]<br /> # [[کیخسرو]]<br /> # [[محمدتقی‌ پسیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرکبیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رئیس‌علی دلواری]]<br /> # [[شاه نعمت‌ الله ولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروغ‌السلطنه آذرخشی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی محمد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوارد باسکرویل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آستفیک داویدیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابومسلم خراسانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزارضا کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ملک‌المتکلمین]]<br /> # [[جهانگیرخان صوراسرافیل]]<br /> # [[محمود محمود]]<br /> # [[میرزا ملکم‌خان]]<br /> # [[صادق رضازاده شفق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهره قره‌العین]]<br /> # [[ناظم‌الاسلام کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد اسماعیل امیرخیزی]]<br /> # [[میرزا محمدصادق آقا مجتهد تبریزی]]<br /> # [[کریم طاهرزاده بهزاد]]<br /> # [[میرزا جواد سعدالدوله]]<br /> # [[سید محمد طباطبایی]]<br /> # [[سید عبدالله بهبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آخوند ملا محمدکاظم خراسانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم صفایی]]<br /> # [[مهدی ملک‌زاده]]<br /> # [[سید جمال‌الدین اسدآبادی]]<br /> # [[ستارخان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسن‌خان مشیرالدوله]]<br /> # [[نجفقلی خان صمصام‌السلطنه بختیاری]]<br /> # [[میرزا محمدعلی خان تربیت]]<br /> # [[میرزا علی‌اصغر خان اتابک اعظم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزاحسن خان وثوق‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حیدرخان عمواوغلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا محمدحسین نائینی]]<br /> # [[شیخ احمد تربتی]]<br /> # [[سید جمال‌الدین واعظ اصفهانی]]<br /> # [[مهدی قلی‌خان هدایت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی ارداقی]]<br /> # [[عبدالرحیم طالبوف تبریزی]]<br /> # [[یحیی دولت‌آبادی]]<br /> # [[سید محمدرضا مساوات]]<br /> # [[سلیمان خان میکده]]<br /> # [[میرزا حسین خلیلی تهرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدیقه دولت‌آبادی]]<br /> # [[عبدالمجید میرزا عین‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسین خان سپهسالار]]<br /> # [[میرزای شیرازی]]<br /> # [[مریم عمید سمنانی]]<br /> # [[زین‌العابدین مراغه‌ای]]<br /> # [[محمدولی خان تنکابنی]]<br /> # [[میرزا حسن مستوفی‌الممالک آشتیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران میرزا]]<br /> # [[عباسقلی آدمیت]]<br /> # [[الله‌یار خان آصف‌الدوله]]<br /> # [[حسین پاشا خان]]<br /> # [[علی موسیو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک خرمدین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === رهبران و سیاست‌مداران جهان ===<br /> # [[امه سه‌زر]]<br /> # [[الی ویزل]]<br /> # [[لرد راسل جانسون]]<br /> # [[مولود آئونیت]]<br /> # [[محمود شریف بسیونی]]<br /> # [[آلبرتو نیسمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لرد رابین کوربت]]<br /> # [[لرد اسلین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد سوکارنو]]<br /> # [[محمد سوهارتو]]<br /> # [[ایندیرا گاندی]]<br /> # [[احمد بن بلا]]<br /> # [[ژاندارک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهاتما گاندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نلسون ماندلا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آبراهام لینکلن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جو لیبرمن]]<br /> # [[جورج واشنگتن]]<br /> # [[وینستون چرچیل]]<br /> # [[ژوزف استالین]]<br /> # [[پینوشه]]<br /> # [[جمال عبدالناصر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد انور السادات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدولف هیتلر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولیویه ونده کاستیل]]<br /> # [[اریک داوید]]<br /> # [[آلخو ویدال کوادراس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آبه پیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بنیتو موسولینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرانسیسکو فرانکو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اورسولا گرترود فون در لاین]]<br /> # [[اسماعیل هنیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هانری لکلرک]]<br /> # [[ناپلئون بناپارت]]<br /> # [[نیکلای چائوشسکو]]<br /> # [[سون یات سن]]<br /> # [[سید احمد غزالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جاوید رحمان]]<br /> # [[مارتین لوتر کینگ جونیور]]<br /> # [[ژان زیگلر]]<br /> # [[لخ والسا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژرژ-هنری بوته‌یه]]<br /> # [[رینالدو گالیندو پل]]<br /> # [[موریس دنبی کاپیتورن]]<br /> # [[احمد شهید]]<br /> # [[عاصمه جهانگیر]]<br /> # [[مای ساتو]]<br /> # [[بشار اسد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسن نصرالله]]<br /> # [[احمد چلبی]]<br /> <br /> === انقلابیون و کنشگران بین‌المللی ===<br /> # [[رزا لوگزامبورگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[چه گوارا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نلسون ماندلا]]<br /> # [[سیمون بولیوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولادیمیر لنین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشی‌مین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آنی ازبرت]]<br /> # [[سوفان چان]]<br /> # [[هارون هاشمی]]<br /> # [[سمینا اقبال]]<br /> # [[یاسر عرفات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوجهاد]]<br /> # [[سالوادور آلنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پاتریس لومومبا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویکتور خارا]]<br /> # [[وو نگوین جیاپ]]<br /> # [[بابی ساندز]]<br /> <br /> === روحانیون ===<br /> # [[سید محمود طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی گلزاده غفوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد امامی کاشانی]]<br /> # [[حبیب‌الله آشوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلال گنجه‌ای]]<br /> # [[حسینعلی منتظری]]<br /> # [[عبدالغفار نقشبندی]]<br /> # [[حسن لاهوتی اشکوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید ابوالقاسم کاشانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیخ عبدالله مازندرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسین خلیلی تهرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسن مدرس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیخ محمد خیابانی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تاریخ‌نگاران ===<br /> # [[یرواند آبراهامیان]]<br /> # [[فریدون آدمیت]]<br /> # [[حسین مکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژانت آفاری]]<br /> # [[عبدالهادی حائری]]<br /> <br /> === دانشمندان و استادان دانشگاه ===<br /> # [[زرتشت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم میرزاخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد تفضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابیندرانات تاگور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد اشرف]]<br /> # [[محمدعلی شیخی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین صدیقی]]<br /> # [[ابوعلی سینا]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === برندگان جایزهٔ نوبل و حامیان مقاومت ایران ===<br /> # [[مِیرید کوریگان مگوایر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدولفو پرز اسکیول]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسکار آریاس سانچز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژوزه مانوئل راموس-هورتا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کارلوس فیلیپه شیمنش بلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جودی ویلیامز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توکل کرمان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لیما گبوئی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کایلاش ساتیارتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خوان مانوئل سانتوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیمیتری موراتوف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولکساندرا ماتویچوک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وُله سوینکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جی.ام. کوتسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الفریده یلینک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اورهان پاموک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هرتا مولر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماریو بارگاس یوسا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پاتریک مودیانو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سوتلانا الکسیویچ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کازوئو ایشی‌گورو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولگا توکارچوک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پتر هانتکه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[برایان جوزفسون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابرت ویلسون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوهان گئورگ بدنورتس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کلاوس فون کلیتزینگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جروم آیزاک فریدمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جوزف هوتون تیلور جونیور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویلیام دنیل فیلیپس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولفگانگ کترله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خراردوس تهوفت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آنتونی جیمز لگت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان لوئیس هال]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان کرامول ماتر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیوید جاناتان گراس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کنستانتین سرگیویچ نووسلوف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدام گای ریس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرژ اروش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرانسوا انگلر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیوید جفری واینلند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تاکاآکی کاجیتا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرتور بروس مک‌دونالد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیپ استفن تورن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دونا تِئو استریکلند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بری کلارک بریش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فیلیپ جیمز ادوین پیبلز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[راینهارد گنتسل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میشل گوستاو ادوار مایور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیر آگوستینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آلن اسپه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آن لویلیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جفری اورت هینتون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روآلد هافمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان جوزف هاپفیلد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرنتس کراوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان چارلز پولانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوان تسه لی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دادلی رابرت هرشباخ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روبرت هوبر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوهان دایزنهوفر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژان-ماری لن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توماس رابرت چک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آلن جی. هیگر]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> # [[سر جان ارنست واکر]]<br /> # [[الیاس جیمز کوری]]<br /> # [[رودلف آرتور مارکوس]]<br /> <br /> === دیگر چهره‌های شناخته‌شده ===<br /> # [[فاطمه سلطانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دلارا دارابی]]<br /> # [[حمیدالله اربابی]]<br /> # [[رومینا اشرفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر خدایاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عاطفه رجبی]]<br /> # [[سید محمد حسینی]]<br /> # [[مسیح علی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روح‌الله زم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمالک ریگی]]<br /> # [[دادشاه]]<br /> # [[سکینه سلیمان‌زاده]]<br /> # [[مهسا امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسر شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدجواد وفایی ثانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بلال نصرویی]]<br /> # [[سارا دلدار]]<br /> # [[ریحانه جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیر محمد خالقی]]<br /> # [[اصغر نحوی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ریحانه جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد بالدی]]<br /> # [[سارو قهرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هاله سحابی]]<br /> # [[ابوالحسن خانعلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نهال آهوقلندری]]<br /> # [[امیرحسین و احمدرضا فیضی]]<br /> # [[غزال مولان]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == تاریخ معاصر ایران ==<br /> <br /> === انقلاب مشروطه؛ رخدادها و نهادها ===<br /> # [[واقعۀ پارک اتابک]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انقلاب مشروطه؛ مفاهیم، مطبوعات و نمادها ===<br /> # [[منوّرالفکر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شب‌نامه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بست‌نشینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فراموشخانه]]<br /> # [[عدالت‌خانه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی‌خواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مشروطه و مشروعه]]<br /> # [[قانون اساسی مشروطیت]]<br /> # [[عدالت]]<br /> # [[مشروطه‌خواه]]<br /> # [[انجمن]]<br /> # [[قانون]]<br /> # [[ملت]]<br /> # [[تکفیر]]<br /> # [[آزادیستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فداییان (در انقلاب مشروطه)]]<br /> # [[جراید حُرّه (مطبوعات آزاد)]]<br /> # [[مستبدین]]<br /> # [[استبداد]]<br /> # [[آزادی]]<br /> # [[استبداد صغیر]]<br /> # [[مرکز غیبی تبریز]]<br /> # [[انجمن ایالتی تبریز]]<br /> # [[امیرخیز]]<br /> # [[روزنامه قانون]]<br /> # [[روزنامه حبل‌المتین]]<br /> <br /> === اواخر قاجار و دورهٔ پهلوی ===<br /> # [[انقلاب ضد سلطنتی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دارالفنون]]<br /> # [[اشغال ایران در جنگ جهانی اول]]<br /> # [[قرارداد ۱۹۱۹]]<br /> # [[کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹]]<br /> # [[نهضت جنگل]]<br /> # [[جمهوری گیلان]]<br /> # [[تظاهرات ۱۷ شهریور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشف حجاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بلوای نان]]<br /> # [[اشغال ایران در جنگ جهانی دوم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خودمختاری آذربایجان]]<br /> # [[قرارداد گس گلشائیان]]<br /> # [[قرارداد دارسی]]<br /> # [[کمیته زرگنده]]<br /> # [[نهضت ملی‌شدن نفت]]<br /> # [[قیام ۳۰ تیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قیام ۱۵ خرداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کودتای ۲۸ مرداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فدائیان اسلام]]<br /> # [[قرارداد نفتی کنسرسیوم]]<br /> # [[پیمان سنتو]]<br /> # [[ساواک]]<br /> # [[اصلاحات ارضی]]<br /> # [[قائم‌مقام فراهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مظفرالدین شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصرالدین شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد علی شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قیام سیاهکل]]<br /> # [[زلزله بوئین زهرا]]<br /> # [[جشن‌های ۲۵۰۰ ساله]]<br /> # [[جنگ ظفار]]<br /> # [[حزب رستاخیز]]<br /> # [[گاهشماری شاهنشاهی]]<br /> # [[گارد جاویدان شاهنشاهی]]<br /> # [[آتش‌سوزی سینما رکس آبادان]]<br /> # [[کنفرانس گوادلوپ]]<br /> # [[سیاست حقوق‌‌ بشر کارتر]]<br /> # [[آزادی آخرین دسته از زندانیان سیاسی زمان شاه در ۳۰ دی ۱۳۵۷]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نهضت تنباکو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قرارداد کنسرسیوم]]<br /> # [[عهدنامه گلستان]]<br /> # [[عهدنامه ترکمانچای]]<br /> # [[انقلاب سفید]]<br /> # [[پرویز ثابتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین فردوست]]<br /> # [[اردشیر زاهدی]]<br /> # [[پرویز نیکخواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فضل‌الله زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نعمت‌الله نصیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله علم]]<br /> # [[حزب زحمتکشان ملت ایران]]<br /> # [[شعبان جعفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرار شاه از ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرکوب عشایر در دوره رضاشاه]]<br /> <br /> === جمهوری اسلامی؛ رویدادها و تحولات تاریخی ===<br /> # [[درگیری درترکمن صحرا ۱۳۵۸]]<br /> # [[ماجرای نوار آیت]]<br /> # [[ایران گیت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب فرهنگی]]<br /> # [[هک مجلس جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سقوط هواپیمای اوکراینی]]<br /> # [[انفجارها و آتش‌سوزی‌های زنجیره‌ای در ایران]]<br /> # [[انفجار حرم امام رضا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله سایبری علیه جمهوری اسلامی]]<br /> # [[هک نهاد ریاست جمهوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاست النصر بالرعب]]<br /> # [[هک وزارت علوم، تحقیقات و فناوری]]<br /> # [[شوراهای مردمی]]<br /> # [[طرح نور و حجاب اجباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سقوط بالگرد ابراهیم رئیسی]]<br /> # [[متروپل آبادان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار مهیب بندرعباس]]<br /> <br /> === جنگ ایران و عراق و رویدادهای نظامی ===<br /> # [[جنگ ایران و عراق]]<br /> # [[عملیات کربلای ۴]]<br /> # [[کودتای نوژه]]<br /> <br /> == حکومت، سیاست و روابط بین‌الملل ایران ==<br /> <br /> === ساختار حکومت و نهادهای جمهوری اسلامی ===<br /> # [[رژیم ولایت فقیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انتخابات مجلس شورای اسلامی (۱۳۹۹–۱۳۹۸)]]<br /> # [[انحلال سپاه پاسداران]]<br /> # [[انتخابات ریاست جمهوری ۱۴۰۳]]<br /> # [[بیت خامنه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجلس خبرگان]]<br /> # [[گشت ارشاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بحران مشروعیت جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[ارتش سایبری جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمعیت مؤتلفه اسلامی]]<br /> # [[حزب جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[بسیج]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصلاح‌طلبی در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[تفکیک جنسیتی]]<br /> # [[نوشیدن جام زهر]]<br /> # [[لیست تروریستی وزارت خارجه آمریکا(FTO)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دارایی‌های خامنه‌ای]]<br /> # [[تروریسم جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا]]<br /> # [[بنیادهای تعاونی نیروهای مسلح]]<br /> # [[ستاد اجرایی فرمان امام]]<br /> # [[بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل کشیش‌های مسیحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۱۴کشور غربی علیه رژیم ایران]]<br /> # [[قرارگاه رمضان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توقیف ۴ سایت وزارت اطلاعات رژیم ایران]]<br /> # [[استفاده از کودکان ۱۲ساله در گشت و ایست بازرسی]]<br /> # [[انتقال کودکان در جنگ‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مدرسه حقانی]]<br /> <br /> === سپاه پاسداران، نیروهای نظامی و امنیتی ===<br /> # [[لباس شخصی]]<br /> # [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> # [[نیروی قدس سپاه پاسداران]]<br /> # [[سازمان اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> # [[نیروی انتظامی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[قرارگاه ثارالله]]<br /> # [[نیروی هوا فضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیروی هوایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> <br /> === سیاست خارجی، تحریم‌ها و روابط بین‌الملل ایران ===<br /> # [[گروگان گیری در سفارت آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرکز اسلامی هامبورگ]]<br /> # [[قرارداد ۲۵ ساله ایران و چین]]<br /> # [[نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله رژیم ایران به اسرائیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لایحه صلح از طریق قدرت در قرن بیست و یکم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبکه لابی نفوذ جمهوری اسلامی]]<br /> # [[لیست‌گذاری سپاه توسط دولت کانادا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله ۱۳ژوئن اسرائیل به ایران]]<br /> # [[حمله مشترک اسرائیل و ایالات متحده به ایران - ۹اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[فرماندهان و مقامات کشته‌ شده رژیم ایران در جنگ ۴۰روزه]]<br /> # [[محاصره دریایی آمریکا علیه ایران]]<br /> # [[بحران‌های بین‌المللی جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[سیاست گروگانگیری رژیم ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گروه ویژه اقدام مالی FATF]]<br /> # [[کنفرانس لهستان]]<br /> # [[تحریم صنایع پتروشیمی ایران]]<br /> # [[معافیت تحریم‌های نفتی ایران]]<br /> # [[تحریم علی خامنه‌ای]]<br /> # [[ائتلاف بین‌المللی برای آزادی دریانوردی در خلیج فارس]]<br /> # [[تحریم‌های اقتصادی وزارت خزانه‌داری آمریکا علیه رژیم ایران]]<br /> <br /> === برنامهٔ هسته‌ای و موشکی جمهوری اسلامی ===<br /> # [[حمله‌ آمریکا به سایت‌های هسته‌ای ایران]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای فردو]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای نطنز]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای اصفهان]]<br /> # [[نیروگاه اتمی بوشهر]]<br /> # [[برنامه هسته‌ای ایران]]<br /> # [[برجام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مکانیزم ماشه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پهباد]]<br /> # [[برنامه هسته‌ای ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای]]<br /> # [[برنامه موشکی نظام ولایت فقیه]]<br /> # [[هزینه‌های برنامه موشکی و پهپادی نظام ولایت‌ فقیه]]<br /> <br /> === مفاهیم سیاسی، انقلاب و دموکراسی ===<br /> # [[فدرالیسم]]<br /> # [[موقعیت انقلابی]]<br /> # [[جمهوری دموکراتیک]]<br /> # [[فدرالیسم]]<br /> # [[انقلاب]]<br /> # [[مبارزه مدنی]]<br /> # [[استراتژی قیام و سرنگونی]]<br /> # [[سیاست موازنه منفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فراماسونری در ایران]]<br /> # [[موقعیت انقلابی|شرایط عینی و ذهنی]]<br /> # [[قیام]]<br /> # [[توازن قوا]]<br /> # [[انقلاب]]<br /> # [[شعار]]<br /> # [[مبارزه مسلحانه]]<br /> # [[مبارزه]]<br /> # [[نیروی پیشتاز]]<br /> # [[عمق استراتژیک]]<br /> # [[دموکراسی]]<br /> <br /> == جامعه و اقتصاد ایران ==<br /> <br /> === اقتصاد، فساد و نابرابری ===<br /> # [[پول‌شویی]]<br /> # [[اختلاس در ایران]]<br /> # [[حذف چهار صفر از پول ایران]]<br /> # [[مالباختگان]]<br /> # [[خصوصی سازی]]<br /> # [[بازار بورس ایران]]<br /> # [[آقازاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آستان قدس رضوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاچاق کالا در ایران]]<br /> # [[بیت کوین]]<br /> # [[چاپ اسکناس]]<br /> # [[چای دبش]]<br /> # [[اختلاف طبقاتی در ایران]]<br /> # [[فساد سیستماتیک در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[فساد مالی در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[بحران اقتصاد در ایران]]<br /> # [[رانت‌خواری در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[سامانه تخصیص سهمیه سوخت پیمایشی]]<br /> <br /> === زنان، آموزش و مسائل فرهنگی‌ـ‌اجتماعی ===<br /> # [[زنان پیشگام در قیام‌های ایران]]<br /> # [[زنان در نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران]]<br /> # [[دانشگاه آزاد - واحد علوم و تحقیقات]]<br /> # [[خالص‌سازی دانشگاه‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روز جهانی زن]]<br /> # [[روز دانشجو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روز جهانی معلم]]<br /> # [[روز جهانی منع خشونت علیه زنان]]<br /> # [[دستگیری دانشجویان نخبه ایرانی]]<br /> # [[بهائیان ایران]]<br /> # [[مسمومیت سریالی دانش‌آموزان مدارس دخترانه در ایران]]<br /> # [[سرکوب زنان در ایران]]<br /> # [[بحران آموزش در ایران]]<br /> <br /> === کار، بیکاری، فقر و آسیب‌های اجتماعی ===<br /> # [[کارگران کشت و صنعت نیشکر هفت‌تپه]]<br /> # [[کارتن خوابی]]<br /> # [[گورخوابی]]<br /> # [[کودکان کار در ایران]]<br /> # [[فروش اعضای بدن]]<br /> # [[اعتیاد در ایران]]<br /> # [[فقر در ایران]]<br /> # [[بحران بیکاری در ایران]]<br /> # [[خودکشی]]<br /> # [[کارخانه ماشین سازی تبریز]]<br /> # [[گروه ملی صنعتی فولاد اهواز]]<br /> # [[کولبر]]<br /> # [[سوخت‌بری]]<br /> # [[بحران مسکن در ایران]]<br /> # [[بحران سلامت و روان در ایران]]<br /> # [[سندیکا در ایران]]<br /> <br /> === مهاجرت، جمعیت و فرار مغزها ===<br /> # [[مهاجرت در ایران]]<br /> # [[فرار مغزها]]<br /> # [[فرار مغزها|فرار مغزها از ایران]]<br /> <br /> === رسانه، فناوری و مسائل روز جامعه ===<br /> # [[سامانه مدیریت هوشمند نان (نانینو)]]<br /> # [[تلویزیون من و تو]]<br /> # [[سانسور اینترنت در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سانسور در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اول مهر]]<br /> # [[معدوم سازی جوجه یک روزه]]<br /> <br /> == جغرافیا، محیط زیست و منابع ایران ==<br /> <br /> === ایران، استان‌ها و شهرها ===<br /> # [[ایران]]<br /> # [[تهران]]<br /> # [[استان البرز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان فارس]]<br /> # [[استان آذربایجان شرقی]]<br /> # [[استان خراسان رضوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان خوزستان]]<br /> # [[استان گیلان]]<br /> # [[استان آذربایجان غربی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان مازندران]]<br /> # [[استان سیستان و بلوچستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان کرمانشاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان هرمزگان]]<br /> # [[استان لرستان]]<br /> # [[استان همدان]]<br /> # [[استان کرمان]]<br /> # [[استان قزوین]]<br /> # [[استان یزد]]<br /> # [[استان زنجان]]<br /> <br /> === محیط زیست و بحران‌های زیست‌محیطی ===<br /> # [[آلودگی هوا در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنگل‌های ایران]]<br /> # [[انرژی در ایران]]<br /> # [[محیط زیست ایران]]<br /> # [[تالاب‌های ایران]]<br /> # [[آبشارهای ایران]]<br /> # [[سیل در ایران]]<br /> # [[سیل هرمزگان]]<br /> # [[جنگل‌های هیرکانی]]<br /> # [[بحران آب در ایران]]<br /> # [[ابرچالش آب]]<br /> # [[سیل هرمزگان]]<br /> # [[بحران آب در ایران]]<br /> # [[بحران محیط زیست در ایران]]<br /> <br /> === دریاها، دریاچه‌ها، رودها و تالاب‌ها ===<br /> # [[قنات]]<br /> # [[دریای خزر]]<br /> # [[خلیج فارس]]<br /> # [[دریای عمان]]<br /> # [[دریاچه هامون]]<br /> # [[رود کارون]]<br /> # [[رود کرخه]]<br /> # [[رود دز]]<br /> # [[رود ارس]]<br /> # [[هور العظیم]]<br /> # [[هور شادگان]]<br /> # [[زاینده‌رود]]<br /> # [[دریاچه ارومیه]]<br /> # [[تالاب انزلی]]<br /> # [[تالاب گاوخونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تالاب پریشان]]<br /> # [[هیرمند]]<br /> <br /> === سدها و منابع آب ===<br /> # [[سد دز]]<br /> # [[سد کارون]]<br /> # [[سد امیرکبیر]]<br /> # [[سد ارس]]<br /> <br /> === کوه‌ها، دره‌ها، غارها و بیابان‌ها ===<br /> # [[کویر لوت]]<br /> # [[غار علی صدر]]<br /> # [[بیستون]]<br /> # [[دماوند]]<br /> # [[سبلان]]<br /> # [[زاگرس]]<br /> # [[الوند]]<br /> # [[کرکس]]<br /> # [[تفتان]]<br /> <br /> === جزیره‌ها و تنگه‌ها ===<br /> # [[تنگه هرمز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جزیره خارگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جزیره کیش]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انرژی، نفت و گاز ===<br /> # [[نیروی برق در ایران]]<br /> # [[نیروگاه‌های ایران]]<br /> # [[انرژی بادی در ایران]]<br /> # [[میدان‌های نفتی ایران]]<br /> # [[میدان‌های گازی ایران]]<br /> # [[سوخت‌های فسیلی در ایران]]<br /> # [[بحران انرژی در ایران]]<br /> # [[بحران برق در ایران]]<br /> <br /> === زمین‌شناسی، گسل‌ها، معادن و زمین‌لرزه‌ها ===<br /> # [[زلزله خوی]]<br /> # [[زمین‌شناسی ایران]]<br /> # [[گسل‌های ایران]]<br /> # [[معادن ایران]]<br /> # [[زلزله بم]]<br /> # [[زلزله ۱۳۹۶ ازگله]]<br /> # [[زلزله خوی]]<br /> # [[حادثه معدن طبس]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == فرهنگ، هنر، ادبیات و میراث ایران ==<br /> <br /> === فرهنگ، آیین‌ها و هنرهای ایرانی ===<br /> # [[فرهنگ ایران]]<br /> # [[گاه‌شماری ایرانی]]<br /> # [[جشن‌های ایرانی]]<br /> # [[سفره هفت‌سین]]<br /> # [[نوروز]]<br /> # [[حاجی فیروز]]<br /> # [[مهرگان]]<br /> # [[چهارشنبه‌سوری]]<br /> # [[شب یلدا]]<br /> # [[جشن سده]]<br /> # [[سیزده‌به‌در]]<br /> # [[خوشنویسی ایرانی]]<br /> # [[سینمای ایران]]<br /> # [[موسیقی ایران]]<br /> # [[غذاهای ایران]]<br /> # [[مجسمه‌سازی در ایران]]<br /> # [[قلم‌زنی در ایران]]<br /> # [[میناکاری در ایران]]<br /> # [[مینیاتور در ایران]]<br /> # [[آموزش و پرورش در ایران]]<br /> # [[شیر و خورشید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرود ملی ایران]]<br /> # [[کریسمس]]<br /> <br /> === هنرمندان ایرانی و غیرایرانی ===<br /> # [[مرضیه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی حنانه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[حبیب‌الله بدیعی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شجریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آندرانیک آساطوریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا اولیا]]<br /> # [[حمیدرضا طاهرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منوچهر سخایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عماد رام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور قدرخواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرویز یاحقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام عالیوندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناهید همت‌آبادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیر آرام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون ژورک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرجان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گیسو شاکری]]<br /> # [[روزبه عمادزاده]]<br /> # [[منوچهر طاهرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا شوریده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سهراب شهیدثالث]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد مهراد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[واروژان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ام کلثوم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون فروغی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن کسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهیار قنبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویگن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید خلیل عالی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن محمدباقر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت‌الله مقبلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله ملک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین گل‌گلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن صبا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین بنان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توماج صالحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد شمس]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[دلکش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی تجویدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نصرالله زرین‌پنجه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن مفید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام بیضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تورج نگهبان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اردلان سرفراز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهمن رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصر تقوایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن ترقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرجان ساتراپی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا اولیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یهودی منوهین]]<br /> # [[رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === ادبیات و گونه‌های ادبی ===<br /> # [[زبان فارسی]]<br /> # [[تاریخ ادبیات فارسی]]<br /> # [[مقاله]]<br /> # [[رمان]]<br /> # [[قصه]]<br /> # [[داستان کوتاه]]<br /> # [[روزنامه‌نگاری در ایران]]<br /> # [[شعر]]<br /> <br /> === نویسندگان و شاعران ایرانی ===<br /> # [[منوچهر هزارخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیمین بهبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد فرخی یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزاده عشقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی شایگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالعلی معصومی]]<br /> # [[غزاله علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحمان کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمشید پیمان]]<br /> # [[فروغ فرخزاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایرج جنتی عطایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون مشیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما یوشیج]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منوچهر آتشی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرخی یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد معین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق چوبک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق هدایت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حافظ]]<br /> # [[رهی معیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مولوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن صباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عطار نیشابوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرکو بیکس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلال آل احمد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین منزوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد کسروی]]<br /> # [[حمید مصدق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سهراب سپهری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شفیعی کدکنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بزرگ علوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش کسرایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیمین دانشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل خویی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید پورحاجی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید اسدیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناظم حکمت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بکتاش آبتین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحیم معینی کرمانشاهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نادر نادرپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا براهنی]]<br /> # [[ادیب‌الممالک فراهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پروین اعتصامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فردوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوذر ورداسبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عارف قزوینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماشاءالله آجودانی]]<br /> # [[رومن رولان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زری اصفهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مختاری، شاعر و نویسنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اشرف درویشیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد جعفر پوینده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید نفیسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یدالله رؤیایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید سلطان‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالحسین ناهیدی آذر]]<br /> # [[امین (پیمان) فرح‌آور]]<br /> # [[مرتضی کیوان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالقاسم لاهوتی کرمانشاهی]]<br /> # [[جبار باغچه‌بان]]<br /> # [[حسین پژمان بختیاری]]<br /> # [[شهرنوش پارسی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ گلشیری]]<br /> # [[بیژن نجدی]]<br /> # [[شاهرخ مسکوب]]<br /> # [[عباس میلانی]]<br /> # [[ابراهیم یونسی]]<br /> # [[محمود اعتمادزاده (م.ا.به آذین)]]<br /> # [[عاطفه گرگین]]<br /> # [[محمدعلی سپانلو]]<br /> # [[عباس یمینی شریف]]<br /> # [[محمود کیانوش]]<br /> # [[پروین دولت‌آبادی]]<br /> # [[هوشنگ ایرانی]]<br /> <br /> === نویسندگان و شاعران جهان ===<br /> # [[برتولت برشت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پابلو نرودا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فدریکو گارسیا لورکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابیندرانات تاگور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جرجی زیدان]]<br /> # [[دیل کارنگی]]<br /> # [[جک لندن]]<br /> # [[آندره مالرو]]<br /> # [[ژان پل سارتر]]<br /> # [[هانس کریستیان آندرسن]]<br /> <br /> === آثار ادبی فارسی ===<br /> # [[شاهنامه]]<br /> # [[دیوان حافظ]]<br /> # [[مثنوی معنوی]]<br /> # [[گلستان سعدی]]<br /> # [[بوستان سعدی]]<br /> # [[رباعیات خیام]]<br /> # [[ساقی‌نامه]]<br /> # [[گنج‌نامه]]<br /> # [[کلیله و دمنه]]<br /> # [[سمک عیار]]<br /> <br /> === اساطیر و حماسه‌های ایرانی ===<br /> # [[رستم]]<br /> # [[سهراب]]<br /> # [[سیاوش]]<br /> # [[گردآفرید]]<br /> # [[رودابه]]<br /> # [[آرش کمانگیر]]<br /> # [[پهلوانان شاهنامه]]<br /> <br /> === ورزش، ورزشکاران و سرگرمی ===<br /> # [[پوریای ولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا تختی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حبیب خبیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ منتظرالظهور]]<br /> # [[محمدقربانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسلم اسکندر فیلابی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن نایب‌آقا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروزان عبدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد خادم حقیقت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصر حجازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صمد منتظری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهلا فردوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهشید رزاقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علاءالدین عترتی کوشالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالله موحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرویز قلیچ‌خانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ورزش در ایران]]<br /> # [[فوتبال در ایران]]<br /> <br /> == فلسفه، اندیشه و علوم انسانی ==<br /> <br /> === فیلسوفان و نظریه‌پردازان ===<br /> # [[فریدریش انگلس]]<br /> # [[سیمون دو بووار]]<br /> # [[فرانتس فانون]]<br /> # [[لئون تروتسکی]]<br /> # [[دکتر علی شریعتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کارل مارکس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هانا آرنت]]<br /> # [[آنتونیو گرامشی]]<br /> # [[لویی آلتوسر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین آریان‌پور]]<br /> # [[باروخ اسپینوزا]]<br /> # [[ادموند گوستاو آلبرشت هوسرل]]<br /> # [[ایمانوئل کانت]]<br /> # [[راجنیش چاندرا موهان جین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === مکاتب و مفاهیم فلسفی ===<br /> # [[مارکسیسم]]<br /> # [[آتئیسم]]<br /> # [[پراگماتیسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لیبرالیسم]]<br /> # [[پدیدارشناسی]]<br /> # [[پست‌مدرنیسم]]<br /> # [[پراگماتیسم]]<br /> # [[اگزیستانسیالیسم]]<br /> <br /> === جامعه‌شناسی، ایدئولوژی و اندیشهٔ سیاسی ===<br /> # [[استثمار]]<br /> # [[لائیسیته]]<br /> # [[اپورتونیسم]]<br /> # [[توتالیتاریسم]]<br /> # [[توتالیتاریسم دینی]]<br /> # [[سکولاریسم]]<br /> # [[خودمختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرمایه‌داری ملی]]<br /> # [[بنیادگرایی اسلامی]]<br /> # [[سانترالیزم دموکراتیک]]<br /> # [[دو اسلام سراپا متضاد]]<br /> # [[تکامل اجتماعی]]<br /> # [[تکامل]]<br /> # [[دینامیزم قرآن]]<br /> # [[طلسم اختناق]]<br /> # [[تبیین جهان]]<br /> # [[دیالکتیک]]<br /> # [[عصر روشنگری]]<br /> # [[جمهوری‌خواهی]]<br /> # [[رنسانس]]<br /> <br /> == جهان؛ تاریخ، جنگ‌ها و سیاست بین‌الملل ==<br /> <br /> === انقلاب‌ها و جنبش‌های جهان ===<br /> # [[انقلاب ویتنام]]<br /> # [[انقلاب چین]]<br /> # [[انقلاب کوبا]]<br /> # [[انقلاب شوروی]]<br /> # [[انقلاب الجزایر]]<br /> # [[انقلاب مصر ۲۰۱۱]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب لیبی]]<br /> # [[انقلاب تونس]]<br /> # [[انقلاب سوریه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیروزی انقلاب سوریه]]<br /> # [[انقلاب کبیر فرانسه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهار عربی]]<br /> <br /> === جنگ‌های جهانی و منطقه‌ای ===<br /> # [[جنگ جهانی اول]]<br /> # [[جنگ جهانی دوم]]<br /> # [[هولوکاست]]<br /> # [[حمله شیمیایی به حلبچه]]<br /> <br /> === خاورمیانه، فلسطین و تحولات منطقه ===<br /> # [[دولت فلسطین]]<br /> # [[انفجار بیروت ۲۰۲۰]]<br /> # [[جنگ اسرائیل و حماس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان اسلو]]<br /> # [[غزه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبه نظامیان حوثی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار حرم سامرا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الحشد الشعبی]]<br /> # [[حزب‌الله لبنان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لشکر فاطمیون]]<br /> # [[لشکر زینبیون]]<br /> # [[سازمان آزادی‌بخش فلسطین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنبش فتح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنبش حماس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ارتش آزاد سوریه]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تروریسم و پرونده‌های بین‌المللی ===<br /> # [[ترور رفیق حریری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار آمیا]]<br /> # [[کشتی ربایی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[تروریسم جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[ترور میکونوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله به تأسیسات نفتی آرامکو ۲۰۱۹]]<br /> # [[کشتار مسلمانان]]<br /> <br /> === سازمان‌ها و حقوق بین‌الملل ===<br /> # [[سازمان ملل متحد]]<br /> # [[نهضت بین‌المللی صلیب سرخ و هلال احمر]]<br /> # [[شورای امنیت سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجمع عمومی سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == کتاب‌شناسی و معرفی کتاب ==<br /> <br /> === کتاب‌های مقاومت ایران ===<br /> # [[بنیانگذاران]]<br /> # [[قهرمانان در زنجیر]]<br /> # [[استراتژی قیام و سرنگونی]]<br /> # [[پرواز همزنجیران]]<br /> # [[ایران، بازی اتمی رژیم]]<br /> # [[ایران: سپاه پاسداران، ماشین تروریسم]]<br /> # [[رمز ماندگاری نسل سرفراز در آزمایش قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[کاپوها و هاپوها درباره قارقارها و عربده‌های یک باند منحط وزارتی]]<br /> # [[ابراهیم رئیسی، عامل قتل‌عام، نسل‌کشی و جنایت علیه بشریت]]<br /> # [[مصدق و رضاخان: یک گواهی تاریخی]]<br /> # [[قتل‌عام و بازشناسی الیگارشی قدرت]]<br /> # [[سمفونی مقاومت، ترانه سرودهای مجاهدین]]<br /> # [[زنان،‌ پیشتازان آزادی]]<br /> # [[جنایات رضاشاه به روایت تاریخ]]<br /> # [[کتاب راه حسین]]<br /> # [[زنان در رهبری سیاسی]]<br /> # [[کودتای نافرجام؛ آزمایش بزرگ مجاهدین و مقاومت ایران]]<br /> # [[به‌سوی ایران آزاد]]<br /> # [[به‌سوی جمهوری دموکراتیک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایران در آستانه انقلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی، دمکراسی و برابری]]<br /> # [[تعهد ما]]<br /> # [[راهپیمایی بزرگ به‌سوی آزادی]]<br /> # [[ایران فردا؛ دیدگاه‌های مریم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی گوهر حقیقی اسلام]]<br /> # [[ایران بدون اعدام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رژیم آخوندها در ایران کانون بنیادگرایی و تروریسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[همه برای آزادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زنان نیروی تغییر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[به‌سوی آزادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسلام، زنان و برابری]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === کتاب‌های تاریخ و سیاست ===<br /> # [[مرگ کسب و کار من است]]<br /> # [[شمارش معکوس برای سقوط: رژیم ایران در آستانه سرنگونی]]<br /> # [[ایران در شرف دگرگونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تاریخ تمدن]]<br /> # [[تاریخ بیست ساله ایران]]<br /> # [[دو رساله درباره حکومت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهریار]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === کتاب‌های فلسفه و علوم اجتماعی ===<br /> # [[زمینه جامعه‌شناسی]]<br /> # [[جامعه‌شناسی هنر]]<br /> # [[چرا ملت‌ها شکست می‌خورند: خاستگاه‌های قدرت، کامیابی و ناکامی]]<br /> # [[ریشه‌های توتالیتاریسم]]<br /> # [[لویاتان]]<br /> # [[بی‌دولتی، دولت، آرمان‌شهر]]<br /> # [[قرارداد اجتماعی]]<br /> <br /> === رمان‌ها و آثار ادبی ===<br /> # [[بوف کور]]<br /> <br /> [[رده:مقاله‌های ایران‌پدیا]]</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C%E2%80%8C%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C&diff=93029 2026-09-18T06:19:16Z

<p>Alireza k h: نوشتن یک مقاله جدید</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات مفهوم<br /> |عنوان = جمهوری‌خواهی<br /> |نام لاتین = Republicanism<br /> |نام‌های دیگر = جمهوریت، جمهوری‌گرایی، جمهوری‌خواهی مدنی، سنت جمهوری‌خواه<br /> |حوزه = فلسفه سیاسی، حقوق اساسی، تاریخ اندیشه سیاسی<br /> |نوع = سنت فکری، نظریه سیاسی و جنبش سیاسی<br /> |خاستگاه = یونان و روم باستان؛ بازپرداخت در دولت‌شهرهای ایتالیایی دوره رنسانس<br /> |دوره شکل‌گیری = دوران باستان؛ احیای جدید از سده‌های پانزدهم و شانزدهم میلادی<br /> |اندیشمندان برجسته = [[ارسطو]]، [[پولیبیوس]]، [[سیسرون]]، [[نیکولو ماکیاولی]]، [[جیمز هرینگتون]]، [[مونتسکیو]]، [[ژان‌ژاک روسو]]، [[جیمز مدیسون]]، [[توماس پین]]، [[ماری‌ژوزف لا فایت]]، [[فیلیپ پتیت]]<br /> |مفاهیم کلیدی = حاکمیت مردم، آزادی به‌مثابه نبود سلطه، خیر عمومی، شهروندی، فضیلت مدنی، حکومت قانون، مشارکت سیاسی، قانون اساسی مختلط، تفکیک قوا، پاسخ‌گویی، مبارزه با فساد<br /> |آثار مهم = ''سیاست''، ''تاریخ‌ها''، ''درباره جمهوری''، ''گفتارها بر ده کتاب نخست تیتوس لیویوس''، ''جمهوری اقیانوسیه''، ''روح‌القوانین''، ''قرارداد اجتماعی''، ''مقاله‌های فدرالیست''، ''حقوق انسان''، ''جمهوری‌خواهی: نظریه‌ای درباره آزادی و حکومت''<br /> |جریان‌های مرتبط = دموکراسی، قانون‌اساسی‌گرایی، لیبرالیسم، انسان‌گرایی مدنی، سکولاریسم، میهن‌دوستی مدنی، فدرالیسم<br /> |تأثیرپذیرفته از = فلسفه سیاسی یونان، جمهوری روم، حقوق رومی، انسان‌گرایی رنسانس، نظریه حقوق طبیعی و عصر روشنگری<br /> |تأثیرگذار بر = انقلاب آمریکا، انقلاب فرانسه، جمهوری‌های نوین، حکومت نمایندگی، قانون اساسی مکتوب، جنبش‌های ضدسلطنتی و ضداستبدادی<br /> |نقدهای اصلی = ابهام مفهوم خیر عمومی، احتمال تحمیل فضیلت رسمی، کم‌توجهی تاریخی به زنان و فرودستان، امکان غلبه اکثریت، تعارض احتمالی مشارکت عمومی با آزادی فردی<br /> }}<br /> <br /> '''جمهوری‌خواهی''' یا '''جمهوری‌گرایی''' سنتی در اندیشه و کنش سیاسی است که حکومت را متعلق به عموم شهروندان می‌داند و با قدرت موروثی، حکومت شخصی و سلطه خودسرانه مخالفت می‌کند. در این سنت، قدرت عمومی باید بر رضایت مردم، قانون، پاسخ‌گویی صاحبان منصب و ملاحظات خیر عمومی استوار باشد. جمهوری‌خواهی در معنای حداقلی خواهان جایگزینی سلطنت موروثی با جمهوری است؛ اما در معنای فلسفی گسترده‌تر، تنها نبود پادشاه را کافی نمی‌داند و بر آزادی شهروندان، مشارکت سیاسی، حکومت قانون، فضیلت مدنی، جلوگیری از فساد و مهار قدرت خودسرانه تأکید می‌کند.&lt;ref name=&quot;بریتانیکا-جمهوری‌خواهی&quot;&gt;[https://www.britannica.com/topic/republicanism “Republicanism”]، ''Encyclopaedia Britannica''، به‌روزرسانی ۲۳ ژوئن ۲۰۲۶.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;بریتانیکا-مدنی&quot;&gt;John Maynor، [https://www.britannica.com/topic/civic-republicanism “Civic Republicanism”]، ''Encyclopaedia Britannica''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> واژه «جمهوری» از عبارت لاتین ''res publica''، به معنای «امر عمومی»، «کار همگانی» یا «آنچه به مردم تعلق دارد»، گرفته شده است. این تعبیر در سنت رومی، حکومت را موضوعی عمومی و متفاوت از دارایی یا اراده خصوصی فرمانروا معرفی می‌کرد. مفهوم جمهوری‌خواهی در طول تاریخ دگرگون شده و از حکومت محدود گروهی از شهروندان آزاد در دولت‌شهرهای باستانی تا نظریه حاکمیت مردم، نمایندگی انتخابی و آزادی برابر در دولت‌های جدید را دربرگرفته است.&lt;ref name=&quot;پتیت-دانشنامه&quot;&gt;Philip Pettit، [https://plato.stanford.edu/entries/republicanism/ “Republicanism”]، ''Stanford Encyclopedia of Philosophy''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;بریتانیکا-مدنی&quot; /&gt;<br /> <br /> جمهوری‌خواهی با [[دموکراسی]] پیوندی نزدیک دارد، اما این دو کاملاً مترادف نیستند. دموکراسی بیش از همه به منشأ مردمی قدرت و سازوکارهای مشارکت و تصمیم‌گیری جمعی اشاره می‌کند، درحالی‌که جمهوری‌خواهی علاوه بر حاکمیت مردم، بر حکومت قانون، محدودیت قدرت، خیر عمومی و جلوگیری از سلطه تأکید دارد. یک جمهوری ممکن است از نظر حقوقی فاقد پادشاه باشد، اما به سبب تمرکز قدرت، نبود انتخابات آزاد یا فقدان حقوق شهروندی، با معیارهای دموکراتیک و جمهوری‌خواهانه فاصله داشته باشد.<br /> <br /> == واژه‌شناسی و تعریف ==<br /> <br /> واژه «جمهوری» در فارسی از ترکیب عربی «جمهور»، به معنای انبوه مردم یا عموم، ساخته شده است. «جمهوری‌خواهی» می‌تواند دست‌کم سه معنای مرتبط داشته باشد:<br /> <br /> * نظریه‌ای درباره حکومت بر پایه خیر عمومی، آزادی شهروندی و مهار قدرت خودسرانه؛<br /> * حمایت از جمهوری در برابر سلطنت موروثی؛<br /> * جنبشی سیاسی برای تأسیس، حفظ یا دموکراتیک‌کردن یک جمهوری.<br /> <br /> این معانی همیشه بر یکدیگر منطبق نیستند. دولتی ممکن است عنوان «جمهوری» داشته باشد، ولی قدرت در آن به‌صورت موروثی، تک‌حزبی، نظامی یا شخصی اعمال شود.<br /> <br /> اصطلاح «جمهوری‌خواهی مدنی» معمولاً به سنتی اشاره دارد که آزادی فردی را با مشارکت در زندگی عمومی و تأمین خیر مشترک مرتبط می‌داند. این سنت، شهروند را دریافت‌کننده منفعل خدمات دولت نمی‌شمارد، بلکه او را یکی از پدیدآورندگان و ناظران نظم سیاسی تلقی می‌کند.&lt;ref name=&quot;بریتانیکا-مدنی&quot; /&gt;<br /> <br /> == تمایز جمهوری و جمهوری‌خواهی ==<br /> <br /> '''جمهوری''' شکل یا ساختار یک دولت است؛ '''جمهوری‌خواهی''' مجموعه‌ای از ارزش‌ها، نظریه‌ها و برنامه‌های سیاسی درباره شیوه سازمان‌دهی و اعمال قدرت عمومی است. نبود پادشاه تنها یکی از شاخص‌های جمهوری است و به‌تنهایی کیفیت جمهوری‌خواهانه حکومت را تضمین نمی‌کند.<br /> <br /> در تعریف صوری، جمهوری دولتی است که در آن مقام عالی کشور موروثی نیست و قدرت عمومی، دست‌کم در زبان حقوقی، از مردم یا نمایندگان آنان سرچشمه می‌گیرد. در تعریف هنجاری، جمهوری هنگامی تحقق می‌یابد که:<br /> <br /> * قدرت عمومی ملک شخصی فرمانروا نباشد؛<br /> * قوانین بر حاکمان و شهروندان یکسان اعمال شوند؛<br /> * مناصب عمومی موقت، محدود و پاسخ‌گو باشند؛<br /> * شهروندان امکان واقعی مشارکت و نظارت داشته باشند؛<br /> * هیچ فرد یا نهادی از قدرت خودسرانه و کنترل‌ناپذیر برخوردار نباشد؛<br /> * حقوق و آزادی‌های اساسی در برابر اکثریت و حکومت محافظت شوند.<br /> <br /> بر این اساس، جمهوری‌خواهی صرفاً شیوه انتخاب رئیس کشور نیست، بلکه نظریه‌ای درباره مالکیت عمومی قدرت، وضعیت برابر شهروندان و جلوگیری از تبدیل حکومت به ابزار منفعت خصوصی است.<br /> <br /> == اصول اساسی جمهوری‌خواهی ==<br /> <br /> === حاکمیت مردم ===<br /> <br /> جمهوری‌خواهی سرچشمه مشروعیت سیاسی را مردم می‌داند. صاحبان منصب عمومی مالک قدرت نیستند، بلکه آن را به‌طور موقت و در چارچوب قانون از سوی شهروندان اعمال می‌کنند. انتخابات، همه‌پرسی، مجلس نمایندگان، شوراهای محلی، دادخواست، آزادی انجمن‌ها و نظارت عمومی از ابزارهای گوناگون تحقق حاکمیت مردم‌اند.<br /> <br /> حاکمیت مردم به معنای نامحدودبودن قدرت اکثریت نیست. در بسیاری از نظریه‌های جدید جمهوری‌خواه، مردم نیز باید در چارچوب حقوق اساسی، رویه‌های عادلانه و قانون اساسی عمل کنند. اکثریت نمی‌تواند صرفاً به دلیل برخورداری از شمار بیشتر، اقلیت‌ها را از حقوق بنیادی محروم سازد.<br /> <br /> === آزادی به‌مثابه نبود سلطه ===<br /> <br /> یکی از مهم‌ترین مفاهیم جمهوری‌خواهی معاصر، آزادی به‌مثابه «نبود سلطه» است. بر اساس این تعبیر، انسان زمانی آزاد است که زیر قدرت خودسرانه دیگری نباشد؛ حتی اگر صاحب قدرت در حال حاضر در زندگی او دخالت نکند. برده‌ای که اربابی مهربان دارد آزاد نیست، زیرا ارباب هر زمان بخواهد می‌تواند بدون پاسخ‌گویی در زندگی او مداخله کند.&lt;ref name=&quot;پتیت-دانشنامه&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;پتیت-کتاب&quot;&gt;Philip Pettit، ''Republicanism: A Theory of Freedom and Government''، Oxford University Press، ۱۹۹۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این تعریف با مفهوم آزادی منفی، یعنی نبود مداخله، تفاوت دارد. از دید جمهوری‌خواهی، مسئله تنها تعداد مداخله‌ها نیست، بلکه ساختار قدرتی است که امکان مداخله خودسرانه را فراهم می‌کند. قانون عمومی، اگر تحت کنترل برابر شهروندان و قابل اعتراض باشد، ممکن است آزادی را کاهش ندهد و حتی از آن محافظت کند؛ زیرا وابستگی افراد به اراده دلخواه قدرتمندان را محدود می‌سازد.<br /> <br /> === خیر عمومی ===<br /> <br /> جمهوری‌خواهی حکومت را وسیله تأمین خیر عمومی می‌داند، نه ابزار منافع خصوصی فرمانروا، خاندان، طبقه، حزب یا گروهی خاص. خیر عمومی می‌تواند شامل امنیت، عدالت، آزادی برابر، خدمات عمومی، محیط زیست سالم، زیرساخت‌ها و شرایط لازم برای مشارکت شهروندان باشد.<br /> <br /> مفهوم خیر عمومی محل مناقشه است. یک خطر آن است که دولت یا اکثریت، برداشت خاص خود را از زندگی مطلوب به همه تحمیل کنند. جمهوری‌خواهی دموکراتیک معاصر معمولاً خیر عمومی را نه حقیقتی ازپیش‌تعیین‌شده، بلکه نتیجه گفت‌وگو، رقابت سیاسی، بررسی عمومی و تصمیم‌گیری قانونی میان شهروندان برابر می‌داند.<br /> <br /> === فضیلت مدنی ===<br /> <br /> فضیلت مدنی به آمادگی شهروندان و مسئولان برای توجه به منافع عمومی، رعایت قانون عادلانه، مقابله با فساد، تحمل اختلاف و مشارکت در امور مشترک اشاره دارد. جمهوری‌خواهان کلاسیک معتقد بودند که هیچ قانون اساسی بدون شهروندان مسئول و مقامات درستکار پایدار نمی‌ماند.<br /> <br /> فضیلت مدنی الزاماً به فداکردن همه منافع شخصی برای دولت مربوط نیست. در برداشت دموکراتیک، شهروند با پیگیری منافع مشروع خود، شنیدن دیدگاه دیگران و پذیرش قواعد مشترک در ساختن خیر عمومی مشارکت می‌کند. آموزش مدنی، رسانه مستقل و انجمن‌های داوطلبانه از نهادهای پرورش این فضیلت شمرده می‌شوند.<br /> <br /> === حکومت قانون ===<br /> <br /> در نظام جمهوری‌خواه، قدرت باید از طریق قوانین عمومی، ازپیش‌اعلام‌شده و قابل بررسی اعمال شود. فرمان شخصی و تصمیم سلیقه‌ای، حتی اگر گاه نتیجه‌ای مطلوب داشته باشد، با اصل حکومت قانون سازگار نیست.<br /> <br /> حکومت قانون مستلزم استقلال دادگستری، امکان اعتراض به تصمیمات اداری، برابری در برابر قانون، محدودیت وضعیت اضطراری و پاسخ‌گویی صاحبان قدرت است. این اصل از شهروندان در برابر دولت و از دولت در برابر تصرف خصوصی و فساد محافظت می‌کند.<br /> <br /> === مشارکت سیاسی ===<br /> <br /> مشارکت در سنت جمهوری‌خواه تنها وسیله انتخاب حاکمان نیست، بلکه راهی برای حفظ آزادی و نظارت بر قدرت است. شهروندانی که از سیاست کناره می‌گیرند، ممکن است میدان را برای گروه‌های سازمان‌یافته، نخبگان ثروتمند یا دستگاه‌های غیرپاسخ‌گو خالی کنند.<br /> <br /> مشارکت سیاسی می‌تواند به شکل رأی‌دادن، نامزدشدن، عضویت در حزب یا انجمن، فعالیت صنفی، اعتراض مسالمت‌آمیز، روزنامه‌نگاری، حضور در شوراها و گفت‌وگوی عمومی صورت گیرد. جمهوری‌خواهی جدید معمولاً مشارکت را حق شهروندان می‌داند، نه تکلیفی که دولت بتواند به نام آن زندگی خصوصی را تابع سیاست کند.<br /> <br /> === مبارزه با فساد ===<br /> <br /> در زبان جمهوری‌خواهی کلاسیک، فساد معنایی گسترده‌تر از رشوه‌خواری داشت. فساد هنگامی رخ می‌داد که شهروندان و نهادها خیر عمومی را رها و قدرت را در خدمت منافع خصوصی قرار دهند. تمرکز ثروت، خرید نفوذ سیاسی، انحصار اطلاعات، خویشاوندسالاری و تبدیل مناصب عمومی به دارایی شخصی از صورت‌های فساد جمهوری تلقی می‌شوند.<br /> <br /> راه‌حل‌های جمهوری‌خواهانه برای مقابله با فساد شامل گردش قدرت، شفافیت، حسابرسی، رسانه آزاد، تفکیک قوا، قوانین تعارض منافع، استقلال قضایی و امکان نظارت شهروندان است.<br /> <br /> == ریشه‌های باستانی ==<br /> <br /> === یونان باستان ===<br /> <br /> اصطلاح جمهوری‌خواهی در یونان باستان به معنای جدید وجود نداشت، اما برخی از مبانی آن در فلسفه و تجربه سیاسی دولت‌شهرهای یونانی شکل گرفت. [[ارسطو]] حکومت‌ها را بر اساس شمار فرمانروایان و هدف آنان طبقه‌بندی می‌کرد. حکومت در جهت خیر عمومی را از حکومت در جهت نفع خصوصی فرمانروایان متمایز می‌ساخت.<br /> <br /> ارسطو از نظامی مختلط دفاع می‌کرد که ویژگی‌های حکومت گروه‌های برخوردار و حکومت عامه را ترکیب کند. او طبقه میانه را عاملی برای ثبات سیاسی می‌دانست و شهروندی را با مشارکت در داوری و اداره امور عمومی مرتبط می‌کرد. بااین‌حال، شهروندی یونانی زنان، بردگان و بیگانگان را دربرنمی‌گرفت و با مفهوم جدید شهروندی همگانی تفاوت داشت.<br /> <br /> === جمهوری روم ===<br /> <br /> [[جمهوری روم]]، از اواخر سده ششم تا سده نخست پیش از میلاد، مهم‌ترین الگوی تاریخی جمهوری‌خواهی کلاسیک شد. ساختار آن ترکیبی از کنسول‌ها، سنا، مجامع مردمی و مقام‌های گوناگون بود. محدودیت زمانی مناصب، تعدد مقام‌ها، حق وتو و توزیع اختیار، برای جلوگیری از تمرکز قدرت اهمیت داشت.<br /> <br /> [[پولیبیوس]] نظام روم را نمونه «قانون اساسی مختلط» معرفی کرد که عناصر پادشاهی، اشرافی و مردمی را با یکدیگر ترکیب می‌کرد. [[سیسرون]] نیز در آثار ''درباره جمهوری'' و ''درباره وظایف'' بر قانون طبیعی، وظیفه مدنی، خیر عمومی و جمهوری به‌منزله امر مشترک مردم تأکید کرد.<br /> <br /> جمهوری روم دموکراسی برابر به معنای جدید نبود. قدرت سیاسی میان طبقات اجتماعی به‌طور نابرابر توزیع می‌شد و بردگان، زنان و بسیاری از ساکنان قلمرو از حقوق کامل محروم بودند. بااین‌حال، زبان حقوق، شهروندی، وظیفه عمومی و مخالفت با سلطنت بر جمهوری‌خواهی بعدی اثر گذاشت.<br /> <br /> == جمهوری‌خواهی در قرون وسطی و رنسانس ==<br /> <br /> پس از فروپاشی امپراتوری روم غربی، اندیشه جمهوری به‌طور کامل ناپدید نشد. برخی شهرهای ایتالیا، واحدهای خودگردان سوئیس و اجتماعات شهری اروپایی شیوه‌هایی از حکومت شورایی و انتخابی را تجربه کردند. این حکومت‌ها معمولاً محدود، طبقاتی یا الیگارشیک بودند، اما مانع انحصار کامل تصور سیاسی به سلطنت شدند.<br /> <br /> در دوره [[رنسانس]]، انسان‌گرایان ایتالیایی با مطالعه آثار یونانی و رومی، مفاهیم آزادی شهری، شهروندی فعال و فضیلت مدنی را بازپرداختند. شهرهایی چون [[فلورانس]] و [[ونیز]] خود را جمهوری‌هایی مستقل معرفی می‌کردند، اگرچه مشارکت در آنها به گروه‌های محدودی اختصاص داشت.<br /> <br /> === ماکیاولی ===<br /> <br /> [[نیکولو ماکیاولی]] از مهم‌ترین چهره‌های احیای جمهوری‌خواهی بود. او در ''گفتارها بر ده کتاب نخست تیتوس لیویوس''، آزادی جمهوری را به وجود قوانین، نهادهای پایدار، مشارکت شهروندان و توانایی مقاومت در برابر فساد پیوند داد.<br /> <br /> ماکیاولی برخلاف تصور هماهنگی طبیعی جامعه، کشمکش میان مردم و بزرگان را اجتناب‌ناپذیر می‌دانست. به نظر او، اگر این اختلاف در چارچوب نهادهای مناسب بیان شود، می‌تواند به ایجاد قوانین حامی آزادی بینجامد. او همچنین بر ضرورت نیروی دفاعی شهروندی و خطر وابستگی به سپاهیان مزدور تأکید داشت.<br /> <br /> == جمهوری‌خواهی در اروپای آغاز دوره جدید ==<br /> <br /> === جمهوری هلند ===<br /> <br /> [[جمهوری هلند]] در سده‌های شانزدهم و هفدهم نمونه‌ای مهم از حکومت غیرسلطنتی، فدرال و تجاری بود. این جمهوری از استان‌هایی با خودمختاری قابل توجه تشکیل می‌شد و فرهنگ چاپ، مناظره سیاسی و مدارا در آن گسترش یافت.<br /> <br /> جمهوری‌خواهی هلندی بر آزادی سیاسی، خودگردانی استان‌ها و مقاومت در برابر سلطه پادشاه اسپانیا استوار بود. بااین‌حال، قدرت در عمل بیشتر در دست نخبگان شهری و خاندان‌های حاکم قرار داشت و مشارکت مستقیم مردم محدود بود.&lt;ref name=&quot;هلند&quot;&gt;Catherine Secretan، [https://shc.stanford.edu/arcade/publications/rofl/issues/volume-2-issue-1/true-freedom-and-dutch-tradition-republicanism “True Freedom and the Dutch Tradition of Republicanism”]، ''Republics of Letters''، جلد ۲، شماره ۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === جمهوری‌خواهی انگلستان ===<br /> <br /> جنگ داخلی انگلستان، اعدام [[چارلز یکم]] در ۱۶۴۹ و برقراری دولت مشترک‌المنافع زمینه‌ای برای بحث درباره جمهوری، حاکمیت مردم و حدود قدرت فراهم کرد. [[جیمز هرینگتون]] در ''جمهوری اقیانوسیه'' از قانون اساسی متوازن، توزیع مالکیت و گردش مناصب دفاع کرد.<br /> <br /> جمهوری‌خواهان انگلیسی وابستگی به اراده پادشاه را ناسازگار با آزادی می‌دانستند. هرچند سلطنت در ۱۶۶۰ بازگشت، مفاهیم آنان بر اندیشه سیاسی بریتانیا، انقلاب آمریکا و منازعات بعدی درباره حکومت محدود اثر گذاشت.<br /> <br /> == جمهوری‌خواهی و عصر روشنگری ==<br /> <br /> در [[عصر روشنگری]]، جمهوری‌خواهی کلاسیک با حقوق طبیعی، قرارداد اجتماعی، حکومت نمایندگی و نقد سلطنت مطلقه درآمیخت. [[مونتسکیو]] در ''روح‌القوانین'' بر تفکیک قوا و ضرورت مهار قدرت تأکید کرد. او فضیلت سیاسی را اصل محرک جمهوری می‌دانست، هرچند جمهوری را لزوماً تنها شکل ممکن حکومت معتدل نمی‌شمرد.<br /> <br /> [[ژان‌ژاک روسو]] در ''قرارداد اجتماعی'' حاکمیت را متعلق به مردم و غیرقابل انتقال دانست. مفهوم «اراده عمومی» نزد او به خیر مشترکی اشاره داشت که شهروندان باید در مقام اعضای یک پیکر سیاسی درباره آن تصمیم بگیرند. نظریه روسو بر جمهوری‌خواهی دموکراتیک اثر گذاشت، اما توجه محدود او به حکومت نمایندگی و احتمال تفسیر اقتدارگرایانه اراده عمومی مورد نقد قرار گرفته است.<br /> <br /> [[توماس پین]] در ''عقل سلیم'' و ''حقوق انسان'' از استقلال آمریکا، جمهوری نمایندگی و برابری سیاسی دفاع کرد. او سلطنت موروثی را نهادی ناموجه می‌دانست و حکومت را امانتی عمومی معرفی می‌کرد.<br /> <br /> == انقلاب آمریکا ==<br /> <br /> اندیشه جمهوری‌خواهی در مخالفت مستعمرات آمریکایی با سلطه بریتانیا نقشی مهم داشت. انقلابیان آمریکایی، مالیات بدون نمایندگی، ارتش دائمی، دستگاه‌های متمرکز و وابستگی به اراده دولت دوردست را تهدیدی علیه آزادی می‌دانستند.<br /> <br /> پس از اعلام استقلال در ۱۷۷۶، مسئله اصلی ایجاد جمهوری‌ای بود که هم بر رضایت مردم استوار باشد و هم در برابر بی‌ثباتی، تمرکز قدرت و غلبه یک جناح مقاومت کند. [[مقاله‌های فدرالیست]]، نوشته [[الکساندر همیلتون]]، [[جیمز مدیسون]] و [[جان جی]]، از قانون اساسی فدرال، نمایندگی، تفکیک قوا و نظام کنترل و توازن دفاع کردند.<br /> <br /> مدیسون معتقد بود جمهوری گسترده می‌تواند از طریق تنوع منافع و نمایندگی، خطر غلبه یک جناح را کاهش دهد. این دیدگاه با تصور کلاسیک که جمهوری را مناسب قلمروی کوچک می‌دانست تفاوت داشت.<br /> <br /> جمهوری آمریکا در آغاز حقوق سیاسی برابر را برای همگان تأمین نکرد. برده‌داری ادامه یافت و زنان، بومیان و بسیاری از مردان فاقد مالکیت از مشارکت کامل محروم بودند. تاریخ بعدی آمریکا تا اندازه‌ای فرایند گسترش اصول اعلام‌شده جمهوری به گروه‌هایی بود که در تأسیس آن کنار گذاشته شده بودند.<br /> <br /> == انقلاب فرانسه و جمهوری‌خواهی جدید ==<br /> <br /> [[انقلاب فرانسه]] در ۱۷۸۹ با اصلاح سلطنت آغاز شد، اما در ۲۱ سپتامبر ۱۷۹۲ سلطنت لغو و جمهوری اول فرانسه اعلام شد. اصول حاکمیت ملت، شهروندی برابر، آزادی و برابری حقوقی در اعلامیه حقوق بشر و شهروند صورت‌بندی شدند.<br /> <br /> جمهوری‌خواهان فرانسوی درباره شکل حکومت، دامنه حق رأی، مالکیت، دین، تمرکز اداری و روش دفاع از انقلاب اختلاف داشتند. دوره ترور و خشونت سیاسی این پرسش را مطرح کرد که آیا می‌توان آزادی را با اجبار انقلابی و تمرکز اضطراری قدرت حفظ کرد.<br /> <br /> فرانسه در سده نوزدهم میان امپراتوری، سلطنت و جمهوری جابه‌جا شد. جمهوری‌خواهی به‌تدریج با رأی عمومی مردان، آموزش همگانی، [[لائیسیته]] و هویت مدنی پیوند یافت. استقرار جمهوری سوم از دهه ۱۸۷۰ جمهوری را به شکل نسبتاً پایدار حکومت فرانسه تبدیل کرد.<br /> <br /> == جمهوری‌خواهی در سده نوزدهم ==<br /> <br /> در سده نوزدهم، جمهوری‌خواهی به یکی از جریان‌های مهم ضدسلطنتی، ملی و دموکراتیک تبدیل شد. جمهوری‌خواهان در فرانسه، ایتالیا، اسپانیا، پرتغال، آمریکای لاتین و دیگر مناطق برای قانون اساسی، انتخابات، آزادی مطبوعات و حذف امتیازات موروثی فعالیت کردند.<br /> <br /> [[جوزپه ماتزینی]] جمهوریت را با استقلال ملی، وظیفه اخلاقی و مشارکت مردم پیوند داد. در آمریکای لاتین، رهبران استقلال با مسئله ایجاد جمهوری در جوامعی روبه‌رو بودند که میراث استعمار، نابرابری، نظام طبقاتی و قدرت ارتش در آنها پایدار بود.<br /> <br /> جمهوری‌خواهی این دوره طیفی از گرایش‌های میانه‌رو تا رادیکال را دربرمی‌گرفت. برخی جمهوری‌خواهان از حق رأی محدود و مالکیت خصوصی موجود دفاع می‌کردند؛ برخی دیگر خواهان حق رأی همگانی، آموزش عمومی، حقوق اجتماعی و توزیع عادلانه‌تر ثروت بودند.<br /> <br /> == جمهوری‌خواهی معاصر ==<br /> <br /> از نیمه دوم سده بیستم، پژوهش در تاریخ اندیشه سیاسی به احیای جمهوری‌خواهی انجامید. [[هانا آرنت]] بر کنش سیاسی، فضای عمومی و تجربه تأسیس آزادی تأکید کرد. [[کوئنتین اسکینر]] و دیگر پژوهشگران مکتب کمبریج، مفهوم نئورومی آزادی را در آثار جمهوری‌خواهان آغاز دوره جدید بررسی کردند.<br /> <br /> [[فیلیپ پتیت]] جمهوری‌خواهی معاصر را بر آزادی به‌مثابه نبود سلطه استوار کرد. در نظریه او، شهروندان باید بتوانند قدرت عمومی را به چالش بکشند و تصمیمات حکومت را تحت کنترل مؤثر قرار دهند. دموکراسی تنها رأی‌گیری دوره‌ای نیست، بلکه نظامی برای «اعتراض‌پذیرکردن» قدرت است.&lt;ref name=&quot;پتیت-دانشنامه&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;پتیت-کتاب&quot; /&gt;<br /> <br /> جمهوری‌خواهی معاصر درباره موضوعاتی چون قدرت اقتصادی، محیط کار، خانواده، رسانه، فناوری، مهاجرت و روابط بین‌الملل نیز به کار رفته است. اگر آزادی نبود سلطه باشد، سلطه ممکن است نه‌فقط از دولت، بلکه از کارفرما، انحصار اقتصادی، شریک خانوادگی، مالک، شبکه فناوری یا قدرت خارجی سرچشمه بگیرد.<br /> <br /> == جمهوری‌خواهی مدنی ==<br /> <br /> جمهوری‌خواهی مدنی بر پیوند آزادی فردی، مشارکت عمومی و خیر مشترک تأکید دارد. دو گرایش عمده در آن تشخیص داده شده است:<br /> <br /> === گرایش نئوآتنی ===<br /> <br /> این گرایش از تجربه دولت‌شهرهای یونانی و مفهوم شهروندی فعال الهام می‌گیرد. مشارکت در سیاست را بخشی از زندگی خوب و تحقق توانایی انسانی می‌داند. خودگردانی جمعی فقط وسیله محافظت از آزادی خصوصی نیست، بلکه دارای ارزش ذاتی است.<br /> <br /> منتقدان می‌گویند این دیدگاه ممکن است مشارکت سیاسی را بیش از اندازه آرمانی کند و برای تنوع شیوه‌های زندگی و تمایل افراد به فعالیت‌های خصوصی فضای کافی نگذارد.<br /> <br /> === گرایش نئورومی ===<br /> <br /> گرایش نئورومی بر محافظت از شهروند در برابر قدرت خودسرانه تمرکز دارد. مشارکت سیاسی در این دیدگاه بیشتر وسیله‌ای برای تضمین آزادی و نظارت بر قدرت است. شهروند لازم نیست همه زندگی خود را وقف سیاست کند، اما باید امکان مؤثر اعتراض، نظارت و تغییر حکومت را داشته باشد.&lt;ref name=&quot;بریتانیکا-مدنی&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;پتیت-دانشنامه&quot; /&gt;<br /> <br /> == جمهوری‌خواهی و دموکراسی ==<br /> <br /> دموکراسی و جمهوری‌خواهی در دولت‌های جدید غالباً مکمل یکدیگرند. دموکراسی سازوکارهایی مانند انتخابات، رقابت حزبی و حکومت اکثریت را فراهم می‌کند؛ جمهوری‌خواهی بر محدودیت قدرت، پاسخ‌گویی، حقوق اقلیت‌ها و خیر عمومی تأکید می‌گذارد.<br /> <br /> تنش میان این دو زمانی آشکار می‌شود که اکثریت خواهان اقدامی مغایر حقوق اساسی یا استقلال نهادهای نظارتی باشد. جمهوری‌خواهی قانون‌اساسی می‌کوشد حاکمیت مردم را با دادگستری مستقل، تفکیک قوا و حقوق تضمین‌شده سازگار کند.<br /> <br /> جمهوری دموکراتیک معمولاً دارای ویژگی‌های زیر است:<br /> <br /> * انتخابات آزاد، منصفانه و ادواری؛<br /> * حق رأی عمومی و برابر؛<br /> * امکان واقعی تغییر مسالمت‌آمیز حکومت؛<br /> * آزادی بیان، مطبوعات، تجمع و تشکل؛<br /> * تفکیک و توازن قوا؛<br /> * استقلال قضایی؛<br /> * اداره غیرشخصی و قانون‌مند دولت؛<br /> * حقوق برابر شهروندی؛<br /> * نظارت بر منابع مالی و قدرت عمومی.<br /> <br /> == جمهوری‌خواهی و لیبرالیسم ==<br /> <br /> [[لیبرالیسم]] و جمهوری‌خواهی هر دو از حکومت محدود، قانون، حقوق شهروندی و مخالفت با استبداد دفاع می‌کنند، اما نقطه تمرکز آنان متفاوت است. لیبرالیسم کلاسیک غالباً آزادی را نبود دخالت و حوزه خصوصی را مقدم می‌داند؛ جمهوری‌خواهی آزادی را نبود وابستگی به قدرت خودسرانه و مشارکت در کنترل قدرت می‌شمارد.<br /> <br /> در عمل، بسیاری از نظام‌های جدید عناصر هر دو سنت را ترکیب کرده‌اند. حقوق فردی بدون سازوکارهای جمهوری‌خواهانه ممکن است در برابر تمرکز قدرت آسیب‌پذیر باشد؛ تأکید بر خیر عمومی نیز بدون حقوق لیبرال می‌تواند به فشار بر دگراندیشان بینجامد.<br /> <br /> اختلاف این دو سنت مطلق نیست. لیبرال‌های برابری‌خواه به قدرت ساختاری توجه دارند و جمهوری‌خواهان معاصر نیز حریم خصوصی و تکثر شیوه‌های زندگی را می‌پذیرند. جمهوری‌خواهی جدید اغلب خود را مکمل و اصلاح‌کننده لیبرالیسم معرفی می‌کند، نه جایگزین کامل آن.<br /> <br /> == جمهوری‌خواهی و سوسیالیسم ==<br /> <br /> جمهوری‌خواهی و [[سوسیالیسم]] در نقد قدرت موروثی، نابرابری و وابستگی مشترکاتی دارند. برخی سوسیالیست‌ها معتقدند آزادی سیاسی بدون استقلال اقتصادی ناقص است؛ زیرا کارگر، مستأجر یا بدهکار ممکن است در برابر قدرت اقتصادی خصوصی در وضعیت سلطه قرار گیرد.<br /> <br /> «جمهوری اجتماعی» مفهومی است که آزادی سیاسی را با حقوق اجتماعی، آموزش، بهداشت، امنیت اقتصادی و امکان مشارکت برابر پیوند می‌دهد. جمهوری‌خواهان اجتماعی استدلال می‌کنند که فقر شدید و تمرکز ثروت می‌توانند شهروندی برابر را از محتوا تهی کنند.<br /> <br /> بااین‌حال، جمهوری‌خواهی مالکیت خصوصی را ذاتاً رد نمی‌کند و درباره وسعت مداخله اقتصادی دولت میان جمهوری‌خواهان اختلاف گسترده‌ای وجود دارد.<br /> <br /> == جمهوری‌خواهی و ملی‌گرایی ==<br /> <br /> جمهوری‌خواهی می‌تواند با [[میهن‌دوستی مدنی]] همراه شود؛ یعنی وفاداری به قانون اساسی، آزادی مشترک و نهادهای عمومی، نه برتری قومی یا دینی. شهروندان در این برداشت به سبب مشارکت برابر در یک اجتماع سیاسی با یکدیگر پیوند می‌یابند.<br /> <br /> در سده نوزدهم، جمهوری‌خواهی و ملی‌گرایی در بسیاری از جنبش‌های استقلال‌طلبانه متحد شدند. این اتحاد گاه به آزادی ملی و حکومت مردم یاری رساند، اما زمانی که ملت بر پایه قومیت، زبان یا دین انحصاری تعریف شد، می‌توانست اقلیت‌ها را از شهروندی برابر محروم کند.<br /> <br /> == جمهوری‌خواهی و سکولاریسم ==<br /> <br /> جمهوری‌خواهی الزاماً به معنای [[سکولاریسم]] یا [[لائیسیته]] نیست. در تاریخ، برخی جمهوری‌خواهان دیندار و برخی مخالف دین سازمان‌یافته بوده‌اند. اصل تعیین‌کننده آن است که اقتدار عمومی به اراده و پاسخ‌گویی شهروندان وابسته باشد، نه فرمان غیرقابل نظارت یک نهاد دینی.<br /> <br /> در جمهوری‌های سکولار، آزادی وجدان، برابری ادیان و استقلال قانون از اقتدار روحانی بخشی از شهروندی برابر تلقی می‌شوند. مدل فرانسوی جمهوری‌خواهی، لائیسیته را از پایه‌های فضای عمومی مشترک می‌داند؛ مدل‌های دیگر امکان همکاری گسترده‌تر دولت و نهادهای دینی را می‌پذیرند.<br /> <br /> == نهادهای جمهوری‌خواهانه ==<br /> <br /> جمهوری‌خواهی در قالب یک ساختار واحد نهادی تحقق نمی‌یابد. جمهوری می‌تواند ریاستی، پارلمانی، نیمه‌ریاستی، فدرال یا متمرکز باشد. بااین‌حال، نهادهای زیر غالباً برای مهار سلطه اهمیت دارند:<br /> <br /> === قانون اساسی ===<br /> <br /> قانون اساسی حدود قدرت، شیوه انتخاب یا عزل مقامات و حقوق شهروندان را تعیین می‌کند. قانون اساسی هنگامی مؤثر است که تغییر یا نادیده‌گرفتن آن برای صاحبان قدرت آسان نباشد و نهادهای مستقلی از آن حفاظت کنند.<br /> <br /> === تفکیک و توازن قوا ===<br /> <br /> توزیع اختیار میان قوه‌های قانون‌گذاری، اجرایی و قضایی از تمرکز قدرت جلوگیری می‌کند. تفکیک قوا به معنای جدایی مطلق نیست، بلکه هر نهاد باید ابزارهایی برای نظارت و محدودکردن نهادهای دیگر داشته باشد.<br /> <br /> === انتخابات و گردش قدرت ===<br /> <br /> انتخابات به شهروندان امکان می‌دهد مسئولان را برگزینند و بدون خشونت کنار بگذارند. محدودیت دوره تصدی، ممنوعیت انحصار مناصب و رقابت واقعی سیاسی برای جلوگیری از شخصی‌شدن قدرت اهمیت دارند.<br /> <br /> صرف برگزاری انتخابات برای جمهوری‌خواهی کافی نیست. انتخابات باید آزاد، منصفانه، رقابتی و همراه با آزادی اطلاعات و امکان فعالیت مخالفان باشد.<br /> <br /> === نمایندگی و مجلس ===<br /> <br /> مجلس محلی برای قانون‌گذاری، نمایندگی منافع متنوع، بررسی بودجه و نظارت بر دولت است. نماینده در سنت جمهوری‌خواه باید در برابر رأی‌دهندگان پاسخ‌گو باشد، اما صرفاً مأمور اجرای خواسته‌های لحظه‌ای آنان نیز تلقی نمی‌شود.<br /> <br /> === دستگاه قضایی مستقل ===<br /> <br /> دادگستری مستقل از شهروندان در برابر تصمیم‌های غیرقانونی حکومت محافظت می‌کند. استقلال قضایی باید با شفافیت، پاسخ‌گویی و جلوگیری از تبدیل دادگاه‌ها به قدرتی غیرقابل کنترل همراه باشد.<br /> <br /> === رسانه و جامعه مدنی ===<br /> <br /> رسانه‌های مستقل، اتحادیه‌ها، انجمن‌ها، مراکز پژوهشی و سازمان‌های مدنی، اطلاعات لازم برای نظارت بر حکومت را فراهم می‌کنند. بدون آزادی بیان و تشکل، شهروندان نمی‌توانند قدرت را به‌طور مؤثر به چالش بکشند.<br /> <br /> == زنان و گسترش شهروندی جمهوری‌خواهانه ==<br /> <br /> جمهوری‌خواهی کلاسیک غالباً شهروند را مرد آزاد و مالک تصور می‌کرد. زنان از حق رأی، منصب عمومی و استقلال حقوقی محروم بودند، هرچند در انقلاب‌ها و جنبش‌های جمهوری‌خواهانه مشارکت داشتند.<br /> <br /> [[المپ دو گوژ]] در جریان انقلاب فرانسه، با نگارش ''اعلامیه حقوق زن و شهروند زن''، خواهان تعمیم اصول آزادی و برابری به زنان شد. [[مری ولستون‌کرافت]] نیز محرومیت زنان از آموزش و شهروندی برابر را نقد کرد.<br /> <br /> جنبش‌های حق رأی زنان در سده‌های نوزدهم و بیستم مرز شهروندی جمهوری‌خواهانه را گسترش دادند. نظریه‌های فمینیستی معاصر نشان داده‌اند که سلطه ممکن است در خانواده، محیط کار و روابط خصوصی نیز وجود داشته باشد و آزادی جمهوری‌خواهانه نباید تنها به رابطه شهروند با دولت محدود شود.<br /> <br /> == استعمار، برده‌داری و تناقض‌های تاریخی ==<br /> <br /> برخی جمهوری‌های تاریخی در داخل بر آزادی شهروندان تأکید می‌کردند، اما بردگان، مردمان مستعمره یا جمعیت‌های بومی را از حقوق سیاسی محروم می‌ساختند. جمهوری روم بر برده‌داری و توسعه امپراتوری متکی بود و جمهوری‌های جدید آمریکا نیز در دوره شکل‌گیری با برده‌داری و سلب مالکیت بومیان همراه بودند.<br /> <br /> این تناقض نشان می‌دهد که آزادی جمهوری‌خواهانه در بسیاری از دوره‌ها فقط به گروه محدودی از شهروندان تعلق داشت. جنبش‌های الغای برده‌داری، استقلال‌طلبانه و حقوق مدنی از زبان جمهوریت و برابری برای گسترش جامعه شهروندان استفاده کردند.<br /> <br /> [[انقلاب هائیتی]] نمونه مهمی بود که در آن بردگان اصول آزادی و برابری را علیه نظام استعماری و برده‌داری به کار گرفتند. تشکیل جمهوری هائیتی در ۱۸۰۴ محدوده نژادی و استعماری جمهوری‌خواهی آتلانتیک را به چالش کشید.<br /> <br /> == جمهوری‌خواهی در ایران ==<br /> <br /> === پیشینه در دوره قاجار ===<br /> <br /> اندیشه جمهوری‌خواهی به معنای جدید در ایران از سده نوزدهم و در پی تماس با تحولات اروپا، عثمانی، قفقاز و روسیه شناخته‌تر شد. ترجمه آثار سیاسی، مطبوعات، سفرنامه‌ها و نوشته‌های اصلاح‌طلبان مفاهیمی چون حاکمیت ملت، قانون، مجلس، انتخابات و مسئولیت حکومت را وارد زبان سیاسی ایران کردند.<br /> <br /> [[انقلاب مشروطه ایران]] در آغاز عمدتاً خواهان محدودکردن سلطنت از طریق قانون اساسی و مجلس بود، نه لغو کامل پادشاهی. بااین‌حال، اصولی چون حاکمیت قانون، نمایندگی ملت و پاسخ‌گویی دولت زمینه فکری رشد جریان‌های جمهوری‌خواه را فراهم کردند.<br /> <br /> === جنبش جنگل و جمهوری گیلان ===<br /> <br /> در سال ۱۲۹۹ خورشیدی، در جریان تحولات [[جنبش جنگل]]، جمهوری شورایی سوسیالیستی ایران، مشهور به جمهوری گیلان، اعلام شد. این تجربه از ائتلاف موقت نیروهای جنگل، کمونیست‌های ایرانی و پشتیبانی شوروی شکل گرفت، اما اختلاف‌های داخلی و تغییر سیاست شوروی به فروپاشی آن در ۱۳۰۰ انجامید.<br /> <br /> ماهیت این جمهوری، میزان استقلال آن و رابطه نیروهای داخلی با شوروی موضوع اختلاف میان پژوهشگران است. این تجربه نخستین نمونه مهم استفاده رسمی از عنوان جمهوری در سیاست معاصر ایران به‌شمار می‌رود.<br /> <br /> === طرح جمهوری‌خواهی رضاخان ===<br /> <br /> در ۱۳۰۲ و ۱۳۰۳ خورشیدی، هم‌زمان با افزایش قدرت [[رضاخان سردارسپه]]، طرح تبدیل سلطنت مشروطه به جمهوری مطرح شد. بخشی از نخبگان، نظامیان، روشنفکران و نمایندگان مجلس از آن حمایت کردند. مخالفان، از جمله شماری از روحانیان و نیروهای سیاسی، طرح را وسیله‌ای برای تثبیت قدرت شخصی رضاخان یا تقلیدی از جمهوری ترکیه می‌دانستند.<br /> <br /> پس از اعتراض‌ها، رضاخان از طرح جمهوری عقب‌نشینی کرد. در ۱۳۰۴ مجلس مؤسسان سلطنت قاجار را برانداخت و سلطنت پهلوی را برقرار کرد. ازاین‌رو، جنبش جمهوری‌خواهی آن دوره به تأسیس جمهوری نینجامید.<br /> <br /> === انقلاب ۱۳۵۷ و جمهوری اسلامی ===<br /> <br /> در همه‌پرسی فروردین ۱۳۵۸، نظام «جمهوری اسلامی» جایگزین سلطنت شد. قانون اساسی جدید نهادهای انتخابی مانند ریاست‌جمهوری و مجلس را با نهادهای دینی و انتصابی، از جمله [[ولایت فقیه]] و [[شورای نگهبان]]، ترکیب کرد.<br /> <br /> عنوان جمهوری به‌تنهایی درباره میزان حاکمیت مردم داوری نهایی به دست نمی‌دهد. اختیارات نهادهای انتصابی، نظارت استصوابی، محدودیت انتخابات، نبود برابری کامل شهروندان و تمرکز قدرت در رهبری با اصول جمهوری‌خواهی دموکراتیک ناسازگار است. <br /> <br /> === جمهوری‌خواهی در اپوزیسیون ایران ===<br /> <br /> جمهوری‌خواهی یکی از گرایش‌های اصلی مخالفان حکومت ایران است. نقاط مشترک بسیاری از آنان عبارت‌اند از نفی سلطنت موروثی، تأکید بر حاکمیت مردم، انتخابات آزاد، جدایی نهاد دین از دولت، حقوق برابر شهروندی و انتقال مسالمت‌آمیز قدرت.<br /> <br /> در میان جمهوری‌خواهان درباره نظام ریاستی یا پارلمانی، تمرکز یا عدم تمرکز، فدرالیسم، سیاست اقتصادی، چگونگی دوره گذار و رابطه دین و عرصه عمومی اختلاف وجود دارد. بنابراین، جمهوری‌خواهی ایرانی یک سازمان یا برنامه واحد نیست، بلکه خانواده‌ای از گرایش‌های سیاسی است.<br /> <br /> == آسیب‌شناسی جمهوری‌ها ==<br /> <br /> === استبداد انتخاباتی ===<br /> <br /> حکومت ممکن است انتخابات برگزار کند، اما با حذف نامزدها، کنترل رسانه‌ها، مهندسی حوزه‌های انتخاباتی یا سرکوب مخالفان، رقابت را بی‌معنا سازد. چنین نظامی می‌تواند عنوان جمهوری داشته باشد، ولی از حاکمیت واقعی شهروندان برخوردار نباشد.<br /> <br /> === شخصی‌شدن قدرت ===<br /> <br /> تداوم طولانی یک رهبر، ضعف احزاب، کیش شخصیت و وابستگی نهادها به فرد می‌تواند جمهوری را به حکومت شخصی تبدیل کند. محدودیت دوره تصدی و استقلال نهادهای عمومی برای جلوگیری از این روند ضروری‌اند.<br /> <br /> === غلبه اکثریت ===<br /> <br /> حکومت اکثریت بدون تضمین حقوق اقلیت‌ها ممکن است به «استبداد اکثریت» بینجامد. قانون اساسی، دادگاه مستقل، آزادی بیان و حقوق بنیادین باید از شهروندان در برابر تصمیم‌های تبعیض‌آمیز نیز محافظت کنند.<br /> <br /> === الیگارشی و نفوذ ثروت ===<br /> <br /> تمرکز ثروت می‌تواند بر انتخابات، رسانه‌ها و قانون‌گذاری اثر بگذارد و برابری سیاسی صوری را تضعیف کند. جمهوری‌خواهی معاصر وابستگی حکومت به صاحبان ثروت و شرکت‌های انحصاری را شکلی از تصرف امر عمومی به سود منافع خصوصی می‌داند.<br /> <br /> === پوپولیسم اقتدارگرا ===<br /> <br /> رهبر پوپولیست ممکن است خود را تجسم مستقیم «مردم واقعی» معرفی و نهادهای واسط، مخالفان، رسانه‌ها و دادگاه‌ها را نامشروع قلمداد کند. جمهوری‌خواهی قانون‌اساسی تأکید می‌کند که هیچ فردی به‌تنهایی نماینده تمام مردم نیست و اراده عمومی باید از راه فرایندهای متکثر و قانون‌مند شکل گیرد.<br /> <br /> === وضعیت اضطراری دائمی ===<br /> <br /> جنگ، بحران امنیتی یا بلایای عمومی ممکن است موقتاً اختیارات حکومت را افزایش دهند. اگر این اختیارات بدون محدودیت زمانی و نظارت ادامه یابند، امکان سلطه خودسرانه پدید می‌آید. جمهوری‌خواهی خواهان ضرورت، تناسب، زمان‌بندی و نظارت حقوقی بر اقدامات اضطراری است.<br /> <br /> == نقدهای وارد بر جمهوری‌خواهی ==<br /> <br /> === ابهام خیر عمومی ===<br /> <br /> منتقدان می‌پرسند چه کسی خیر عمومی را تعریف می‌کند. اگر دولت یا اکثریت خود را تنها مفسر خیر مشترک بدانند، ممکن است دیدگاه‌های مخالف و شیوه‌های متفاوت زندگی را سرکوب کنند.<br /> <br /> پاسخ جمهوری‌خواهان دموکراتیک این است که خیر عمومی باید در فرایندی آزاد، متکثر و قابل بازنگری تعیین شود و هیچ گروهی حق انحصاری تعریف آن را ندارد.<br /> <br /> === بار سنگین مشارکت ===<br /> <br /> جمهوری‌خواهی کلاسیک گاه از شهروندان انتظار مشارکت پیوسته و فداکاری قابل توجه دارد. منتقدان می‌گویند مردم حق دارند بخش عمده زندگی خود را به خانواده، هنر، کار یا روابط خصوصی اختصاص دهند.<br /> <br /> جمهوری‌خواهی معاصر معمولاً مشارکت را به معنای امکان و ظرفیت کنترل قدرت می‌فهمد، نه الزام به اشتغال دائمی به سیاست.<br /> <br /> === خطر اخلاق‌گرایی دولتی ===<br /> <br /> تأکید بر فضیلت مدنی ممکن است به تعیین یک الگوی رسمی از «شهروند خوب» و محدودکردن تکثر فرهنگی، دینی یا اخلاقی منجر شود. ازاین‌رو، فضیلت مدنی باید به ویژگی‌هایی مانند رعایت حقوق دیگران، مسئولیت‌پذیری و مخالفت با فساد محدود باشد، نه تحمیل یک سبک زندگی جامع.<br /> <br /> === محدودیت تاریخی شهروندی ===<br /> <br /> جمهوری‌های تاریخی بخش بزرگی از جمعیت را از شهروندی کنار گذاشته‌اند. این واقعیت، ادعاهای جهان‌شمول جمهوری‌خواهی را به چالش می‌کشد. جمهوری‌خواهان برابری‌خواه معتقدند که پاسخ، کنارگذاشتن آزادی جمهوری‌خواهانه نیست، بلکه تعمیم آن به همه افراد و روابط اجتماعی است.<br /> <br /> == شاخص‌های سنجش جمهوری‌خواهی ==<br /> <br /> برای ارزیابی میزان جمهوری‌خواهانه بودن یک نظام می‌توان پرسش‌های زیر را مطرح کرد:<br /> <br /> * آیا قدرت عالی کشور موروثی یا مادام‌العمر است؟<br /> * آیا شهروندان می‌توانند حاکمان را در انتخابات آزاد و منصفانه تغییر دهند؟<br /> * آیا قانون بر عالی‌ترین مقام‌های کشور نیز اعمال می‌شود؟<br /> * آیا قوه قضاییه و نهادهای نظارتی استقلال واقعی دارند؟<br /> * آیا مخالفان می‌توانند آزادانه سازمان‌یابی و فعالیت کنند؟<br /> * آیا حقوق اقلیت‌ها در برابر اکثریت تضمین شده است؟<br /> * آیا منابع عمومی به‌صورت شفاف و پاسخ‌گو اداره می‌شوند؟<br /> * آیا شهروندان می‌توانند تصمیم‌های دولت را به چالش بکشند؟<br /> * آیا قدرت اقتصادی یا دینی می‌تواند بدون نظارت بر حکومت مسلط شود؟<br /> * آیا همه افراد بدون تبعیض دینی، قومی، جنسیتی یا طبقاتی از شهروندی برابر برخوردارند؟<br /> <br /> هیچ شاخص منفردی برای ارزیابی جمهوریت کافی نیست. انتخابات بدون حقوق و قانون ممکن است به اقتدارگرایی اکثریتی بینجامد؛ قانون بدون مشارکت مردم نیز می‌تواند پوششی برای الیگارشی یا حکومت بوروکراتیک باشد.<br /> <br /> == گاه‌شمار جمهوری‌خواهی ==<br /> <br /> * '''سده‌های پنجم و چهارم پیش از میلاد:''' گسترش مباحث شهروندی و حکومت مختلط در یونان باستان.<br /> * '''۵۰۹ پیش از میلاد، بر پایه روایت سنتی:''' تأسیس جمهوری روم پس از برکناری پادشاهان.<br /> * '''سده دوم پیش از میلاد:''' تحلیل قانون اساسی مختلط روم در آثار پولیبیوس.<br /> * '''۵۴ تا ۵۱ پیش از میلاد:''' نگارش ''درباره جمهوری'' اثر سیسرون.<br /> * '''۱۴۹۴ تا ۱۵۱۲:''' دوره‌های اصلی تجربه جمهوری فلورانس.<br /> * '''۱۵۳۱:''' انتشار پس از مرگ ماکیاولی از ''گفتارها بر ده کتاب نخست تیتوس لیویوس''.<br /> * '''۱۵۸۱:''' اعلام استقلال استان‌های هلند از پادشاه اسپانیا.<br /> * '''۱۶۴۹:''' اعدام چارلز یکم و تأسیس دولت مشترک‌المنافع انگلستان.<br /> * '''۱۶۵۶:''' انتشار ''جمهوری اقیانوسیه'' اثر جیمز هرینگتون.<br /> * '''۱۷۴۸:''' انتشار ''روح‌القوانین'' اثر مونتسکیو.<br /> * '''۱۷۶۲:''' انتشار ''قرارداد اجتماعی'' اثر ژان‌ژاک روسو.<br /> * '''۱۷۷۶:''' اعلام استقلال ایالات متحده آمریکا.<br /> * '''۱۷۸۷:''' تصویب قانون اساسی ایالات متحده.<br /> * '''۱۷۸۷ تا ۱۷۸۸:''' انتشار ''مقاله‌های فدرالیست''.<br /> * '''۱۷۸۹:''' آغاز انقلاب فرانسه و تصویب اعلامیه حقوق بشر و شهروند.<br /> * '''۲۱ سپتامبر ۱۷۹۲:''' لغو سلطنت و اعلام جمهوری اول فرانسه.<br /> * '''۱۸۰۴:''' اعلام استقلال و تشکیل جمهوری هائیتی.<br /> * '''۱۸۴۸:''' تأسیس جمهوری دوم فرانسه و گسترش جنبش‌های جمهوری‌خواه در اروپا.<br /> * '''۱۸۷۰:''' تأسیس جمهوری سوم فرانسه.<br /> * '''۱۹۱۱ میلادی:''' پیروزی انقلاب جمهوری‌خواهانه چین و سقوط دودمان چینگ.<br /> * '''۱۹۱۸:''' پایان سلطنت در آلمان و اتریش و تشکیل جمهوری‌های جدید.<br /> * '''۱۹۲۳:''' تأسیس جمهوری ترکیه.<br /> * '''۱۳۰۲ تا ۱۳۰۳ خورشیدی:''' طرح و شکست جنبش جمهوری‌خواهی رضاخان در ایران.<br /> * '''۱۹۴۶:''' اعلام جمهوری ایتالیا پس از همه‌پرسی.<br /> * '''۱۹۵۸:''' تأسیس جمهوری پنجم فرانسه.<br /> * '''۱۳۵۸ خورشیدی:''' تأسیس جمهوری اسلامی در ایران.<br /> * '''۱۹۹۷:''' انتشار کتاب ''جمهوری‌خواهی: نظریه‌ای درباره آزادی و حکومت'' اثر فیلیپ پتیت.<br /> <br /> == آثار مهم جمهوری‌خواهی ==<br /> <br /> === آثار کلاسیک ===<br /> <br /> * ارسطو، ''سیاست''.<br /> * پولیبیوس، ''تاریخ‌ها''، به‌ویژه کتاب ششم.<br /> * سیسرون، ''درباره جمهوری''.<br /> * سیسرون، ''درباره وظایف''.<br /> * نیکولو ماکیاولی، ''گفتارها بر ده کتاب نخست تیتوس لیویوس''.<br /> * جیمز هرینگتون، ''جمهوری اقیانوسیه''.<br /> * مونتسکیو، ''روح‌القوانین''.<br /> * ژان‌ژاک روسو، ''قرارداد اجتماعی''.<br /> * الکساندر همیلتون، جیمز مدیسون و جان جی، ''مقاله‌های فدرالیست''.<br /> * توماس پین، ''حقوق انسان''.<br /> <br /> === پژوهش‌های معاصر ===<br /> <br /> * Hannah Arendt, ''On Revolution'', 1963.<br /> * Zera S. Fink, ''The Classical Republicans'', 1945.<br /> * J. G. A. Pocock, ''The Machiavellian Moment'', 1975.<br /> * Quentin Skinner, ''Liberty Before Liberalism'', 1998.<br /> * Philip Pettit, ''Republicanism: A Theory of Freedom and Government'', 1997.<br /> * Maurizio Viroli, ''Republicanism'', 2002.<br /> * John Maynor, ''Republicanism in the Modern World'', 2003.<br /> * Cécile Laborde and John Maynor, eds., ''Republicanism and Political Theory'', 2008.<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> <br /> * [[جمهوری]]<br /> * [[دموکراسی]]<br /> * [[حاکمیت مردم]]<br /> * [[آزادی سیاسی]]<br /> * [[آزادی به‌مثابه نبود سلطه]]<br /> * [[حکومت قانون]]<br /> * [[قانون اساسی]]<br /> * [[تفکیک قوا]]<br /> * [[شهروندی]]<br /> * [[جامعه مدنی]]<br /> * [[لیبرالیسم]]<br /> * [[سوسیالیسم]]<br /> * [[سکولاریسم]]<br /> * [[لائیسیته]]<br /> * [[میهن‌دوستی مدنی]]<br /> * [[انقلاب آمریکا]]<br /> * [[انقلاب فرانسه]]<br /> * [[جنبش مشروطه ایران|انقلاب مشروطه ایران]]<br /> * [[جمهوری اسلامی ایران]]<br /> * [[سلطنت مشروطه]]<br /> <br /> == منابع ==<br /> &lt;references /&gt;</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C%E2%80%8C%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C&diff=93028 2026-09-18T06:08:30Z

<p>Alireza k h: صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات مفهوم |عنوان = جمهوری‌خواهی |نام لاتین = Republicanism |نام‌های دیگر = جمهوریت، جمهوری‌گرایی، جمهوری‌خواهی مدنی، سنت جمهوری‌خواه |حوزه = فلسفه سیاسی، حقوق اساسی، تاریخ اندیشه سیاسی |نوع = سنت فکری، نظریه سیاسی و جنبش سیاسی |خاستگاه = ی...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات مفهوم<br /> |عنوان = جمهوری‌خواهی<br /> |نام لاتین = Republicanism<br /> |نام‌های دیگر = جمهوریت، جمهوری‌گرایی، جمهوری‌خواهی مدنی، سنت جمهوری‌خواه<br /> |حوزه = فلسفه سیاسی، حقوق اساسی، تاریخ اندیشه سیاسی<br /> |نوع = سنت فکری، نظریه سیاسی و جنبش سیاسی<br /> |خاستگاه = یونان و روم باستان؛ بازپرداخت در دولت‌شهرهای ایتالیایی دوره رنسانس<br /> |دوره شکل‌گیری = دوران باستان؛ احیای جدید از سده‌های پانزدهم و شانزدهم میلادی<br /> |اندیشمندان برجسته = [[ارسطو]]، [[پولیبیوس]]، [[سیسرون]]، [[نیکولو ماکیاولی]]، [[جیمز هرینگتون]]، [[مونتسکیو]]، [[ژان‌ژاک روسو]]، [[جیمز مدیسون]]، [[توماس پین]]، [[ماری‌ژوزف لا فایت]]، [[فیلیپ پتیت]]<br /> |مفاهیم کلیدی = حاکمیت مردم، آزادی به‌مثابه نبود سلطه، خیر عمومی، شهروندی، فضیلت مدنی، حکومت قانون، مشارکت سیاسی، قانون اساسی مختلط، تفکیک قوا، پاسخ‌گویی، مبارزه با فساد<br /> |آثار مهم = ''سیاست''، ''تاریخ‌ها''، ''درباره جمهوری''، ''گفتارها بر ده کتاب نخست تیتوس لیویوس''، ''جمهوری اقیانوسیه''، ''روح‌القوانین''، ''قرارداد اجتماعی''، ''مقاله‌های فدرالیست''، ''حقوق انسان''، ''جمهوری‌خواهی: نظریه‌ای درباره آزادی و حکومت''<br /> |جریان‌های مرتبط = دموکراسی، قانون‌اساسی‌گرایی، لیبرالیسم، انسان‌گرایی مدنی، سکولاریسم، میهن‌دوستی مدنی، فدرالیسم<br /> |تأثیرپذیرفته از = فلسفه سیاسی یونان، جمهوری روم، حقوق رومی، انسان‌گرایی رنسانس، نظریه حقوق طبیعی و عصر روشنگری<br /> |تأثیرگذار بر = انقلاب آمریکا، انقلاب فرانسه، جمهوری‌های نوین، حکومت نمایندگی، قانون اساسی مکتوب، جنبش‌های ضدسلطنتی و ضداستبدادی<br /> |نقدهای اصلی = ابهام مفهوم خیر عمومی، احتمال تحمیل فضیلت رسمی، کم‌توجهی تاریخی به زنان و فرودستان، امکان غلبه اکثریت، تعارض احتمالی مشارکت عمومی با آزادی فردی<br /> }}<br /> <br /> '''جمهوری‌خواهی''' یا '''جمهوری‌گرایی''' سنتی در اندیشه و کنش سیاسی است که حکومت را متعلق به عموم شهروندان می‌داند و با قدرت موروثی، حکومت شخصی و سلطه خودسرانه مخالفت می‌کند. در این سنت، قدرت عمومی باید بر رضایت مردم، قانون، پاسخ‌گویی صاحبان منصب و ملاحظات خیر عمومی استوار باشد. جمهوری‌خواهی در معنای حداقلی خواهان جایگزینی سلطنت موروثی با جمهوری است؛ اما در معنای فلسفی گسترده‌تر، تنها نبود پادشاه را کافی نمی‌داند و بر آزادی شهروندان، مشارکت سیاسی، حکومت قانون، فضیلت مدنی، جلوگیری از فساد و مهار قدرت خودسرانه تأکید می‌کند.&lt;ref name=&quot;بریتانیکا-جمهوری‌خواهی&quot;&gt;[https://www.britannica.com/topic/republicanism “Republicanism”]، ''Encyclopaedia Britannica''، به‌روزرسانی ۲۳ ژوئن ۲۰۲۶.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;بریتانیکا-مدنی&quot;&gt;John Maynor، [https://www.britannica.com/topic/civic-republicanism “Civic Republicanism”]، ''Encyclopaedia Britannica''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> واژه «جمهوری» از عبارت لاتین ''res publica''، به معنای «امر عمومی»، «کار همگانی» یا «آنچه به مردم تعلق دارد»، گرفته شده است. این تعبیر در سنت رومی، حکومت را موضوعی عمومی و متفاوت از دارایی یا اراده خصوصی فرمانروا معرفی می‌کرد. مفهوم جمهوری‌خواهی در طول تاریخ دگرگون شده و از حکومت محدود گروهی از شهروندان آزاد در دولت‌شهرهای باستانی تا نظریه حاکمیت مردم، نمایندگی انتخابی و آزادی برابر در دولت‌های جدید را دربرگرفته است.&lt;ref name=&quot;پتیت-دانشنامه&quot;&gt;Philip Pettit، [https://plato.stanford.edu/entries/republicanism/ “Republicanism”]، ''Stanford Encyclopedia of Philosophy''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;بریتانیکا-مدنی&quot; /&gt;<br /> <br /> جمهوری‌خواهی با [[دموکراسی]] پیوندی نزدیک دارد، اما این دو کاملاً مترادف نیستند. دموکراسی بیش از همه به منشأ مردمی قدرت و سازوکارهای مشارکت و تصمیم‌گیری جمعی اشاره می‌کند، درحالی‌که جمهوری‌خواهی علاوه بر حاکمیت مردم، بر حکومت قانون، محدودیت قدرت، خیر عمومی و جلوگیری از سلطه تأکید دارد. یک جمهوری ممکن است از نظر حقوقی فاقد پادشاه باشد، اما به سبب تمرکز قدرت، نبود انتخابات آزاد یا فقدان حقوق شهروندی، با معیارهای دموکراتیک و جمهوری‌خواهانه فاصله داشته باشد. در مقابل، برخی سلطنت‌های مشروطه دارای نظامی دموکراتیک‌اند، هرچند از لحاظ شکل رسمی حکومت جمهوری نیستند.<br /> <br /> == واژه‌شناسی و تعریف ==<br /> <br /> واژه «جمهوری» در فارسی از ترکیب عربی «جمهور»، به معنای انبوه مردم یا عموم، ساخته شده است. «جمهوری‌خواهی» می‌تواند دست‌کم سه معنای مرتبط داشته باشد:<br /> <br /> * نظریه‌ای درباره حکومت بر پایه خیر عمومی، آزادی شهروندی و مهار قدرت خودسرانه؛<br /> * حمایت از جمهوری در برابر سلطنت موروثی؛<br /> * جنبشی سیاسی برای تأسیس، حفظ یا دموکراتیک‌کردن یک جمهوری.<br /> <br /> این معانی همیشه بر یکدیگر منطبق نیستند. شخصی ممکن است در یک سلطنت مشروطه از اصول آزادی، برابری و حکومت قانون دفاع کند، اما تغییر شکل حکومت را اولویت نداند. در مقابل، دولتی ممکن است عنوان «جمهوری» داشته باشد، ولی قدرت در آن به‌صورت موروثی، تک‌حزبی، نظامی یا شخصی اعمال شود.<br /> <br /> اصطلاح «جمهوری‌خواهی مدنی» معمولاً به سنتی اشاره دارد که آزادی فردی را با مشارکت در زندگی عمومی و تأمین خیر مشترک مرتبط می‌داند. این سنت، شهروند را دریافت‌کننده منفعل خدمات دولت نمی‌شمارد، بلکه او را یکی از پدیدآورندگان و ناظران نظم سیاسی تلقی می‌کند.&lt;ref name=&quot;بریتانیکا-مدنی&quot; /&gt;<br /> <br /> == تمایز جمهوری و جمهوری‌خواهی ==<br /> <br /> '''جمهوری''' شکل یا ساختار یک دولت است؛ '''جمهوری‌خواهی''' مجموعه‌ای از ارزش‌ها، نظریه‌ها و برنامه‌های سیاسی درباره شیوه سازمان‌دهی و اعمال قدرت عمومی است. نبود پادشاه تنها یکی از شاخص‌های جمهوری است و به‌تنهایی کیفیت جمهوری‌خواهانه حکومت را تضمین نمی‌کند.<br /> <br /> در تعریف صوری، جمهوری دولتی است که در آن مقام عالی کشور موروثی نیست و قدرت عمومی، دست‌کم در زبان حقوقی، از مردم یا نمایندگان آنان سرچشمه می‌گیرد. در تعریف هنجاری، جمهوری هنگامی تحقق می‌یابد که:<br /> <br /> * قدرت عمومی ملک شخصی فرمانروا نباشد؛<br /> * قوانین بر حاکمان و شهروندان یکسان اعمال شوند؛<br /> * مناصب عمومی موقت، محدود و پاسخ‌گو باشند؛<br /> * شهروندان امکان واقعی مشارکت و نظارت داشته باشند؛<br /> * هیچ فرد یا نهادی از قدرت خودسرانه و کنترل‌ناپذیر برخوردار نباشد؛<br /> * حقوق و آزادی‌های اساسی در برابر اکثریت و حکومت محافظت شوند.<br /> <br /> بر این اساس، جمهوری‌خواهی صرفاً شیوه انتخاب رئیس کشور نیست، بلکه نظریه‌ای درباره مالکیت عمومی قدرت، وضعیت برابر شهروندان و جلوگیری از تبدیل حکومت به ابزار منفعت خصوصی است.<br /> <br /> == اصول اساسی جمهوری‌خواهی ==<br /> <br /> === حاکمیت مردم ===<br /> <br /> جمهوری‌خواهی سرچشمه مشروعیت سیاسی را مردم می‌داند. صاحبان منصب عمومی مالک قدرت نیستند، بلکه آن را به‌طور موقت و در چارچوب قانون از سوی شهروندان اعمال می‌کنند. انتخابات، همه‌پرسی، مجلس نمایندگان، شوراهای محلی، دادخواست، آزادی انجمن‌ها و نظارت عمومی از ابزارهای گوناگون تحقق حاکمیت مردم‌اند.<br /> <br /> حاکمیت مردم به معنای نامحدودبودن قدرت اکثریت نیست. در بسیاری از نظریه‌های جدید جمهوری‌خواه، مردم نیز باید در چارچوب حقوق اساسی، رویه‌های عادلانه و قانون اساسی عمل کنند. اکثریت نمی‌تواند صرفاً به دلیل برخورداری از شمار بیشتر، اقلیت‌ها را از حقوق بنیادی محروم سازد.<br /> <br /> === آزادی به‌مثابه نبود سلطه ===<br /> <br /> یکی از مهم‌ترین مفاهیم جمهوری‌خواهی معاصر، آزادی به‌مثابه «نبود سلطه» است. بر اساس این تعبیر، انسان زمانی آزاد است که زیر قدرت خودسرانه دیگری نباشد؛ حتی اگر صاحب قدرت در حال حاضر در زندگی او دخالت نکند. برده‌ای که اربابی مهربان دارد آزاد نیست، زیرا ارباب هر زمان بخواهد می‌تواند بدون پاسخ‌گویی در زندگی او مداخله کند.&lt;ref name=&quot;پتیت-دانشنامه&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;پتیت-کتاب&quot;&gt;Philip Pettit، ''Republicanism: A Theory of Freedom and Government''، Oxford University Press، ۱۹۹۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این تعریف با مفهوم آزادی منفی، یعنی نبود مداخله، تفاوت دارد. از دید جمهوری‌خواهی، مسئله تنها تعداد مداخله‌ها نیست، بلکه ساختار قدرتی است که امکان مداخله خودسرانه را فراهم می‌کند. قانون عمومی، اگر تحت کنترل برابر شهروندان و قابل اعتراض باشد، ممکن است آزادی را کاهش ندهد و حتی از آن محافظت کند؛ زیرا وابستگی افراد به اراده دلخواه قدرتمندان را محدود می‌سازد.<br /> <br /> === خیر عمومی ===<br /> <br /> جمهوری‌خواهی حکومت را وسیله تأمین خیر عمومی می‌داند، نه ابزار منافع خصوصی فرمانروا، خاندان، طبقه، حزب یا گروهی خاص. خیر عمومی می‌تواند شامل امنیت، عدالت، آزادی برابر، خدمات عمومی، محیط زیست سالم، زیرساخت‌ها و شرایط لازم برای مشارکت شهروندان باشد.<br /> <br /> مفهوم خیر عمومی محل مناقشه است. یک خطر آن است که دولت یا اکثریت، برداشت خاص خود را از زندگی مطلوب به همه تحمیل کنند. جمهوری‌خواهی دموکراتیک معاصر معمولاً خیر عمومی را نه حقیقتی ازپیش‌تعیین‌شده، بلکه نتیجه گفت‌وگو، رقابت سیاسی، بررسی عمومی و تصمیم‌گیری قانونی میان شهروندان برابر می‌داند.<br /> <br /> === فضیلت مدنی ===<br /> <br /> فضیلت مدنی به آمادگی شهروندان و مسئولان برای توجه به منافع عمومی، رعایت قانون عادلانه، مقابله با فساد، تحمل اختلاف و مشارکت در امور مشترک اشاره دارد. جمهوری‌خواهان کلاسیک معتقد بودند که هیچ قانون اساسی بدون شهروندان مسئول و مقامات درستکار پایدار نمی‌ماند.<br /> <br /> فضیلت مدنی الزاماً به فداکردن همه منافع شخصی برای دولت مربوط نیست. در برداشت دموکراتیک، شهروند با پیگیری منافع مشروع خود، شنیدن دیدگاه دیگران و پذیرش قواعد مشترک در ساختن خیر عمومی مشارکت می‌کند. آموزش مدنی، رسانه مستقل و انجمن‌های داوطلبانه از نهادهای پرورش این فضیلت شمرده می‌شوند.<br /> <br /> === حکومت قانون ===<br /> <br /> در نظام جمهوری‌خواه، قدرت باید از طریق قوانین عمومی، ازپیش‌اعلام‌شده و قابل بررسی اعمال شود. فرمان شخصی و تصمیم سلیقه‌ای، حتی اگر گاه نتیجه‌ای مطلوب داشته باشد، با اصل حکومت قانون سازگار نیست.<br /> <br /> حکومت قانون مستلزم استقلال دادگستری، امکان اعتراض به تصمیمات اداری، برابری در برابر قانون، محدودیت وضعیت اضطراری و پاسخ‌گویی صاحبان قدرت است. این اصل از شهروندان در برابر دولت و از دولت در برابر تصرف خصوصی و فساد محافظت می‌کند.<br /> <br /> === مشارکت سیاسی ===<br /> <br /> مشارکت در سنت جمهوری‌خواه تنها وسیله انتخاب حاکمان نیست، بلکه راهی برای حفظ آزادی و نظارت بر قدرت است. شهروندانی که از سیاست کناره می‌گیرند، ممکن است میدان را برای گروه‌های سازمان‌یافته، نخبگان ثروتمند یا دستگاه‌های غیرپاسخ‌گو خالی کنند.<br /> <br /> مشارکت سیاسی می‌تواند به شکل رأی‌دادن، نامزدشدن، عضویت در حزب یا انجمن، فعالیت صنفی، اعتراض مسالمت‌آمیز، روزنامه‌نگاری، حضور در شوراها و گفت‌وگوی عمومی صورت گیرد. جمهوری‌خواهی جدید معمولاً مشارکت را حق شهروندان می‌داند، نه تکلیفی که دولت بتواند به نام آن زندگی خصوصی را تابع سیاست کند.<br /> <br /> === مبارزه با فساد ===<br /> <br /> در زبان جمهوری‌خواهی کلاسیک، فساد معنایی گسترده‌تر از رشوه‌خواری داشت. فساد هنگامی رخ می‌داد که شهروندان و نهادها خیر عمومی را رها و قدرت را در خدمت منافع خصوصی قرار دهند. تمرکز ثروت، خرید نفوذ سیاسی، انحصار اطلاعات، خویشاوندسالاری و تبدیل مناصب عمومی به دارایی شخصی از صورت‌های فساد جمهوری تلقی می‌شوند.<br /> <br /> راه‌حل‌های جمهوری‌خواهانه برای مقابله با فساد شامل گردش قدرت، شفافیت، حسابرسی، رسانه آزاد، تفکیک قوا، قوانین تعارض منافع، استقلال قضایی و امکان نظارت شهروندان است.<br /> <br /> == ریشه‌های باستانی ==<br /> <br /> === یونان باستان ===<br /> <br /> اصطلاح جمهوری‌خواهی در یونان باستان به معنای جدید وجود نداشت، اما برخی از مبانی آن در فلسفه و تجربه سیاسی دولت‌شهرهای یونانی شکل گرفت. [[ارسطو]] حکومت‌ها را بر اساس شمار فرمانروایان و هدف آنان طبقه‌بندی می‌کرد. حکومت در جهت خیر عمومی را از حکومت در جهت نفع خصوصی فرمانروایان متمایز می‌ساخت.<br /> <br /> ارسطو از نظامی مختلط دفاع می‌کرد که ویژگی‌های حکومت گروه‌های برخوردار و حکومت عامه را ترکیب کند. او طبقه میانه را عاملی برای ثبات سیاسی می‌دانست و شهروندی را با مشارکت در داوری و اداره امور عمومی مرتبط می‌کرد. بااین‌حال، شهروندی یونانی زنان، بردگان و بیگانگان را دربرنمی‌گرفت و با مفهوم جدید شهروندی همگانی تفاوت داشت.<br /> <br /> === جمهوری روم ===<br /> <br /> [[جمهوری روم]]، از اواخر سده ششم تا سده نخست پیش از میلاد، مهم‌ترین الگوی تاریخی جمهوری‌خواهی کلاسیک شد. ساختار آن ترکیبی از کنسول‌ها، سنا، مجامع مردمی و مقام‌های گوناگون بود. محدودیت زمانی مناصب، تعدد مقام‌ها، حق وتو و توزیع اختیار، برای جلوگیری از تمرکز قدرت اهمیت داشت.<br /> <br /> [[پولیبیوس]] نظام روم را نمونه «قانون اساسی مختلط» معرفی کرد که عناصر پادشاهی، اشرافی و مردمی را با یکدیگر ترکیب می‌کرد. [[سیسرون]] نیز در آثار ''درباره جمهوری'' و ''درباره وظایف'' بر قانون طبیعی، وظیفه مدنی، خیر عمومی و جمهوری به‌منزله امر مشترک مردم تأکید کرد.<br /> <br /> جمهوری روم دموکراسی برابر به معنای جدید نبود. قدرت سیاسی میان طبقات اجتماعی به‌طور نابرابر توزیع می‌شد و بردگان، زنان و بسیاری از ساکنان قلمرو از حقوق کامل محروم بودند. بااین‌حال، زبان حقوق، شهروندی، وظیفه عمومی و مخالفت با سلطنت بر جمهوری‌خواهی بعدی اثر گذاشت.<br /> <br /> == جمهوری‌خواهی در قرون وسطی و رنسانس ==<br /> <br /> پس از فروپاشی امپراتوری روم غربی، اندیشه جمهوری به‌طور کامل ناپدید نشد. برخی شهرهای ایتالیا، واحدهای خودگردان سوئیس و اجتماعات شهری اروپایی شیوه‌هایی از حکومت شورایی و انتخابی را تجربه کردند. این حکومت‌ها معمولاً محدود، طبقاتی یا الیگارشیک بودند، اما مانع انحصار کامل تصور سیاسی به سلطنت شدند.<br /> <br /> در دوره [[رنسانس]]، انسان‌گرایان ایتالیایی با مطالعه آثار یونانی و رومی، مفاهیم آزادی شهری، شهروندی فعال و فضیلت مدنی را بازپرداختند. شهرهایی چون [[فلورانس]] و [[ونیز]] خود را جمهوری‌هایی مستقل معرفی می‌کردند، اگرچه مشارکت در آنها به گروه‌های محدودی اختصاص داشت.<br /> <br /> === ماکیاولی ===<br /> <br /> [[نیکولو ماکیاولی]] از مهم‌ترین چهره‌های احیای جمهوری‌خواهی بود. او در ''گفتارها بر ده کتاب نخست تیتوس لیویوس''، آزادی جمهوری را به وجود قوانین، نهادهای پایدار، مشارکت شهروندان و توانایی مقاومت در برابر فساد پیوند داد.<br /> <br /> ماکیاولی برخلاف تصور هماهنگی طبیعی جامعه، کشمکش میان مردم و بزرگان را اجتناب‌ناپذیر می‌دانست. به نظر او، اگر این اختلاف در چارچوب نهادهای مناسب بیان شود، می‌تواند به ایجاد قوانین حامی آزادی بینجامد. او همچنین بر ضرورت نیروی دفاعی شهروندی و خطر وابستگی به سپاهیان مزدور تأکید داشت.<br /> <br /> == جمهوری‌خواهی در اروپای آغاز دوره جدید ==<br /> <br /> === جمهوری هلند ===<br /> <br /> [[جمهوری هلند]] در سده‌های شانزدهم و هفدهم نمونه‌ای مهم از حکومت غیرسلطنتی، فدرال و تجاری بود. این جمهوری از استان‌هایی با خودمختاری قابل توجه تشکیل می‌شد و فرهنگ چاپ، مناظره سیاسی و مدارا در آن گسترش یافت.<br /> <br /> جمهوری‌خواهی هلندی بر آزادی سیاسی، خودگردانی استان‌ها و مقاومت در برابر سلطه پادشاه اسپانیا استوار بود. بااین‌حال، قدرت در عمل بیشتر در دست نخبگان شهری و خاندان‌های حاکم قرار داشت و مشارکت مستقیم مردم محدود بود.&lt;ref name=&quot;هلند&quot;&gt;Catherine Secretan، [https://shc.stanford.edu/arcade/publications/rofl/issues/volume-2-issue-1/true-freedom-and-dutch-tradition-republicanism “True Freedom and the Dutch Tradition of Republicanism”]، ''Republics of Letters''، جلد ۲، شماره ۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === جمهوری‌خواهی انگلستان ===<br /> <br /> جنگ داخلی انگلستان، اعدام [[چارلز یکم]] در ۱۶۴۹ و برقراری دولت مشترک‌المنافع زمینه‌ای برای بحث درباره جمهوری، حاکمیت مردم و حدود قدرت فراهم کرد. [[جیمز هرینگتون]] در ''جمهوری اقیانوسیه'' از قانون اساسی متوازن، توزیع مالکیت و گردش مناصب دفاع کرد.<br /> <br /> جمهوری‌خواهان انگلیسی وابستگی به اراده پادشاه را ناسازگار با آزادی می‌دانستند. هرچند سلطنت در ۱۶۶۰ بازگشت، مفاهیم آنان بر اندیشه سیاسی بریتانیا، انقلاب آمریکا و منازعات بعدی درباره حکومت محدود اثر گذاشت.<br /> <br /> == جمهوری‌خواهی و عصر روشنگری ==<br /> <br /> در [[عصر روشنگری]]، جمهوری‌خواهی کلاسیک با حقوق طبیعی، قرارداد اجتماعی، حکومت نمایندگی و نقد سلطنت مطلقه درآمیخت. [[مونتسکیو]] در ''روح‌القوانین'' بر تفکیک قوا و ضرورت مهار قدرت تأکید کرد. او فضیلت سیاسی را اصل محرک جمهوری می‌دانست، هرچند جمهوری را لزوماً تنها شکل ممکن حکومت معتدل نمی‌شمرد.<br /> <br /> [[ژان‌ژاک روسو]] در ''قرارداد اجتماعی'' حاکمیت را متعلق به مردم و غیرقابل انتقال دانست. مفهوم «اراده عمومی» نزد او به خیر مشترکی اشاره داشت که شهروندان باید در مقام اعضای یک پیکر سیاسی درباره آن تصمیم بگیرند. نظریه روسو بر جمهوری‌خواهی دموکراتیک اثر گذاشت، اما توجه محدود او به حکومت نمایندگی و احتمال تفسیر اقتدارگرایانه اراده عمومی مورد نقد قرار گرفته است.<br /> <br /> [[توماس پین]] در ''عقل سلیم'' و ''حقوق انسان'' از استقلال آمریکا، جمهوری نمایندگی و برابری سیاسی دفاع کرد. او سلطنت موروثی را نهادی ناموجه می‌دانست و حکومت را امانتی عمومی معرفی می‌کرد.<br /> <br /> == انقلاب آمریکا ==<br /> <br /> اندیشه جمهوری‌خواهی در مخالفت مستعمرات آمریکایی با سلطه بریتانیا نقشی مهم داشت. انقلابیان آمریکایی، مالیات بدون نمایندگی، ارتش دائمی، دستگاه‌های متمرکز و وابستگی به اراده دولت دوردست را تهدیدی علیه آزادی می‌دانستند.<br /> <br /> پس از اعلام استقلال در ۱۷۷۶، مسئله اصلی ایجاد جمهوری‌ای بود که هم بر رضایت مردم استوار باشد و هم در برابر بی‌ثباتی، تمرکز قدرت و غلبه یک جناح مقاومت کند. [[مقاله‌های فدرالیست]]، نوشته [[الکساندر همیلتون]]، [[جیمز مدیسون]] و [[جان جی]]، از قانون اساسی فدرال، نمایندگی، تفکیک قوا و نظام کنترل و توازن دفاع کردند.<br /> <br /> مدیسون معتقد بود جمهوری گسترده می‌تواند از طریق تنوع منافع و نمایندگی، خطر غلبه یک جناح را کاهش دهد. این دیدگاه با تصور کلاسیک که جمهوری را مناسب قلمروی کوچک می‌دانست تفاوت داشت.<br /> <br /> جمهوری آمریکا در آغاز حقوق سیاسی برابر را برای همگان تأمین نکرد. برده‌داری ادامه یافت و زنان، بومیان و بسیاری از مردان فاقد مالکیت از مشارکت کامل محروم بودند. تاریخ بعدی آمریکا تا اندازه‌ای فرایند گسترش اصول اعلام‌شده جمهوری به گروه‌هایی بود که در تأسیس آن کنار گذاشته شده بودند.<br /> <br /> == انقلاب فرانسه و جمهوری‌خواهی جدید ==<br /> <br /> [[انقلاب فرانسه]] در ۱۷۸۹ با اصلاح سلطنت آغاز شد، اما در ۲۱ سپتامبر ۱۷۹۲ سلطنت لغو و جمهوری اول فرانسه اعلام شد. اصول حاکمیت ملت، شهروندی برابر، آزادی و برابری حقوقی در اعلامیه حقوق بشر و شهروند صورت‌بندی شدند.<br /> <br /> جمهوری‌خواهان فرانسوی درباره شکل حکومت، دامنه حق رأی، مالکیت، دین، تمرکز اداری و روش دفاع از انقلاب اختلاف داشتند. دوره ترور و خشونت سیاسی این پرسش را مطرح کرد که آیا می‌توان آزادی را با اجبار انقلابی و تمرکز اضطراری قدرت حفظ کرد.<br /> <br /> فرانسه در سده نوزدهم میان امپراتوری، سلطنت و جمهوری جابه‌جا شد. جمهوری‌خواهی به‌تدریج با رأی عمومی مردان، آموزش همگانی، [[لائیسیته]] و هویت مدنی پیوند یافت. استقرار جمهوری سوم از دهه ۱۸۷۰ جمهوری را به شکل نسبتاً پایدار حکومت فرانسه تبدیل کرد.<br /> <br /> == جمهوری‌خواهی در سده نوزدهم ==<br /> <br /> در سده نوزدهم، جمهوری‌خواهی به یکی از جریان‌های مهم ضدسلطنتی، ملی و دموکراتیک تبدیل شد. جمهوری‌خواهان در فرانسه، ایتالیا، اسپانیا، پرتغال، آمریکای لاتین و دیگر مناطق برای قانون اساسی، انتخابات، آزادی مطبوعات و حذف امتیازات موروثی فعالیت کردند.<br /> <br /> [[جوزپه ماتزینی]] جمهوریت را با استقلال ملی، وظیفه اخلاقی و مشارکت مردم پیوند داد. در آمریکای لاتین، رهبران استقلال با مسئله ایجاد جمهوری در جوامعی روبه‌رو بودند که میراث استعمار، نابرابری، نظام طبقاتی و قدرت ارتش در آنها پایدار بود.<br /> <br /> جمهوری‌خواهی این دوره طیفی از گرایش‌های میانه‌رو تا رادیکال را دربرمی‌گرفت. برخی جمهوری‌خواهان از حق رأی محدود و مالکیت خصوصی موجود دفاع می‌کردند؛ برخی دیگر خواهان حق رأی همگانی، آموزش عمومی، حقوق اجتماعی و توزیع عادلانه‌تر ثروت بودند.<br /> <br /> == جمهوری‌خواهی معاصر ==<br /> <br /> از نیمه دوم سده بیستم، پژوهش در تاریخ اندیشه سیاسی به احیای جمهوری‌خواهی انجامید. [[هانا آرنت]] بر کنش سیاسی، فضای عمومی و تجربه تأسیس آزادی تأکید کرد. [[کوئنتین اسکینر]] و دیگر پژوهشگران مکتب کمبریج، مفهوم نئورومی آزادی را در آثار جمهوری‌خواهان آغاز دوره جدید بررسی کردند.<br /> <br /> [[فیلیپ پتیت]] جمهوری‌خواهی معاصر را بر آزادی به‌مثابه نبود سلطه استوار کرد. در نظریه او، شهروندان باید بتوانند قدرت عمومی را به چالش بکشند و تصمیمات حکومت را تحت کنترل مؤثر قرار دهند. دموکراسی تنها رأی‌گیری دوره‌ای نیست، بلکه نظامی برای «اعتراض‌پذیرکردن» قدرت است.&lt;ref name=&quot;پتیت-دانشنامه&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;پتیت-کتاب&quot; /&gt;<br /> <br /> جمهوری‌خواهی معاصر درباره موضوعاتی چون قدرت اقتصادی، محیط کار، خانواده، رسانه، فناوری، مهاجرت و روابط بین‌الملل نیز به کار رفته است. اگر آزادی نبود سلطه باشد، سلطه ممکن است نه‌فقط از دولت، بلکه از کارفرما، انحصار اقتصادی، شریک خانوادگی، مالک، شبکه فناوری یا قدرت خارجی سرچشمه بگیرد.<br /> <br /> == جمهوری‌خواهی مدنی ==<br /> <br /> جمهوری‌خواهی مدنی بر پیوند آزادی فردی، مشارکت عمومی و خیر مشترک تأکید دارد. دو گرایش عمده در آن تشخیص داده شده است:<br /> <br /> === گرایش نئوآتنی ===<br /> <br /> این گرایش از تجربه دولت‌شهرهای یونانی و مفهوم شهروندی فعال الهام می‌گیرد. مشارکت در سیاست را بخشی از زندگی خوب و تحقق توانایی انسانی می‌داند. خودگردانی جمعی فقط وسیله محافظت از آزادی خصوصی نیست، بلکه دارای ارزش ذاتی است.<br /> <br /> منتقدان می‌گویند این دیدگاه ممکن است مشارکت سیاسی را بیش از اندازه آرمانی کند و برای تنوع شیوه‌های زندگی و تمایل افراد به فعالیت‌های خصوصی فضای کافی نگذارد.<br /> <br /> === گرایش نئورومی ===<br /> <br /> گرایش نئورومی بر محافظت از شهروند در برابر قدرت خودسرانه تمرکز دارد. مشارکت سیاسی در این دیدگاه بیشتر وسیله‌ای برای تضمین آزادی و نظارت بر قدرت است. شهروند لازم نیست همه زندگی خود را وقف سیاست کند، اما باید امکان مؤثر اعتراض، نظارت و تغییر حکومت را داشته باشد.&lt;ref name=&quot;بریتانیکا-مدنی&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;پتیت-دانشنامه&quot; /&gt;<br /> <br /> == جمهوری‌خواهی و دموکراسی ==<br /> <br /> دموکراسی و جمهوری‌خواهی در دولت‌های جدید غالباً مکمل یکدیگرند. دموکراسی سازوکارهایی مانند انتخابات، رقابت حزبی و حکومت اکثریت را فراهم می‌کند؛ جمهوری‌خواهی بر محدودیت قدرت، پاسخ‌گویی، حقوق اقلیت‌ها و خیر عمومی تأکید می‌گذارد.<br /> <br /> تنش میان این دو زمانی آشکار می‌شود که اکثریت خواهان اقدامی مغایر حقوق اساسی یا استقلال نهادهای نظارتی باشد. جمهوری‌خواهی قانون‌اساسی می‌کوشد حاکمیت مردم را با دادگستری مستقل، تفکیک قوا و حقوق تضمین‌شده سازگار کند.<br /> <br /> جمهوری دموکراتیک معمولاً دارای ویژگی‌های زیر است:<br /> <br /> * انتخابات آزاد، منصفانه و ادواری؛<br /> * حق رأی عمومی و برابر؛<br /> * امکان واقعی تغییر مسالمت‌آمیز حکومت؛<br /> * آزادی بیان، مطبوعات، تجمع و تشکل؛<br /> * تفکیک و توازن قوا؛<br /> * استقلال قضایی؛<br /> * اداره غیرشخصی و قانون‌مند دولت؛<br /> * حقوق برابر شهروندی؛<br /> * نظارت بر منابع مالی و قدرت عمومی.<br /> <br /> == جمهوری‌خواهی و لیبرالیسم ==<br /> <br /> [[لیبرالیسم]] و جمهوری‌خواهی هر دو از حکومت محدود، قانون، حقوق شهروندی و مخالفت با استبداد دفاع می‌کنند، اما نقطه تمرکز آنان متفاوت است. لیبرالیسم کلاسیک غالباً آزادی را نبود دخالت و حوزه خصوصی را مقدم می‌داند؛ جمهوری‌خواهی آزادی را نبود وابستگی به قدرت خودسرانه و مشارکت در کنترل قدرت می‌شمارد.<br /> <br /> در عمل، بسیاری از نظام‌های جدید عناصر هر دو سنت را ترکیب کرده‌اند. حقوق فردی بدون سازوکارهای جمهوری‌خواهانه ممکن است در برابر تمرکز قدرت آسیب‌پذیر باشد؛ تأکید بر خیر عمومی نیز بدون حقوق لیبرال می‌تواند به فشار بر دگراندیشان بینجامد.<br /> <br /> اختلاف این دو سنت مطلق نیست. لیبرال‌های برابری‌خواه به قدرت ساختاری توجه دارند و جمهوری‌خواهان معاصر نیز حریم خصوصی و تکثر شیوه‌های زندگی را می‌پذیرند. جمهوری‌خواهی جدید اغلب خود را مکمل و اصلاح‌کننده لیبرالیسم معرفی می‌کند، نه جایگزین کامل آن.<br /> <br /> == جمهوری‌خواهی و سوسیالیسم ==<br /> <br /> جمهوری‌خواهی و [[سوسیالیسم]] در نقد قدرت موروثی، نابرابری و وابستگی مشترکاتی دارند. برخی سوسیالیست‌ها معتقدند آزادی سیاسی بدون استقلال اقتصادی ناقص است؛ زیرا کارگر، مستأجر یا بدهکار ممکن است در برابر قدرت اقتصادی خصوصی در وضعیت سلطه قرار گیرد.<br /> <br /> «جمهوری اجتماعی» مفهومی است که آزادی سیاسی را با حقوق اجتماعی، آموزش، بهداشت، امنیت اقتصادی و امکان مشارکت برابر پیوند می‌دهد. جمهوری‌خواهان اجتماعی استدلال می‌کنند که فقر شدید و تمرکز ثروت می‌توانند شهروندی برابر را از محتوا تهی کنند.<br /> <br /> بااین‌حال، جمهوری‌خواهی مالکیت خصوصی را ذاتاً رد نمی‌کند و درباره وسعت مداخله اقتصادی دولت میان جمهوری‌خواهان اختلاف گسترده‌ای وجود دارد.<br /> <br /> == جمهوری‌خواهی و ملی‌گرایی ==<br /> <br /> جمهوری‌خواهی می‌تواند با [[میهن‌دوستی مدنی]] همراه شود؛ یعنی وفاداری به قانون اساسی، آزادی مشترک و نهادهای عمومی، نه برتری قومی یا دینی. شهروندان در این برداشت به سبب مشارکت برابر در یک اجتماع سیاسی با یکدیگر پیوند می‌یابند.<br /> <br /> در سده نوزدهم، جمهوری‌خواهی و ملی‌گرایی در بسیاری از جنبش‌های استقلال‌طلبانه متحد شدند. این اتحاد گاه به آزادی ملی و حکومت مردم یاری رساند، اما زمانی که ملت بر پایه قومیت، زبان یا دین انحصاری تعریف شد، می‌توانست اقلیت‌ها را از شهروندی برابر محروم کند.<br /> <br /> == جمهوری‌خواهی و سکولاریسم ==<br /> <br /> جمهوری‌خواهی الزاماً به معنای [[سکولاریسم]] یا [[لائیسیته]] نیست. در تاریخ، برخی جمهوری‌خواهان دیندار و برخی مخالف دین سازمان‌یافته بوده‌اند. اصل تعیین‌کننده آن است که اقتدار عمومی به اراده و پاسخ‌گویی شهروندان وابسته باشد، نه فرمان غیرقابل نظارت یک نهاد دینی.<br /> <br /> در جمهوری‌های سکولار، آزادی وجدان، برابری ادیان و استقلال قانون از اقتدار روحانی بخشی از شهروندی برابر تلقی می‌شوند. مدل فرانسوی جمهوری‌خواهی، لائیسیته را از پایه‌های فضای عمومی مشترک می‌داند؛ مدل‌های دیگر امکان همکاری گسترده‌تر دولت و نهادهای دینی را می‌پذیرند.<br /> <br /> == نهادهای جمهوری‌خواهانه ==<br /> <br /> جمهوری‌خواهی در قالب یک ساختار واحد نهادی تحقق نمی‌یابد. جمهوری می‌تواند ریاستی، پارلمانی، نیمه‌ریاستی، فدرال یا متمرکز باشد. بااین‌حال، نهادهای زیر غالباً برای مهار سلطه اهمیت دارند:<br /> <br /> === قانون اساسی ===<br /> <br /> قانون اساسی حدود قدرت، شیوه انتخاب یا عزل مقامات و حقوق شهروندان را تعیین می‌کند. قانون اساسی هنگامی مؤثر است که تغییر یا نادیده‌گرفتن آن برای صاحبان قدرت آسان نباشد و نهادهای مستقلی از آن حفاظت کنند.<br /> <br /> === تفکیک و توازن قوا ===<br /> <br /> توزیع اختیار میان قوه‌های قانون‌گذاری، اجرایی و قضایی از تمرکز قدرت جلوگیری می‌کند. تفکیک قوا به معنای جدایی مطلق نیست، بلکه هر نهاد باید ابزارهایی برای نظارت و محدودکردن نهادهای دیگر داشته باشد.<br /> <br /> === انتخابات و گردش قدرت ===<br /> <br /> انتخابات به شهروندان امکان می‌دهد مسئولان را برگزینند و بدون خشونت کنار بگذارند. محدودیت دوره تصدی، ممنوعیت انحصار مناصب و رقابت واقعی سیاسی برای جلوگیری از شخصی‌شدن قدرت اهمیت دارند.<br /> <br /> صرف برگزاری انتخابات برای جمهوری‌خواهی کافی نیست. انتخابات باید آزاد، منصفانه، رقابتی و همراه با آزادی اطلاعات و امکان فعالیت مخالفان باشد.<br /> <br /> === نمایندگی و مجلس ===<br /> <br /> مجلس محلی برای قانون‌گذاری، نمایندگی منافع متنوع، بررسی بودجه و نظارت بر دولت است. نماینده در سنت جمهوری‌خواه باید در برابر رأی‌دهندگان پاسخ‌گو باشد، اما صرفاً مأمور اجرای خواسته‌های لحظه‌ای آنان نیز تلقی نمی‌شود.<br /> <br /> === دستگاه قضایی مستقل ===<br /> <br /> دادگستری مستقل از شهروندان در برابر تصمیم‌های غیرقانونی حکومت محافظت می‌کند. استقلال قضایی باید با شفافیت، پاسخ‌گویی و جلوگیری از تبدیل دادگاه‌ها به قدرتی غیرقابل کنترل همراه باشد.<br /> <br /> === رسانه و جامعه مدنی ===<br /> <br /> رسانه‌های مستقل، اتحادیه‌ها، انجمن‌ها، مراکز پژوهشی و سازمان‌های مدنی، اطلاعات لازم برای نظارت بر حکومت را فراهم می‌کنند. بدون آزادی بیان و تشکل، شهروندان نمی‌توانند قدرت را به‌طور مؤثر به چالش بکشند.<br /> <br /> == زنان و گسترش شهروندی جمهوری‌خواهانه ==<br /> <br /> جمهوری‌خواهی کلاسیک غالباً شهروند را مرد آزاد و مالک تصور می‌کرد. زنان از حق رأی، منصب عمومی و استقلال حقوقی محروم بودند، هرچند در انقلاب‌ها و جنبش‌های جمهوری‌خواهانه مشارکت داشتند.<br /> <br /> [[المپ دو گوژ]] در جریان انقلاب فرانسه، با نگارش ''اعلامیه حقوق زن و شهروند زن''، خواهان تعمیم اصول آزادی و برابری به زنان شد. [[مری ولستون‌کرافت]] نیز محرومیت زنان از آموزش و شهروندی برابر را نقد کرد.<br /> <br /> جنبش‌های حق رأی زنان در سده‌های نوزدهم و بیستم مرز شهروندی جمهوری‌خواهانه را گسترش دادند. نظریه‌های فمینیستی معاصر نشان داده‌اند که سلطه ممکن است در خانواده، محیط کار و روابط خصوصی نیز وجود داشته باشد و آزادی جمهوری‌خواهانه نباید تنها به رابطه شهروند با دولت محدود شود.<br /> <br /> == استعمار، برده‌داری و تناقض‌های تاریخی ==<br /> <br /> برخی جمهوری‌های تاریخی در داخل بر آزادی شهروندان تأکید می‌کردند، اما بردگان، مردمان مستعمره یا جمعیت‌های بومی را از حقوق سیاسی محروم می‌ساختند. جمهوری روم بر برده‌داری و توسعه امپراتوری متکی بود و جمهوری‌های جدید آمریکا نیز در دوره شکل‌گیری با برده‌داری و سلب مالکیت بومیان همراه بودند.<br /> <br /> این تناقض نشان می‌دهد که آزادی جمهوری‌خواهانه در بسیاری از دوره‌ها فقط به گروه محدودی از شهروندان تعلق داشت. جنبش‌های الغای برده‌داری، استقلال‌طلبانه و حقوق مدنی از زبان جمهوریت و برابری برای گسترش جامعه شهروندان استفاده کردند.<br /> <br /> [[انقلاب هائیتی]] نمونه مهمی بود که در آن بردگان اصول آزادی و برابری را علیه نظام استعماری و برده‌داری به کار گرفتند. تشکیل جمهوری هائیتی در ۱۸۰۴ محدوده نژادی و استعماری جمهوری‌خواهی آتلانتیک را به چالش کشید.<br /> <br /> == جمهوری‌خواهی در ایران ==<br /> <br /> === پیشینه در دوره قاجار ===<br /> <br /> اندیشه جمهوری‌خواهی به معنای جدید در ایران از سده نوزدهم و در پی تماس با تحولات اروپا، عثمانی، قفقاز و روسیه شناخته‌تر شد. ترجمه آثار سیاسی، مطبوعات، سفرنامه‌ها و نوشته‌های اصلاح‌طلبان مفاهیمی چون حاکمیت ملت، قانون، مجلس، انتخابات و مسئولیت حکومت را وارد زبان سیاسی ایران کردند.<br /> <br /> [[انقلاب مشروطه ایران]] در آغاز عمدتاً خواهان محدودکردن سلطنت از طریق قانون اساسی و مجلس بود، نه لغو کامل پادشاهی. بااین‌حال، اصولی چون حاکمیت قانون، نمایندگی ملت و پاسخ‌گویی دولت زمینه فکری رشد جریان‌های جمهوری‌خواه را فراهم کردند.<br /> <br /> === جنبش جنگل و جمهوری گیلان ===<br /> <br /> در سال ۱۲۹۹ خورشیدی، در جریان تحولات [[جنبش جنگل]]، جمهوری شورایی سوسیالیستی ایران، مشهور به جمهوری گیلان، اعلام شد. این تجربه از ائتلاف موقت نیروهای جنگل، کمونیست‌های ایرانی و پشتیبانی شوروی شکل گرفت، اما اختلاف‌های داخلی و تغییر سیاست شوروی به فروپاشی آن در ۱۳۰۰ انجامید.<br /> <br /> ماهیت این جمهوری، میزان استقلال آن و رابطه نیروهای داخلی با شوروی موضوع اختلاف میان پژوهشگران است. این تجربه نخستین نمونه مهم استفاده رسمی از عنوان جمهوری در سیاست معاصر ایران به‌شمار می‌رود.<br /> <br /> === طرح جمهوری‌خواهی رضاخان ===<br /> <br /> در ۱۳۰۲ و ۱۳۰۳ خورشیدی، هم‌زمان با افزایش قدرت [[رضاخان سردارسپه]]، طرح تبدیل سلطنت مشروطه به جمهوری مطرح شد. بخشی از نخبگان، نظامیان، روشنفکران و نمایندگان مجلس از آن حمایت کردند. مخالفان، از جمله شماری از روحانیان و نیروهای سیاسی، طرح را وسیله‌ای برای تثبیت قدرت شخصی رضاخان یا تقلیدی از جمهوری ترکیه می‌دانستند.<br /> <br /> پس از اعتراض‌ها، رضاخان از طرح جمهوری عقب‌نشینی کرد. در ۱۳۰۴ مجلس مؤسسان سلطنت قاجار را برانداخت و سلطنت پهلوی را برقرار کرد. ازاین‌رو، جنبش جمهوری‌خواهی آن دوره به تأسیس جمهوری نینجامید.<br /> <br /> === انقلاب ۱۳۵۷ و جمهوری اسلامی ===<br /> <br /> در همه‌پرسی فروردین ۱۳۵۸، نظام «جمهوری اسلامی» جایگزین سلطنت شد. قانون اساسی جدید نهادهای انتخابی مانند ریاست‌جمهوری و مجلس را با نهادهای دینی و انتصابی، از جمله [[ولایت فقیه]] و [[شورای نگهبان]]، ترکیب کرد.<br /> <br /> عنوان جمهوری به‌تنهایی درباره میزان حاکمیت مردم داوری نهایی به دست نمی‌دهد. از دید منتقدان جمهوری اسلامی، اختیارات نهادهای انتصابی، نظارت استصوابی، محدودیت انتخابات، نبود برابری کامل شهروندان و تمرکز قدرت در رهبری با اصول جمهوری‌خواهی دموکراتیک ناسازگار است. مدافعان نظام، مشروعیت آن را ترکیبی از رأی مردم و اصول دینی معرفی می‌کنند.<br /> <br /> === جمهوری‌خواهی در اپوزیسیون ایران ===<br /> <br /> جمهوری‌خواهی یکی از گرایش‌های اصلی مخالفان حکومت ایران است. جمهوری‌خواهان ایرانی طیف متنوعی از نیروهای لیبرال، دموکرات، ملی، چپ، سکولار و دین‌باور را دربرمی‌گیرند. نقاط مشترک بسیاری از آنان عبارت‌اند از نفی سلطنت موروثی، تأکید بر حاکمیت مردم، انتخابات آزاد، جدایی نهاد دین از دولت، حقوق برابر شهروندی و انتقال مسالمت‌آمیز قدرت.<br /> <br /> در میان جمهوری‌خواهان درباره نظام ریاستی یا پارلمانی، تمرکز یا عدم تمرکز، فدرالیسم، سیاست اقتصادی، چگونگی دوره گذار و رابطه دین و عرصه عمومی اختلاف وجود دارد. بنابراین، جمهوری‌خواهی ایرانی یک سازمان یا برنامه واحد نیست، بلکه خانواده‌ای از گرایش‌های سیاسی است.<br /> <br /> == آسیب‌شناسی جمهوری‌ها ==<br /> <br /> === استبداد انتخاباتی ===<br /> <br /> حکومت ممکن است انتخابات برگزار کند، اما با حذف نامزدها، کنترل رسانه‌ها، مهندسی حوزه‌های انتخاباتی یا سرکوب مخالفان، رقابت را بی‌معنا سازد. چنین نظامی می‌تواند عنوان جمهوری داشته باشد، ولی از حاکمیت واقعی شهروندان برخوردار نباشد.<br /> <br /> === شخصی‌شدن قدرت ===<br /> <br /> تداوم طولانی یک رهبر، ضعف احزاب، کیش شخصیت و وابستگی نهادها به فرد می‌تواند جمهوری را به حکومت شخصی تبدیل کند. محدودیت دوره تصدی و استقلال نهادهای عمومی برای جلوگیری از این روند ضروری‌اند.<br /> <br /> === غلبه اکثریت ===<br /> <br /> حکومت اکثریت بدون تضمین حقوق اقلیت‌ها ممکن است به «استبداد اکثریت» بینجامد. قانون اساسی، دادگاه مستقل، آزادی بیان و حقوق بنیادین باید از شهروندان در برابر تصمیم‌های تبعیض‌آمیز نیز محافظت کنند.<br /> <br /> === الیگارشی و نفوذ ثروت ===<br /> <br /> تمرکز ثروت می‌تواند بر انتخابات، رسانه‌ها و قانون‌گذاری اثر بگذارد و برابری سیاسی صوری را تضعیف کند. جمهوری‌خواهی معاصر وابستگی حکومت به صاحبان ثروت و شرکت‌های انحصاری را شکلی از تصرف امر عمومی به سود منافع خصوصی می‌داند.<br /> <br /> === پوپولیسم اقتدارگرا ===<br /> <br /> رهبر پوپولیست ممکن است خود را تجسم مستقیم «مردم واقعی» معرفی و نهادهای واسط، مخالفان، رسانه‌ها و دادگاه‌ها را نامشروع قلمداد کند. جمهوری‌خواهی قانون‌اساسی تأکید می‌کند که هیچ فردی به‌تنهایی نماینده تمام مردم نیست و اراده عمومی باید از راه فرایندهای متکثر و قانون‌مند شکل گیرد.<br /> <br /> === وضعیت اضطراری دائمی ===<br /> <br /> جنگ، بحران امنیتی یا بلایای عمومی ممکن است موقتاً اختیارات حکومت را افزایش دهند. اگر این اختیارات بدون محدودیت زمانی و نظارت ادامه یابند، امکان سلطه خودسرانه پدید می‌آید. جمهوری‌خواهی خواهان ضرورت، تناسب، زمان‌بندی و نظارت حقوقی بر اقدامات اضطراری است.<br /> <br /> == نقدهای وارد بر جمهوری‌خواهی ==<br /> <br /> === ابهام خیر عمومی ===<br /> <br /> منتقدان می‌پرسند چه کسی خیر عمومی را تعریف می‌کند. اگر دولت یا اکثریت خود را تنها مفسر خیر مشترک بدانند، ممکن است دیدگاه‌های مخالف و شیوه‌های متفاوت زندگی را سرکوب کنند.<br /> <br /> پاسخ جمهوری‌خواهان دموکراتیک این است که خیر عمومی باید در فرایندی آزاد، متکثر و قابل بازنگری تعیین شود و هیچ گروهی حق انحصاری تعریف آن را ندارد.<br /> <br /> === بار سنگین مشارکت ===<br /> <br /> جمهوری‌خواهی کلاسیک گاه از شهروندان انتظار مشارکت پیوسته و فداکاری قابل توجه دارد. منتقدان می‌گویند مردم حق دارند بخش عمده زندگی خود را به خانواده، هنر، کار یا روابط خصوصی اختصاص دهند.<br /> <br /> جمهوری‌خواهی معاصر معمولاً مشارکت را به معنای امکان و ظرفیت کنترل قدرت می‌فهمد، نه الزام به اشتغال دائمی به سیاست.<br /> <br /> === خطر اخلاق‌گرایی دولتی ===<br /> <br /> تأکید بر فضیلت مدنی ممکن است به تعیین یک الگوی رسمی از «شهروند خوب» و محدودکردن تکثر فرهنگی، دینی یا اخلاقی منجر شود. ازاین‌رو، فضیلت مدنی باید به ویژگی‌هایی مانند رعایت حقوق دیگران، مسئولیت‌پذیری و مخالفت با فساد محدود باشد، نه تحمیل یک سبک زندگی جامع.<br /> <br /> === محدودیت تاریخی شهروندی ===<br /> <br /> جمهوری‌های تاریخی بخش بزرگی از جمعیت را از شهروندی کنار گذاشته‌اند. این واقعیت، ادعاهای جهان‌شمول جمهوری‌خواهی را به چالش می‌کشد. جمهوری‌خواهان برابری‌خواه معتقدند که پاسخ، کنارگذاشتن آزادی جمهوری‌خواهانه نیست، بلکه تعمیم آن به همه افراد و روابط اجتماعی است.<br /> <br /> == شاخص‌های سنجش جمهوری‌خواهی ==<br /> <br /> برای ارزیابی میزان جمهوری‌خواهانه بودن یک نظام می‌توان پرسش‌های زیر را مطرح کرد:<br /> <br /> * آیا قدرت عالی کشور موروثی یا مادام‌العمر است؟<br /> * آیا شهروندان می‌توانند حاکمان را در انتخابات آزاد و منصفانه تغییر دهند؟<br /> * آیا قانون بر عالی‌ترین مقام‌های کشور نیز اعمال می‌شود؟<br /> * آیا قوه قضاییه و نهادهای نظارتی استقلال واقعی دارند؟<br /> * آیا مخالفان می‌توانند آزادانه سازمان‌یابی و فعالیت کنند؟<br /> * آیا حقوق اقلیت‌ها در برابر اکثریت تضمین شده است؟<br /> * آیا منابع عمومی به‌صورت شفاف و پاسخ‌گو اداره می‌شوند؟<br /> * آیا شهروندان می‌توانند تصمیم‌های دولت را به چالش بکشند؟<br /> * آیا قدرت اقتصادی یا دینی می‌تواند بدون نظارت بر حکومت مسلط شود؟<br /> * آیا همه افراد بدون تبعیض دینی، قومی، جنسیتی یا طبقاتی از شهروندی برابر برخوردارند؟<br /> <br /> هیچ شاخص منفردی برای ارزیابی جمهوریت کافی نیست. انتخابات بدون حقوق و قانون ممکن است به اقتدارگرایی اکثریتی بینجامد؛ قانون بدون مشارکت مردم نیز می‌تواند پوششی برای الیگارشی یا حکومت بوروکراتیک باشد.<br /> <br /> == گاه‌شمار جمهوری‌خواهی ==<br /> <br /> * '''سده‌های پنجم و چهارم پیش از میلاد:''' گسترش مباحث شهروندی و حکومت مختلط در یونان باستان.<br /> * '''۵۰۹ پیش از میلاد، بر پایه روایت سنتی:''' تأسیس جمهوری روم پس از برکناری پادشاهان.<br /> * '''سده دوم پیش از میلاد:''' تحلیل قانون اساسی مختلط روم در آثار پولیبیوس.<br /> * '''۵۴ تا ۵۱ پیش از میلاد:''' نگارش ''درباره جمهوری'' اثر سیسرون.<br /> * '''۱۴۹۴ تا ۱۵۱۲:''' دوره‌های اصلی تجربه جمهوری فلورانس.<br /> * '''۱۵۳۱:''' انتشار پس از مرگ ماکیاولی از ''گفتارها بر ده کتاب نخست تیتوس لیویوس''.<br /> * '''۱۵۸۱:''' اعلام استقلال استان‌های هلند از پادشاه اسپانیا.<br /> * '''۱۶۴۹:''' اعدام چارلز یکم و تأسیس دولت مشترک‌المنافع انگلستان.<br /> * '''۱۶۵۶:''' انتشار ''جمهوری اقیانوسیه'' اثر جیمز هرینگتون.<br /> * '''۱۷۴۸:''' انتشار ''روح‌القوانین'' اثر مونتسکیو.<br /> * '''۱۷۶۲:''' انتشار ''قرارداد اجتماعی'' اثر ژان‌ژاک روسو.<br /> * '''۱۷۷۶:''' اعلام استقلال ایالات متحده آمریکا.<br /> * '''۱۷۸۷:''' تصویب قانون اساسی ایالات متحده.<br /> * '''۱۷۸۷ تا ۱۷۸۸:''' انتشار ''مقاله‌های فدرالیست''.<br /> * '''۱۷۸۹:''' آغاز انقلاب فرانسه و تصویب اعلامیه حقوق بشر و شهروند.<br /> * '''۲۱ سپتامبر ۱۷۹۲:''' لغو سلطنت و اعلام جمهوری اول فرانسه.<br /> * '''۱۸۰۴:''' اعلام استقلال و تشکیل جمهوری هائیتی.<br /> * '''۱۸۴۸:''' تأسیس جمهوری دوم فرانسه و گسترش جنبش‌های جمهوری‌خواه در اروپا.<br /> * '''۱۸۷۰:''' تأسیس جمهوری سوم فرانسه.<br /> * '''۱۹۱۱ میلادی:''' پیروزی انقلاب جمهوری‌خواهانه چین و سقوط دودمان چینگ.<br /> * '''۱۹۱۸:''' پایان سلطنت در آلمان و اتریش و تشکیل جمهوری‌های جدید.<br /> * '''۱۹۲۳:''' تأسیس جمهوری ترکیه.<br /> * '''۱۳۰۲ تا ۱۳۰۳ خورشیدی:''' طرح و شکست جنبش جمهوری‌خواهی رضاخان در ایران.<br /> * '''۱۹۴۶:''' اعلام جمهوری ایتالیا پس از همه‌پرسی.<br /> * '''۱۹۵۸:''' تأسیس جمهوری پنجم فرانسه.<br /> * '''۱۳۵۸ خورشیدی:''' تأسیس جمهوری اسلامی در ایران.<br /> * '''۱۹۹۷:''' انتشار کتاب ''جمهوری‌خواهی: نظریه‌ای درباره آزادی و حکومت'' اثر فیلیپ پتیت.<br /> <br /> == آثار مهم جمهوری‌خواهی ==<br /> <br /> === آثار کلاسیک ===<br /> <br /> * ارسطو، ''سیاست''.<br /> * پولیبیوس، ''تاریخ‌ها''، به‌ویژه کتاب ششم.<br /> * سیسرون، ''درباره جمهوری''.<br /> * سیسرون، ''درباره وظایف''.<br /> * نیکولو ماکیاولی، ''گفتارها بر ده کتاب نخست تیتوس لیویوس''.<br /> * جیمز هرینگتون، ''جمهوری اقیانوسیه''.<br /> * مونتسکیو، ''روح‌القوانین''.<br /> * ژان‌ژاک روسو، ''قرارداد اجتماعی''.<br /> * الکساندر همیلتون، جیمز مدیسون و جان جی، ''مقاله‌های فدرالیست''.<br /> * توماس پین، ''حقوق انسان''.<br /> <br /> === پژوهش‌های معاصر ===<br /> <br /> * Hannah Arendt, ''On Revolution'', 1963.<br /> * Zera S. Fink, ''The Classical Republicans'', 1945.<br /> * J. G. A. Pocock, ''The Machiavellian Moment'', 1975.<br /> * Quentin Skinner, ''Liberty Before Liberalism'', 1998.<br /> * Philip Pettit, ''Republicanism: A Theory of Freedom and Government'', 1997.<br /> * Maurizio Viroli, ''Republicanism'', 2002.<br /> * John Maynor, ''Republicanism in the Modern World'', 2003.<br /> * Cécile Laborde and John Maynor, eds., ''Republicanism and Political Theory'', 2008.<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> <br /> * [[جمهوری]]<br /> * [[دموکراسی]]<br /> * [[حاکمیت مردم]]<br /> * [[آزادی سیاسی]]<br /> * [[آزادی به‌مثابه نبود سلطه]]<br /> * [[حکومت قانون]]<br /> * [[قانون اساسی]]<br /> * [[تفکیک قوا]]<br /> * [[شهروندی]]<br /> * [[جامعه مدنی]]<br /> * [[لیبرالیسم]]<br /> * [[سوسیالیسم]]<br /> * [[سکولاریسم]]<br /> * [[لائیسیته]]<br /> * [[میهن‌دوستی مدنی]]<br /> * [[انقلاب آمریکا]]<br /> * [[انقلاب فرانسه]]<br /> * [[انقلاب مشروطه ایران]]<br /> * [[جمهوری اسلامی ایران]]<br /> * [[سلطنت مشروطه]]<br /> <br /> == منابع ==<br /> &lt;references /&gt;</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%AA%DB%8C&diff=93027 2026-09-18T06:07:50Z

<p>Alireza k h: /* جامعه‌شناسی، ایدئولوژی و اندیشهٔ سیاسی */</p> <hr /> <div>این صفحه، نقشهٔ موضوعی مقاله‌های پایه و حیاتی [[ایران‌پدیا]] است. مقاله‌ها بر اساس موضوع غالب، رابطهٔ معنایی و نقش آن‌ها در معماری محتوای دانشنامه طبقه‌بندی شده‌اند. این ساختار به کاربران و موتورهای جست‌وجو کمک می‌کند مسیر میان مقاله‌های مادر، زیرموضوع‌ها و مقاله‌های تخصصی را بهتر بشناسند.<br /> <br /> * پیوندهای قرمز، مقاله‌هایی هستند که هنوز ایجاد نشده‌اند؛ پیوندهای آبی به مقاله‌های موجود یا در حال تکمیل می‌رسند.<br /> * [[ایران‌پدیا:نوشتارهای برگزیده|نوشتارهای برگزیده]] با ({{FA-star}})، نوشتارهای عالی با ({{A-Class-icon}})، [[ایران‌پدیا:نوشتار خوب|نوشتارهای خوب]] با ({{GAicon}}) و نوشتارهای متوسط با ({{B-icon}}) مشخص شده‌اند.<br /> * برخی مقاله‌های چندموضوعی یا تکرارشده در فهرست مبدأ، برای حفظ تمام مدخل‌ها در این نسخه نیز نگه داشته شده‌اند.<br /> <br /> __TOC__<br /> <br /> == انقلاب‌ها، اعتراضات و جنبش‌های اعتراضی ==<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ مقاله‌های اصلی و رویدادها ===<br /> # [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]<br /> # [[خیزش دانشگاه‌ها در اسفند ۱۴۰۴]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ فهرست‌های استانی ===<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]<br /> # [[گالری شهیدان قیام ۱۴۰۴]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان تهران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کرمانشاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان لرستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان خوزستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان فارس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان گیلان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان مازندران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان سیستان و بلوچستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان البرز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان ایلام]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان قزوین]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان همدان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان مرکزی]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان آذربایجان شرقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان آذربایجان غربی]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان گلستان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان زنجان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان هرمزگان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کرمان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان یزد]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان قم]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان بوشهر]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان‌های خراسان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان اردبیل]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان چهارمحال و بختیاری]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در ٰاستان کهگیلویه و بویراحمد]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان سمنان]]<br /> # [[شهیدانی که محل شهادت آنها نامشخص است]]<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ (شماره۲)]]<br /> # [[کشتار در ملکشاهی ۱۴۰۴]]<br /> # [[حمله به بیمارستان خمینی ایلام]]<br /> # [[قطع اینترنت ایران در دی ۱۴۰۴]]<br /> # [[آتش‌نشان‌های شهید در اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ جان‌باختگان ===<br /> # [[داریوش انصاری بختیاروند]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسام خدایاری‌فرد]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[شایان اسدالهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا عظیم‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خداداد شیروانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وهاب موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی فلاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سجاد والامنش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد جلیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور مختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین بیاتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سروش سلیمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رسول کدیوریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا قنبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان بزرگی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرمحمد کوهکن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد نوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا امانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاها صفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احد ابراهیم‌پور عبدلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فارص (محسن) آقامحمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مقدسی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[لطیف کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مبین یعقوب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسیح جلیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد عیوضی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین مونسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل خالدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهمن فتاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکرم پیرگزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روبینا امینیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود ذات‌پرور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی امامی‌پور]]<br /> # [[منصوره حیدری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز منصوری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قاسم روستا]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین ربیعی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا مرادی‌عبدالوند]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مرادی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ولی‌دوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیاکو محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خالد ملایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی عزیزی جعفرآبادی]]<br /> # [[ابراهیم یوسفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روح‌الله ستاره مشتری]]<br /> # [[سامان نظری]]<br /> # [[محمدرضا گروهی]]<br /> # [[رضا رحمتی]]<br /> # [[مجتبی قربانی]]<br /> # [[فرهاد عیوضی دودرایی]]<br /> # [[مهدی سلحشور]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود موسوی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا کرمی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[علی کریمی باولکی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا صیدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بیات سبحانی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی قرباندوست]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی جهانبخش]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد غلامزاده نوشری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سونیا صالحی راد]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آرزو عابدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان علیزاده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم احمدپوریان]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسین میرزایی قلعه‌زنجیری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[برهان اسدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید صالحی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آرنیکا دباغ]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مرادی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین محمدزاده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل حیدری موصلو]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بهرامی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[نعیم عبداللهی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدین دولت‌خواه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی پرویزی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد گنجی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[یزدان افروغ]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزاد خیردار]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر فلاح]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سامان فتاحی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[شعله ستوده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا لشکری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا سمیع‌پور]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی لواسانی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بهنام درویش]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر شکری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر فرد]]<br /> # [[ابوالفضل طاووسی]]<br /> # [[ستایش شفیعی]]<br /> # [[دانیال سبزیکار]]<br /> # [[دیار پورچهریق]]<br /> # [[سیامک راشد]]<br /> # [[هولاکو ایوانی]]<br /> # [[ریبین مرادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[افسانه رضویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا حاجی مرادیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید ابراهیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدا حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ملینا اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نگین قدیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران رفیعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سمانه میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سورنا گلگون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سینا اشکبوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا بهلولی پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسین میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه علی‌محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[متین منتظرالظهور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مبین فیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نازلی جان‌پرور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا بنی‌عامریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال مصطفوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن مصطفوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پویا رستمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرنیا شاد بجارکناری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهره فاضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبنم فردوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمیله شفیعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[معین رنجبر (همایون)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد صالح ظریف‌مقدم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گل‌محمد شاهوزایی (شاهوزهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صنم پوربابایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زیبا دستجردی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسیح شاهوردی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ضیایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال دیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صالح محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌عباس زورقچیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه عباسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صالحه اکبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جعفر جاویدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد بیرانوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الهام طغیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهنام ایزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرش طلوع شیخ‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید مهدوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی میرجعفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین امام‌جمعه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهاران طاهرخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمهدی روستا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پارسا رحمتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی آرمند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن سماکوش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان شکورزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین عشقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مژگان عرفانی‌فر]]<br /> # [[مریم لقمانی]]<br /> # [[محمدحسین کیمیایی]]<br /> # [[گلاله محمودی‌آذر]]<br /> # [[مجتبی باباخانی]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ مقاله‌های اصلی و رویدادها ===<br /> # [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ ایران]]<br /> # [[جمعه خونین زاهدان]]<br /> # [[خیزش ایذه]]<br /> # [[چهلم حدیث نجفی]]<br /> # [[کوکتل مولوتف]]<br /> # [[انقلاب مخملی]]<br /> # [[نسل Z]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ جان‌باختگان ===<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۱]]<br /> # [[مهسا امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حدیث نجفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیکا شاکرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش محمودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قائمی‌فر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خدانور لجعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مونا نقیب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غزاله چلاوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کومار درافتاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان زمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیان پیرفلک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرنیکا قائم‌مقامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی عراقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حنانه کیاکجوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارینا اسماعیل‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیلار حقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاروان قادر شوکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرشاد شهیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما شفیق‌دوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسرا پناهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حسن‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرتین رحمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا سروری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسیم صدقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرین علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مینو مجیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سینا نادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا بهمنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سالار مجاوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هیمن حمزه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا شهپرنیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرشیا امام‌ قلی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عاطفه نعامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران سماک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمیدرضا روحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورش نیک‌نام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حامد سلحشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماهک هاشمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یلدا آقافضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدا رستمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هومن عبداللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین بساطی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نگین عبدالملکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید بادپا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید جواد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[برهان الیاسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امید زارع مؤیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی روزبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال پابندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزین معروفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما نوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهریار عادلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران بصیر توانا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شمال خدیری پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فایق مام قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمومن زندکریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سامان قادرپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل مولودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مختار فتحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان منبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید احمد شکراللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل امیرعطایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصوره سگوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد روحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرمیتا گراوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم رحیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمداقبال نایب‌زهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی احمدپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران شیخه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد میرموسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کمیل ابوالحسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیدجواد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عماد حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آریان مریدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسر شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل آدینه‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدف موحدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل شنبدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارینا ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کبری شیخه سقا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر بیرانوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن محمدپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر اعظمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شادمان احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دنیا فرهادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم اسماعیل‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حاجی رسول‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی زارع اشکذری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم آروین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق فولادی‌وندا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرزاد احمدی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران اکرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[متین نادرخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید مهدی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ اعدام‌شدگان ===<br /> # [[قاسم آبسته]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایوب کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[داوود عبداللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد زهره‌وند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر شیرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قبادلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمهدی کرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حسینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن شکاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال کاظمی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجیدرضا رهنورد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد سلیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید حسین‌نژاد حیدرانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجاهد کورکور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجید کاووسی‌فر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهلا و نسرین کعبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمیدرضا درخشنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران بهرامیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مونا محمودنژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عامر رامش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ساسان آزادوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محراب عبدالله‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالجلیل شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد عباسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عباس اکبری فیض‌آبادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشکان مالکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد محمدی‌نیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین حاتمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاهین واحدپرست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی فهیم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حامد ولیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان کیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم دولت‌آبادی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا میری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی رسولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدامین بیگلری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عارف خوشکار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد امینی دهاقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد زمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان اسفندیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گل‌محمد محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی خانکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین صفری حسین‌آبادی]]<br /> # [[ابوالفضل سپاهی بادجانی]]<br /> # [[آروین خیرخواهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهرام صادقی]]<br /> # [[قائم حسینی]]<br /> # [[مجید آدینه]]<br /> <br /> === دیگر اعتراضات، اعتصاب‌ها و جنبش‌ها ===<br /> # [[تظاهرات در ایران]]<br /> # [[تظاهرات قزوین ۱۳۷۳]]<br /> # [[حمله به کوی دانشگاه تهران (۱۸-۲۳ تیر ۱۳۷۸)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات ۱۳۸۸]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات کازرون]]<br /> # [[اعتراضات دی‌‌ماه ۱۳۹۶]]<br /> # [[اعتراضات دی‌‌ماه ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات لردگان ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات عراق ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات ۱۳۹۸ ایران]]<br /> # [[قیام تشنگان]]<br /> # [[مادران آبان]]<br /> # [[اعتصاب غذای زندانیان سیاسی - سه‌شنبه‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === جان‌باختگان دیگر اعتراضات ===<br /> # [[نیکتا اسفندانی]]<br /> # [[رامین پوراندرجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارو قهرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت ابراهیم‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید زینالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی صالحی]]<br /> # [[نوید افکاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید بهبودی]]<br /> # [[عبدالله لرستانی]]<br /> # [[مهدی نیکویی]]<br /> # [[حمزه بریهی]]<br /> # [[فرزاد انصاری‌فر]]<br /> # [[محسن محمدپور]]<br /> # [[آرشام ابراهیمی]]<br /> # [[پویا بختیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدجواد عابدی]]<br /> # [[پژمان قلی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد معین‌فر]]<br /> # [[مهدی دائمی]]<br /> # [[رضا معظمی گودرزی]]<br /> # [[فرهاد مجدم]]<br /> # [[پدرام جعفری]]<br /> # [[سجاد رضایی]]<br /> # [[صدف موحدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد طاهری]]<br /> # [[مینا شیخی]]<br /> # [[میلاد محققی]]<br /> # [[آذر میرزاپور زهابی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا انجوی]]<br /> # [[صانع ژاله]]<br /> # [[محمد مختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر هارون رشیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == مقاومت و اپوزیسیون ایران ==<br /> <br /> === سازمان‌ها، شوراها و ساختارهای مقاومت ایران ===<br /> # [[اپوزیسیون]]<br /> # [[رهبری ذی‌صلاح]]<br /> # [[پیام‌های مسعود رجوی]]<br /> # [[سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[شورای ملی مقاومت ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جبهه همبستگی ملی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سخنرانی مسعود رجوی در ۴ بهمن ۱۳۵۷]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طرح شورای ملی مقاومت درباره آزادی‌ها و حقوق زنان]]<br /> # [[طرح شورای ملی مقاومت ایران برای خودمختاری کردستان ایران]]<br /> # [[طرح صلح شورای ملی مقاومت]]<br /> # [[۳۰ مهر ۱۳۷۲ سالروز انتخاب مریم رجوی به عنوان رئیس جمهور دوران انتقال]]<br /> # [[طرح ده ماده‌ای مریم رجوی برای ایران فردا]]<br /> # [[نهضت عیاران]]<br /> # [[میلیشیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ترور زهرا رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[۵ مهر ۱۳۶۰]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جریان اپورتونیستی چپ نما در سازمان مجاهدین خلق (۱۳۵۴)]]<br /> # [[فراخوان به مسلح شدن جوانان توسط مسعود رجوی]]<br /> # [[کانون‌های شورشی]]<br /> # [[کمیسیون‌های شورای ملی مقاومت ایران]]<br /> # [[کتاب تشدید تروریسم و جنگ‌افروزی رژیم ایران]]<br /> # [[حمله تروریستی پشت آشان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار قرارگاه حبیب]]<br /> # [[عملکرد ۴۰ ساله‌ی مجاهدین خلق پس از انقلاب ضدسلطنتی]]<br /> # [[شورشگران]]<br /> # [[جبهه خلق و ضدخلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خط قرمز]]<br /> # [[افشای طرح کویر]]<br /> # [[راه‌حل سوم]]<br /> # [[فراخوان کمیته دوستان ایران آزاد در کشورهای نوردیک]]<br /> # [[قطعه‌ی ۴۱ بهشت زهرا]]<br /> # [[گزارش تحقیقات سایبری تردستون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تهاجم کانون‌های شورشی به بیت خامنه‌ای]]<br /> # [[اعلام دولت موقت توسط شورای ملی مقاومت ایران]]<br /> <br /> === رهبری، مسئولان و تشکیلات مجاهدین خلق ===<br /> # [[مسئول اول سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[تشکیلات مجاهدین خلق ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورای رهبری مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[شورای مرکزی مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[مسئول اول سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[هژمونی زنان در سازمان مجاهدین خلق ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تاریخچه و رویدادهای سازمان مجاهدین خلق ===<br /> # [[فاز سیاسی فاز نظامی]]<br /> # [[عاشورای مجاهدین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[۴ خرداد ۱۳۵۱ شهادت بنیانگذاران سازمان مجاهدین خلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ضربه اول شهریور ۵۰ به مجاهدین]]<br /> # [[ضربه ۱۲ اردیبهشت ۱۳۶۱]]<br /> # [[فاز سیاسی فاز نظامی]]<br /> # [[کودتای ۱۷ ژوئن ۲۰۰۳]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب ایدئولوژیک درونی مجاهدین]]<br /> # [[عملیات جاری]]<br /> # [[کاندیداتوری مسعود رجوی]]<br /> # [[خروج نام سازمان مجاهدین خلق ایران از لیست تروریستی انگلستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خروج نام مجاهدین از فهرست تروریستی اتحادیه اروپا]]<br /> # [[خروج نام سازمان مجاهدین از لیست تروریستی آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حکم شورای حکومتی عراق علیه مجاهدین خلق]]<br /> # [[قرارداد آتش‌بس بین مجاهدین و آمریکا]]<br /> # [[پرواز مسعود رجوی از تهران به پاریس]]<br /> # [[عزیمت مسعود رجوی از پاریس به عراق]]<br /> <br /> === عملیات و فعالیت‌های ارتش آزادی‌بخش ملی ایران ===<br /> # [[ارتش آزادی‌بخش ملی ایران]]<br /> # [[عملیات آفتاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عملیات چلچراغ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عملیات فروغ جاویدان]]<br /> # [[عملیات مروارید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مؤسسان پنجم ارتش آزادی‌بخش]]<br /> # [[بمباران قرارگاه‌های مجاهدین در کوت و جلولا]]<br /> # [[رژه ارتش آزادیبخش ملی ایران]]<br /> # [[جنگ آلان]]<br /> <br /> === قرارگاه اشرف، لیبرتی و انتقال به آلبانی ===<br /> # [[قرارگاه لیبرتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف ۳]]<br /> # [[قرارگاه اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله نیروهای ارتش عراق به قرارگاه اشرف ۶ و ۷ مرداد ۱۳۸۸]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله نیروهای ارتش عراق به قرارگاه اشرف ۱۹ فروردین ۱۳۹۰]]<br /> # [[قتل عام ۱۰ شهریور ۱۳۹۲ اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انتقال اعضای سازمان مجاهدین خلق به آلبانی]]<br /> <br /> === گردهمایی‌ها، تظاهرات و کنفرانس‌های مقاومت ===<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در استادیوم امجدیه ۲۲ خرداد ۱۳۵۹]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی آزادی، فلسفه‌ی انقلاب]]<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در تبریز]]<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در رشت]]<br /> # [[گردهمایی آینده انقلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات ۳۰ خرداد ۱۳۶۰]]<br /> # [[تظاهرات مادران ۱۳۶۰]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی جهانی ایران آزاد ۱۴۰۰]]<br /> # [[گردهمایی سالانه مجاهدین]]<br /> # [[تظاهرات استکهلم ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات لندن ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات واشنگتن]]<br /> # [[تظاهرات بروکسل]]<br /> # [[تظاهرات برلین ۱۳۹۸]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد آبان ۱۴۰۰ - واشینگتن]]<br /> # [[تظاهرات پاریس ۱۴۰۱]]<br /> # [[سفر مریم رجوی به ایتالیا ۱۴۰۲]]<br /> # [[کنفرانس درباره نسل کشی در قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[کنفرانس سیاست جدید]]<br /> # [[کنفرانس مقاومت ایران در پارلمان اروپا (۱۴۰۴)]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد در پارلمان ایتالیا]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد ۱۴۰۴ ایتالیا (رم)]]<br /> # [[کنفرانس «ایران به‌پاخاسته در مقابل رژیم اعدام‌ها»]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در بروکسل (۱۴۰۴)]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در نیویورک (۱‍۴۰۴)]]<br /> # [[کنفرانس برلین (۲۰۲۵)]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان انگلستان- آبان ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس برلین آبان ۱۴۰۴]]<br /> # [[اجلاس پارلمان اروپا در ۱۹ آذر ۱۴۰۴ (۱۰ دسامبر ۲۰۲۵)]]<br /> # [[دومین اجلاس پارلمان اروپا در روز جهانی حقوق بشر]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان فرانسه آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس کنگره آمریکا آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس دوحزبی سنای آمریکا آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات بزرگ برلین - ۱۸ بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس ایران: چشم‌انداز تغییر - ۱۹ بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات مونیخ در ۲۴ بهمن ۱۴۰۴ (۱۳ فوریه ۲۰۲۶)]]<br /> # [[کنفرانس بین‌المللی زنان در آستانه ۸ مارس ۲۰۲۶]]<br /> # [[کنفرانس آنلاین مریم رجوی با شخصیت‌های سیاسی- ۱۴اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در واشنگتن- ۱۶اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در پاریس- ۱۶اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس حقوق بشر در ژنو-۲۱ اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس در پارلمان انگلستان]]<br /> # [[تظاهرات پاریس؛ اعتراض جهانی به اعدام]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان انگلستان، ۸اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات واشنگتن ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی جهانی ایران آزاد ۲۰۲۶]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کنفرانس بین‌المللی دادخواهی قتل‌عام ۱۳۶۷ ـ ۱۴ شهریور]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در پاریس ـ ۲۱ شهریور ۱۴۰۵]]<br /> <br /> === حمایت‌های بین‌المللی، بیانیه‌ها و قطعنامه‌ها ===<br /> # [[بیانیه ملی ایرانیان]]<br /> # [[بیانیه ملی ایرانیان]]<br /> # [[جایزه خدمات بشردوستانه بین‌المللی هندوستان]]<br /> # [[قطعنامه ۱۰۰ کنگره آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گروه پارلمانی دفاع از حقوق و حفاظت اشرف ۳ در کنگره آمریکا]]<br /> # [[قطعنامه ۱۱۴۸ کنگره آمریکا]]<br /> # [[قطعنامه ۱۶۶ کنگره آمریکا]]<br /> # [[نامه سرگشاده «کمیته آلمانی همبستگی برای ایران آزاد»]]<br /> # [[بیانیه اکثریت سنای ایتالیا]]<br /> # [[نامه‌ی ۴۵ شخصیت‌ بین‌المللی به رهبران جهان و رؤسای پارلمان‌]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۳۰۰ گروه پارلمانی، اتحادیه کارگری، شخصیت سیاسی، حقوقی و مدنی]]<br /> # [[نامه مشترک ۱۰۲ برنده جایزه نوبل به دبیرکل سازمان ملل متحد]]<br /> # [[هفتاد‌ودومین قطعنامه سازمان ملل متحد]]<br /> # [[بیانیه حمایت برندگان نوبل از قیام ۱۴۰۴]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قطعنامه پارلمان اروپا- ۲۳بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[بیانیه حمایت شخصیت‌های جهانی از دولت موقت]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۵۷ برنده جایزه نوبل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نامه ۳۰۹شخصیت به دبیر کل سازمان ملل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قطعنامه پارلمان اروپا - ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیانیه جوانان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیانیه ۳۰۰۰ شخصیت بین‌المللی]]<br /> <br /> === رسانه‌ها، منابع مالی و پایگاه اجتماعی مقاومت ===<br /> # [[نشریه مجاهد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منابع مالی مجاهدین خلق]]<br /> # [[پایگاه اجتماعی مجاهدین خلق]]<br /> # [[شیطان سازی علیه مجاهدین خلق]]<br /> # [[گلریزان همیاری]]<br /> # [[رادیو صدای مجاهد]]<br /> <br /> === احزاب و سازمان‌های اپوزیسیون ایران ===<br /> # [[جبهه ملی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حزب دموکرات کردستان ایران]]<br /> # [[حزب کومله]]<br /> # [[حزب توده ایران]]<br /> # [[سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر]]<br /> # [[کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی-اتحادیه ملی]]<br /> # [[سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران]]<br /> # [[انشعابات سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران]]<br /> # [[سازمان خبات انقلابی کردستان ایران]]<br /> # [[حزب آزادی کردستان]]<br /> # [[حزب دموکرات کردستان (لاده‌ران)]]<br /> # [[حزب کمونیست ایران]]<br /> # [[حزب کمونیست ایران (مارکسیست-لنینیست-مائوئیست)]]<br /> # [[حزب کمونیست کارگری ایران]]<br /> # [[حزب کمونیست کارگری ایران - حکمتیست]]<br /> # [[حزب کار ایران (توفان)]]<br /> # [[پژاک]]<br /> # [[جنبش دانشجویی]]<br /> # [[کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی-اتحادیه ملی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حزب رستاخیز]]<br /> # [[نهضت آزادی]]<br /> # [[جیش العدل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جبهه آزادیبخش ملی الجزایر]]<br /> # [[ارتش آزادیبخش ملی الجزایر]]<br /> # [[اخوان‌المسلمین]]<br /> <br /> === نظامیان و پرسنل ارتش هوادار مجاهدین ===<br /> # [[پرسنل ارتش هوادار مجاهدین]]<br /> # [[سرهنگ خلبان بهزاد معزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سروان خلبان مصطفی وجدانی طباطبایی]]<br /> <br /> == حقوق بشر، سرکوب و زندان ==<br /> <br /> === اعدام، کشتار و شکنجه ===<br /> # [[سرکوب کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محاکمه اسدالله اسدی]]<br /> # [[قتل‌های زنجیره‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشتار در نیزار ماهشهر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرونده خانه اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل داریوش مهرجویی و همسرش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشتار حجاج در مکه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل زیر شکنجه]]<br /> # [[سرکوب در ایران]]<br /> <br /> === قتل‌عام زندانیان سیاسی و جنبش دادخواهی ===<br /> # [[هیئت مرگ]]<br /> # [[قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[گورستان خاوران]]<br /> # [[قتل‌عام در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[هیئت مرگ]]<br /> # [[راهرو مرگ]]<br /> # [[گزارش جاوید رحمان درباره قتل عام۱۳۶۰ و ۱۳۶۷]]<br /> <br /> === حقوق بشر و حقوق بین‌الملل ===<br /> # [[نقض حقوق بشر در ایران]]<br /> # [[قطعنامه‌های حقوق‌بشر علیه رژیم ایران]]<br /> # [[نسل‌کشی]]<br /> # [[شکنجه]]<br /> # [[اعدام در ایران]]<br /> # [[زندانیان سیاسی در حکومت شاه]]<br /> # [[روز جهانی کارگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصل عدم توسل به زور]]<br /> # [[انجمن حقوق بین‌الملل]]<br /> # [[حق تعیین سرنوشت]]<br /> # [[تمامیت ارضی]]<br /> # [[حقوق بین‌الملل]]<br /> # [[حقوق بین‌المللی بشردوستانه]]<br /> # [[روز جهانی آزادی مطبوعات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قانون پناهندگی]]<br /> # [[قرارداد وین درباره روابط سیاسی]]<br /> # [[کنوانسیون برن برای حمایت از آثار ادبی و هنری]]<br /> # [[کنوانسیون ژنو]]<br /> # [[مداخله بشردوستانه]]<br /> # [[مصونیت دیپلماتیک]]<br /> # [[اعلامیه جهانی حقوق بشر]]<br /> # [[آزادی]]<br /> # [[آزادی بیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی رسانه]]<br /> # [[آزادی از ترس]]<br /> # [[بازداشت موقت]]<br /> # [[برابری در برابر قانون]]<br /> # [[حریم شخصی]]<br /> # [[حق درخواست]]<br /> # [[حقوق بشر (انسان)]]<br /> # [[خانه امن]]<br /> # [[دفاع مشروع]]<br /> # [[روز حقوق بشر]]<br /> # [[روز جهانی ناپدیدشدگان]]<br /> # [[سازمان مردم‌نهاد]]<br /> # [[شورای حقوق‌بشر سازمان ملل متحد]]<br /> # [[فعال حقوق بشر]]<br /> # [[گزارشگر ویژه حقوق بشر]]<br /> # [[فصل هفتم منشور سازمان ملل متحد]]<br /> # [[مهاجرت آزاد]]<br /> # [[میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی]]<br /> # [[میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی]]<br /> # [[حقوق طبیعی]]<br /> # [[حق انقلاب]]<br /> # [[احکام دینی]]<br /> # [[تفتیش عقاید]]<br /> # [[جنایت علیه بشریت]]<br /> # [[فتوا]]<br /> # [[فتوای قتل عام زندانیان سیاسی]]<br /> # [[بغی]]<br /> # [[محاربه]]<br /> # [[حاکم شرع]]<br /> # [[استرداد]]<br /> # [[شکنجه دولتی]]<br /> # [[استقلال قضایی]]<br /> # [[دادگاه قانون اساسی]]<br /> # [[قطعنامه ۲۰۲۵ شورای حکام آژانس]]<br /> # [[دفاعیات کنت لوئیس]]<br /> # [[بیانیه گروه هفت و همکاران آن در محکومیت سرکوب فرامرزی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[شکایت کیفری علیه کاظم غریب‌آبادی]]<br /> <br /> === زندان‌ها و بازداشتگاه‌ها ===<br /> # [[زندان اوین]]<br /> # [[زندان قصر]]<br /> # [[زندان قزلحصار]]<br /> # [[زندان گوهردشت]]<br /> # [[زندان کهریزک]]<br /> # [[زندان دیزل‌آباد]]<br /> # [[زندان یونسکو]]<br /> # [[زندان قزل‌قلعه]]<br /> # [[زندان فشافویه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زندان قرچک]]<br /> # [[زندان تهران بزرگ]]<br /> # [[زندان حشمتیه]]<br /> # [[زندان سراوان]]<br /> # [[زندان زابل]]<br /> # [[زندان مرکزی مشهد]]<br /> # [[زندان عادل‌آباد شیراز]]<br /> # [[زندان خورین]]<br /> # [[زندان تبریز]]<br /> # [[زندان مرکزی اورمیه]]<br /> # [[زندان فجر دزفول]]<br /> # [[زندان دستگرد اصفهان]]<br /> # [[زندان شیبان اهواز]]<br /> # [[زندان صیدنایا]]<br /> # [[زندان لاکان رشت]]<br /> # [[زندان قرچک ورامین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == اشخاص و زندگی‌نامه‌ها ==<br /> <br /> === کنشگران، زندانیان سیاسی و چهره‌های اجتماعی ===<br /> # [[کاظم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین نقدی]]<br /> # [[محسن دگمه‌چی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزاد کمانگر]]<br /> # [[شیرین علم‌هولی]]<br /> # [[ستار بهشتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم رسولی]]<br /> # [[سید ابراهیم رسولی]]<br /> # [[مجید اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی حاج‌آقایی]]<br /> # [[حاج خلیل رضایی]]<br /> # [[احسان فتاحیان]]<br /> # [[ارژنگ داوودی]]<br /> # [[زهرا صفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد کرد زنگنه]]<br /> # [[فاطمه مثنی]]<br /> # [[کیانوش زندی]]<br /> # [[زهرا کاظمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروغ تقی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرستو معینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گلرخ ایرایی]]<br /> # [[سهیل عربی]]<br /> # [[آرش صادقی]]<br /> # [[مریم اکبری منفرد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیره جلالی]]<br /> # [[آتنا دائمی]]<br /> # [[هاشم خواستار]]<br /> # [[حسین سودمند]]<br /> # [[ناصر فهیمی]]<br /> # [[داریوش فروهر]]<br /> # [[پروانه مجد اسکندری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یحیی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هدی صابر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه فارسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زینب جلالیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انورخضری]]<br /> # [[ادریس جمشیدزهی]]<br /> # [[شریفه محمدی]]<br /> # [[وریشه مرادی]]<br /> # [[پخشان عزیزی]]<br /> # [[حاج خلیل رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی یونسی]]<br /> # [[امیرحسین مرادی]]<br /> # [[منوچهر فلاح]]<br /> # [[احسان فریدی]]<br /> # [[علیرضا شریعت‌پناهی]]<br /> # [[مسعود جامعی]]<br /> # [[فرشاد اعتمادی‌فر]]<br /> # [[آرمین (احسان) خدایاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا مرداسی (حمیداوی)]]<br /> # [[حافظ فروحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرمان صادقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن بیت عبدالله]]<br /> # [[سعید عباسی]]<br /> # [[الهه فولادی]]<br /> # [[یعقوب درخشان]]<br /> # [[زینب همرنگ سیدبگلو]]<br /> # [[ارغوان فلاحی]]<br /> # [[معصومه (شیوا) اسماعیلی]]<br /> # [[پژمان توبره‌ریزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سمیه رشیدی]]<br /> # [[غلامحسین کلبی]]<br /> # [[محمدجواد وفایی ثانی]]<br /> # [[محمد معصوم شاهی]]<br /> # [[زهرا شهباز طبری]]<br /> # [[رضا عبدالی]]<br /> # [[کریم خجسته]]<br /> # [[خسرو علیکردی]]<br /> # [[شاهین ذوقی‌تبار]]<br /> # [[خسرو رهنما]]<br /> # [[احسان رستمی]]<br /> # [[ربابه ماسوری]]<br /> # [[علی معزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور جمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود مسجودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا کمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فتح‌الله آوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عیسی چاری]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انقلابیون و اعضای مقاومت ایران ===<br /> # [[محمدعلی جابرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرپرویز پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی میهندوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کریم(محراب)رشیدی]]<br /> # [[ناصر صادق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف ربیعی]]<br /> # [[موسی خیابانی]]<br /> # [[آذر رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر مقدم]]<br /> # [[احمد (عبدالله) کلاهدوز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش سیفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهناز کلانتری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سوسن میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فضل‌الله تدین چهارسوقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بازرگانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم ذوالانوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی جوان خوشدل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شکرالله مشکین فام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجید شریف واقفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی صمدیه لباف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهر احمدزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود احمدزاده]]<br /> # [[احمد رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود عسگری‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی باکری]]<br /> # [[محمود قائمشهر]]<br /> # [[بهجت تیفتکچی]]<br /> # [[رسول مشکین‌فام]]<br /> # [[محمود شامخی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا سعادتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ضابطی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین رضایی]]<br /> # [[طاهره طلوع]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا خسروی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گوهر ادب‌آواز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سکینه چاقوساز]]<br /> # [[معصومه کبیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صارمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جعفر کاظمی]]<br /> # [[منیره رجوی]]<br /> # [[حجت زمانی]]<br /> # [[ثریا ابوالفتحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[معصومه عضدانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالرضا رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف احمدی]]<br /> # [[سیاوش سیفی]]<br /> # [[ابراهیم ذاکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ندا حسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدیقه مجاوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولی‌الله فیض مهدوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه مصباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی شفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر اکبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلیل گادانی]]<br /> # [[زهره قائمی]]<br /> # [[گیتی گیوه‌چینیان زاده]]<br /> # [[ابراهیم ذاکری]]<br /> # [[محمد سیدی کاشانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین مدنی]]<br /> # [[مسعود رجوی]]<br /> # [[مریم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مریخی]]<br /> # [[مهدی ابریشمچی]]<br /> # [[محمد سید المحدثین]]<br /> # [[محمد علی توحیدی]]<br /> # [[فهیمه اروانی]]<br /> # [[مژگان پارسایی]]<br /> # [[زهره اخیانی]]<br /> # [[صدیقه حسینی]]<br /> # [[مهوش سپهری]]<br /> # [[بهشته شادرو]]<br /> # [[شهرزاد حاج‌سیدجوادی]]<br /> # [[گیتی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حیاتی]]<br /> # [[محمود عطایی]]<br /> # [[محمود عضدانلو]]<br /> # [[محمد حنیف نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید محسن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اصغر بدیع زادگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین پارسیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن جزنی]]<br /> # [[اسماعیل شریف‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز دهقانی]]<br /> # [[ابوالحسن خانعلی]]<br /> # [[شکرالله پاکنژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خسرو روزبه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرپرویز پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر صفایی فراهانی]]<br /> # [[خسرو گلسرخی]]<br /> # [[میرزا کوچک‌ خان جنگلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ستارخان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مادر ذاکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آراسته قلی‌وند]]<br /> # [[عالیه بازرگان]]<br /> # [[محترم ایجه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود بنی‌هاشمی]]<br /> # [[عباس عمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد رئوف بشردوست]]<br /> # [[داریوش سلحشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه احمدی اسکویی]]<br /> # [[محمدحسین جنتی لادانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کرامت‌الله دانشیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزیز رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود فرشچی]]<br /> # [[مجید کاووسی‌فر]]<br /> # [[سعید سنگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رامین حسین‌پناهی]]<br /> # [[عباس مدرسی‌فر]]<br /> # [[عبدالرحمان قاسملو]]<br /> # [[حمیرا اشراق]]<br /> # [[فضیلت علامه حائری]]<br /> # [[حیدر قربانی]]<br /> # [[محسن محمدباقر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته اسفندیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عفت حداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم گلزاده غفوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[راضیه کرمانشاهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عذرا علوی طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد زیبرم]]<br /> # [[بتول رجایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسترن عظیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گداعلی صابر مطلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسین سیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود بریسمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن نگهبان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید ماسوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن معصومی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی قره‌اوغلانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر باباعلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کریم جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالرحیم احراری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حسن‌ کاویار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی یونسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شکرالله ربیعی]]<br /> # [[امیرحسین مرادی]]<br /> # [[سید علی نبوی چاشمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم باقرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین حبیبی]]<br /> # [[عباس مفتاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گیتی‌السادات جوزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن ضیاظریفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرنوش ابراهیمی روشن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا گلی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پروانه پیوستگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود شکیبانژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یحیی شجاعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حمزه لوئیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی نجاتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حوا برزگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهرزاد مرشدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نصرت رمضانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی حسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز احسانی اسلاملو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صبا هفت‌ برادران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صمد بهرنگی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ اعظمی لرستانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الله‌قلی خان جهانگیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین جهانگیری]]<br /> # [[شهلا حریری مطلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا معدنچی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین نقدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم هژبریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمالک علوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا خالقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا مسعودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد رضا شادبختی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاهپور علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وحید بنی عامریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پویا قبادی بیستونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک علیپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکبر (شاهرخ) دانشورکار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد تقوی سنگدهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن منتظر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن عضدانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صاحب (مهدی) ذبیحیان لنگرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد بگلری (نوشین)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صمیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایرج ماسوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا (عبدالله) راتبی]]<br /> # [[خانواده مصباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته شبانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عطیه محررخوانساری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اصغر اکبرنیا منصور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حسن‌ کاویار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرح اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیومرث سیدخلخال]]<br /> # [[حسن سرخوش]]<br /> # [[مریم قدسی‌مآب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم سیفان بابایی]]<br /> # [[حفیظ الله شمس]]<br /> # [[زهره بنی‌جمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سلطنت رمیم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قادر ویسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شایان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود فرد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد درودیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشید اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم افجه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور رادپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته ازهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید خادمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین خیابانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صغری داوودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یزدان تیموریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین شهرابی فراهانی]]<br /> # [[مژگان مهدوی]]<br /> # [[مهناز میمنت]]<br /> # [[اختر مولوی]]<br /> # [[محمود میمنت]]<br /> <br /> === سیاست‌مداران ایرانی ===<br /> # [[رضاشاه پهلوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا پهلوی]]<br /> # [[اشرف پهلوی]]<br /> # [[علی امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اقبال لاهوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالحسین تیمورتاش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دکتر محمد مصدق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیّدحسن تقی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیدحسین فاطمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعباس هویدا]]<br /> # [[بی‌بی مریم بختیاری]]<br /> # [[جمشید آموزگار]]<br /> # [[جعفر شریف‌امامی]]<br /> # [[عبدالرحمن قاسملو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق شرفکندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق قطب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی بازرگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[داریوش فروهر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت‌الله سحابی]]<br /> # [[یدالله سحابی]]<br /> # [[محمدتقی شریعتی مزینانی]]<br /> # [[یحیی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ملکی]]<br /> # [[ابراهیم یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن بنی‌صدر]]<br /> # [[محمود افشارطوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا آقاخان کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاپور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ترور شاپور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دکتر حشمت طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تیمور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسن رشدیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی فروغی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهر احمدزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مظفر بقایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد قوام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید ضیاءالدین طباطبایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سردار اسعد بختیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمجید میرزا عین‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم سامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نورالدین کیانوری]]<br /> <br /> === مقام‌ها و مسئولان جمهوری اسلامی ===<br /> # [[روح‌الله خمینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صیاد شیرازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی رازینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجتبی خامنه‌ای]]<br /> # [[مرتضی مطهری]]<br /> # [[احمد خمینی]]<br /> # [[علی فلاحیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید علی خامنه ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم سلیمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی کروبی]]<br /> # [[ابوالحسن بنی‌صدر]]<br /> # [[میرحسین موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدتقی مصباح یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد خاتمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود احمدی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن روحانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسینعلی نیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم رئیسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین باقری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی اشراقی]]<br /> # [[مصطفی پورمحمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله لاجوردی]]<br /> # [[علی لاریجانی]]<br /> # [[صادق لاریجانی]]<br /> # [[محمود هاشمی شاهرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ری شهری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قربانعلی دری نجف‌آبادی]]<br /> # [[حسین اشتری]]<br /> # [[ابوالقاسم صلواتی]]<br /> # [[محمدباقر قالیباف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن شاهوارپور]]<br /> # [[علی باقری‌ کنی]]<br /> # [[صادق قطب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا پناهیان]]<br /> # [[عطاءالله اشرفی اصفهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین محسنی اژه‌ای]]<br /> # [[حمید نوری]]<br /> # [[داوود رحمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکبر هاشمی رفسنجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسینعلی منتظری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا رادان]]<br /> # [[حسین سلامی]]<br /> # [[سید رضی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایمان افشاری]]<br /> # [[محمدرضا زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی عموزاد]]<br /> # [[قاضی محمدرضا عموزاد خلیلی]]<br /> # [[محسن فخری‌زاده مهابادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بهشتی]]<br /> # [[قاضی محمدرضا توکلی]]<br /> # [[مهدی نصیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا عسگری]]<br /> # [[مصطفی تاجزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین امیرعبداللهیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی آل هاشم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مخبر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین احمدی شاهرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مالک رحمتی]]<br /> # [[حسین طائب]]<br /> # [[سعید جلیلی]]<br /> # [[مسعود پزشکیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اصغر حجازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامعلی حداد عادل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین قاضی‌زاده هاشمی]]<br /> # [[علیرضا زاکانی]]<br /> # [[محمد محمدی گلپایگانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا عارف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مقیسه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک زنجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید امامی]]<br /> # [[حسین همدانی]]<br /> # [[صادق خلخالی]]<br /> # [[حسین موسوی تبریزی]]<br /> # [[محمود هاشمی شاهرودی]]<br /> # [[امیرعلی حاجی‌زاده]]<br /> # [[روح‌الله حسینیان]]<br /> # [[علی قدوسی]]<br /> # [[تریتا پارسی]]<br /> # [[علی شمخانی]]<br /> # [[احمد علم‌الهدی]]<br /> # [[احمد خاتمی]]<br /> # [[کاظم صدیقی]]<br /> # [[احمد توکلی]]<br /> # [[سید محمد حسین‌زاده حجازی]]<br /> # [[محمدباقر ذوالقدر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسین مجید موسوی افتخاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن تهرانی مقدم]]<br /> # [[اسدالله اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر ولایتی]]<br /> # [[وحید حقانیان]]<br /> # [[غفور درجزی]]<br /> # [[احمد وحیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد پاکپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا اعرافی]]<br /> # [[امیر حاتمی]]<br /> # [[اسماعیل خطیب]]<br /> # [[علی‌رضا تنگسیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کمال خرازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین دهقان]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === آمران و عاملان سرکوب و کشتار ===<br /> # [[امجد یوسف]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === شخصیت‌های تاریخی ایران ===<br /> # [[کوروش بزرگ]]<br /> # [[یپرم خان]]<br /> # [[یعقوب لیث]]<br /> # [[کیخسرو]]<br /> # [[محمدتقی‌ پسیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرکبیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رئیس‌علی دلواری]]<br /> # [[شاه نعمت‌ الله ولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروغ‌السلطنه آذرخشی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی محمد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوارد باسکرویل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آستفیک داویدیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابومسلم خراسانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزارضا کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ملک‌المتکلمین]]<br /> # [[جهانگیرخان صوراسرافیل]]<br /> # [[محمود محمود]]<br /> # [[میرزا ملکم‌خان]]<br /> # [[صادق رضازاده شفق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهره قره‌العین]]<br /> # [[ناظم‌الاسلام کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد اسماعیل امیرخیزی]]<br /> # [[میرزا محمدصادق آقا مجتهد تبریزی]]<br /> # [[کریم طاهرزاده بهزاد]]<br /> # [[میرزا جواد سعدالدوله]]<br /> # [[سید محمد طباطبایی]]<br /> # [[سید عبدالله بهبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آخوند ملا محمدکاظم خراسانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم صفایی]]<br /> # [[مهدی ملک‌زاده]]<br /> # [[سید جمال‌الدین اسدآبادی]]<br /> # [[ستارخان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسن‌خان مشیرالدوله]]<br /> # [[نجفقلی خان صمصام‌السلطنه بختیاری]]<br /> # [[میرزا محمدعلی خان تربیت]]<br /> # [[میرزا علی‌اصغر خان اتابک اعظم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزاحسن خان وثوق‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حیدرخان عمواوغلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا محمدحسین نائینی]]<br /> # [[شیخ احمد تربتی]]<br /> # [[سید جمال‌الدین واعظ اصفهانی]]<br /> # [[مهدی قلی‌خان هدایت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی ارداقی]]<br /> # [[عبدالرحیم طالبوف تبریزی]]<br /> # [[یحیی دولت‌آبادی]]<br /> # [[سید محمدرضا مساوات]]<br /> # [[سلیمان خان میکده]]<br /> # [[میرزا حسین خلیلی تهرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدیقه دولت‌آبادی]]<br /> # [[عبدالمجید میرزا عین‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسین خان سپهسالار]]<br /> # [[میرزای شیرازی]]<br /> # [[مریم عمید سمنانی]]<br /> # [[زین‌العابدین مراغه‌ای]]<br /> # [[محمدولی خان تنکابنی]]<br /> # [[میرزا حسن مستوفی‌الممالک آشتیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران میرزا]]<br /> # [[عباسقلی آدمیت]]<br /> # [[الله‌یار خان آصف‌الدوله]]<br /> # [[حسین پاشا خان]]<br /> # [[علی موسیو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک خرمدین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === رهبران و سیاست‌مداران جهان ===<br /> # [[امه سه‌زر]]<br /> # [[الی ویزل]]<br /> # [[لرد راسل جانسون]]<br /> # [[مولود آئونیت]]<br /> # [[محمود شریف بسیونی]]<br /> # [[آلبرتو نیسمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لرد رابین کوربت]]<br /> # [[لرد اسلین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد سوکارنو]]<br /> # [[محمد سوهارتو]]<br /> # [[ایندیرا گاندی]]<br /> # [[احمد بن بلا]]<br /> # [[ژاندارک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهاتما گاندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نلسون ماندلا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آبراهام لینکلن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جو لیبرمن]]<br /> # [[جورج واشنگتن]]<br /> # [[وینستون چرچیل]]<br /> # [[ژوزف استالین]]<br /> # [[پینوشه]]<br /> # [[جمال عبدالناصر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد انور السادات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدولف هیتلر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولیویه ونده کاستیل]]<br /> # [[اریک داوید]]<br /> # [[آلخو ویدال کوادراس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آبه پیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بنیتو موسولینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرانسیسکو فرانکو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اورسولا گرترود فون در لاین]]<br /> # [[اسماعیل هنیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هانری لکلرک]]<br /> # [[ناپلئون بناپارت]]<br /> # [[نیکلای چائوشسکو]]<br /> # [[سون یات سن]]<br /> # [[سید احمد غزالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جاوید رحمان]]<br /> # [[مارتین لوتر کینگ جونیور]]<br /> # [[ژان زیگلر]]<br /> # [[لخ والسا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژرژ-هنری بوته‌یه]]<br /> # [[رینالدو گالیندو پل]]<br /> # [[موریس دنبی کاپیتورن]]<br /> # [[احمد شهید]]<br /> # [[عاصمه جهانگیر]]<br /> # [[مای ساتو]]<br /> # [[بشار اسد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسن نصرالله]]<br /> # [[احمد چلبی]]<br /> <br /> === انقلابیون و کنشگران بین‌المللی ===<br /> # [[رزا لوگزامبورگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[چه گوارا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نلسون ماندلا]]<br /> # [[سیمون بولیوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولادیمیر لنین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشی‌مین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آنی ازبرت]]<br /> # [[سوفان چان]]<br /> # [[هارون هاشمی]]<br /> # [[سمینا اقبال]]<br /> # [[یاسر عرفات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوجهاد]]<br /> # [[سالوادور آلنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پاتریس لومومبا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویکتور خارا]]<br /> # [[وو نگوین جیاپ]]<br /> # [[بابی ساندز]]<br /> <br /> === روحانیون ===<br /> # [[سید محمود طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی گلزاده غفوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد امامی کاشانی]]<br /> # [[حبیب‌الله آشوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلال گنجه‌ای]]<br /> # [[حسینعلی منتظری]]<br /> # [[عبدالغفار نقشبندی]]<br /> # [[حسن لاهوتی اشکوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید ابوالقاسم کاشانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیخ عبدالله مازندرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسین خلیلی تهرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسن مدرس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیخ محمد خیابانی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تاریخ‌نگاران ===<br /> # [[یرواند آبراهامیان]]<br /> # [[فریدون آدمیت]]<br /> # [[حسین مکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژانت آفاری]]<br /> # [[عبدالهادی حائری]]<br /> <br /> === دانشمندان و استادان دانشگاه ===<br /> # [[زرتشت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم میرزاخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد تفضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابیندرانات تاگور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد اشرف]]<br /> # [[محمدعلی شیخی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین صدیقی]]<br /> # [[ابوعلی سینا]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === برندگان جایزهٔ نوبل و حامیان مقاومت ایران ===<br /> # [[مِیرید کوریگان مگوایر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدولفو پرز اسکیول]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسکار آریاس سانچز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژوزه مانوئل راموس-هورتا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کارلوس فیلیپه شیمنش بلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جودی ویلیامز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توکل کرمان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لیما گبوئی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کایلاش ساتیارتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خوان مانوئل سانتوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیمیتری موراتوف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولکساندرا ماتویچوک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وُله سوینکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جی.ام. کوتسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الفریده یلینک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اورهان پاموک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هرتا مولر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماریو بارگاس یوسا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پاتریک مودیانو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سوتلانا الکسیویچ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کازوئو ایشی‌گورو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولگا توکارچوک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پتر هانتکه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[برایان جوزفسون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابرت ویلسون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوهان گئورگ بدنورتس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کلاوس فون کلیتزینگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جروم آیزاک فریدمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جوزف هوتون تیلور جونیور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویلیام دنیل فیلیپس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولفگانگ کترله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خراردوس تهوفت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آنتونی جیمز لگت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان لوئیس هال]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان کرامول ماتر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیوید جاناتان گراس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کنستانتین سرگیویچ نووسلوف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدام گای ریس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرژ اروش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرانسوا انگلر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیوید جفری واینلند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تاکاآکی کاجیتا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرتور بروس مک‌دونالد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیپ استفن تورن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دونا تِئو استریکلند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بری کلارک بریش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فیلیپ جیمز ادوین پیبلز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[راینهارد گنتسل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میشل گوستاو ادوار مایور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیر آگوستینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آلن اسپه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آن لویلیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جفری اورت هینتون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روآلد هافمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان جوزف هاپفیلد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرنتس کراوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان چارلز پولانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوان تسه لی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دادلی رابرت هرشباخ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روبرت هوبر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوهان دایزنهوفر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژان-ماری لن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توماس رابرت چک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آلن جی. هیگر]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> # [[سر جان ارنست واکر]]<br /> # [[الیاس جیمز کوری]]<br /> # [[رودلف آرتور مارکوس]]<br /> <br /> === دیگر چهره‌های شناخته‌شده ===<br /> # [[فاطمه سلطانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دلارا دارابی]]<br /> # [[حمیدالله اربابی]]<br /> # [[رومینا اشرفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر خدایاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عاطفه رجبی]]<br /> # [[سید محمد حسینی]]<br /> # [[مسیح علی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روح‌الله زم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمالک ریگی]]<br /> # [[دادشاه]]<br /> # [[سکینه سلیمان‌زاده]]<br /> # [[مهسا امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسر شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدجواد وفایی ثانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بلال نصرویی]]<br /> # [[سارا دلدار]]<br /> # [[ریحانه جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیر محمد خالقی]]<br /> # [[اصغر نحوی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ریحانه جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد بالدی]]<br /> # [[سارو قهرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هاله سحابی]]<br /> # [[ابوالحسن خانعلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نهال آهوقلندری]]<br /> # [[امیرحسین و احمدرضا فیضی]]<br /> # [[غزال مولان]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == تاریخ معاصر ایران ==<br /> <br /> === انقلاب مشروطه؛ رخدادها و نهادها ===<br /> # [[واقعۀ پارک اتابک]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انقلاب مشروطه؛ مفاهیم، مطبوعات و نمادها ===<br /> # [[منوّرالفکر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شب‌نامه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بست‌نشینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فراموشخانه]]<br /> # [[عدالت‌خانه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی‌خواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مشروطه و مشروعه]]<br /> # [[قانون اساسی مشروطیت]]<br /> # [[عدالت]]<br /> # [[مشروطه‌خواه]]<br /> # [[انجمن]]<br /> # [[قانون]]<br /> # [[ملت]]<br /> # [[تکفیر]]<br /> # [[آزادیستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فداییان (در انقلاب مشروطه)]]<br /> # [[جراید حُرّه (مطبوعات آزاد)]]<br /> # [[مستبدین]]<br /> # [[استبداد]]<br /> # [[آزادی]]<br /> # [[استبداد صغیر]]<br /> # [[مرکز غیبی تبریز]]<br /> # [[انجمن ایالتی تبریز]]<br /> # [[امیرخیز]]<br /> # [[روزنامه قانون]]<br /> # [[روزنامه حبل‌المتین]]<br /> <br /> === اواخر قاجار و دورهٔ پهلوی ===<br /> # [[انقلاب ضد سلطنتی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دارالفنون]]<br /> # [[اشغال ایران در جنگ جهانی اول]]<br /> # [[قرارداد ۱۹۱۹]]<br /> # [[کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹]]<br /> # [[نهضت جنگل]]<br /> # [[جمهوری گیلان]]<br /> # [[تظاهرات ۱۷ شهریور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشف حجاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بلوای نان]]<br /> # [[اشغال ایران در جنگ جهانی دوم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خودمختاری آذربایجان]]<br /> # [[قرارداد گس گلشائیان]]<br /> # [[قرارداد دارسی]]<br /> # [[کمیته زرگنده]]<br /> # [[نهضت ملی‌شدن نفت]]<br /> # [[قیام ۳۰ تیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قیام ۱۵ خرداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کودتای ۲۸ مرداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فدائیان اسلام]]<br /> # [[قرارداد نفتی کنسرسیوم]]<br /> # [[پیمان سنتو]]<br /> # [[ساواک]]<br /> # [[اصلاحات ارضی]]<br /> # [[قائم‌مقام فراهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مظفرالدین شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصرالدین شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد علی شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قیام سیاهکل]]<br /> # [[زلزله بوئین زهرا]]<br /> # [[جشن‌های ۲۵۰۰ ساله]]<br /> # [[جنگ ظفار]]<br /> # [[حزب رستاخیز]]<br /> # [[گاهشماری شاهنشاهی]]<br /> # [[گارد جاویدان شاهنشاهی]]<br /> # [[آتش‌سوزی سینما رکس آبادان]]<br /> # [[کنفرانس گوادلوپ]]<br /> # [[سیاست حقوق‌‌ بشر کارتر]]<br /> # [[آزادی آخرین دسته از زندانیان سیاسی زمان شاه در ۳۰ دی ۱۳۵۷]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نهضت تنباکو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قرارداد کنسرسیوم]]<br /> # [[عهدنامه گلستان]]<br /> # [[عهدنامه ترکمانچای]]<br /> # [[انقلاب سفید]]<br /> # [[پرویز ثابتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین فردوست]]<br /> # [[اردشیر زاهدی]]<br /> # [[پرویز نیکخواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فضل‌الله زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نعمت‌الله نصیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله علم]]<br /> # [[حزب زحمتکشان ملت ایران]]<br /> # [[شعبان جعفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرار شاه از ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرکوب عشایر در دوره رضاشاه]]<br /> <br /> === جمهوری اسلامی؛ رویدادها و تحولات تاریخی ===<br /> # [[درگیری درترکمن صحرا ۱۳۵۸]]<br /> # [[ماجرای نوار آیت]]<br /> # [[ایران گیت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب فرهنگی]]<br /> # [[هک مجلس جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سقوط هواپیمای اوکراینی]]<br /> # [[انفجارها و آتش‌سوزی‌های زنجیره‌ای در ایران]]<br /> # [[انفجار حرم امام رضا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله سایبری علیه جمهوری اسلامی]]<br /> # [[هک نهاد ریاست جمهوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاست النصر بالرعب]]<br /> # [[هک وزارت علوم، تحقیقات و فناوری]]<br /> # [[شوراهای مردمی]]<br /> # [[طرح نور و حجاب اجباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سقوط بالگرد ابراهیم رئیسی]]<br /> # [[متروپل آبادان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار مهیب بندرعباس]]<br /> <br /> === جنگ ایران و عراق و رویدادهای نظامی ===<br /> # [[جنگ ایران و عراق]]<br /> # [[عملیات کربلای ۴]]<br /> # [[کودتای نوژه]]<br /> <br /> == حکومت، سیاست و روابط بین‌الملل ایران ==<br /> <br /> === ساختار حکومت و نهادهای جمهوری اسلامی ===<br /> # [[رژیم ولایت فقیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انتخابات مجلس شورای اسلامی (۱۳۹۹–۱۳۹۸)]]<br /> # [[انحلال سپاه پاسداران]]<br /> # [[انتخابات ریاست جمهوری ۱۴۰۳]]<br /> # [[بیت خامنه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجلس خبرگان]]<br /> # [[گشت ارشاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بحران مشروعیت جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[ارتش سایبری جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمعیت مؤتلفه اسلامی]]<br /> # [[حزب جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[بسیج]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصلاح‌طلبی در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[تفکیک جنسیتی]]<br /> # [[نوشیدن جام زهر]]<br /> # [[لیست تروریستی وزارت خارجه آمریکا(FTO)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دارایی‌های خامنه‌ای]]<br /> # [[تروریسم جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا]]<br /> # [[بنیادهای تعاونی نیروهای مسلح]]<br /> # [[ستاد اجرایی فرمان امام]]<br /> # [[بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل کشیش‌های مسیحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۱۴کشور غربی علیه رژیم ایران]]<br /> # [[قرارگاه رمضان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توقیف ۴ سایت وزارت اطلاعات رژیم ایران]]<br /> # [[استفاده از کودکان ۱۲ساله در گشت و ایست بازرسی]]<br /> # [[انتقال کودکان در جنگ‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مدرسه حقانی]]<br /> <br /> === سپاه پاسداران، نیروهای نظامی و امنیتی ===<br /> # [[لباس شخصی]]<br /> # [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> # [[نیروی قدس سپاه پاسداران]]<br /> # [[سازمان اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> # [[نیروی انتظامی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[قرارگاه ثارالله]]<br /> # [[نیروی هوا فضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیروی هوایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> <br /> === سیاست خارجی، تحریم‌ها و روابط بین‌الملل ایران ===<br /> # [[گروگان گیری در سفارت آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرکز اسلامی هامبورگ]]<br /> # [[قرارداد ۲۵ ساله ایران و چین]]<br /> # [[نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله رژیم ایران به اسرائیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لایحه صلح از طریق قدرت در قرن بیست و یکم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبکه لابی نفوذ جمهوری اسلامی]]<br /> # [[لیست‌گذاری سپاه توسط دولت کانادا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله ۱۳ژوئن اسرائیل به ایران]]<br /> # [[حمله مشترک اسرائیل و ایالات متحده به ایران - ۹اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[فرماندهان و مقامات کشته‌ شده رژیم ایران در جنگ ۴۰روزه]]<br /> # [[محاصره دریایی آمریکا علیه ایران]]<br /> # [[بحران‌های بین‌المللی جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[سیاست گروگانگیری رژیم ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گروه ویژه اقدام مالی FATF]]<br /> # [[کنفرانس لهستان]]<br /> # [[تحریم صنایع پتروشیمی ایران]]<br /> # [[معافیت تحریم‌های نفتی ایران]]<br /> # [[تحریم علی خامنه‌ای]]<br /> # [[ائتلاف بین‌المللی برای آزادی دریانوردی در خلیج فارس]]<br /> # [[تحریم‌های اقتصادی وزارت خزانه‌داری آمریکا علیه رژیم ایران]]<br /> <br /> === برنامهٔ هسته‌ای و موشکی جمهوری اسلامی ===<br /> # [[حمله‌ آمریکا به سایت‌های هسته‌ای ایران]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای فردو]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای نطنز]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای اصفهان]]<br /> # [[نیروگاه اتمی بوشهر]]<br /> # [[برنامه هسته‌ای ایران]]<br /> # [[برجام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مکانیزم ماشه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پهباد]]<br /> # [[برنامه هسته‌ای ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای]]<br /> # [[برنامه موشکی نظام ولایت فقیه]]<br /> # [[هزینه‌های برنامه موشکی و پهپادی نظام ولایت‌ فقیه]]<br /> <br /> === مفاهیم سیاسی، انقلاب و دموکراسی ===<br /> # [[فدرالیسم]]<br /> # [[موقعیت انقلابی]]<br /> # [[جمهوری دموکراتیک]]<br /> # [[فدرالیسم]]<br /> # [[انقلاب]]<br /> # [[مبارزه مدنی]]<br /> # [[استراتژی قیام و سرنگونی]]<br /> # [[سیاست موازنه منفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فراماسونری در ایران]]<br /> # [[موقعیت انقلابی|شرایط عینی و ذهنی]]<br /> # [[قیام]]<br /> # [[توازن قوا]]<br /> # [[انقلاب]]<br /> # [[شعار]]<br /> # [[مبارزه مسلحانه]]<br /> # [[مبارزه]]<br /> # [[نیروی پیشتاز]]<br /> # [[عمق استراتژیک]]<br /> # [[دموکراسی]]<br /> <br /> == جامعه و اقتصاد ایران ==<br /> <br /> === اقتصاد، فساد و نابرابری ===<br /> # [[پول‌شویی]]<br /> # [[اختلاس در ایران]]<br /> # [[حذف چهار صفر از پول ایران]]<br /> # [[مالباختگان]]<br /> # [[خصوصی سازی]]<br /> # [[بازار بورس ایران]]<br /> # [[آقازاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آستان قدس رضوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاچاق کالا در ایران]]<br /> # [[بیت کوین]]<br /> # [[چاپ اسکناس]]<br /> # [[چای دبش]]<br /> # [[اختلاف طبقاتی در ایران]]<br /> # [[فساد سیستماتیک در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[فساد مالی در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[بحران اقتصاد در ایران]]<br /> # [[رانت‌خواری در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[سامانه تخصیص سهمیه سوخت پیمایشی]]<br /> <br /> === زنان، آموزش و مسائل فرهنگی‌ـ‌اجتماعی ===<br /> # [[زنان پیشگام در قیام‌های ایران]]<br /> # [[زنان در نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران]]<br /> # [[دانشگاه آزاد - واحد علوم و تحقیقات]]<br /> # [[خالص‌سازی دانشگاه‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روز جهانی زن]]<br /> # [[روز دانشجو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روز جهانی معلم]]<br /> # [[روز جهانی منع خشونت علیه زنان]]<br /> # [[دستگیری دانشجویان نخبه ایرانی]]<br /> # [[بهائیان ایران]]<br /> # [[مسمومیت سریالی دانش‌آموزان مدارس دخترانه در ایران]]<br /> # [[سرکوب زنان در ایران]]<br /> # [[بحران آموزش در ایران]]<br /> <br /> === کار، بیکاری، فقر و آسیب‌های اجتماعی ===<br /> # [[کارگران کشت و صنعت نیشکر هفت‌تپه]]<br /> # [[کارتن خوابی]]<br /> # [[گورخوابی]]<br /> # [[کودکان کار در ایران]]<br /> # [[فروش اعضای بدن]]<br /> # [[اعتیاد در ایران]]<br /> # [[فقر در ایران]]<br /> # [[بحران بیکاری در ایران]]<br /> # [[خودکشی]]<br /> # [[کارخانه ماشین سازی تبریز]]<br /> # [[گروه ملی صنعتی فولاد اهواز]]<br /> # [[کولبر]]<br /> # [[سوخت‌بری]]<br /> # [[بحران مسکن در ایران]]<br /> # [[بحران سلامت و روان در ایران]]<br /> # [[سندیکا در ایران]]<br /> <br /> === مهاجرت، جمعیت و فرار مغزها ===<br /> # [[مهاجرت در ایران]]<br /> # [[فرار مغزها]]<br /> # [[فرار مغزها|فرار مغزها از ایران]]<br /> <br /> === رسانه، فناوری و مسائل روز جامعه ===<br /> # [[سامانه مدیریت هوشمند نان (نانینو)]]<br /> # [[تلویزیون من و تو]]<br /> # [[سانسور اینترنت در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سانسور در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اول مهر]]<br /> # [[معدوم سازی جوجه یک روزه]]<br /> <br /> == جغرافیا، محیط زیست و منابع ایران ==<br /> <br /> === ایران، استان‌ها و شهرها ===<br /> # [[ایران]]<br /> # [[تهران]]<br /> # [[استان البرز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان فارس]]<br /> # [[استان آذربایجان شرقی]]<br /> # [[استان خراسان رضوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان خوزستان]]<br /> # [[استان گیلان]]<br /> # [[استان آذربایجان غربی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان مازندران]]<br /> # [[استان سیستان و بلوچستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان کرمانشاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان هرمزگان]]<br /> # [[استان لرستان]]<br /> # [[استان همدان]]<br /> # [[استان کرمان]]<br /> # [[استان قزوین]]<br /> # [[استان یزد]]<br /> # [[استان زنجان]]<br /> <br /> === محیط زیست و بحران‌های زیست‌محیطی ===<br /> # [[آلودگی هوا در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنگل‌های ایران]]<br /> # [[انرژی در ایران]]<br /> # [[محیط زیست ایران]]<br /> # [[تالاب‌های ایران]]<br /> # [[آبشارهای ایران]]<br /> # [[سیل در ایران]]<br /> # [[سیل هرمزگان]]<br /> # [[جنگل‌های هیرکانی]]<br /> # [[بحران آب در ایران]]<br /> # [[ابرچالش آب]]<br /> # [[سیل هرمزگان]]<br /> # [[بحران آب در ایران]]<br /> # [[بحران محیط زیست در ایران]]<br /> <br /> === دریاها، دریاچه‌ها، رودها و تالاب‌ها ===<br /> # [[قنات]]<br /> # [[دریای خزر]]<br /> # [[خلیج فارس]]<br /> # [[دریای عمان]]<br /> # [[دریاچه هامون]]<br /> # [[رود کارون]]<br /> # [[رود کرخه]]<br /> # [[رود دز]]<br /> # [[رود ارس]]<br /> # [[هور العظیم]]<br /> # [[هور شادگان]]<br /> # [[زاینده‌رود]]<br /> # [[دریاچه ارومیه]]<br /> # [[تالاب انزلی]]<br /> # [[تالاب گاوخونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تالاب پریشان]]<br /> # [[هیرمند]]<br /> <br /> === سدها و منابع آب ===<br /> # [[سد دز]]<br /> # [[سد کارون]]<br /> # [[سد امیرکبیر]]<br /> # [[سد ارس]]<br /> <br /> === کوه‌ها، دره‌ها، غارها و بیابان‌ها ===<br /> # [[کویر لوت]]<br /> # [[غار علی صدر]]<br /> # [[بیستون]]<br /> # [[دماوند]]<br /> # [[سبلان]]<br /> # [[زاگرس]]<br /> # [[الوند]]<br /> # [[کرکس]]<br /> # [[تفتان]]<br /> <br /> === جزیره‌ها و تنگه‌ها ===<br /> # [[تنگه هرمز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جزیره خارگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جزیره کیش]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انرژی، نفت و گاز ===<br /> # [[نیروی برق در ایران]]<br /> # [[نیروگاه‌های ایران]]<br /> # [[انرژی بادی در ایران]]<br /> # [[میدان‌های نفتی ایران]]<br /> # [[میدان‌های گازی ایران]]<br /> # [[سوخت‌های فسیلی در ایران]]<br /> # [[بحران انرژی در ایران]]<br /> # [[بحران برق در ایران]]<br /> <br /> === زمین‌شناسی، گسل‌ها، معادن و زمین‌لرزه‌ها ===<br /> # [[زلزله خوی]]<br /> # [[زمین‌شناسی ایران]]<br /> # [[گسل‌های ایران]]<br /> # [[معادن ایران]]<br /> # [[زلزله بم]]<br /> # [[زلزله ۱۳۹۶ ازگله]]<br /> # [[زلزله خوی]]<br /> # [[حادثه معدن طبس]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == فرهنگ، هنر، ادبیات و میراث ایران ==<br /> <br /> === فرهنگ، آیین‌ها و هنرهای ایرانی ===<br /> # [[فرهنگ ایران]]<br /> # [[گاه‌شماری ایرانی]]<br /> # [[جشن‌های ایرانی]]<br /> # [[سفره هفت‌سین]]<br /> # [[نوروز]]<br /> # [[حاجی فیروز]]<br /> # [[مهرگان]]<br /> # [[چهارشنبه‌سوری]]<br /> # [[شب یلدا]]<br /> # [[جشن سده]]<br /> # [[سیزده‌به‌در]]<br /> # [[خوشنویسی ایرانی]]<br /> # [[سینمای ایران]]<br /> # [[موسیقی ایران]]<br /> # [[غذاهای ایران]]<br /> # [[مجسمه‌سازی در ایران]]<br /> # [[قلم‌زنی در ایران]]<br /> # [[میناکاری در ایران]]<br /> # [[مینیاتور در ایران]]<br /> # [[آموزش و پرورش در ایران]]<br /> # [[شیر و خورشید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرود ملی ایران]]<br /> # [[کریسمس]]<br /> <br /> === هنرمندان ایرانی و غیرایرانی ===<br /> # [[مرضیه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی حنانه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[حبیب‌الله بدیعی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شجریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آندرانیک آساطوریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا اولیا]]<br /> # [[حمیدرضا طاهرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منوچهر سخایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عماد رام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور قدرخواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرویز یاحقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام عالیوندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناهید همت‌آبادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیر آرام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون ژورک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرجان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گیسو شاکری]]<br /> # [[روزبه عمادزاده]]<br /> # [[منوچهر طاهرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا شوریده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سهراب شهیدثالث]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد مهراد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[واروژان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ام کلثوم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون فروغی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن کسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهیار قنبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویگن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید خلیل عالی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن محمدباقر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت‌الله مقبلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله ملک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین گل‌گلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن صبا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین بنان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توماج صالحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد شمس]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[دلکش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی تجویدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نصرالله زرین‌پنجه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن مفید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام بیضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تورج نگهبان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اردلان سرفراز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهمن رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصر تقوایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن ترقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرجان ساتراپی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا اولیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یهودی منوهین]]<br /> # [[رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === ادبیات و گونه‌های ادبی ===<br /> # [[زبان فارسی]]<br /> # [[تاریخ ادبیات فارسی]]<br /> # [[مقاله]]<br /> # [[رمان]]<br /> # [[قصه]]<br /> # [[داستان کوتاه]]<br /> # [[روزنامه‌نگاری در ایران]]<br /> # [[شعر]]<br /> <br /> === نویسندگان و شاعران ایرانی ===<br /> # [[منوچهر هزارخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیمین بهبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد فرخی یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزاده عشقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی شایگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالعلی معصومی]]<br /> # [[غزاله علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحمان کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمشید پیمان]]<br /> # [[فروغ فرخزاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایرج جنتی عطایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون مشیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما یوشیج]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منوچهر آتشی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرخی یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد معین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق چوبک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق هدایت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حافظ]]<br /> # [[رهی معیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مولوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن صباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عطار نیشابوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرکو بیکس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلال آل احمد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین منزوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد کسروی]]<br /> # [[حمید مصدق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سهراب سپهری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شفیعی کدکنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بزرگ علوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش کسرایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیمین دانشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل خویی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید پورحاجی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید اسدیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناظم حکمت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بکتاش آبتین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحیم معینی کرمانشاهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نادر نادرپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا براهنی]]<br /> # [[ادیب‌الممالک فراهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پروین اعتصامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فردوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوذر ورداسبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عارف قزوینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماشاءالله آجودانی]]<br /> # [[رومن رولان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زری اصفهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مختاری، شاعر و نویسنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اشرف درویشیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد جعفر پوینده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید نفیسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یدالله رؤیایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید سلطان‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالحسین ناهیدی آذر]]<br /> # [[امین (پیمان) فرح‌آور]]<br /> # [[مرتضی کیوان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالقاسم لاهوتی کرمانشاهی]]<br /> # [[جبار باغچه‌بان]]<br /> # [[حسین پژمان بختیاری]]<br /> # [[شهرنوش پارسی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ گلشیری]]<br /> # [[بیژن نجدی]]<br /> # [[شاهرخ مسکوب]]<br /> # [[عباس میلانی]]<br /> # [[ابراهیم یونسی]]<br /> # [[محمود اعتمادزاده (م.ا.به آذین)]]<br /> # [[عاطفه گرگین]]<br /> # [[محمدعلی سپانلو]]<br /> # [[عباس یمینی شریف]]<br /> # [[محمود کیانوش]]<br /> # [[پروین دولت‌آبادی]]<br /> # [[هوشنگ ایرانی]]<br /> <br /> === نویسندگان و شاعران جهان ===<br /> # [[برتولت برشت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پابلو نرودا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فدریکو گارسیا لورکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابیندرانات تاگور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جرجی زیدان]]<br /> # [[دیل کارنگی]]<br /> # [[جک لندن]]<br /> # [[آندره مالرو]]<br /> # [[ژان پل سارتر]]<br /> # [[هانس کریستیان آندرسن]]<br /> <br /> === آثار ادبی فارسی ===<br /> # [[شاهنامه]]<br /> # [[دیوان حافظ]]<br /> # [[مثنوی معنوی]]<br /> # [[گلستان سعدی]]<br /> # [[بوستان سعدی]]<br /> # [[رباعیات خیام]]<br /> # [[ساقی‌نامه]]<br /> # [[گنج‌نامه]]<br /> # [[کلیله و دمنه]]<br /> # [[سمک عیار]]<br /> <br /> === اساطیر و حماسه‌های ایرانی ===<br /> # [[رستم]]<br /> # [[سهراب]]<br /> # [[سیاوش]]<br /> # [[گردآفرید]]<br /> # [[رودابه]]<br /> # [[آرش کمانگیر]]<br /> # [[پهلوانان شاهنامه]]<br /> <br /> === ورزش، ورزشکاران و سرگرمی ===<br /> # [[پوریای ولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا تختی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حبیب خبیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ منتظرالظهور]]<br /> # [[محمدقربانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسلم اسکندر فیلابی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن نایب‌آقا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروزان عبدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد خادم حقیقت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصر حجازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صمد منتظری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهلا فردوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهشید رزاقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علاءالدین عترتی کوشالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالله موحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرویز قلیچ‌خانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ورزش در ایران]]<br /> # [[فوتبال در ایران]]<br /> <br /> == فلسفه، اندیشه و علوم انسانی ==<br /> <br /> === فیلسوفان و نظریه‌پردازان ===<br /> # [[فریدریش انگلس]]<br /> # [[سیمون دو بووار]]<br /> # [[فرانتس فانون]]<br /> # [[لئون تروتسکی]]<br /> # [[دکتر علی شریعتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کارل مارکس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هانا آرنت]]<br /> # [[آنتونیو گرامشی]]<br /> # [[لویی آلتوسر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین آریان‌پور]]<br /> # [[باروخ اسپینوزا]]<br /> # [[ادموند گوستاو آلبرشت هوسرل]]<br /> # [[ایمانوئل کانت]]<br /> # [[راجنیش چاندرا موهان جین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === مکاتب و مفاهیم فلسفی ===<br /> # [[مارکسیسم]]<br /> # [[آتئیسم]]<br /> # [[پراگماتیسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لیبرالیسم]]<br /> # [[پدیدارشناسی]]<br /> # [[پست‌مدرنیسم]]<br /> # [[پراگماتیسم]]<br /> # [[اگزیستانسیالیسم]]<br /> <br /> === جامعه‌شناسی، ایدئولوژی و اندیشهٔ سیاسی ===<br /> # [[استثمار]]<br /> # [[لائیسیته]]<br /> # [[اپورتونیسم]]<br /> # [[توتالیتاریسم]]<br /> # [[توتالیتاریسم دینی]]<br /> # [[سکولاریسم]]<br /> # [[خودمختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرمایه‌داری ملی]]<br /> # [[بنیادگرایی اسلامی]]<br /> # [[سانترالیزم دموکراتیک]]<br /> # [[دو اسلام سراپا متضاد]]<br /> # [[تکامل اجتماعی]]<br /> # [[تکامل]]<br /> # [[دینامیزم قرآن]]<br /> # [[طلسم اختناق]]<br /> # [[تبیین جهان]]<br /> # [[دیالکتیک]]<br /> # [[عصر روشنگری]]<br /> # [[جمهوری‌خواهی]]<br /> <br /> == جهان؛ تاریخ، جنگ‌ها و سیاست بین‌الملل ==<br /> <br /> === انقلاب‌ها و جنبش‌های جهان ===<br /> # [[انقلاب ویتنام]]<br /> # [[انقلاب چین]]<br /> # [[انقلاب کوبا]]<br /> # [[انقلاب شوروی]]<br /> # [[انقلاب الجزایر]]<br /> # [[انقلاب مصر ۲۰۱۱]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب لیبی]]<br /> # [[انقلاب تونس]]<br /> # [[انقلاب سوریه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیروزی انقلاب سوریه]]<br /> # [[انقلاب کبیر فرانسه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهار عربی]]<br /> <br /> === جنگ‌های جهانی و منطقه‌ای ===<br /> # [[جنگ جهانی اول]]<br /> # [[جنگ جهانی دوم]]<br /> # [[هولوکاست]]<br /> # [[حمله شیمیایی به حلبچه]]<br /> <br /> === خاورمیانه، فلسطین و تحولات منطقه ===<br /> # [[دولت فلسطین]]<br /> # [[انفجار بیروت ۲۰۲۰]]<br /> # [[جنگ اسرائیل و حماس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان اسلو]]<br /> # [[غزه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبه نظامیان حوثی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار حرم سامرا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الحشد الشعبی]]<br /> # [[حزب‌الله لبنان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لشکر فاطمیون]]<br /> # [[لشکر زینبیون]]<br /> # [[سازمان آزادی‌بخش فلسطین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنبش فتح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنبش حماس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ارتش آزاد سوریه]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تروریسم و پرونده‌های بین‌المللی ===<br /> # [[ترور رفیق حریری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار آمیا]]<br /> # [[کشتی ربایی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[تروریسم جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[ترور میکونوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله به تأسیسات نفتی آرامکو ۲۰۱۹]]<br /> # [[کشتار مسلمانان]]<br /> <br /> === سازمان‌ها و حقوق بین‌الملل ===<br /> # [[سازمان ملل متحد]]<br /> # [[نهضت بین‌المللی صلیب سرخ و هلال احمر]]<br /> # [[شورای امنیت سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجمع عمومی سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == کتاب‌شناسی و معرفی کتاب ==<br /> <br /> === کتاب‌های مقاومت ایران ===<br /> # [[بنیانگذاران]]<br /> # [[قهرمانان در زنجیر]]<br /> # [[استراتژی قیام و سرنگونی]]<br /> # [[پرواز همزنجیران]]<br /> # [[ایران، بازی اتمی رژیم]]<br /> # [[ایران: سپاه پاسداران، ماشین تروریسم]]<br /> # [[رمز ماندگاری نسل سرفراز در آزمایش قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[کاپوها و هاپوها درباره قارقارها و عربده‌های یک باند منحط وزارتی]]<br /> # [[ابراهیم رئیسی، عامل قتل‌عام، نسل‌کشی و جنایت علیه بشریت]]<br /> # [[مصدق و رضاخان: یک گواهی تاریخی]]<br /> # [[قتل‌عام و بازشناسی الیگارشی قدرت]]<br /> # [[سمفونی مقاومت، ترانه سرودهای مجاهدین]]<br /> # [[زنان،‌ پیشتازان آزادی]]<br /> # [[جنایات رضاشاه به روایت تاریخ]]<br /> # [[کتاب راه حسین]]<br /> # [[زنان در رهبری سیاسی]]<br /> # [[کودتای نافرجام؛ آزمایش بزرگ مجاهدین و مقاومت ایران]]<br /> # [[به‌سوی ایران آزاد]]<br /> # [[به‌سوی جمهوری دموکراتیک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایران در آستانه انقلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی، دمکراسی و برابری]]<br /> # [[تعهد ما]]<br /> # [[راهپیمایی بزرگ به‌سوی آزادی]]<br /> # [[ایران فردا؛ دیدگاه‌های مریم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی گوهر حقیقی اسلام]]<br /> # [[ایران بدون اعدام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رژیم آخوندها در ایران کانون بنیادگرایی و تروریسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[همه برای آزادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زنان نیروی تغییر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[به‌سوی آزادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسلام، زنان و برابری]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === کتاب‌های تاریخ و سیاست ===<br /> # [[مرگ کسب و کار من است]]<br /> # [[شمارش معکوس برای سقوط: رژیم ایران در آستانه سرنگونی]]<br /> # [[ایران در شرف دگرگونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تاریخ تمدن]]<br /> # [[تاریخ بیست ساله ایران]]<br /> # [[دو رساله درباره حکومت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهریار]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === کتاب‌های فلسفه و علوم اجتماعی ===<br /> # [[زمینه جامعه‌شناسی]]<br /> # [[جامعه‌شناسی هنر]]<br /> # [[چرا ملت‌ها شکست می‌خورند: خاستگاه‌های قدرت، کامیابی و ناکامی]]<br /> # [[ریشه‌های توتالیتاریسم]]<br /> # [[لویاتان]]<br /> # [[بی‌دولتی، دولت، آرمان‌شهر]]<br /> # [[قرارداد اجتماعی]]<br /> <br /> === رمان‌ها و آثار ادبی ===<br /> # [[بوف کور]]<br /> <br /> [[رده:مقاله‌های ایران‌پدیا]]</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%B9%D8%B5%D8%B1_%D8%B1%D9%88%D8%B4%D9%86%DA%AF%D8%B1%DB%8C&diff=93026 2026-09-18T05:52:11Z

<p>Alireza k h: صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات مفهوم |عنوان = عصر روشنگری |نام لاتین = Enlightenment |نام‌های دیگر = عصر خرد، عصر روشن‌اندیشی، روشنگری اروپایی |حوزه = تاریخ اندیشه، فلسفه، علم، سیاست، اقتصاد، دین، حقوق و فرهنگ |نوع = جنبش فکری و فرهنگی |خاستگاه = اروپا، به‌ویژه بریتان...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات مفهوم<br /> |عنوان = عصر روشنگری<br /> |نام لاتین = Enlightenment<br /> |نام‌های دیگر = عصر خرد، عصر روشن‌اندیشی، روشنگری اروپایی<br /> |حوزه = تاریخ اندیشه، فلسفه، علم، سیاست، اقتصاد، دین، حقوق و فرهنگ<br /> |نوع = جنبش فکری و فرهنگی<br /> |خاستگاه = اروپا، به‌ویژه بریتانیا، فرانسه، سرزمین‌های آلمانی، هلند و اسکاتلند<br /> |دوره شکل‌گیری = اواخر سده هفدهم تا پایان سده هجدهم میلادی<br /> |اندیشمندان برجسته = [[جان لاک]]، [[باروخ اسپینوزا]]، [[مونتسکیو]]، [[ولتر]]، [[دنی دیدرو]]، [[ژان‌ژاک روسو]]، [[دیوید هیوم]]، [[آدام اسمیت]]، [[ایمانوئل کانت]]، [[مری ولستون‌کرافت]]، [[کندورسه]]<br /> |مفاهیم کلیدی = خرد، تجربه‌گرایی، آزادی وجدان، مدارا، حقوق طبیعی، قرارداد اجتماعی، حاکمیت مردم، تفکیک قوا، پیشرفت، نقد سنت و اقتدار<br /> |آثار مهم = ''دو رساله درباره حکومت''، ''نامه‌ای درباره مدارا''، ''روح‌القوانین''، ''دانشنامه''، ''قرارداد اجتماعی''، ''در باب جرائم و مجازات‌ها''، ''ثروت ملل''، ''پاسخی به پرسش: روشنگری چیست؟''، ''احقاق حقوق زنان''<br /> |جریان‌های مرتبط = انقلاب علمی، انسان‌گرایی، عقل‌گرایی، تجربه‌گرایی، لیبرالیسم، جمهوری‌خواهی، سکولاریسم، انقلاب آمریکا، انقلاب فرانسه<br /> |تأثیرپذیرفته از = [[رنسانس]]، [[اصلاح دینی]]، [[انقلاب علمی]]، فلسفه یونان و روم باستان، حقوق طبیعی<br /> |تأثیرگذار بر = دموکراسی قانون‌اساسی، حقوق بشر، آزادی دین و بیان، آموزش عمومی، اصلاحات قضایی، اقتصاد سیاسی و دولت مدرن<br /> |نقدهای اصلی = اروپا‌محوری، خوش‌بینی افراطی به عقل و پیشرفت، محدودبودن شمول زنان و فرودستان، هم‌زمانی با استعمار و برده‌داری، تبدیل عقل ابزاری به وسیله سلطه<br /> }}<br /> <br /> '''عصر روشنگری''' یا '''روشنگری''' جنبشی فکری، فلسفی، علمی و فرهنگی بود که از اواخر سده هفدهم در اروپا گسترش یافت و در سده هجدهم به اوج رسید. اندیشمندان این جنبش کوشیدند عقل، مشاهده، تجربه و نقد آزاد را به جای پذیرش بی‌چون‌وچرای سنت، مرجعیت موروثی و اقتدار دینی یا سیاسی قرار دهند. تاریخ‌نگاران معمولاً فاصله میان [[انقلاب باشکوه انگلستان]] در ۱۶۸۸ و آغاز [[انقلاب فرانسه]] در ۱۷۸۹ را دوره مرکزی روشنگری می‌دانند، اگرچه برخی تعریف‌ها «سده هجدهم بلند» را از حدود ۱۶۸۵ تا ۱۸۱۵ دربرمی‌گیرند.&lt;ref name=&quot;بریتانیکا-روشنگری&quot;&gt;Brian Duignan، [https://www.britannica.com/event/Enlightenment-European-history “Enlightenment”]، ''Encyclopaedia Britannica''، به‌روزرسانی ۲۰ ژوئیه ۲۰۲۶.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;تاریخ-روشنگری&quot;&gt;[https://www.history.com/articles/enlightenment “Enlightenment Period: Thinkers &amp; Ideas”]، ''History''، انتشار ۱۶ دسامبر ۲۰۰۹، به‌روزرسانی ۲۸ مه ۲۰۲۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> روشنگری مکتبی یکپارچه با برنامه‌ای واحد نبود. در بریتانیا، فرانسه، اسکاتلند، سرزمین‌های آلمانی، ایتالیا، هلند، اروپای شرقی و مستعمرات آمریکایی صورت‌های متفاوتی از آن شکل گرفت. [[جان لاک]] با [[دیوید هیوم]]، [[ولتر]] با [[ژان‌ژاک روسو]] و [[ایمانوئل کانت]] با مادی‌گرایان فرانسوی در بسیاری از مسائل اختلاف داشتند. بااین‌حال، اعتماد به توانایی انسان برای بررسی عقلانی جهان، نقد اقتدار inherited، مبارزه با تعصب، توجه به آموزش و اصلاح جامعه، میان بسیاری از آنان مشترک بود.&lt;ref name=&quot;تاریخ-روشنگری&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;جهان-روشنگری&quot;&gt;Mark Cartwright، [https://www.worldhistory.org/The_Enlightenment/ “The Enlightenment”]، ''World History Encyclopedia''، ۲۹ فوریه ۲۰۲۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> روشنگری در تحول فلسفه، علم، حقوق، سیاست، دین، اقتصاد، آموزش، ادبیات و فرهنگ چاپی اروپا نقشی اساسی داشت. مفاهیمی چون حقوق طبیعی، رضایت حکومت‌شوندگان، تفکیک قوا، آزادی وجدان، مدارا، برابری در برابر قانون و نقد امتیازهای موروثی در این دوره صورت‌بندی‌های تازه‌ای یافتند. انقلاب‌های آمریکا و فرانسه و اعلامیه‌های حقوقی برآمده از آنها از اندیشه‌های روشنگری تأثیر پذیرفتند، هرچند عوامل اجتماعی، مالی، سیاسی و طبقاتی نیز در وقوع این انقلاب‌ها نقش مستقل و تعیین‌کننده داشتند.&lt;ref name=&quot;بریتانیکا-روشنگری&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;انقلاب‌ها&quot;&gt;[https://oll.libertyfund.org/collections/french-revolution “French Revolution”]، ''Online Library of Liberty''، مجموعه منابع انقلاب فرانسه.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نام و مفهوم ==<br /> <br /> نام این دوره در زبان‌های اروپایی بر استعاره «نور» استوار است: ''Enlightenment'' در انگلیسی، ''Lumières'' در فرانسوی و ''Aufklärung'' در آلمانی. این استعاره به رهایی ذهن از آنچه جهل، تعصب، خرافه و اطاعت فکری تلقی می‌شد اشاره داشت. اندیشمندان روشنگری خود را حامل حقیقت نهایی و واحد نمی‌دانستند، اما از انسان می‌خواستند ادعاهای مربوط به طبیعت، جامعه، سیاست و دین را در معرض پرسش و داوری عقل قرار دهد.&lt;ref name=&quot;جهان-روشنگری&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;بریتانیکا-روشنگری&quot; /&gt;<br /> <br /> مشهورترین تعریف فلسفی روشنگری را [[ایمانوئل کانت]] در مقاله ''پاسخی به پرسش: روشنگری چیست؟'' در سال ۱۷۸۴ ارائه کرد. او روشنگری را خروج انسان از «نابالغی خودخواسته» دانست؛ وضعیتی که در آن شخص نمی‌تواند بدون هدایت دیگری از فهم خود استفاده کند. کانت عبارت لاتینی ''Sapere aude''، به معنای «جرئت دانستن داشته باش»، را شعار روشنگری معرفی کرد.&lt;ref name=&quot;کانت-روشنگری&quot;&gt;Immanuel Kant، “An Answer to the Question: What Is Enlightenment?”، ۱۷۸۴، در: Mary J. Gregor، ویراستار، ''Practical Philosophy''، Cambridge University Press، ۱۹۹۹، صص. ۱۱–۲۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> کاربرد اصطلاح «عصر روشنگری» نباید به این تصور بینجامد که دوره پیش از آن سراسر جهل و تاریکی بوده است. بسیاری از دستاوردهای روشنگری بر دانش قرون وسطی، فلسفه باستان، انسان‌گرایی رنسانس، منازعات اصلاح دینی و روش‌های انقلاب علمی استوار بودند. تاریخ‌نگاران معاصر همچنین درباره اینکه آیا روشنگری جنبشی تاریخی با وحدت واقعی بوده یا عنوانی متأخر برای مجموعه‌ای متنوع از جریان‌هاست، بحث کرده‌اند.<br /> <br /> == زمینه‌های تاریخی ==<br /> <br /> === رنسانس و انسان‌گرایی ===<br /> <br /> [[رنسانس]] و [[انسان‌گرایی رنسانس]] با احیای آثار یونان و روم باستان، گسترش مطالعات زبان‌شناختی و توجه به توانایی‌های انسان، بخشی از مقدمات فکری روشنگری را فراهم کردند. انسان‌گرایان با بررسی انتقادی نسخه‌ها و متون، نشان دادند که سنت‌های پذیرفته‌شده را می‌توان از راه پژوهش تاریخی و زبانی بازبینی کرد.&lt;ref name=&quot;بریتانیکا-روشنگری&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;جهان-روشنگری&quot; /&gt;<br /> <br /> اختراع و گسترش [[چاپ]] نیز در تغییر فضای فکری اروپا مؤثر بود. چاپ امکان تکثیر گسترده‌تر و ارزان‌تر کتاب و جزوه را فراهم کرد و به افزایش نسبی سواد، شکل‌گیری بازار کتاب و گردش سریع‌تر دیدگاه‌های علمی، دینی و سیاسی یاری رساند.<br /> <br /> === اصلاح دینی ===<br /> <br /> [[اصلاح دینی پروتستانی]] انحصار کلیسای کاتولیک بر حیات دینی اروپای غربی را شکست و به پیدایش کلیساها و فرقه‌های رقیب انجامید. جنگ‌های مذهبی سده‌های شانزدهم و هفدهم و آزار پیروان مذاهب مختلف، مسئله مدارا و حدود اقتدار دولت در امور وجدان را به یکی از پرسش‌های مهم فلسفه سیاسی تبدیل کرد.&lt;ref name=&quot;بریتانیکا-روشنگری&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;جهان-روشنگری&quot; /&gt;<br /> <br /> اصلاح دینی خود الزاماً جنبشی روشنگرانه نبود و برخی از رهبران آن نیز با دگراندیشان مدارا نمی‌کردند. بااین‌حال، تکثر مذهبی حاصل از آن، ادعای انحصار حقیقت را وارد منازعه‌ای پایدار کرد و زمینه را برای نظریه‌هایی درباره آزادی وجدان و جدایی نسبی امور دینی از قدرت مدنی فراهم ساخت.<br /> <br /> === انقلاب علمی ===<br /> <br /> [[انقلاب علمی]] سده‌های شانزدهم و هفدهم مهم‌ترین زمینه معرفتی روشنگری بود. پژوهش‌های [[نیکلاس کوپرنیک]]، [[گالیله]]، [[یوهانس کپلر]]، [[فرانسیس بیکن]]، [[رنه دکارت]] و [[آیزاک نیوتن]] تصویری تازه از طبیعت به وجود آورد؛ تصویری که در آن جهان بر اساس قواعد قابل شناخت و بررسی عمل می‌کرد.&lt;ref name=&quot;بریتانیکا-روشنگری&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;تاریخ-روشنگری&quot; /&gt;<br /> <br /> انتشار ''اصول ریاضی فلسفه طبیعی'' نیوتن در ۱۶۸۷ برای بسیاری از اندیشمندان نمونه‌ای از توانایی عقل، ریاضیات و مشاهده در کشف قوانین طبیعت بود. فیلسوفان سده هجدهم کوشیدند روش یا دست‌کم اعتبار نمادین علم نیوتنی را به مطالعه انسان، اخلاق، اقتصاد، سیاست و جامعه گسترش دهند.&lt;ref name=&quot;تاریخ-روشنگری&quot; /&gt;<br /> <br /> === تحولات سیاسی انگلستان ===<br /> <br /> جنگ داخلی انگلستان، اعدام [[چارلز یکم]]، دوره جمهوری، بازگشت سلطنت و انقلاب باشکوه ۱۶۸۸ پرسش‌هایی بنیادین درباره منشأ قدرت سیاسی، حق مقاومت، حدود فرمانروایی و نقش پارلمان پدید آوردند. آثار [[توماس هابز]] و جان لاک در زمینه همین بحران‌ها نوشته شدند.<br /> <br /> هابز در ''لویاتان'' از ضرورت اقتداری نیرومند برای رهایی انسان‌ها از ناامنی دفاع کرد. لاک در ''دو رساله درباره حکومت'' استدلال کرد که حکومت برای حمایت از حقوق طبیعی انسان‌ها تشکیل می‌شود و مشروعیت آن به رضایت حکومت‌شوندگان وابسته است. در صورتی که حکومت حقوق مردم را به‌طور اساسی نقض کند، آنان می‌توانند در برابر آن مقاومت کنند.&lt;ref name=&quot;فلاسفه&quot;&gt;Christopher Brooks، [https://human.libretexts.org/Bookshelves/History/World_History/Western_Civilization_3e%3A_A_Concise_History_II/Chapters/11%3A_The_Enlightenment/11.3%3A_Enlightenment_Philosophes “Enlightenment Philosophes”]، ''Humanities LibreTexts''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;بریتانیکا-روشنگری&quot; /&gt;<br /> <br /> == دوره‌بندی ==<br /> <br /> تعیین آغاز و پایان روشنگری محل اختلاف است. برخی پژوهشگران انتشار آثار نیوتن و لاک در دهه ۱۶۸۰ را آغاز نمادین آن دانسته‌اند و برخی ریشه‌هایش را تا نیمه سده هفدهم و آثار دکارت، هابز و [[باروخ اسپینوزا]] عقب می‌برند. انقلاب فرانسه در ۱۷۸۹ نیز گاه پایان این دوره و گاه مرحله سیاسی‌شدن و رادیکال‌شدن آن شمرده می‌شود.&lt;ref name=&quot;بریتانیکا-روشنگری&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;تاریخ-روشنگری&quot; /&gt;<br /> <br /> یکی از دوره‌بندی‌های رایج چنین است:<br /> <br /> * '''روشنگری آغازین، حدود ۱۶۸۵ تا ۱۷۳۰:''' شکل‌گیری مبانی فلسفی و علمی در آثار لاک، نیوتن، اسپینوزا، [[پیر بیل]] و دیگران؛<br /> * '''روشنگری میانه یا اوج، حدود ۱۷۳۰ تا ۱۷۸۰:''' گسترش اندیشه‌های ولتر، مونتسکیو، هیوم، دیدرو، روسو، آدام اسمیت و انتشار ''دانشنامه''؛<br /> * '''روشنگری متأخر، حدود ۱۷۸۰ تا ۱۸۱۵:''' صورت‌بندی فلسفه انتقادی کانت، گسترش مباحث حقوق زنان و الغای برده‌داری و تأثیر سیاسی اندیشه‌ها بر انقلاب‌ها و اصلاحات.&lt;ref name=&quot;تاریخ-روشنگری&quot; /&gt;<br /> <br /> == اصول و مضامین اصلی ==<br /> <br /> === خرد و نقد ===<br /> <br /> اعتماد به توانایی عقل انسانی یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های روشنگری بود. مقصود از عقل تنها استدلال انتزاعی نبود، بلکه توانایی انسان برای پرسش‌گری، مقایسه شواهد، تشخیص تناقض‌ها و پرهیز از پذیرش ادعاها صرفاً به دلیل قدمت یا اقتدار گوینده بود.<br /> <br /> این اعتماد همواره مطلق نبود. هیوم محدودیت‌های عقل و نقش عادت، احساس و تجربه را برجسته کرد؛ روسو نسبت به این ادعا که پیشرفت علوم و هنرها ضرورتاً انسان را اخلاقی‌تر می‌کند تردید داشت؛ و کانت کوشید حدود شناخت عقلانی را تعیین کند. بنابراین، روشنگری صرفاً «ستایش عقل» نبود، بلکه به نقد خود عقل نیز انجامید.<br /> <br /> === تجربه و مشاهده ===<br /> <br /> [[تجربه‌گرایی]]، به‌ویژه در بریتانیا، بر این اصل استوار بود که بخش مهمی از دانش از تجربه حسی به دست می‌آید. لاک ذهن انسان در آغاز زندگی را با «لوح نانوشته» مقایسه کرد و منشأ مفاهیم را در تجربه جست‌وجو نمود. هیوم این رویکرد را تا بررسی انتقادی علیت، نفس و باور دینی ادامه داد.<br /> <br /> در برابر آن، [[عقل‌گرایی]] دکارت، اسپینوزا و [[گوتفرید لایبنیتس]] بر نقش ساختارهای عقلانی و استدلال قیاسی تأکید داشت. روشنگری از تقابل و تعامل این دو سنت شکل گرفت و کانت بعدها کوشید عناصر مهم عقل‌گرایی و تجربه‌گرایی را در فلسفه انتقادی خود ترکیب کند.<br /> <br /> === طبیعت و قانون طبیعی ===<br /> <br /> اندیشمندان روشنگری طبیعت را قلمروی منظم و قابل شناخت می‌دانستند. این تصور از جهان طبیعی به اخلاق و سیاست نیز گسترش یافت: اگر طبیعت قوانینی دارد، آیا می‌توان از حقوق طبیعی انسان یا قواعد عمومی عدالت نیز سخن گفت؟<br /> <br /> نظریه حقوق طبیعی بر آن بود که برخی حقوق وابسته به بخشش پادشاه، عضویت در طبقه اجتماعی یا تعلق مذهبی نیستند. حق زندگی، آزادی، مالکیت، امنیت و مقاومت در برابر ستم در صورت‌بندی‌های گوناگون به‌عنوان حقوق طبیعی مطرح شدند. این اندیشه بعدها در اعلامیه استقلال آمریکا و اعلامیه حقوق بشر و شهروند فرانسه بازتاب یافت.<br /> <br /> === پیشرفت و اصلاح ===<br /> <br /> بسیاری از روشنگران معتقد بودند که انسان می‌تواند از راه علم، آموزش، قانون‌گذاری و اصلاح نهادها وضعیت خود را بهبود بخشد. مفهوم پیشرفت بر این تصور استوار بود که جوامع لزوماً محکوم به تکرار گذشته نیستند و می‌توانند با انباشت دانش و اصلاح سازمان‌های سیاسی و اجتماعی حرکت کنند.&lt;ref name=&quot;بریتانیکا-روشنگری&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;جهان-روشنگری&quot; /&gt;<br /> <br /> این خوش‌بینی نزد همه یکسان نبود. ولتر در داستان فلسفی ''کاندید'' خوش‌بینی ساده‌انگارانه را به طنز گرفت و روسو درباره رابطه پیشرفت تمدن با آزادی و فضیلت تردید کرد. بااین‌حال، تصور امکان اصلاح جهان یکی از میراث‌های پایدار این عصر باقی ماند.<br /> <br /> === آزادی وجدان و مدارا ===<br /> <br /> جنگ‌های مذهبی و آزار دگراندیشان، دفاع از مدارا را به مسئله‌ای اساسی تبدیل کرد. لاک در ''نامه‌ای درباره مدارا'' حدود اختیار دولت را از حوزه ایمان متمایز ساخت. [[پیر بیل]] نشان داد که جامعه‌ای متشکل از افراد بی‌دین نیز می‌تواند اخلاقی باشد و ولتر با تعصب، شکنجه و محکومیت‌های قضایی مبتنی بر نفرت مذهبی مبارزه کرد.<br /> <br /> مدارای روشنگری با معنای امروزی برابری کامل ادیان و عقاید یکسان نبود. حتی برخی مدافعان مدارا برای کاتولیک‌ها، خداناباوران یا گروه‌های دیگر استثنا قائل می‌شدند. اهمیت تاریخی این نظریه‌ها در انتقال موضوع دین از اجبار سیاسی به قلمرو وجدان شخصی بود.<br /> <br /> === آزادی بیان و مطبوعات ===<br /> <br /> روشنگران آزادی بحث، انتشار و نقد را شرط پیشرفت دانش می‌دانستند. سانسور سلطنتی و دینی سبب می‌شد بسیاری از کتاب‌ها با نام مستعار، در خارج از کشور یا به‌صورت زیرزمینی چاپ شوند. هلند، سوئیس و برخی مراکز چاپی دیگر در انتشار کتاب‌های ممنوعه فرانسوی نقش داشتند.<br /> <br /> کانت میان استفاده خصوصی و عمومی از عقل تمایز گذاشت و آزادی دانشور برای سخن‌گفتن با عموم را از شرایط روشنگری دانست. توسعه روزنامه‌ها، مجلات، رساله‌ها و نامه‌های سرگشاده نیز «افکار عمومی» را به نیرویی تازه در سیاست و فرهنگ اروپا تبدیل کرد.<br /> <br /> == فلسفه سیاسی ==<br /> <br /> === حقوق طبیعی و حکومت محدود ===<br /> <br /> جان لاک انسان‌ها را در وضع طبیعی آزاد و برابر می‌دانست و هدف جامعه سیاسی را حفظ زندگی، آزادی و دارایی آنان معرفی می‌کرد. حکومت بر پایه قرارداد و رضایت مردم تشکیل می‌شود و اختیاراتش محدود به وظایفی است که برای آنها مشروعیت یافته است. این صورت‌بندی بر لیبرالیسم سیاسی و انقلاب آمریکا تأثیر عمیقی گذاشت.&lt;ref name=&quot;فلاسفه&quot; /&gt;<br /> <br /> این دیدگاه در برابر نظریه «حق الهی پادشاهان» قرار می‌گرفت، اما لزوماً خواهان دموکراسی همگانی به معنای جدید نبود. بسیاری از نظریه‌پردازان آغازین حقوق طبیعی، حق رأی را محدود به مردان مالک می‌دانستند.<br /> <br /> === تفکیک قوا ===<br /> <br /> [[مونتسکیو]] در ''روح‌القوانین''، منتشرشده در ۱۷۴۸، نظام‌های سیاسی و قوانین جوامع مختلف را مقایسه کرد و استقلال نسبی قوه قانون‌گذاری، اجرایی و قضایی را وسیله جلوگیری از تمرکز و سوءاستفاده از قدرت دانست.&lt;ref name=&quot;فیلوزوف&quot;&gt;[https://www.britannica.com/topic/philosophe “Philosophe”]، ''Encyclopaedia Britannica''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نظریه او در تدوین قانون اساسی ایالات متحده و بسیاری از نظام‌های قانون‌اساسی بعدی اثر گذاشت. برداشت جدید از تفکیک قوا دقیقاً همان تقسیم‌بندی مونتسکیو نیست، اما اصل مهار قدرت از راه توزیع و موازنه نهادی از میراث‌های پایدار اندیشه اوست.<br /> <br /> === قرارداد اجتماعی و حاکمیت مردم ===<br /> <br /> نظریه [[قرارداد اجتماعی]] پیش از روشنگری نیز سابقه داشت، اما در آثار هابز، لاک و روسو صورت‌بندی‌های مؤثری یافت. هابز قرارداد را مبنای اقتدار نیرومند حاکم، لاک آن را پایه حکومت محدود و روسو آن را زمینه حاکمیت مردم می‌دانست.<br /> <br /> روسو در ''قرارداد اجتماعی''، منتشرشده در ۱۷۶۲، حاکمیت را متعلق به مردم و غیرقابل انتقال دانست. مفهوم «اراده عمومی» در فلسفه او بیانگر خیری مشترک بود که نباید با جمع ساده خواسته‌های خصوصی یکسان گرفته شود. این مفهوم هم در جمهوری‌خواهی دموکراتیک اثر گذاشت و هم به سبب احتمال استفاده اقتدارگرایانه از آن مورد نقد قرار گرفت.<br /> <br /> === استبداد روشن‌اندیشانه ===<br /> <br /> برخی فرمانروایان اروپایی مانند [[فردریک دوم پروس]]، [[کاترین دوم روسیه]] و [[یوزف دوم اتریش]] از زبان و مشاوران روشنگری بهره بردند و اصلاحاتی در آموزش، دادگستری، اداره دولت یا مدارا انجام دادند. این الگو «استبداد روشن‌اندیشانه» نامیده شده است.<br /> <br /> این فرمانروایان معمولاً حاضر نبودند قدرت سیاسی را به مردم واگذار کنند. هدف بسیاری از اصلاحات، کارآمدترکردن دولت و افزایش توان مالی و نظامی آن بود. بنابراین، رابطه روشنگری با سلطنت مطلقه دوگانه بود: برخی روشنگران با فرمانروایان اصلاح‌طلب همکاری می‌کردند و برخی دیگر بر محدودسازی قدرت و حاکمیت شهروندان تأکید داشتند.<br /> <br /> == دین و روشنگری ==<br /> <br /> روشنگری را نباید جنبشی یکسره خداناباور دانست. بسیاری از چهره‌های آن مسیحی، [[دادارباور]] یا مدافع نوعی دین طبیعی بودند. نیوتن مطالعات دینی گسترده داشت، لاک از مسیحیت عقلانی دفاع می‌کرد و کانت برای دین در محدوده اخلاق جایگاهی قائل بود.<br /> <br /> دادارباوران وجود آفریدگار را می‌پذیرفتند، اما در اعتبار معجزه، وحی اختصاصی و اقتدار نهاد روحانیت تردید می‌کردند. آنان طبیعت و عقل را راه‌های اصلی شناخت خدا می‌دانستند. در مقابل، متفکرانی مانند [[پل هانری تیری دولباخ]] به مادی‌گرایی و بی‌خدایی آشکار گرایش یافتند.<br /> <br /> نقد روشنگری بیشتر متوجه تعصب، خرافه، عدم مدارا، اتحاد کلیسا و حکومت و ادعای مصونیت آموزه‌های دینی از بررسی عقلانی بود. این نقد به گسترش آزادی وجدان، نقد تاریخی کتاب مقدس و اندیشه جدایی دین و دولت کمک کرد، اما در برخی جریان‌های رادیکال‌تر به مخالفت مستقیم با دین سازمان‌یافته انجامید.<br /> <br /> == علم و شناخت ==<br /> <br /> روشنگری علم را ابزار مهم شناخت و بهبود زندگی می‌دانست. انجمن‌های علمی، فرهنگستان‌ها، رصدخانه‌ها، باغ‌های گیاه‌شناسی و شبکه‌های نامه‌نگاری گسترش یافتند. نمایش‌های عمومی آزمایش‌های علمی و کتاب‌های ساده‌شده، دانش را از حلقه محدود متخصصان به میان بخش گسترده‌تری از جامعه باسواد بردند.<br /> <br /> در فیزیک و ستاره‌شناسی، میراث نیوتن مسلط بود. در شیمی، پژوهش‌های [[آنتوان لاووازیه]] به بازتعریف عناصر، احتراق و اندازه‌گیری دقیق انجامید. در زیست‌شناسی و تاریخ طبیعی، [[کارل لینه]] نظام رده‌بندی موجودات را گسترش داد و [[ژرژ-لوئی لکلرک، کنت دو بوفون]] آثاری گسترده درباره تاریخ طبیعی پدید آورد.<br /> <br /> زنان نیز در انتقال و تولید دانش حضور داشتند، هرچند نهادهای علمی اغلب آنان را از عضویت رسمی محروم می‌کردند. [[امیلی دو شاتله]] با ترجمه و شرح ''اصول ریاضی'' نیوتن به فرانسوی در گسترش فیزیک نیوتنی نقش مهمی داشت. سالن‌های ادبی و علمی زنان نیز از مراکز مبادله اندیشه بودند.<br /> <br /> == اقتصاد و جامعه ==<br /> <br /> === فیزیوکرات‌ها ===<br /> <br /> [[فیزیوکراسی]] یکی از نخستین مکاتب منظم اقتصاد سیاسی بود. [[فرانسوا کنه]] و همفکرانش زمین و کشاورزی را سرچشمه اصلی ثروت می‌دانستند و از نظم طبیعی اقتصاد، کاهش مداخله‌های محدودکننده و آزادی بیشتر تجارت دفاع می‌کردند.<br /> <br /> فیزیوکرات‌ها شعار ''laissez-faire'' را رواج دادند، هرچند برداشت آنان از اقتصاد با لیبرالیسم اقتصادی بعدی یکسان نبود. اهمیت آنان در تلاش برای بررسی اقتصاد به‌عنوان نظامی دارای قواعد قابل مطالعه بود.<br /> <br /> === آدام اسمیت ===<br /> <br /> [[آدام اسمیت]]، از چهره‌های روشنگری اسکاتلند، در ''نظریه عواطف اخلاقی'' مبانی همدلی و داوری اخلاقی را بررسی کرد و در ''پژوهشی درباره ماهیت و علل ثروت ملل''، منتشرشده در ۱۷۷۶، تقسیم کار، مبادله، بازار، قیمت و نقش دولت را تحلیل کرد.<br /> <br /> اسمیت مدافع آزادی اقتصادی بود، اما جامعه را صرفاً مجموعه‌ای از افراد خودخواه نمی‌دانست. او برای عدالت، آموزش عمومی، زیرساخت‌ها و وظایف دولت اهمیت قائل بود. نسبت‌دادن همه صورت‌های اقتصادی جدید به او، بدون توجه به زمینه اخلاقی نظریه‌اش، تصویری ساده‌شده از اندیشه اوست.<br /> <br /> == دانشنامه، چاپ و حوزه عمومی ==<br /> <br /> '''''دانشنامه، یا فرهنگ سامان‌یافته علوم، هنرها و صنایع'''''، به ویراستاری [[دنی دیدرو]] و [[ژان لو رون دالامبر]]، از مهم‌ترین پروژه‌های روشنگری فرانسه بود. بخش‌های اصلی این مجموعه میان ۱۷۵۱ و ۱۷۷۲ منتشر شدند و نویسندگانی چون ولتر، روسو، مونتسکیو، [[تورگو]] و [[کندورسه]] با آن همکاری داشتند.&lt;ref name=&quot;فیلوزوف&quot; /&gt;<br /> <br /> هدف ''دانشنامه'' تنها گردآوری اطلاعات نبود. سازمان‌دهی دانش، ارزش‌گذاری بر هنرها و صنایع عملی و امکان نقد غیرمستقیم نهادهای سیاسی و دینی، آن را به پروژه‌ای اصلاح‌گرانه تبدیل کرد. انتشار آن با سانسور، توقیف و مقاومت کلیسا و حکومت روبه‌رو شد، اما کار به‌صورت آشکار و پنهان ادامه یافت.<br /> <br /> گسترش چاپ، کتابخانه‌ها، باشگاه‌ها، قهوه‌خانه‌ها، سالن‌ها، انجمن‌های مطالعه و لژهای فراماسونری به پیدایش شبکه‌هایی برای مبادله اندیشه کمک کرد. این فضاها کاملاً آزاد یا برابر نبودند، اما مرجعیت فکری را از دربار، دانشگاه و کلیسا فراتر بردند و در شکل‌گیری حوزه عمومی جدید مؤثر شدند.<br /> <br /> == گونه‌های منطقه‌ای روشنگری ==<br /> <br /> === روشنگری بریتانیایی ===<br /> <br /> روشنگری در انگلستان بر انقلاب علمی، تجربه‌گرایی، مدارا و حکومت قانون‌اساسی استوار بود. لاک و نیوتن از چهره‌های بنیادین آن بودند. مطبوعات، باشگاه‌ها و قهوه‌خانه‌ها نیز در گردش اندیشه‌ها نقش مهمی داشتند.<br /> <br /> در بریتانیا، منازعه با سلطنت مطلقه زودتر از بسیاری از کشورهای اروپا به محدودیت‌های قانون‌اساسی انجامیده بود. از این رو، روشنگری بریتانیایی بیش از انقلاب اجتماعی بر آزادی‌های مدنی، علم، تجارت و اصلاح تدریجی تأکید داشت.<br /> <br /> === روشنگری فرانسه ===<br /> <br /> فرانسه مرکز برجسته روشنگری قاره‌ای بود. «فیلوزوف‌ها» گروه منسجمی نبودند، اما در اعتماد به عقل و ضرورت اصلاحات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی اشتراک داشتند. ولتر، مونتسکیو، دیدرو، روسو، دالامبر، بوفون، تورگو و کندورسه از چهره‌های اصلی آن بودند.&lt;ref name=&quot;فیلوزوف&quot; /&gt;<br /> <br /> تمرکز قدرت سلطنتی، امتیازات اشراف و روحانیان و سانسور شدید، به روشنگری فرانسه لحنی انتقادی‌تر بخشید. بسیاری از آثار در خارج از فرانسه چاپ می‌شدند یا به‌صورت مخفیانه گردش می‌کردند.<br /> <br /> === روشنگری اسکاتلند ===<br /> <br /> [[روشنگری اسکاتلند]] در شهرهایی چون ادینبرو و گلاسگو شکل گرفت و فلسفه اخلاق، تاریخ، اقتصاد، پزشکی و علوم طبیعی را دربرگرفت. [[دیوید هیوم]]، آدام اسمیت، [[فرگوسن]]، [[توماس رید]]، [[ویلیام رابرتسون]] و [[جوزف بلک]] از چهره‌های آن بودند.<br /> <br /> روشنگران اسکاتلندی به شکل‌گیری نظم اجتماعی، عادت، احساس اخلاقی، تجارت، تاریخ تمدن و نهادهای خودجوش توجه داشتند. آنان در کنار عقل، نقش تجربه، عاطفه و سنت‌های اجتماعی را برجسته می‌کردند.<br /> <br /> === روشنگری آلمانی ===<br /> <br /> روشنگری آلمانی یا ''Aufklärung'' با فلسفه [[کریستیان ولف]]، نقد و نمایشنامه‌های [[گوتولد افرایم لسینگ]]، اندیشه دینی [[موزس مندلسون]] و فلسفه انتقادی کانت شناخته می‌شود. تساهل دینی، آموزش و استقلال عقل از محورهای آن بودند.<br /> <br /> کانت هم مدافع روشنگری و هم منتقد ادعاهای بی‌حد عقل بود. او در ''نقد عقل محض'' حدود شناخت نظری را بررسی کرد و در فلسفه اخلاق، خودآیینی و ارزش ذاتی انسان را در مرکز قرار داد.&lt;ref name=&quot;کانت-IEP&quot;&gt;[https://iep.utm.edu/kantview/ “Immanuel Kant”]، ''Internet Encyclopedia of Philosophy''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === روشنگری آمریکایی ===<br /> <br /> روشنگری در مستعمرات آمریکای شمالی از اندیشه‌های بریتانیایی، فرانسوی و اسکاتلندی تأثیر پذیرفت. [[بنجامین فرانکلین]]، [[توماس جفرسون]]، [[جیمز مدیسون]] و [[توماس پین]] مفاهیم حقوق طبیعی، آزادی مذهب، حکومت محدود و حاکمیت مردم را با تجربه سیاسی آمریکا پیوند دادند.<br /> <br /> اعلامیه استقلال آمریکا در ۱۷۷۶ از برابری و حقوق سلب‌ناشدنی سخن گفت، اما برده‌داری ادامه یافت و زنان، بومیان و بسیاری از مردان فاقد مالکیت از حقوق کامل سیاسی محروم ماندند. این فاصله میان اصول اعلام‌شده و واقعیت اجتماعی از تناقض‌های مهم میراث روشنگری است.<br /> <br /> == زنان و روشنگری ==<br /> <br /> زنان در سالن‌ها، حوزه نشر، ترجمه، ادبیات، علم و فلسفه روشنگری نقش داشتند. [[مادام ژوفرن]]، [[ژولی دو لسپیناس]] و دیگر زنان اداره‌کننده سالن‌ها، فضای ملاقات اندیشمندان، هنرمندان و دیپلمات‌ها را فراهم می‌کردند. امیلی دو شاتله در فلسفه طبیعی و [[گرمین دو استال]] در ادبیات و اندیشه سیاسی اثرگذار بودند.<br /> <br /> بااین‌حال، بیشتر نظریه‌پردازان روشنگری برابری سیاسی و آموزشی کامل زنان را نمی‌پذیرفتند. روسو در ''امیل'' آموزش زنان را عمدتاً در نسبت با نیازهای مردان و خانواده تعریف کرد. این دیدگاه با اعتراض نویسندگان زن روبه‌رو شد.<br /> <br /> [[مری ولستون‌کرافت]] در ''احقاق حقوق زنان''، منتشرشده در ۱۷۹۲، استدلال کرد که آنچه ضعف طبیعی زنان خوانده می‌شود تا اندازه زیادی نتیجه محرومیت آنان از آموزش و استقلال است. [[المپ دو گوژ]] نیز در ''اعلامیه حقوق زن و شهروند زن'' خواهان گسترش اصول انقلاب فرانسه به زنان شد.<br /> <br /> == برده‌داری، استعمار و نژاد ==<br /> <br /> عصر روشنگری هم‌زمان با گسترش استعمار اروپایی، تجارت برده در اقیانوس اطلس و بهره‌برداری از سرزمین‌ها و مردمان غیراروپایی بود. برخی از اندیشمندان روشنگری برده‌داری و استعمار را نقد کردند؛ در مقابل، برخی دیگر این نظام‌ها را نادیده گرفتند، از آنها سود بردند یا نظریه‌هایی درباره سلسله‌مراتب نژادی مطرح کردند.<br /> <br /> گروه‌های الغای برده‌داری از زبان حقوق طبیعی، آزادی و انسانیت مشترک برای نقد برده‌داری بهره گرفتند. انقلاب بردگان [[سن دومنگ]] و تشکیل [[هائیتی]] نشان داد که بردگان و استعمارشدگان نیز اصول آزادی و برابری را مستقلاً تفسیر و برای تحقق آن مبارزه کردند.<br /> <br /> این تناقض سبب شده است که پژوهشگران میان آرمان‌های جهان‌شمول روشنگری و محدوده تاریخی اجرای آنها تمایز بگذارند. پرسش اصلی آن است که آیا طرد زنان، بردگان و غیراروپاییان نقض اصول روشنگری بود یا بخشی از محدودیت‌های درونی صورت تاریخی آن.<br /> <br /> == روشنگری و انقلاب‌ها ==<br /> <br /> === انقلاب آمریکا ===<br /> <br /> اندیشه‌های حقوق طبیعی، رضایت حکومت‌شوندگان، حکومت محدود و آزادی مذهب بر زبان سیاسی [[انقلاب آمریکا]] اثر گذاشتند. اعلامیه استقلال، نوشته‌شده در ۱۷۷۶، از حقوق سلب‌ناشدنی و حق مردم برای تغییر حکومت ناقض حقوق سخن گفت.<br /> <br /> بااین‌حال، انقلاب آمریکا فقط نتیجه فلسفه نبود. منازعه بر سر مالیات، نمایندگی سیاسی، تجارت و اداره امپراتوری بریتانیا نیز نقش بنیادی داشت. همچنین نظام برده‌داری و محدودیت مشارکت سیاسی پس از انقلاب ادامه یافت.<br /> <br /> === انقلاب فرانسه ===<br /> <br /> انقلاب فرانسه بسیاری از مفاهیم روشنگری را به زبان قانون و سیاست عمومی منتقل کرد. [[اعلامیه حقوق بشر و شهروند]] در ۱۷۸۹ آزادی، برابری حقوقی، حاکمیت ملت، امنیت، مالکیت و مقاومت در برابر ستم را اعلام کرد.&lt;ref name=&quot;بریتانیکا-روشنگری&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;انقلاب‌ها&quot; /&gt;<br /> <br /> بااین‌حال، انقلاب فرانسه حاصل بحران مالی سلطنت، نابرابری‌های اجتماعی، ساختار امتیازات، کمبودهای اقتصادی و کشمکش‌های سیاسی نیز بود. نسبت مستقیم و ساده میان آثار فیلسوفان و انقلاب، پیچیدگی این عوامل را نادیده می‌گیرد.<br /> <br /> دوره [[ترور]]، جنگ‌های انقلابی و ظهور [[ناپلئون بناپارت]] پرسش‌هایی درباره رابطه عقل، فضیلت، خشونت انقلابی و آزادی پدید آوردند. مخالفان روشنگری، خشونت انقلاب را نتیجه عقل‌گرایی انتزاعی دانستند؛ مدافعان آن میان آرمان‌های حقوقی روشنگری و عملکرد حکومت‌های انقلابی تمایز گذاشتند.<br /> <br /> == تأثیر بر حقوق و مجازات ==<br /> <br /> روشنگران نظام قضایی دوره خود را به سبب شکنجه، مجازات‌های نامتناسب، محاکمه‌های مخفی، تفاوت حقوقی طبقات و جرائم عقیدتی نقد کردند. [[چزاره بکاریا]] در ''در باب جرائم و مجازات‌ها''، منتشرشده در ۱۷۶۴، از تناسب جرم و مجازات، علنی‌بودن قانون، پیشگیری از جرم و لغو شکنجه دفاع کرد.<br /> <br /> اندیشه‌های بکاریا بر اصلاح قوانین کیفری در اروپا و آمریکا اثر گذاشت. او مجازات مرگ را نیز از نظر ضرورت و کارآمدی مورد انتقاد قرار داد. تبدیل مجازات از انتقام فرمانروا به ابزار قانونی و محدودشده برای حفظ جامعه، از تحولات مهم حقوقی متأثر از روشنگری بود.<br /> <br /> == آموزش و فرهنگ عمومی ==<br /> <br /> روشنگران آموزش را وسیله پرورش استقلال فکری و اصلاح جامعه می‌دانستند. طرح‌هایی برای گسترش مدارس، کتابخانه‌ها، آموزش علوم و تربیت شهروندان ارائه شد. کندورسه از آموزش عمومی، رایگان، مستقل از اقتدار دینی و قابل دسترس برای زنان و مردان دفاع کرد.<br /> <br /> افزایش سواد در اروپا یکنواخت نبود و آموزش عمومی فراگیر بیشتر در سده نوزدهم تحقق یافت. بااین‌حال، انتشار کتاب‌های درسی، فرهنگ‌نامه‌ها، روزنامه‌ها و نوشته‌های علمی عامه‌فهم در سده هجدهم پایه‌های فرهنگی این گسترش را فراهم کرد.<br /> <br /> == هنر و ادبیات ==<br /> <br /> ادبیات روشنگری از طنز، سفرنامه خیالی، نامه‌نگاری، گفت‌وگوی فلسفی و روایت تمثیلی برای نقد جامعه استفاده می‌کرد. ''نامه‌های ایرانی'' مونتسکیو، ''سفرهای گالیور'' [[جاناتان سوییفت]]، ''کاندید'' ولتر و ''نامه‌های ایرانی'' و دیگر آثار مشابه، نهادهای اروپایی را از دید ناظری بیرونی یا در قالب طنز بررسی می‌کردند.<br /> <br /> در هنر و معماری، [[نوکلاسیسیسم]] با توجه دوباره به الگوهای یونانی و رومی گسترش یافت. در موسیقی، فعالیت آهنگ‌سازانی چون [[یوزف هایدن]]، [[ولفگانگ آمادئوس موتسارت]] و آثار دوره میانی و پایانی سده هجدهم با فرهنگ درباری، شهری و عمومی آن زمان پیوند داشت، هرچند نمی‌توان همه هنر این دوره را مستقیماً بیان فلسفه روشنگری دانست.<br /> <br /> == مخالفان و واکنش‌ها ==<br /> <br /> === نقد دینی و محافظه‌کارانه ===<br /> <br /> برخی متفکران دینی روشنگری را به تضعیف ایمان، اخلاق و انسجام اجتماعی متهم کردند. آنان استدلال می‌کردند که عقل فردی نمی‌تواند جای سنت، وحی و تجربه تاریخی جوامع را بگیرد.<br /> <br /> [[ادموند برک]] در ''تأملاتی درباره انقلاب فرانسه'' با بازسازی عقلانی و ناگهانی جامعه مخالفت کرد و بر اهمیت سنت، عادت و نهادهای تاریخی تأکید گذاشت. نقد او یکی از سرچشمه‌های محافظه‌کاری جدید شد.<br /> <br /> === رمانتیسم ===<br /> <br /> [[رمانتیسم]] در اواخر سده هجدهم و اوایل سده نوزدهم در واکنش به برخی جنبه‌های روشنگری و جهان صنعتی پدید آمد. رمانتیک‌ها بر احساس، تخیل، طبیعت، تاریخ، فردیت و فرهنگ‌های ملی تأکید کردند و با تصور انسان به‌عنوان موجودی صرفاً عقلانی فاصله گرفتند.&lt;ref name=&quot;بریتانیکا-روشنگری&quot; /&gt;<br /> <br /> رمانتیسم نفی کامل روشنگری نبود. بسیاری از رمانتیک‌ها از آزادی فردی، نقد اقتدار و ارزش خودآیینی دفاع می‌کردند، اما عقل‌گرایی انتزاعی و مفهوم یکسان پیشرفت را ناکافی می‌دانستند.<br /> <br /> === نقد مارکسیستی ===<br /> <br /> [[کارل مارکس]] و متفکران پس از او از آزادی، نقد دین و نفی امتیازات فئودالی در سنت روشنگری بهره بردند، اما بر این باور بودند که برابری حقوقی به تنهایی نابرابری طبقاتی و استثمار اقتصادی را از میان نمی‌برد.<br /> <br /> [[ماکس هورکهایمر]] و [[تئودور آدورنو]] در ''دیالکتیک روشنگری'' استدلال کردند که عقل رهایی‌بخش می‌تواند به «عقل ابزاری» تبدیل شود؛ عقلی که به جای پرسش از اهداف انسانی، تنها کارآمدترین وسیله کنترل طبیعت و انسان را جست‌وجو می‌کند. آنان سلطه فنی و بوروکراتیک جدید را بخشی از دیالکتیک درونی مدرنیته دانستند.<br /> <br /> === نقد پس‌استعماری و فمینیستی ===<br /> <br /> منتقدان فمینیست نشان داده‌اند که مفهوم تاریخی «انسان جهان‌شمول» در بسیاری از متون روشنگری عملاً مرد، مالک و اروپایی فرض می‌شد. آنان از یک سو محدودیت‌های جنسیتی روشنگران را نقد کرده‌اند و از سوی دیگر، زبان خودآیینی و برابری را برای گسترش حقوق زنان به کار برده‌اند.<br /> <br /> نظریه‌پردازان پس‌استعماری نیز پیوند میان دانش اروپایی، طبقه‌بندی مردمان، استعمار و ادعای رسالت تمدن‌ساز را بررسی کرده‌اند. از این دیدگاه، روشنگری علاوه بر فراهم‌کردن زبان جهان‌شمول حقوق، گاه در تولید سلسله‌مراتب فرهنگی و نژادی مشارکت داشت.<br /> <br /> == مسئله «روشنگری‌های متعدد» ==<br /> <br /> پژوهش‌های جدید به جای سخن‌گفتن از یک روشنگری واحد، از «روشنگری‌ها» سخن می‌گویند. روشنگری فرانسوی در نقد کلیسا و سلطنت، روشنگری اسکاتلندی در فلسفه اخلاق و اقتصاد، روشنگری آلمانی در آموزش و نقد عقل و روشنگری آمریکایی در قانون‌اساسی‌گرایی تمرکزهای متفاوتی داشتند.<br /> <br /> همچنین از روشنگری کاتولیکی، یهودی، روسی، ایتالیایی، ایبریایی و استعماری سخن گفته شده است. این رویکرد نشان می‌دهد که اندیشه‌های جدید تنها از یک مرکز به دیگر نقاط منتقل نشدند، بلکه در برخورد با زبان‌ها، ادیان، ساختارهای قدرت و سنت‌های محلی بازتفسیر شدند.<br /> <br /> برخی پژوهشگران از «روشنگری رادیکال» در کنار «روشنگری میانه‌رو» سخن می‌گویند. روشنگری رادیکال، که گاه با میراث اسپینوزا پیوند داده می‌شود، بر برابری گسترده‌تر، دموکراسی، آزادی بیان و نقد بنیادین اقتدار دینی تأکید داشت. روشنگری میانه‌رو بیشتر اصلاح از بالا و سازگاری عقل با دین و سلطنت را دنبال می‌کرد.<br /> <br /> == عصر روشنگری و جهان غیراروپایی ==<br /> <br /> روشنگری در اروپا شکل گرفت، اما با جهان غیراروپایی در ارتباط بود. تجارت، استعمار، سفرنامه‌ها، مأموریت‌های مذهبی و ترجمه متون آسیایی و خاورمیانه‌ای منابع تازه‌ای در اختیار متفکران قرار دادند. اروپا در آینه چین، ایران، هند، امپراتوری عثمانی و جوامع بومی آمریکا درباره خود می‌اندیشید.<br /> <br /> تصویر جوامع غیراروپایی در آثار این دوره همیشه دقیق نبود و گاه به «دیگری» خیالی برای نقد اروپا تبدیل می‌شد. مونتسکیو در ''نامه‌های ایرانی'' از شخصیت‌های ایرانی خیالی برای مشاهده انتقادی جامعه فرانسه استفاده کرد، اما این اثر بیش از آنکه گزارشی درباره ایران باشد، طنزی درباره فرانسه سده هجدهم است.<br /> <br /> مفاهیم روشنگری در سده‌های نوزدهم و بیستم وارد زبان سیاسی و فکری جوامع آسیایی، آفریقایی و خاورمیانه‌ای شدند. این مفاهیم در هر جامعه با سنت‌های بومی، تجربه استعمار، اصلاحات دینی و جنبش‌های استقلال‌طلبانه ترکیب و بازتفسیر شدند.<br /> <br /> == روشنگری و ایران ==<br /> <br /> آشنایی گسترده ایرانیان با اندیشه‌های روشنگری عمدتاً از سده نوزدهم و از راه سفرنامه‌ها، ترجمه‌ها، دارالفنون، مطبوعات، دانشجویان اعزامی و تماس با امپراتوری روسیه، عثمانی، فرانسه و بریتانیا افزایش یافت. مفاهیمی چون قانون، آزادی، ملت، حاکمیت، مجلس، آموزش جدید و ترقی وارد زبان اصلاح‌طلبی ایرانی شدند.<br /> <br /> [[میرزا فتحعلی آخوندزاده]]، [[میرزا ملکم‌خان]]، [[عبدالرحیم طالبوف]]، [[میرزا آقاخان کرمانی]] و دیگر روشنفکران سده نوزدهم و اوایل سده بیستم در انتقال یا بازتفسیر برخی مفاهیم روشنگری نقش داشتند. آنان در موضوعاتی چون قانون‌گرایی، آموزش، نقد استبداد، اصلاح زبان، آزادی و جایگاه دین دیدگاه‌های یکسانی نداشتند.<br /> <br /> [[انقلاب مشروطه ایران]] را نمی‌توان صرفاً نتیجه انتقال روشنگری اروپایی دانست. بحران‌های داخلی حکومت قاجار، اعتراض‌های اقتصادی، نقش علما، بازرگانان و انجمن‌ها، تجربه عدالت‌خواهی و تأثیر تحولات روسیه و عثمانی نیز در آن دخیل بودند. بااین‌حال، زبان قانون اساسی، نمایندگی، تفکیک قدرت و حقوق ملت با میراث روشنگری و قانون‌اساسی‌گرایی جدید ارتباط داشت.<br /> <br /> == دستاوردها و تناقض‌ها ==<br /> <br /> از مهم‌ترین دستاوردهای منتسب به روشنگری می‌توان به گسترش نقد عقلانی، آزادی وجدان، مدارا، حقوق طبیعی، قانون‌اساسی‌گرایی، استقلال نسبی علم، اصلاح قضایی، آموزش عمومی و اندیشه برابری مدنی اشاره کرد. این اصول در شکل‌گیری دولت و جامعه جدید تأثیری ماندگار داشتند.<br /> <br /> بااین‌حال، عصر روشنگری هم‌زمان با برده‌داری، استعمار، محرومیت سیاسی زنان، نابرابری طبقاتی و طبقه‌بندی‌های نژادی بود. بسیاری از کسانی که از آزادی سخن می‌گفتند، همه انسان‌ها را به‌طور برابر مشمول آن نمی‌دانستند. ازاین‌رو، تاریخ روشنگری هم تاریخ ایجاد زبان رهایی و هم تاریخ محدودیت‌های اجرای آن است.<br /> <br /> میراث روشنگری در بسیاری از جنبش‌های بعدی از مرزهای اولیه خود فراتر رفت. زنان، کارگران، بردگان، استعمارشدگان، اقلیت‌های دینی و جنبش‌های دموکراتیک، مفاهیم آزادی و برابری را برای نقد همان ساختارهایی به کار بردند که جامعه روشنگری نتوانسته بود از میان بردارد.<br /> <br /> == میراث ==<br /> <br /> مفاهیم و نهادهای مرتبط با روشنگری همچنان در حقوق بشر، دموکراسی، آموزش، پژوهش علمی، روزنامه‌نگاری، آزادی بیان، آزادی مذهب و دولت قانون‌مدار حضور دارند. اصل اینکه هیچ ادعایی نباید صرفاً به سبب اقتدار گوینده از نقد مصون باشد، از مهم‌ترین میراث‌های فکری این عصر است.<br /> <br /> بااین‌حال، «میراث روشنگری» مجموعه‌ای ثابت نیست. مدافعان آن بر عقل عمومی، جهان‌شمولی حقوق و امکان پیشرفت تأکید می‌کنند؛ منتقدان، نقش قدرت، تفاوت‌های فرهنگی، تجربه استعمار و محدودیت عقل ابزاری را برجسته می‌سازند. بحث معاصر درباره روشنگری نه میان پذیرش کامل و رد کامل، بلکه بیشتر درباره چگونگی حفظ آرمان‌های رهایی‌بخش و اصلاح تناقض‌های تاریخی آن است.<br /> <br /> == گاه‌شمار ==<br /> <br /> * '''۱۶۲۰:''' انتشار ''ارغنون نو'' اثر [[فرانسیس بیکن]].<br /> * '''۱۶۳۷:''' انتشار ''گفتار در روش'' اثر [[رنه دکارت]].<br /> * '''۱۶۵۱:''' انتشار ''لویاتان'' اثر [[توماس هابز]].<br /> * '''۱۶۷۰:''' انتشار ''رساله الهیاتی ـ سیاسی'' اثر [[باروخ اسپینوزا]].<br /> * '''۱۶۸۷:''' انتشار ''اصول ریاضی فلسفه طبیعی'' اثر [[آیزاک نیوتن]].<br /> * '''۱۶۸۸:''' وقوع انقلاب باشکوه انگلستان.<br /> * '''۱۶۸۹:''' انتشار ''نامه‌ای درباره مدارا''، ''دو رساله درباره حکومت'' و ''جستاری درباره فهم انسانی'' از آثار [[جان لاک]].<br /> * '''۱۷۲۱:''' انتشار ''نامه‌های ایرانی'' اثر [[مونتسکیو]].<br /> * '''۱۷۳۴:''' انتشار ''نامه‌های فلسفی'' اثر [[ولتر]].<br /> * '''۱۷۴۸:''' انتشار ''روح‌القوانین'' اثر مونتسکیو.<br /> * '''۱۷۵۱:''' آغاز انتشار ''دانشنامه'' به ویراستاری [[دنی دیدرو]] و [[ژان لو رون دالامبر]].<br /> * '''۱۷۵۱:''' انتشار ''پژوهشی درباره اصول اخلاق'' اثر [[دیوید هیوم]].<br /> * '''۱۷۵۹:''' انتشار ''کاندید'' اثر ولتر و ''نظریه عواطف اخلاقی'' اثر [[آدام اسمیت]].<br /> * '''۱۷۶۲:''' انتشار ''قرارداد اجتماعی'' و ''امیل'' اثر [[ژان‌ژاک روسو]].<br /> * '''۱۷۶۴:''' انتشار ''در باب جرائم و مجازات‌ها'' اثر [[چزاره بکاریا]].<br /> * '''۱۷۷۶:''' اعلام استقلال آمریکا و انتشار ''ثروت ملل'' اثر آدام اسمیت.<br /> * '''۱۷۸۱:''' انتشار نخستین ویراست ''نقد عقل محض'' اثر [[ایمانوئل کانت]].<br /> * '''۱۷۸۴:''' انتشار ''پاسخی به پرسش: روشنگری چیست؟'' اثر کانت.<br /> * '''۱۷۸۹:''' آغاز انقلاب فرانسه و تصویب اعلامیه حقوق بشر و شهروند.<br /> * '''۱۷۹۱:''' انتشار ''اعلامیه حقوق زن و شهروند زن'' اثر [[المپ دو گوژ]].<br /> * '''۱۷۹۲:''' انتشار ''احقاق حقوق زنان'' اثر [[مری ولستون‌کرافت]].<br /> * '''۱۷۹۴:''' لغو برده‌داری در مستعمرات فرانسه؛ این تصمیم در ۱۸۰۲ لغو و در ۱۸۴۸ دوباره برقرار شد.<br /> * '''۱۸۰۴:''' استقلال هائیتی در پی انقلاب بردگان سن دومنگ.<br /> * '''۱۸۱۵:''' پایان جنگ‌های ناپلئونی؛ تاریخی که گاه پایان «روشنگری متأخر» دانسته می‌شود.<br /> <br /> == آثار مهم عصر روشنگری ==<br /> <br /> === فلسفه و شناخت ===<br /> <br /> * فرانسیس بیکن، ''ارغنون نو''، ۱۶۲۰.<br /> * رنه دکارت، ''گفتار در روش''، ۱۶۳۷.<br /> * جان لاک، ''جستاری درباره فهم انسانی''، ۱۶۸۹.<br /> * دیوید هیوم، ''پژوهشی درباره فهم انسانی''، ۱۷۴۸.<br /> * ایمانویل کانت، ''نقد عقل محض''، ۱۷۸۱ و ۱۷۸۷.<br /> <br /> === سیاست و حقوق ===<br /> <br /> * توماس هابز، ''لویاتان''، ۱۶۵۱.<br /> * باروخ اسپینوزا، ''رساله الهیاتی ـ سیاسی''، ۱۶۷۰.<br /> * جان لاک، ''دو رساله درباره حکومت''، ۱۶۸۹.<br /> * مونتسکیو، ''روح‌القوانین''، ۱۷۴۸.<br /> * ژان‌ژاک روسو، ''قرارداد اجتماعی''، ۱۷۶۲.<br /> * چزاره بکاریا، ''در باب جرائم و مجازات‌ها''، ۱۷۶۴.<br /> * مری ولستون‌کرافت، ''احقاق حقوق زنان''، ۱۷۹۲.<br /> <br /> === علم و اقتصاد ===<br /> <br /> * آیزاک نیوتن، ''اصول ریاضی فلسفه طبیعی''، ۱۶۸۷.<br /> * کارل لینه، ''نظام طبیعت''، ۱۷۳۵.<br /> * ژرژ-لوئی لکلرک بوفون، ''تاریخ طبیعی''، از ۱۷۴۹.<br /> * آدام اسمیت، ''ثروت ملل''، ۱۷۷۶.<br /> * آنتوان لاووازیه، ''رساله مقدماتی شیمی''، ۱۷۸۹.<br /> <br /> === ادبیات و دانشنامه‌نگاری ===<br /> <br /> * مونتسکیو، ''نامه‌های ایرانی''، ۱۷۲۱.<br /> * ولتر، ''نامه‌های فلسفی''، ۱۷۳۴.<br /> * دیدرو و دالامبر، ''دانشنامه''، ۱۷۵۱ تا ۱۷۷۲.<br /> * ولتر، ''کاندید''، ۱۷۵۹.<br /> * روسو، ''امیل''، ۱۷۶۲.<br /> * کانت، ''پاسخی به پرسش: روشنگری چیست؟''، ۱۷۸۴.<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> <br /> * [[انقلاب علمی]]<br /> * [[رنسانس]]<br /> * [[اصلاح دینی]]<br /> * [[عقل‌گرایی]]<br /> * [[تجربه‌گرایی]]<br /> * [[آزادی وجدان]]<br /> * [[حقوق طبیعی]]<br /> * [[قرارداد اجتماعی]]<br /> * [[تفکیک قوا]]<br /> * [[لیبرالیسم]]<br /> * [[سکولاریسم]]<br /> * [[روشنگری اسکاتلند]]<br /> * [[انقلاب آمریکا]]<br /> * [[انقلاب فرانسه]]<br /> * [[اعلامیه حقوق بشر و شهروند]]<br /> * [[رمانتیسم]]<br /> * [[مدرنیته]]<br /> * [[روشنفکری در ایران]]<br /> * [[انقلاب مشروطه ایران]]<br /> <br /> == منابع ==<br /> &lt;references /&gt;<br /> <br /> <br /> این مقاله با اتکا به منابع مرجع درباره تعریف، دوره‌بندی، خاستگاه‌ها، تنوع منطقه‌ای و پیامدهای سیاسی و فرهنگی روشنگری تنظیم شده است. منابع مرجع بر شکل‌گیری روشنگری در اواخر سده هفدهم و سده هجدهم، نقش انقلاب علمی، تنوع دیدگاه‌های روشنگران و تأثیر آن بر انقلاب‌های آمریکا و فرانسه تأکید دارند.</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%AA%DB%8C&diff=93025 2026-09-18T05:51:59Z

<p>Alireza k h: /* جامعه‌شناسی، ایدئولوژی و اندیشهٔ سیاسی */</p> <hr /> <div>این صفحه، نقشهٔ موضوعی مقاله‌های پایه و حیاتی [[ایران‌پدیا]] است. مقاله‌ها بر اساس موضوع غالب، رابطهٔ معنایی و نقش آن‌ها در معماری محتوای دانشنامه طبقه‌بندی شده‌اند. این ساختار به کاربران و موتورهای جست‌وجو کمک می‌کند مسیر میان مقاله‌های مادر، زیرموضوع‌ها و مقاله‌های تخصصی را بهتر بشناسند.<br /> <br /> * پیوندهای قرمز، مقاله‌هایی هستند که هنوز ایجاد نشده‌اند؛ پیوندهای آبی به مقاله‌های موجود یا در حال تکمیل می‌رسند.<br /> * [[ایران‌پدیا:نوشتارهای برگزیده|نوشتارهای برگزیده]] با ({{FA-star}})، نوشتارهای عالی با ({{A-Class-icon}})، [[ایران‌پدیا:نوشتار خوب|نوشتارهای خوب]] با ({{GAicon}}) و نوشتارهای متوسط با ({{B-icon}}) مشخص شده‌اند.<br /> * برخی مقاله‌های چندموضوعی یا تکرارشده در فهرست مبدأ، برای حفظ تمام مدخل‌ها در این نسخه نیز نگه داشته شده‌اند.<br /> <br /> __TOC__<br /> <br /> == انقلاب‌ها، اعتراضات و جنبش‌های اعتراضی ==<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ مقاله‌های اصلی و رویدادها ===<br /> # [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]<br /> # [[خیزش دانشگاه‌ها در اسفند ۱۴۰۴]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ فهرست‌های استانی ===<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]<br /> # [[گالری شهیدان قیام ۱۴۰۴]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان تهران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کرمانشاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان لرستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان خوزستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان فارس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان گیلان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان مازندران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان سیستان و بلوچستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان البرز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان ایلام]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان قزوین]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان همدان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان مرکزی]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان آذربایجان شرقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان آذربایجان غربی]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان گلستان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان زنجان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان هرمزگان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان کرمان]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان یزد]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان قم]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان بوشهر]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان‌های خراسان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان اردبیل]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان چهارمحال و بختیاری]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در ٰاستان کهگیلویه و بویراحمد]]<br /> # [[جان‌باختگان قیام ۱۴۰۴ در استان سمنان]]<br /> # [[شهیدانی که محل شهادت آنها نامشخص است]]<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ (شماره۲)]]<br /> # [[کشتار در ملکشاهی ۱۴۰۴]]<br /> # [[حمله به بیمارستان خمینی ایلام]]<br /> # [[قطع اینترنت ایران در دی ۱۴۰۴]]<br /> # [[آتش‌نشان‌های شهید در اعتراضات سراسری ۱۴۰۴]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ جان‌باختگان ===<br /> # [[داریوش انصاری بختیاروند]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسام خدایاری‌فرد]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[شایان اسدالهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا عظیم‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خداداد شیروانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وهاب موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی فلاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سجاد والامنش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد جلیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور مختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین بیاتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سروش سلیمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رسول کدیوریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا قنبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان بزرگی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرمحمد کوهکن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد نوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا امانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاها صفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احد ابراهیم‌پور عبدلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فارص (محسن) آقامحمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مقدسی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[لطیف کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مبین یعقوب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسیح جلیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد عیوضی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین مونسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل خالدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهمن فتاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکرم پیرگزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روبینا امینیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود ذات‌پرور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی امامی‌پور]]<br /> # [[منصوره حیدری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز منصوری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قاسم روستا]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین ربیعی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا مرادی‌عبدالوند]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مرادی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ولی‌دوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیاکو محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خالد ملایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی عزیزی جعفرآبادی]]<br /> # [[ابراهیم یوسفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روح‌الله ستاره مشتری]]<br /> # [[سامان نظری]]<br /> # [[محمدرضا گروهی]]<br /> # [[رضا رحمتی]]<br /> # [[مجتبی قربانی]]<br /> # [[فرهاد عیوضی دودرایی]]<br /> # [[مهدی سلحشور]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود موسوی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا کرمی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[علی کریمی باولکی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا صیدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بیات سبحانی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی قرباندوست]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی جهانبخش]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد غلامزاده نوشری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سونیا صالحی راد]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آرزو عابدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان علیزاده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم احمدپوریان]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسین میرزایی قلعه‌زنجیری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[برهان اسدی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید صالحی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آرنیکا دباغ]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مرادی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین محمدزاده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل حیدری موصلو]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بهرامی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[نعیم عبداللهی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدین دولت‌خواه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی پرویزی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد گنجی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[یزدان افروغ]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزاد خیردار]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر فلاح]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سامان فتاحی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[شعله ستوده]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا لشکری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا سمیع‌پور]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی لواسانی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[بهنام درویش]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر شکری]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر فرد]]<br /> # [[ابوالفضل طاووسی]]<br /> # [[ستایش شفیعی]]<br /> # [[دانیال سبزیکار]]<br /> # [[دیار پورچهریق]]<br /> # [[سیامک راشد]]<br /> # [[هولاکو ایوانی]]<br /> # [[ریبین مرادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[افسانه رضویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا حاجی مرادیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید ابراهیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدا حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ملینا اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نگین قدیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران رفیعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سمانه میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سورنا گلگون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سینا اشکبوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا بهلولی پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسین میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه علی‌محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[متین منتظرالظهور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مبین فیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نازلی جان‌پرور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا بنی‌عامریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال مصطفوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن مصطفوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پویا رستمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرنیا شاد بجارکناری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهره فاضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبنم فردوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمیله شفیعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[معین رنجبر (همایون)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد صالح ظریف‌مقدم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گل‌محمد شاهوزایی (شاهوزهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صنم پوربابایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زیبا دستجردی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسیح شاهوردی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی ضیایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال دیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صالح محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌عباس زورقچیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه عباسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صالحه اکبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جعفر جاویدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد بیرانوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الهام طغیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهنام ایزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرش طلوع شیخ‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید مهدوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعلی میرجعفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین امام‌جمعه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهاران طاهرخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمهدی روستا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پارسا رحمتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی آرمند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن سماکوش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان شکورزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین عشقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مژگان عرفانی‌فر]]<br /> # [[مریم لقمانی]]<br /> # [[محمدحسین کیمیایی]]<br /> # [[گلاله محمودی‌آذر]]<br /> # [[مجتبی باباخانی]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ مقاله‌های اصلی و رویدادها ===<br /> # [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ ایران]]<br /> # [[جمعه خونین زاهدان]]<br /> # [[خیزش ایذه]]<br /> # [[چهلم حدیث نجفی]]<br /> # [[کوکتل مولوتف]]<br /> # [[انقلاب مخملی]]<br /> # [[نسل Z]]<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ جان‌باختگان ===<br /> # [[جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۱]]<br /> # [[مهسا امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حدیث نجفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیکا شاکرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش محمودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قائمی‌فر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خدانور لجعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مونا نقیب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غزاله چلاوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کومار درافتاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان زمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیان پیرفلک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرنیکا قائم‌مقامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی عراقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حنانه کیاکجوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارینا اسماعیل‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیلار حقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاروان قادر شوکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرشاد شهیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما شفیق‌دوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسرا پناهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حسن‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرتین رحمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا سروری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسیم صدقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرین علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مینو مجیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سینا نادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا بهمنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سالار مجاوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هیمن حمزه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا شهپرنیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرشیا امام‌ قلی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عاطفه نعامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران سماک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمیدرضا روحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورش نیک‌نام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حامد سلحشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماهک هاشمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یلدا آقافضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آیدا رستمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هومن عبداللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین بساطی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نگین عبدالملکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید بادپا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید جواد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[برهان الیاسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امید زارع مؤیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی روزبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال پابندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزین معروفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما نوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهریار عادلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران بصیر توانا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شمال خدیری پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فایق مام قادری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمومن زندکریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سامان قادرپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل مولودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مختار فتحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان منبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید احمد شکراللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل امیرعطایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصوره سگوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد روحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرمیتا گراوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم رحیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمداقبال نایب‌زهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی احمدپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران شیخه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد میرموسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کمیل ابوالحسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیدجواد موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عماد حیدری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آریان مریدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسر شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل آدینه‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدف موحدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل شنبدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارینا ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کبری شیخه سقا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر بیرانوند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن محمدپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر اعظمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شادمان احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دنیا فرهادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم اسماعیل‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حاجی رسول‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی زارع اشکذری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم آروین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق فولادی‌وندا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرزاد احمدی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران اکرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[متین نادرخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید مهدی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === اعتراضات سراسری ۱۴۰۱؛ اعدام‌شدگان ===<br /> # [[قاسم آبسته]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایوب کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[داوود عبداللهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میلاد زهره‌وند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سپهر شیرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد قبادلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدمهدی کرمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حسینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن شکاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دانیال کاظمی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجیدرضا رهنورد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد سلیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید حسین‌نژاد حیدرانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجاهد کورکور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجید کاووسی‌فر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهلا و نسرین کعبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمیدرضا درخشنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهران بهرامیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مونا محمودنژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عامر رامش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ساسان آزادوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محراب عبدالله‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالجلیل شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد عباسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عباس اکبری فیض‌آبادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشکان مالکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد محمدی‌نیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین حاتمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاهین واحدپرست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی فهیم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حامد ولیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان کیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم دولت‌آبادی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا میری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی رسولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدامین بیگلری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالفضل ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عارف خوشکار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد امینی دهاقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جواد زمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عرفان اسفندیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گل‌محمد محمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی خانکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین صفری حسین‌آبادی]]<br /> # [[ابوالفضل سپاهی بادجانی]]<br /> # [[آروین خیرخواهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهرام صادقی]]<br /> # [[قائم حسینی]]<br /> # [[مجید آدینه]]<br /> <br /> === دیگر اعتراضات، اعتصاب‌ها و جنبش‌ها ===<br /> # [[تظاهرات در ایران]]<br /> # [[تظاهرات قزوین ۱۳۷۳]]<br /> # [[حمله به کوی دانشگاه تهران (۱۸-۲۳ تیر ۱۳۷۸)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات ۱۳۸۸]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات کازرون]]<br /> # [[اعتراضات دی‌‌ماه ۱۳۹۶]]<br /> # [[اعتراضات دی‌‌ماه ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات لردگان ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات عراق ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات ۱۳۹۸ ایران]]<br /> # [[قیام تشنگان]]<br /> # [[مادران آبان]]<br /> # [[اعتصاب غذای زندانیان سیاسی - سه‌شنبه‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === جان‌باختگان دیگر اعتراضات ===<br /> # [[نیکتا اسفندانی]]<br /> # [[رامین پوراندرجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سارو قهرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت ابراهیم‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید زینالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی صالحی]]<br /> # [[نوید افکاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نوید بهبودی]]<br /> # [[عبدالله لرستانی]]<br /> # [[مهدی نیکویی]]<br /> # [[حمزه بریهی]]<br /> # [[فرزاد انصاری‌فر]]<br /> # [[محسن محمدپور]]<br /> # [[آرشام ابراهیمی]]<br /> # [[پویا بختیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدجواد عابدی]]<br /> # [[پژمان قلی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد معین‌فر]]<br /> # [[مهدی دائمی]]<br /> # [[رضا معظمی گودرزی]]<br /> # [[فرهاد مجدم]]<br /> # [[پدرام جعفری]]<br /> # [[سجاد رضایی]]<br /> # [[صدف موحدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد طاهری]]<br /> # [[مینا شیخی]]<br /> # [[میلاد محققی]]<br /> # [[آذر میرزاپور زهابی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا انجوی]]<br /> # [[صانع ژاله]]<br /> # [[محمد مختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر هارون رشیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == مقاومت و اپوزیسیون ایران ==<br /> <br /> === سازمان‌ها، شوراها و ساختارهای مقاومت ایران ===<br /> # [[اپوزیسیون]]<br /> # [[رهبری ذی‌صلاح]]<br /> # [[پیام‌های مسعود رجوی]]<br /> # [[سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[شورای ملی مقاومت ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جبهه همبستگی ملی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سخنرانی مسعود رجوی در ۴ بهمن ۱۳۵۷]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طرح شورای ملی مقاومت درباره آزادی‌ها و حقوق زنان]]<br /> # [[طرح شورای ملی مقاومت ایران برای خودمختاری کردستان ایران]]<br /> # [[طرح صلح شورای ملی مقاومت]]<br /> # [[۳۰ مهر ۱۳۷۲ سالروز انتخاب مریم رجوی به عنوان رئیس جمهور دوران انتقال]]<br /> # [[طرح ده ماده‌ای مریم رجوی برای ایران فردا]]<br /> # [[نهضت عیاران]]<br /> # [[میلیشیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ترور زهرا رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[۵ مهر ۱۳۶۰]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جریان اپورتونیستی چپ نما در سازمان مجاهدین خلق (۱۳۵۴)]]<br /> # [[فراخوان به مسلح شدن جوانان توسط مسعود رجوی]]<br /> # [[کانون‌های شورشی]]<br /> # [[کمیسیون‌های شورای ملی مقاومت ایران]]<br /> # [[کتاب تشدید تروریسم و جنگ‌افروزی رژیم ایران]]<br /> # [[حمله تروریستی پشت آشان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار قرارگاه حبیب]]<br /> # [[عملکرد ۴۰ ساله‌ی مجاهدین خلق پس از انقلاب ضدسلطنتی]]<br /> # [[شورشگران]]<br /> # [[جبهه خلق و ضدخلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خط قرمز]]<br /> # [[افشای طرح کویر]]<br /> # [[راه‌حل سوم]]<br /> # [[فراخوان کمیته دوستان ایران آزاد در کشورهای نوردیک]]<br /> # [[قطعه‌ی ۴۱ بهشت زهرا]]<br /> # [[گزارش تحقیقات سایبری تردستون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تهاجم کانون‌های شورشی به بیت خامنه‌ای]]<br /> # [[اعلام دولت موقت توسط شورای ملی مقاومت ایران]]<br /> <br /> === رهبری، مسئولان و تشکیلات مجاهدین خلق ===<br /> # [[مسئول اول سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[تشکیلات مجاهدین خلق ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورای رهبری مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[شورای مرکزی مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[مسئول اول سازمان مجاهدین خلق ایران]]<br /> # [[هژمونی زنان در سازمان مجاهدین خلق ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تاریخچه و رویدادهای سازمان مجاهدین خلق ===<br /> # [[فاز سیاسی فاز نظامی]]<br /> # [[عاشورای مجاهدین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[۴ خرداد ۱۳۵۱ شهادت بنیانگذاران سازمان مجاهدین خلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ضربه اول شهریور ۵۰ به مجاهدین]]<br /> # [[ضربه ۱۲ اردیبهشت ۱۳۶۱]]<br /> # [[فاز سیاسی فاز نظامی]]<br /> # [[کودتای ۱۷ ژوئن ۲۰۰۳]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب ایدئولوژیک درونی مجاهدین]]<br /> # [[عملیات جاری]]<br /> # [[کاندیداتوری مسعود رجوی]]<br /> # [[خروج نام سازمان مجاهدین خلق ایران از لیست تروریستی انگلستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خروج نام مجاهدین از فهرست تروریستی اتحادیه اروپا]]<br /> # [[خروج نام سازمان مجاهدین از لیست تروریستی آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حکم شورای حکومتی عراق علیه مجاهدین خلق]]<br /> # [[قرارداد آتش‌بس بین مجاهدین و آمریکا]]<br /> # [[پرواز مسعود رجوی از تهران به پاریس]]<br /> # [[عزیمت مسعود رجوی از پاریس به عراق]]<br /> <br /> === عملیات و فعالیت‌های ارتش آزادی‌بخش ملی ایران ===<br /> # [[ارتش آزادی‌بخش ملی ایران]]<br /> # [[عملیات آفتاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عملیات چلچراغ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عملیات فروغ جاویدان]]<br /> # [[عملیات مروارید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مؤسسان پنجم ارتش آزادی‌بخش]]<br /> # [[بمباران قرارگاه‌های مجاهدین در کوت و جلولا]]<br /> # [[رژه ارتش آزادیبخش ملی ایران]]<br /> # [[جنگ آلان]]<br /> <br /> === قرارگاه اشرف، لیبرتی و انتقال به آلبانی ===<br /> # [[قرارگاه لیبرتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف ۳]]<br /> # [[قرارگاه اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله نیروهای ارتش عراق به قرارگاه اشرف ۶ و ۷ مرداد ۱۳۸۸]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله نیروهای ارتش عراق به قرارگاه اشرف ۱۹ فروردین ۱۳۹۰]]<br /> # [[قتل عام ۱۰ شهریور ۱۳۹۲ اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انتقال اعضای سازمان مجاهدین خلق به آلبانی]]<br /> <br /> === گردهمایی‌ها، تظاهرات و کنفرانس‌های مقاومت ===<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در استادیوم امجدیه ۲۲ خرداد ۱۳۵۹]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی آزادی، فلسفه‌ی انقلاب]]<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در تبریز]]<br /> # [[گردهمایی هواداران مجاهدین در رشت]]<br /> # [[گردهمایی آینده انقلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات ۳۰ خرداد ۱۳۶۰]]<br /> # [[تظاهرات مادران ۱۳۶۰]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی جهانی ایران آزاد ۱۴۰۰]]<br /> # [[گردهمایی سالانه مجاهدین]]<br /> # [[تظاهرات استکهلم ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات لندن ۱۳۹۸]]<br /> # [[تظاهرات واشنگتن]]<br /> # [[تظاهرات بروکسل]]<br /> # [[تظاهرات برلین ۱۳۹۸]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد آبان ۱۴۰۰ - واشینگتن]]<br /> # [[تظاهرات پاریس ۱۴۰۱]]<br /> # [[سفر مریم رجوی به ایتالیا ۱۴۰۲]]<br /> # [[کنفرانس درباره نسل کشی در قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[کنفرانس سیاست جدید]]<br /> # [[کنفرانس مقاومت ایران در پارلمان اروپا (۱۴۰۴)]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد در پارلمان ایتالیا]]<br /> # [[کنفرانس ایران آزاد ۱۴۰۴ ایتالیا (رم)]]<br /> # [[کنفرانس «ایران به‌پاخاسته در مقابل رژیم اعدام‌ها»]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در بروکسل (۱۴۰۴)]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در نیویورک (۱‍۴۰۴)]]<br /> # [[کنفرانس برلین (۲۰۲۵)]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان انگلستان- آبان ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس برلین آبان ۱۴۰۴]]<br /> # [[اجلاس پارلمان اروپا در ۱۹ آذر ۱۴۰۴ (۱۰ دسامبر ۲۰۲۵)]]<br /> # [[دومین اجلاس پارلمان اروپا در روز جهانی حقوق بشر]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان فرانسه آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس کنگره آمریکا آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس دوحزبی سنای آمریکا آذر ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات بزرگ برلین - ۱۸ بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس ایران: چشم‌انداز تغییر - ۱۹ بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات مونیخ در ۲۴ بهمن ۱۴۰۴ (۱۳ فوریه ۲۰۲۶)]]<br /> # [[کنفرانس بین‌المللی زنان در آستانه ۸ مارس ۲۰۲۶]]<br /> # [[کنفرانس آنلاین مریم رجوی با شخصیت‌های سیاسی- ۱۴اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در واشنگتن- ۱۶اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در پاریس- ۱۶اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس حقوق بشر در ژنو-۲۱ اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[کنفرانس در پارلمان انگلستان]]<br /> # [[تظاهرات پاریس؛ اعتراض جهانی به اعدام]]<br /> # [[کنفرانس پارلمان انگلستان، ۸اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تظاهرات واشنگتن ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گردهمایی جهانی ایران آزاد ۲۰۲۶]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کنفرانس بین‌المللی دادخواهی قتل‌عام ۱۳۶۷ ـ ۱۴ شهریور]]<br /> # [[تظاهرات ایرانیان در پاریس ـ ۲۱ شهریور ۱۴۰۵]]<br /> <br /> === حمایت‌های بین‌المللی، بیانیه‌ها و قطعنامه‌ها ===<br /> # [[بیانیه ملی ایرانیان]]<br /> # [[بیانیه ملی ایرانیان]]<br /> # [[جایزه خدمات بشردوستانه بین‌المللی هندوستان]]<br /> # [[قطعنامه ۱۰۰ کنگره آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گروه پارلمانی دفاع از حقوق و حفاظت اشرف ۳ در کنگره آمریکا]]<br /> # [[قطعنامه ۱۱۴۸ کنگره آمریکا]]<br /> # [[قطعنامه ۱۶۶ کنگره آمریکا]]<br /> # [[نامه سرگشاده «کمیته آلمانی همبستگی برای ایران آزاد»]]<br /> # [[بیانیه اکثریت سنای ایتالیا]]<br /> # [[نامه‌ی ۴۵ شخصیت‌ بین‌المللی به رهبران جهان و رؤسای پارلمان‌]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۳۰۰ گروه پارلمانی، اتحادیه کارگری، شخصیت سیاسی، حقوقی و مدنی]]<br /> # [[نامه مشترک ۱۰۲ برنده جایزه نوبل به دبیرکل سازمان ملل متحد]]<br /> # [[هفتاد‌ودومین قطعنامه سازمان ملل متحد]]<br /> # [[بیانیه حمایت برندگان نوبل از قیام ۱۴۰۴]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قطعنامه پارلمان اروپا- ۲۳بهمن ۱۴۰۴]]<br /> # [[بیانیه حمایت شخصیت‌های جهانی از دولت موقت]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۵۷ برنده جایزه نوبل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نامه ۳۰۹شخصیت به دبیر کل سازمان ملل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قطعنامه پارلمان اروپا - ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۵]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیانیه جوانان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیانیه ۳۰۰۰ شخصیت بین‌المللی]]<br /> <br /> === رسانه‌ها، منابع مالی و پایگاه اجتماعی مقاومت ===<br /> # [[نشریه مجاهد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منابع مالی مجاهدین خلق]]<br /> # [[پایگاه اجتماعی مجاهدین خلق]]<br /> # [[شیطان سازی علیه مجاهدین خلق]]<br /> # [[گلریزان همیاری]]<br /> # [[رادیو صدای مجاهد]]<br /> <br /> === احزاب و سازمان‌های اپوزیسیون ایران ===<br /> # [[جبهه ملی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حزب دموکرات کردستان ایران]]<br /> # [[حزب کومله]]<br /> # [[حزب توده ایران]]<br /> # [[سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر]]<br /> # [[کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی-اتحادیه ملی]]<br /> # [[سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران]]<br /> # [[انشعابات سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران]]<br /> # [[سازمان خبات انقلابی کردستان ایران]]<br /> # [[حزب آزادی کردستان]]<br /> # [[حزب دموکرات کردستان (لاده‌ران)]]<br /> # [[حزب کمونیست ایران]]<br /> # [[حزب کمونیست ایران (مارکسیست-لنینیست-مائوئیست)]]<br /> # [[حزب کمونیست کارگری ایران]]<br /> # [[حزب کمونیست کارگری ایران - حکمتیست]]<br /> # [[حزب کار ایران (توفان)]]<br /> # [[پژاک]]<br /> # [[جنبش دانشجویی]]<br /> # [[کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی-اتحادیه ملی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حزب رستاخیز]]<br /> # [[نهضت آزادی]]<br /> # [[جیش العدل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جبهه آزادیبخش ملی الجزایر]]<br /> # [[ارتش آزادیبخش ملی الجزایر]]<br /> # [[اخوان‌المسلمین]]<br /> <br /> === نظامیان و پرسنل ارتش هوادار مجاهدین ===<br /> # [[پرسنل ارتش هوادار مجاهدین]]<br /> # [[سرهنگ خلبان بهزاد معزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سروان خلبان مصطفی وجدانی طباطبایی]]<br /> <br /> == حقوق بشر، سرکوب و زندان ==<br /> <br /> === اعدام، کشتار و شکنجه ===<br /> # [[سرکوب کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محاکمه اسدالله اسدی]]<br /> # [[قتل‌های زنجیره‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشتار در نیزار ماهشهر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرونده خانه اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل داریوش مهرجویی و همسرش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشتار حجاج در مکه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل زیر شکنجه]]<br /> # [[سرکوب در ایران]]<br /> <br /> === قتل‌عام زندانیان سیاسی و جنبش دادخواهی ===<br /> # [[هیئت مرگ]]<br /> # [[قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[گورستان خاوران]]<br /> # [[قتل‌عام در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[هیئت مرگ]]<br /> # [[راهرو مرگ]]<br /> # [[گزارش جاوید رحمان درباره قتل عام۱۳۶۰ و ۱۳۶۷]]<br /> <br /> === حقوق بشر و حقوق بین‌الملل ===<br /> # [[نقض حقوق بشر در ایران]]<br /> # [[قطعنامه‌های حقوق‌بشر علیه رژیم ایران]]<br /> # [[نسل‌کشی]]<br /> # [[شکنجه]]<br /> # [[اعدام در ایران]]<br /> # [[زندانیان سیاسی در حکومت شاه]]<br /> # [[روز جهانی کارگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصل عدم توسل به زور]]<br /> # [[انجمن حقوق بین‌الملل]]<br /> # [[حق تعیین سرنوشت]]<br /> # [[تمامیت ارضی]]<br /> # [[حقوق بین‌الملل]]<br /> # [[حقوق بین‌المللی بشردوستانه]]<br /> # [[روز جهانی آزادی مطبوعات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قانون پناهندگی]]<br /> # [[قرارداد وین درباره روابط سیاسی]]<br /> # [[کنوانسیون برن برای حمایت از آثار ادبی و هنری]]<br /> # [[کنوانسیون ژنو]]<br /> # [[مداخله بشردوستانه]]<br /> # [[مصونیت دیپلماتیک]]<br /> # [[اعلامیه جهانی حقوق بشر]]<br /> # [[آزادی]]<br /> # [[آزادی بیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی رسانه]]<br /> # [[آزادی از ترس]]<br /> # [[بازداشت موقت]]<br /> # [[برابری در برابر قانون]]<br /> # [[حریم شخصی]]<br /> # [[حق درخواست]]<br /> # [[حقوق بشر (انسان)]]<br /> # [[خانه امن]]<br /> # [[دفاع مشروع]]<br /> # [[روز حقوق بشر]]<br /> # [[روز جهانی ناپدیدشدگان]]<br /> # [[سازمان مردم‌نهاد]]<br /> # [[شورای حقوق‌بشر سازمان ملل متحد]]<br /> # [[فعال حقوق بشر]]<br /> # [[گزارشگر ویژه حقوق بشر]]<br /> # [[فصل هفتم منشور سازمان ملل متحد]]<br /> # [[مهاجرت آزاد]]<br /> # [[میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی]]<br /> # [[میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی]]<br /> # [[حقوق طبیعی]]<br /> # [[حق انقلاب]]<br /> # [[احکام دینی]]<br /> # [[تفتیش عقاید]]<br /> # [[جنایت علیه بشریت]]<br /> # [[فتوا]]<br /> # [[فتوای قتل عام زندانیان سیاسی]]<br /> # [[بغی]]<br /> # [[محاربه]]<br /> # [[حاکم شرع]]<br /> # [[استرداد]]<br /> # [[شکنجه دولتی]]<br /> # [[استقلال قضایی]]<br /> # [[دادگاه قانون اساسی]]<br /> # [[قطعنامه ۲۰۲۵ شورای حکام آژانس]]<br /> # [[دفاعیات کنت لوئیس]]<br /> # [[بیانیه گروه هفت و همکاران آن در محکومیت سرکوب فرامرزی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[شکایت کیفری علیه کاظم غریب‌آبادی]]<br /> <br /> === زندان‌ها و بازداشتگاه‌ها ===<br /> # [[زندان اوین]]<br /> # [[زندان قصر]]<br /> # [[زندان قزلحصار]]<br /> # [[زندان گوهردشت]]<br /> # [[زندان کهریزک]]<br /> # [[زندان دیزل‌آباد]]<br /> # [[زندان یونسکو]]<br /> # [[زندان قزل‌قلعه]]<br /> # [[زندان فشافویه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زندان قرچک]]<br /> # [[زندان تهران بزرگ]]<br /> # [[زندان حشمتیه]]<br /> # [[زندان سراوان]]<br /> # [[زندان زابل]]<br /> # [[زندان مرکزی مشهد]]<br /> # [[زندان عادل‌آباد شیراز]]<br /> # [[زندان خورین]]<br /> # [[زندان تبریز]]<br /> # [[زندان مرکزی اورمیه]]<br /> # [[زندان فجر دزفول]]<br /> # [[زندان دستگرد اصفهان]]<br /> # [[زندان شیبان اهواز]]<br /> # [[زندان صیدنایا]]<br /> # [[زندان لاکان رشت]]<br /> # [[زندان قرچک ورامین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == اشخاص و زندگی‌نامه‌ها ==<br /> <br /> === کنشگران، زندانیان سیاسی و چهره‌های اجتماعی ===<br /> # [[کاظم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین نقدی]]<br /> # [[محسن دگمه‌چی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرزاد کمانگر]]<br /> # [[شیرین علم‌هولی]]<br /> # [[ستار بهشتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم رسولی]]<br /> # [[سید ابراهیم رسولی]]<br /> # [[مجید اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی حاج‌آقایی]]<br /> # [[حاج خلیل رضایی]]<br /> # [[احسان فتاحیان]]<br /> # [[ارژنگ داوودی]]<br /> # [[زهرا صفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد کرد زنگنه]]<br /> # [[فاطمه مثنی]]<br /> # [[کیانوش زندی]]<br /> # [[زهرا کاظمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروغ تقی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرستو معینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گلرخ ایرایی]]<br /> # [[سهیل عربی]]<br /> # [[آرش صادقی]]<br /> # [[مریم اکبری منفرد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیره جلالی]]<br /> # [[آتنا دائمی]]<br /> # [[هاشم خواستار]]<br /> # [[حسین سودمند]]<br /> # [[ناصر فهیمی]]<br /> # [[داریوش فروهر]]<br /> # [[پروانه مجد اسکندری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یحیی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هدی صابر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه فارسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زینب جلالیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انورخضری]]<br /> # [[ادریس جمشیدزهی]]<br /> # [[شریفه محمدی]]<br /> # [[وریشه مرادی]]<br /> # [[پخشان عزیزی]]<br /> # [[حاج خلیل رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی یونسی]]<br /> # [[امیرحسین مرادی]]<br /> # [[منوچهر فلاح]]<br /> # [[احسان فریدی]]<br /> # [[علیرضا شریعت‌پناهی]]<br /> # [[مسعود جامعی]]<br /> # [[فرشاد اعتمادی‌فر]]<br /> # [[آرمین (احسان) خدایاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا مرداسی (حمیداوی)]]<br /> # [[حافظ فروحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرمان صادقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن بیت عبدالله]]<br /> # [[سعید عباسی]]<br /> # [[الهه فولادی]]<br /> # [[یعقوب درخشان]]<br /> # [[زینب همرنگ سیدبگلو]]<br /> # [[ارغوان فلاحی]]<br /> # [[معصومه (شیوا) اسماعیلی]]<br /> # [[پژمان توبره‌ریزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سمیه رشیدی]]<br /> # [[غلامحسین کلبی]]<br /> # [[محمدجواد وفایی ثانی]]<br /> # [[محمد معصوم شاهی]]<br /> # [[زهرا شهباز طبری]]<br /> # [[رضا عبدالی]]<br /> # [[کریم خجسته]]<br /> # [[خسرو علیکردی]]<br /> # [[شاهین ذوقی‌تبار]]<br /> # [[خسرو رهنما]]<br /> # [[احسان رستمی]]<br /> # [[ربابه ماسوری]]<br /> # [[علی معزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور جمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود مسجودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پریسا کمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فتح‌الله آوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عیسی چاری]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انقلابیون و اعضای مقاومت ایران ===<br /> # [[محمدعلی جابرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرپرویز پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی میهندوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کریم(محراب)رشیدی]]<br /> # [[ناصر صادق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف ربیعی]]<br /> # [[موسی خیابانی]]<br /> # [[آذر رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر مقدم]]<br /> # [[احمد (عبدالله) کلاهدوز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش سیفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهناز کلانتری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سوسن میرزایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فضل‌الله تدین چهارسوقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بازرگانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم ذوالانوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مصطفی جوان خوشدل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شکرالله مشکین فام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجید شریف واقفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی صمدیه لباف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهر احمدزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود احمدزاده]]<br /> # [[احمد رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود عسگری‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی باکری]]<br /> # [[محمود قائمشهر]]<br /> # [[بهجت تیفتکچی]]<br /> # [[رسول مشکین‌فام]]<br /> # [[محمود شامخی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا سعادتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ضابطی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین رضایی]]<br /> # [[طاهره طلوع]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا خسروی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گوهر ادب‌آواز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سکینه چاقوساز]]<br /> # [[معصومه کبیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صارمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جعفر کاظمی]]<br /> # [[منیره رجوی]]<br /> # [[حجت زمانی]]<br /> # [[ثریا ابوالفتحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[معصومه عضدانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالرضا رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اشرف احمدی]]<br /> # [[سیاوش سیفی]]<br /> # [[ابراهیم ذاکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ندا حسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدیقه مجاوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولی‌الله فیض مهدوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فاطمه مصباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی شفایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر اکبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلیل گادانی]]<br /> # [[زهره قائمی]]<br /> # [[گیتی گیوه‌چینیان زاده]]<br /> # [[ابراهیم ذاکری]]<br /> # [[محمد سیدی کاشانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین مدنی]]<br /> # [[مسعود رجوی]]<br /> # [[مریم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زهرا مریخی]]<br /> # [[مهدی ابریشمچی]]<br /> # [[محمد سید المحدثین]]<br /> # [[محمد علی توحیدی]]<br /> # [[فهیمه اروانی]]<br /> # [[مژگان پارسایی]]<br /> # [[زهره اخیانی]]<br /> # [[صدیقه حسینی]]<br /> # [[مهوش سپهری]]<br /> # [[بهشته شادرو]]<br /> # [[شهرزاد حاج‌سیدجوادی]]<br /> # [[گیتی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد حیاتی]]<br /> # [[محمود عطایی]]<br /> # [[محمود عضدانلو]]<br /> # [[محمد حنیف نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید محسن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اصغر بدیع زادگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید اشرف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین پارسیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن جزنی]]<br /> # [[اسماعیل شریف‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز دهقانی]]<br /> # [[ابوالحسن خانعلی]]<br /> # [[شکرالله پاکنژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خسرو روزبه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرپرویز پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر صفایی فراهانی]]<br /> # [[خسرو گلسرخی]]<br /> # [[میرزا کوچک‌ خان جنگلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ستارخان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مادر ذاکری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آراسته قلی‌وند]]<br /> # [[عالیه بازرگان]]<br /> # [[محترم ایجه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود بنی‌هاشمی]]<br /> # [[عباس عمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد رئوف بشردوست]]<br /> # [[داریوش سلحشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرضیه احمدی اسکویی]]<br /> # [[محمدحسین جنتی لادانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کرامت‌الله دانشیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزیز رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود فرشچی]]<br /> # [[مجید کاووسی‌فر]]<br /> # [[سعید سنگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رامین حسین‌پناهی]]<br /> # [[عباس مدرسی‌فر]]<br /> # [[عبدالرحمان قاسملو]]<br /> # [[حمیرا اشراق]]<br /> # [[فضیلت علامه حائری]]<br /> # [[حیدر قربانی]]<br /> # [[محسن محمدباقر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته اسفندیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عفت حداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم گلزاده غفوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[راضیه کرمانشاهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عذرا علوی طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد زیبرم]]<br /> # [[بتول رجایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسترن عظیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گداعلی صابر مطلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسین سیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود بریسمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن نگهبان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید ماسوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن معصومی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی قره‌اوغلانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصغر باباعلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کریم جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالرحیم احراری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حسن‌ کاویار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی یونسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شکرالله ربیعی]]<br /> # [[امیرحسین مرادی]]<br /> # [[سید علی نبوی چاشمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم باقرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین حبیبی]]<br /> # [[عباس مفتاحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گیتی‌السادات جوزی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن ضیاظریفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرنوش ابراهیمی روشن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا گلی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پروانه پیوستگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسعود شکیبانژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یحیی شجاعی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حمزه لوئیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی نجاتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حوا برزگر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهرزاد مرشدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نصرت رمضانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی حسنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین پویان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهروز احسانی اسلاملو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صبا هفت‌ برادران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صمد بهرنگی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ اعظمی لرستانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الله‌قلی خان جهانگیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین جهانگیری]]<br /> # [[شهلا حریری مطلق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا معدنچی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین نقدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم هژبریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمالک علوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا خالقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا مسعودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد رضا شادبختی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاهپور علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وحید بنی عامریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پویا قبادی بیستونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک علیپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکبر (شاهرخ) دانشورکار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد تقوی سنگدهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن منتظر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن عضدانلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صاحب (مهدی) ذبیحیان لنگرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهرداد بگلری (نوشین)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صمیمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایرج ماسوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا (عبدالله) راتبی]]<br /> # [[خانواده مصباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته شبانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عطیه محررخوانساری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اصغر اکبرنیا منصور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن حسن‌ کاویار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرح اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیومرث سیدخلخال]]<br /> # [[حسن سرخوش]]<br /> # [[مریم قدسی‌مآب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم سیفان بابایی]]<br /> # [[حفیظ الله شمس]]<br /> # [[زهره بنی‌جمالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سلطنت رمیم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قادر ویسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شایان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود فرد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد درودیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشید اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم افجه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور رادپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرشته ازهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید خادمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهین خیابانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صغری داوودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یزدان تیموریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نسرین شهرابی فراهانی]]<br /> # [[مژگان مهدوی]]<br /> # [[مهناز میمنت]]<br /> # [[اختر مولوی]]<br /> # [[محمود میمنت]]<br /> <br /> === سیاست‌مداران ایرانی ===<br /> # [[رضاشاه پهلوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا پهلوی]]<br /> # [[اشرف پهلوی]]<br /> # [[علی امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اقبال لاهوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالحسین تیمورتاش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دکتر محمد مصدق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیّدحسن تقی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیدحسین فاطمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرعباس هویدا]]<br /> # [[بی‌بی مریم بختیاری]]<br /> # [[جمشید آموزگار]]<br /> # [[جعفر شریف‌امامی]]<br /> # [[عبدالرحمن قاسملو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق شرفکندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق قطب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی بازرگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[داریوش فروهر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت‌الله سحابی]]<br /> # [[یدالله سحابی]]<br /> # [[محمدتقی شریعتی مزینانی]]<br /> # [[یحیی نظیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ملکی]]<br /> # [[ابراهیم یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن بنی‌صدر]]<br /> # [[محمود افشارطوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا آقاخان کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شاپور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ترور شاپور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دکتر حشمت طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تیمور بختیار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسن رشدیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی فروغی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهر احمدزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مظفر بقایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد قوام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید ضیاءالدین طباطبایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سردار اسعد بختیاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمجید میرزا عین‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کاظم سامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نورالدین کیانوری]]<br /> <br /> === مقام‌ها و مسئولان جمهوری اسلامی ===<br /> # [[روح‌الله خمینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن رضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی صیاد شیرازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی رازینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجتبی خامنه‌ای]]<br /> # [[مرتضی مطهری]]<br /> # [[احمد خمینی]]<br /> # [[علی فلاحیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید علی خامنه ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاسم سلیمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهدی کروبی]]<br /> # [[ابوالحسن بنی‌صدر]]<br /> # [[میرحسین موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدتقی مصباح یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد خاتمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمود احمدی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن روحانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسینعلی نیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم رئیسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین باقری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی اشراقی]]<br /> # [[مصطفی پورمحمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله لاجوردی]]<br /> # [[علی لاریجانی]]<br /> # [[صادق لاریجانی]]<br /> # [[محمود هاشمی شاهرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد ری شهری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قربانعلی دری نجف‌آبادی]]<br /> # [[حسین اشتری]]<br /> # [[ابوالقاسم صلواتی]]<br /> # [[محمدباقر قالیباف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن شاهوارپور]]<br /> # [[علی باقری‌ کنی]]<br /> # [[صادق قطب‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا پناهیان]]<br /> # [[عطاءالله اشرفی اصفهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین محسنی اژه‌ای]]<br /> # [[حمید نوری]]<br /> # [[داوود رحمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اکبر هاشمی رفسنجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسینعلی منتظری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا رادان]]<br /> # [[حسین سلامی]]<br /> # [[سید رضی موسوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایمان افشاری]]<br /> # [[محمدرضا زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی عموزاد]]<br /> # [[قاضی محمدرضا عموزاد خلیلی]]<br /> # [[محسن فخری‌زاده مهابادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد بهشتی]]<br /> # [[قاضی محمدرضا توکلی]]<br /> # [[مهدی نصیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا عسگری]]<br /> # [[مصطفی تاجزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین امیرعبداللهیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدعلی آل هاشم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مخبر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدحسین احمدی شاهرودی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مالک رحمتی]]<br /> # [[حسین طائب]]<br /> # [[سعید جلیلی]]<br /> # [[مسعود پزشکیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اصغر حجازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامعلی حداد عادل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین قاضی‌زاده هاشمی]]<br /> # [[علیرضا زاکانی]]<br /> # [[محمد محمدی گلپایگانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا عارف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مقیسه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک زنجانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید امامی]]<br /> # [[حسین همدانی]]<br /> # [[صادق خلخالی]]<br /> # [[حسین موسوی تبریزی]]<br /> # [[محمود هاشمی شاهرودی]]<br /> # [[امیرعلی حاجی‌زاده]]<br /> # [[روح‌الله حسینیان]]<br /> # [[علی قدوسی]]<br /> # [[تریتا پارسی]]<br /> # [[علی شمخانی]]<br /> # [[احمد علم‌الهدی]]<br /> # [[احمد خاتمی]]<br /> # [[کاظم صدیقی]]<br /> # [[احمد توکلی]]<br /> # [[سید محمد حسین‌زاده حجازی]]<br /> # [[محمدباقر ذوالقدر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسین مجید موسوی افتخاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن تهرانی مقدم]]<br /> # [[اسدالله اسدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی‌اکبر ولایتی]]<br /> # [[وحید حقانیان]]<br /> # [[غفور درجزی]]<br /> # [[احمد وحیدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد پاکپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا اعرافی]]<br /> # [[امیر حاتمی]]<br /> # [[اسماعیل خطیب]]<br /> # [[علی‌رضا تنگسیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کمال خرازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین دهقان]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === آمران و عاملان سرکوب و کشتار ===<br /> # [[امجد یوسف]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === شخصیت‌های تاریخی ایران ===<br /> # [[کوروش بزرگ]]<br /> # [[یپرم خان]]<br /> # [[یعقوب لیث]]<br /> # [[کیخسرو]]<br /> # [[محمدتقی‌ پسیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرکبیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رئیس‌علی دلواری]]<br /> # [[شاه نعمت‌ الله ولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروغ‌السلطنه آذرخشی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی محمد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوارد باسکرویل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آستفیک داویدیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابومسلم خراسانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزارضا کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ملک‌المتکلمین]]<br /> # [[جهانگیرخان صوراسرافیل]]<br /> # [[محمود محمود]]<br /> # [[میرزا ملکم‌خان]]<br /> # [[صادق رضازاده شفق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[طاهره قره‌العین]]<br /> # [[ناظم‌الاسلام کرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد اسماعیل امیرخیزی]]<br /> # [[میرزا محمدصادق آقا مجتهد تبریزی]]<br /> # [[کریم طاهرزاده بهزاد]]<br /> # [[میرزا جواد سعدالدوله]]<br /> # [[سید محمد طباطبایی]]<br /> # [[سید عبدالله بهبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آخوند ملا محمدکاظم خراسانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابراهیم صفایی]]<br /> # [[مهدی ملک‌زاده]]<br /> # [[سید جمال‌الدین اسدآبادی]]<br /> # [[ستارخان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسن‌خان مشیرالدوله]]<br /> # [[نجفقلی خان صمصام‌السلطنه بختیاری]]<br /> # [[میرزا محمدعلی خان تربیت]]<br /> # [[میرزا علی‌اصغر خان اتابک اعظم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزاحسن خان وثوق‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حیدرخان عمواوغلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا محمدحسین نائینی]]<br /> # [[شیخ احمد تربتی]]<br /> # [[سید جمال‌الدین واعظ اصفهانی]]<br /> # [[مهدی قلی‌خان هدایت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاضی ارداقی]]<br /> # [[عبدالرحیم طالبوف تبریزی]]<br /> # [[یحیی دولت‌آبادی]]<br /> # [[سید محمدرضا مساوات]]<br /> # [[سلیمان خان میکده]]<br /> # [[میرزا حسین خلیلی تهرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صدیقه دولت‌آبادی]]<br /> # [[عبدالمجید میرزا عین‌الدوله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسین خان سپهسالار]]<br /> # [[میرزای شیرازی]]<br /> # [[مریم عمید سمنانی]]<br /> # [[زین‌العابدین مراغه‌ای]]<br /> # [[محمدولی خان تنکابنی]]<br /> # [[میرزا حسن مستوفی‌الممالک آشتیانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کامران میرزا]]<br /> # [[عباسقلی آدمیت]]<br /> # [[الله‌یار خان آصف‌الدوله]]<br /> # [[حسین پاشا خان]]<br /> # [[علی موسیو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بابک خرمدین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === رهبران و سیاست‌مداران جهان ===<br /> # [[امه سه‌زر]]<br /> # [[الی ویزل]]<br /> # [[لرد راسل جانسون]]<br /> # [[مولود آئونیت]]<br /> # [[محمود شریف بسیونی]]<br /> # [[آلبرتو نیسمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لرد رابین کوربت]]<br /> # [[لرد اسلین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد سوکارنو]]<br /> # [[محمد سوهارتو]]<br /> # [[ایندیرا گاندی]]<br /> # [[احمد بن بلا]]<br /> # [[ژاندارک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهاتما گاندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نلسون ماندلا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آبراهام لینکلن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جو لیبرمن]]<br /> # [[جورج واشنگتن]]<br /> # [[وینستون چرچیل]]<br /> # [[ژوزف استالین]]<br /> # [[پینوشه]]<br /> # [[جمال عبدالناصر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد انور السادات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدولف هیتلر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولیویه ونده کاستیل]]<br /> # [[اریک داوید]]<br /> # [[آلخو ویدال کوادراس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آبه پیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بنیتو موسولینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرانسیسکو فرانکو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اورسولا گرترود فون در لاین]]<br /> # [[اسماعیل هنیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هانری لکلرک]]<br /> # [[ناپلئون بناپارت]]<br /> # [[نیکلای چائوشسکو]]<br /> # [[سون یات سن]]<br /> # [[سید احمد غزالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جاوید رحمان]]<br /> # [[مارتین لوتر کینگ جونیور]]<br /> # [[ژان زیگلر]]<br /> # [[لخ والسا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژرژ-هنری بوته‌یه]]<br /> # [[رینالدو گالیندو پل]]<br /> # [[موریس دنبی کاپیتورن]]<br /> # [[احمد شهید]]<br /> # [[عاصمه جهانگیر]]<br /> # [[مای ساتو]]<br /> # [[بشار اسد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسن نصرالله]]<br /> # [[احمد چلبی]]<br /> <br /> === انقلابیون و کنشگران بین‌المللی ===<br /> # [[رزا لوگزامبورگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[چه گوارا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نلسون ماندلا]]<br /> # [[سیمون بولیوار]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولادیمیر لنین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشی‌مین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آنی ازبرت]]<br /> # [[سوفان چان]]<br /> # [[هارون هاشمی]]<br /> # [[سمینا اقبال]]<br /> # [[یاسر عرفات]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوجهاد]]<br /> # [[سالوادور آلنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پاتریس لومومبا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویکتور خارا]]<br /> # [[وو نگوین جیاپ]]<br /> # [[بابی ساندز]]<br /> <br /> === روحانیون ===<br /> # [[سید محمود طالقانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی گلزاده غفوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد امامی کاشانی]]<br /> # [[حبیب‌الله آشوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلال گنجه‌ای]]<br /> # [[حسینعلی منتظری]]<br /> # [[عبدالغفار نقشبندی]]<br /> # [[حسن لاهوتی اشکوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید ابوالقاسم کاشانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیخ عبدالله مازندرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزا حسین خلیلی تهرانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید حسن مدرس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیخ محمد خیابانی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تاریخ‌نگاران ===<br /> # [[یرواند آبراهامیان]]<br /> # [[فریدون آدمیت]]<br /> # [[حسین مکی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژانت آفاری]]<br /> # [[عبدالهادی حائری]]<br /> <br /> === دانشمندان و استادان دانشگاه ===<br /> # [[زرتشت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مریم میرزاخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد تفضلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابیندرانات تاگور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد اشرف]]<br /> # [[محمدعلی شیخی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین صدیقی]]<br /> # [[ابوعلی سینا]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === برندگان جایزهٔ نوبل و حامیان مقاومت ایران ===<br /> # [[مِیرید کوریگان مگوایر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدولفو پرز اسکیول]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسکار آریاس سانچز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژوزه مانوئل راموس-هورتا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کارلوس فیلیپه شیمنش بلو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جودی ویلیامز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توکل کرمان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لیما گبوئی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کایلاش ساتیارتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خوان مانوئل سانتوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیمیتری موراتوف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولکساندرا ماتویچوک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وُله سوینکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جی.ام. کوتسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الفریده یلینک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اورهان پاموک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هرتا مولر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماریو بارگاس یوسا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پاتریک مودیانو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سوتلانا الکسیویچ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کازوئو ایشی‌گورو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اولگا توکارچوک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پتر هانتکه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[برایان جوزفسون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابرت ویلسون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوهان گئورگ بدنورتس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کلاوس فون کلیتزینگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جروم آیزاک فریدمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جوزف هوتون تیلور جونیور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویلیام دنیل فیلیپس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ولفگانگ کترله]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خراردوس تهوفت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آنتونی جیمز لگت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان لوئیس هال]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان کرامول ماتر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیوید جاناتان گراس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کنستانتین سرگیویچ نووسلوف]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آدام گای ریس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرژ اروش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرانسوا انگلر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دیوید جفری واینلند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تاکاآکی کاجیتا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آرتور بروس مک‌دونالد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کیپ استفن تورن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دونا تِئو استریکلند]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بری کلارک بریش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فیلیپ جیمز ادوین پیبلز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[راینهارد گنتسل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میشل گوستاو ادوار مایور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیر آگوستینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آلن اسپه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آن لویلیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جفری اورت هینتون]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روآلد هافمن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان جوزف هاپفیلد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرنتس کراوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جان چارلز پولانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوان تسه لی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دادلی رابرت هرشباخ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روبرت هوبر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یوهان دایزنهوفر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ژان-ماری لن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توماس رابرت چک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آلن جی. هیگر]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> # [[سر جان ارنست واکر]]<br /> # [[الیاس جیمز کوری]]<br /> # [[رودلف آرتور مارکوس]]<br /> <br /> === دیگر چهره‌های شناخته‌شده ===<br /> # [[فاطمه سلطانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دلارا دارابی]]<br /> # [[حمیدالله اربابی]]<br /> # [[رومینا اشرفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سحر خدایاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عاطفه رجبی]]<br /> # [[سید محمد حسینی]]<br /> # [[مسیح علی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روح‌الله زم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالمالک ریگی]]<br /> # [[دادشاه]]<br /> # [[سکینه سلیمان‌زاده]]<br /> # [[مهسا امینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یاسر شه‌بخش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدجواد وفایی ثانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا رسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بلال نصرویی]]<br /> # [[سارا دلدار]]<br /> # [[ریحانه جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیر محمد خالقی]]<br /> # [[اصغر نحوی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ریحانه جباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد بالدی]]<br /> # [[سارو قهرمانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هاله سحابی]]<br /> # [[ابوالحسن خانعلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نهال آهوقلندری]]<br /> # [[امیرحسین و احمدرضا فیضی]]<br /> # [[غزال مولان]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == تاریخ معاصر ایران ==<br /> <br /> === انقلاب مشروطه؛ رخدادها و نهادها ===<br /> # [[واقعۀ پارک اتابک]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انقلاب مشروطه؛ مفاهیم، مطبوعات و نمادها ===<br /> # [[منوّرالفکر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شب‌نامه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بست‌نشینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فراموشخانه]]<br /> # [[عدالت‌خانه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی‌خواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مشروطه و مشروعه]]<br /> # [[قانون اساسی مشروطیت]]<br /> # [[عدالت]]<br /> # [[مشروطه‌خواه]]<br /> # [[انجمن]]<br /> # [[قانون]]<br /> # [[ملت]]<br /> # [[تکفیر]]<br /> # [[آزادیستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فداییان (در انقلاب مشروطه)]]<br /> # [[جراید حُرّه (مطبوعات آزاد)]]<br /> # [[مستبدین]]<br /> # [[استبداد]]<br /> # [[آزادی]]<br /> # [[استبداد صغیر]]<br /> # [[مرکز غیبی تبریز]]<br /> # [[انجمن ایالتی تبریز]]<br /> # [[امیرخیز]]<br /> # [[روزنامه قانون]]<br /> # [[روزنامه حبل‌المتین]]<br /> <br /> === اواخر قاجار و دورهٔ پهلوی ===<br /> # [[انقلاب ضد سلطنتی ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دارالفنون]]<br /> # [[اشغال ایران در جنگ جهانی اول]]<br /> # [[قرارداد ۱۹۱۹]]<br /> # [[کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹]]<br /> # [[نهضت جنگل]]<br /> # [[جمهوری گیلان]]<br /> # [[تظاهرات ۱۷ شهریور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کشف حجاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بلوای نان]]<br /> # [[اشغال ایران در جنگ جهانی دوم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[خودمختاری آذربایجان]]<br /> # [[قرارداد گس گلشائیان]]<br /> # [[قرارداد دارسی]]<br /> # [[کمیته زرگنده]]<br /> # [[نهضت ملی‌شدن نفت]]<br /> # [[قیام ۳۰ تیر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قیام ۱۵ خرداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کودتای ۲۸ مرداد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فدائیان اسلام]]<br /> # [[قرارداد نفتی کنسرسیوم]]<br /> # [[پیمان سنتو]]<br /> # [[ساواک]]<br /> # [[اصلاحات ارضی]]<br /> # [[قائم‌مقام فراهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مظفرالدین شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصرالدین شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد علی شاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قیام سیاهکل]]<br /> # [[زلزله بوئین زهرا]]<br /> # [[جشن‌های ۲۵۰۰ ساله]]<br /> # [[جنگ ظفار]]<br /> # [[حزب رستاخیز]]<br /> # [[گاهشماری شاهنشاهی]]<br /> # [[گارد جاویدان شاهنشاهی]]<br /> # [[آتش‌سوزی سینما رکس آبادان]]<br /> # [[کنفرانس گوادلوپ]]<br /> # [[سیاست حقوق‌‌ بشر کارتر]]<br /> # [[آزادی آخرین دسته از زندانیان سیاسی زمان شاه در ۳۰ دی ۱۳۵۷]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نهضت تنباکو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قرارداد کنسرسیوم]]<br /> # [[عهدنامه گلستان]]<br /> # [[عهدنامه ترکمانچای]]<br /> # [[انقلاب سفید]]<br /> # [[پرویز ثابتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین فردوست]]<br /> # [[اردشیر زاهدی]]<br /> # [[پرویز نیکخواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فضل‌الله زاهدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نعمت‌الله نصیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله علم]]<br /> # [[حزب زحمتکشان ملت ایران]]<br /> # [[شعبان جعفری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرار شاه از ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرکوب عشایر در دوره رضاشاه]]<br /> <br /> === جمهوری اسلامی؛ رویدادها و تحولات تاریخی ===<br /> # [[درگیری درترکمن صحرا ۱۳۵۸]]<br /> # [[ماجرای نوار آیت]]<br /> # [[ایران گیت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب فرهنگی]]<br /> # [[هک مجلس جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سقوط هواپیمای اوکراینی]]<br /> # [[انفجارها و آتش‌سوزی‌های زنجیره‌ای در ایران]]<br /> # [[انفجار حرم امام رضا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله سایبری علیه جمهوری اسلامی]]<br /> # [[هک نهاد ریاست جمهوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاست النصر بالرعب]]<br /> # [[هک وزارت علوم، تحقیقات و فناوری]]<br /> # [[شوراهای مردمی]]<br /> # [[طرح نور و حجاب اجباری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سقوط بالگرد ابراهیم رئیسی]]<br /> # [[متروپل آبادان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار مهیب بندرعباس]]<br /> <br /> === جنگ ایران و عراق و رویدادهای نظامی ===<br /> # [[جنگ ایران و عراق]]<br /> # [[عملیات کربلای ۴]]<br /> # [[کودتای نوژه]]<br /> <br /> == حکومت، سیاست و روابط بین‌الملل ایران ==<br /> <br /> === ساختار حکومت و نهادهای جمهوری اسلامی ===<br /> # [[رژیم ولایت فقیه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انتخابات مجلس شورای اسلامی (۱۳۹۹–۱۳۹۸)]]<br /> # [[انحلال سپاه پاسداران]]<br /> # [[انتخابات ریاست جمهوری ۱۴۰۳]]<br /> # [[بیت خامنه‌ای]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجلس خبرگان]]<br /> # [[گشت ارشاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بحران مشروعیت جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[ارتش سایبری جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمعیت مؤتلفه اسلامی]]<br /> # [[حزب جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[بسیج]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اصلاح‌طلبی در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[تفکیک جنسیتی]]<br /> # [[نوشیدن جام زهر]]<br /> # [[لیست تروریستی وزارت خارجه آمریکا(FTO)]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[دارایی‌های خامنه‌ای]]<br /> # [[تروریسم جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا]]<br /> # [[بنیادهای تعاونی نیروهای مسلح]]<br /> # [[ستاد اجرایی فرمان امام]]<br /> # [[بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قتل کشیش‌های مسیحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[بیانیه مشترک ۱۴کشور غربی علیه رژیم ایران]]<br /> # [[قرارگاه رمضان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توقیف ۴ سایت وزارت اطلاعات رژیم ایران]]<br /> # [[استفاده از کودکان ۱۲ساله در گشت و ایست بازرسی]]<br /> # [[انتقال کودکان در جنگ‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مدرسه حقانی]]<br /> <br /> === سپاه پاسداران، نیروهای نظامی و امنیتی ===<br /> # [[لباس شخصی]]<br /> # [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> # [[نیروی قدس سپاه پاسداران]]<br /> # [[سازمان اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> # [[نیروی انتظامی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[قرارگاه ثارالله]]<br /> # [[نیروی هوا فضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیروی هوایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> <br /> === سیاست خارجی، تحریم‌ها و روابط بین‌الملل ایران ===<br /> # [[گروگان گیری در سفارت آمریکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرکز اسلامی هامبورگ]]<br /> # [[قرارداد ۲۵ ساله ایران و چین]]<br /> # [[نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله رژیم ایران به اسرائیل]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لایحه صلح از طریق قدرت در قرن بیست و یکم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبکه لابی نفوذ جمهوری اسلامی]]<br /> # [[لیست‌گذاری سپاه توسط دولت کانادا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله ۱۳ژوئن اسرائیل به ایران]]<br /> # [[حمله مشترک اسرائیل و ایالات متحده به ایران - ۹اسفند ۱۴۰۴]]<br /> # [[فرماندهان و مقامات کشته‌ شده رژیم ایران در جنگ ۴۰روزه]]<br /> # [[محاصره دریایی آمریکا علیه ایران]]<br /> # [[بحران‌های بین‌المللی جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[سیاست گروگانگیری رژیم ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گروه ویژه اقدام مالی FATF]]<br /> # [[کنفرانس لهستان]]<br /> # [[تحریم صنایع پتروشیمی ایران]]<br /> # [[معافیت تحریم‌های نفتی ایران]]<br /> # [[تحریم علی خامنه‌ای]]<br /> # [[ائتلاف بین‌المللی برای آزادی دریانوردی در خلیج فارس]]<br /> # [[تحریم‌های اقتصادی وزارت خزانه‌داری آمریکا علیه رژیم ایران]]<br /> <br /> === برنامهٔ هسته‌ای و موشکی جمهوری اسلامی ===<br /> # [[حمله‌ آمریکا به سایت‌های هسته‌ای ایران]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای فردو]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای نطنز]]<br /> # [[تأسیسات هسته‌ای اصفهان]]<br /> # [[نیروگاه اتمی بوشهر]]<br /> # [[برنامه هسته‌ای ایران]]<br /> # [[برجام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مکانیزم ماشه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پهباد]]<br /> # [[برنامه هسته‌ای ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای]]<br /> # [[برنامه موشکی نظام ولایت فقیه]]<br /> # [[هزینه‌های برنامه موشکی و پهپادی نظام ولایت‌ فقیه]]<br /> <br /> === مفاهیم سیاسی، انقلاب و دموکراسی ===<br /> # [[فدرالیسم]]<br /> # [[موقعیت انقلابی]]<br /> # [[جمهوری دموکراتیک]]<br /> # [[فدرالیسم]]<br /> # [[انقلاب]]<br /> # [[مبارزه مدنی]]<br /> # [[استراتژی قیام و سرنگونی]]<br /> # [[سیاست موازنه منفی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فراماسونری در ایران]]<br /> # [[موقعیت انقلابی|شرایط عینی و ذهنی]]<br /> # [[قیام]]<br /> # [[توازن قوا]]<br /> # [[انقلاب]]<br /> # [[شعار]]<br /> # [[مبارزه مسلحانه]]<br /> # [[مبارزه]]<br /> # [[نیروی پیشتاز]]<br /> # [[عمق استراتژیک]]<br /> # [[دموکراسی]]<br /> <br /> == جامعه و اقتصاد ایران ==<br /> <br /> === اقتصاد، فساد و نابرابری ===<br /> # [[پول‌شویی]]<br /> # [[اختلاس در ایران]]<br /> # [[حذف چهار صفر از پول ایران]]<br /> # [[مالباختگان]]<br /> # [[خصوصی سازی]]<br /> # [[بازار بورس ایران]]<br /> # [[آقازاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آستان قدس رضوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[قاچاق کالا در ایران]]<br /> # [[بیت کوین]]<br /> # [[چاپ اسکناس]]<br /> # [[چای دبش]]<br /> # [[اختلاف طبقاتی در ایران]]<br /> # [[فساد سیستماتیک در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[فساد مالی در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[بحران اقتصاد در ایران]]<br /> # [[رانت‌خواری در جمهوری اسلامی]]<br /> # [[سامانه تخصیص سهمیه سوخت پیمایشی]]<br /> <br /> === زنان، آموزش و مسائل فرهنگی‌ـ‌اجتماعی ===<br /> # [[زنان پیشگام در قیام‌های ایران]]<br /> # [[زنان در نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران]]<br /> # [[دانشگاه آزاد - واحد علوم و تحقیقات]]<br /> # [[خالص‌سازی دانشگاه‌ها]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روز جهانی زن]]<br /> # [[روز دانشجو]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[روز جهانی معلم]]<br /> # [[روز جهانی منع خشونت علیه زنان]]<br /> # [[دستگیری دانشجویان نخبه ایرانی]]<br /> # [[بهائیان ایران]]<br /> # [[مسمومیت سریالی دانش‌آموزان مدارس دخترانه در ایران]]<br /> # [[سرکوب زنان در ایران]]<br /> # [[بحران آموزش در ایران]]<br /> <br /> === کار، بیکاری، فقر و آسیب‌های اجتماعی ===<br /> # [[کارگران کشت و صنعت نیشکر هفت‌تپه]]<br /> # [[کارتن خوابی]]<br /> # [[گورخوابی]]<br /> # [[کودکان کار در ایران]]<br /> # [[فروش اعضای بدن]]<br /> # [[اعتیاد در ایران]]<br /> # [[فقر در ایران]]<br /> # [[بحران بیکاری در ایران]]<br /> # [[خودکشی]]<br /> # [[کارخانه ماشین سازی تبریز]]<br /> # [[گروه ملی صنعتی فولاد اهواز]]<br /> # [[کولبر]]<br /> # [[سوخت‌بری]]<br /> # [[بحران مسکن در ایران]]<br /> # [[بحران سلامت و روان در ایران]]<br /> # [[سندیکا در ایران]]<br /> <br /> === مهاجرت، جمعیت و فرار مغزها ===<br /> # [[مهاجرت در ایران]]<br /> # [[فرار مغزها]]<br /> # [[فرار مغزها|فرار مغزها از ایران]]<br /> <br /> === رسانه، فناوری و مسائل روز جامعه ===<br /> # [[سامانه مدیریت هوشمند نان (نانینو)]]<br /> # [[تلویزیون من و تو]]<br /> # [[سانسور اینترنت در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سانسور در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اول مهر]]<br /> # [[معدوم سازی جوجه یک روزه]]<br /> <br /> == جغرافیا، محیط زیست و منابع ایران ==<br /> <br /> === ایران، استان‌ها و شهرها ===<br /> # [[ایران]]<br /> # [[تهران]]<br /> # [[استان البرز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان اصفهان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان فارس]]<br /> # [[استان آذربایجان شرقی]]<br /> # [[استان خراسان رضوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان خوزستان]]<br /> # [[استان گیلان]]<br /> # [[استان آذربایجان غربی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان مازندران]]<br /> # [[استان سیستان و بلوچستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان کردستان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان کرمانشاه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[استان هرمزگان]]<br /> # [[استان لرستان]]<br /> # [[استان همدان]]<br /> # [[استان کرمان]]<br /> # [[استان قزوین]]<br /> # [[استان یزد]]<br /> # [[استان زنجان]]<br /> <br /> === محیط زیست و بحران‌های زیست‌محیطی ===<br /> # [[آلودگی هوا در ایران]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنگل‌های ایران]]<br /> # [[انرژی در ایران]]<br /> # [[محیط زیست ایران]]<br /> # [[تالاب‌های ایران]]<br /> # [[آبشارهای ایران]]<br /> # [[سیل در ایران]]<br /> # [[سیل هرمزگان]]<br /> # [[جنگل‌های هیرکانی]]<br /> # [[بحران آب در ایران]]<br /> # [[ابرچالش آب]]<br /> # [[سیل هرمزگان]]<br /> # [[بحران آب در ایران]]<br /> # [[بحران محیط زیست در ایران]]<br /> <br /> === دریاها، دریاچه‌ها، رودها و تالاب‌ها ===<br /> # [[قنات]]<br /> # [[دریای خزر]]<br /> # [[خلیج فارس]]<br /> # [[دریای عمان]]<br /> # [[دریاچه هامون]]<br /> # [[رود کارون]]<br /> # [[رود کرخه]]<br /> # [[رود دز]]<br /> # [[رود ارس]]<br /> # [[هور العظیم]]<br /> # [[هور شادگان]]<br /> # [[زاینده‌رود]]<br /> # [[دریاچه ارومیه]]<br /> # [[تالاب انزلی]]<br /> # [[تالاب گاوخونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تالاب پریشان]]<br /> # [[هیرمند]]<br /> <br /> === سدها و منابع آب ===<br /> # [[سد دز]]<br /> # [[سد کارون]]<br /> # [[سد امیرکبیر]]<br /> # [[سد ارس]]<br /> <br /> === کوه‌ها، دره‌ها، غارها و بیابان‌ها ===<br /> # [[کویر لوت]]<br /> # [[غار علی صدر]]<br /> # [[بیستون]]<br /> # [[دماوند]]<br /> # [[سبلان]]<br /> # [[زاگرس]]<br /> # [[الوند]]<br /> # [[کرکس]]<br /> # [[تفتان]]<br /> <br /> === جزیره‌ها و تنگه‌ها ===<br /> # [[تنگه هرمز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جزیره خارگ]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جزیره کیش]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === انرژی، نفت و گاز ===<br /> # [[نیروی برق در ایران]]<br /> # [[نیروگاه‌های ایران]]<br /> # [[انرژی بادی در ایران]]<br /> # [[میدان‌های نفتی ایران]]<br /> # [[میدان‌های گازی ایران]]<br /> # [[سوخت‌های فسیلی در ایران]]<br /> # [[بحران انرژی در ایران]]<br /> # [[بحران برق در ایران]]<br /> <br /> === زمین‌شناسی، گسل‌ها، معادن و زمین‌لرزه‌ها ===<br /> # [[زلزله خوی]]<br /> # [[زمین‌شناسی ایران]]<br /> # [[گسل‌های ایران]]<br /> # [[معادن ایران]]<br /> # [[زلزله بم]]<br /> # [[زلزله ۱۳۹۶ ازگله]]<br /> # [[زلزله خوی]]<br /> # [[حادثه معدن طبس]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == فرهنگ، هنر، ادبیات و میراث ایران ==<br /> <br /> === فرهنگ، آیین‌ها و هنرهای ایرانی ===<br /> # [[فرهنگ ایران]]<br /> # [[گاه‌شماری ایرانی]]<br /> # [[جشن‌های ایرانی]]<br /> # [[سفره هفت‌سین]]<br /> # [[نوروز]]<br /> # [[حاجی فیروز]]<br /> # [[مهرگان]]<br /> # [[چهارشنبه‌سوری]]<br /> # [[شب یلدا]]<br /> # [[جشن سده]]<br /> # [[سیزده‌به‌در]]<br /> # [[خوشنویسی ایرانی]]<br /> # [[سینمای ایران]]<br /> # [[موسیقی ایران]]<br /> # [[غذاهای ایران]]<br /> # [[مجسمه‌سازی در ایران]]<br /> # [[قلم‌زنی در ایران]]<br /> # [[میناکاری در ایران]]<br /> # [[مینیاتور در ایران]]<br /> # [[آموزش و پرورش در ایران]]<br /> # [[شیر و خورشید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرود ملی ایران]]<br /> # [[کریسمس]]<br /> <br /> === هنرمندان ایرانی و غیرایرانی ===<br /> # [[مرضیه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[مرتضی حنانه]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[حبیب‌الله بدیعی]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شجریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آندرانیک آساطوریان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا اولیا]]<br /> # [[حمیدرضا طاهرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منوچهر سخایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عماد رام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منصور قدرخواه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرویز یاحقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام عالیوندی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناهید همت‌آبادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیر آرام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون ژورک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرجان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[گیسو شاکری]]<br /> # [[روزبه عمادزاده]]<br /> # [[منوچهر طاهرزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علیرضا شوریده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سهراب شهیدثالث]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرهاد مهراد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[واروژان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ام کلثوم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون فروغی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن کسایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهیار قنبری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ویگن]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید خلیل عالی‌نژاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محسن محمدباقر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عزت‌الله مقبلی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسدالله ملک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین گل‌گلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالحسن صبا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین بنان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[توماج صالحی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد شمس]] {{A-Class-icon}}<br /> # [[دلکش]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی تجویدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نصرالله زرین‌پنجه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن مفید]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهرام بیضایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تورج نگهبان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اردلان سرفراز]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهمن رجبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصر تقوایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بیژن ترقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مرجان ساتراپی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا اولیا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یهودی منوهین]]<br /> # [[رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === ادبیات و گونه‌های ادبی ===<br /> # [[زبان فارسی]]<br /> # [[تاریخ ادبیات فارسی]]<br /> # [[مقاله]]<br /> # [[رمان]]<br /> # [[قصه]]<br /> # [[داستان کوتاه]]<br /> # [[روزنامه‌نگاری در ایران]]<br /> # [[شعر]]<br /> <br /> === نویسندگان و شاعران ایرانی ===<br /> # [[منوچهر هزارخانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامحسین ساعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیمین بهبهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد فرخی یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[میرزاده عشقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی شایگان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالعلی معصومی]]<br /> # [[غزاله علیزاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحمان کریمی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جمشید پیمان]]<br /> # [[فروغ فرخزاد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایرج جنتی عطایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فریدون مشیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نیما یوشیج]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[منوچهر آتشی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فرخی یزدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد معین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق چوبک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صادق هدایت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حافظ]]<br /> # [[رهی معیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مولوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن صباح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عطار نیشابوری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شیرکو بیکس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جلال آل احمد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسین منزوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمد کسروی]]<br /> # [[حمید مصدق]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سهراب سپهری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمدرضا شفیعی کدکنی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بزرگ علوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیاوش کسرایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سیمین دانشور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسماعیل خویی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید پورحاجی‌زاده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمید اسدیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناظم حکمت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بکتاش آبتین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رحیم معینی کرمانشاهی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[نادر نادرپور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رضا براهنی]]<br /> # [[ادیب‌الممالک فراهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[احمدرضا احمدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پروین اعتصامی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فردوسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوذر ورداسبی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عارف قزوینی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ماشاءالله آجودانی]]<br /> # [[رومن رولان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زری اصفهانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد مختاری، شاعر و نویسنده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علی اشرف درویشیان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[محمد جعفر پوینده]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید نفیسی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[یدالله رؤیایی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سعید سلطان‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالحسین ناهیدی آذر]]<br /> # [[امین (پیمان) فرح‌آور]]<br /> # [[مرتضی کیوان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ابوالقاسم لاهوتی کرمانشاهی]]<br /> # [[جبار باغچه‌بان]]<br /> # [[حسین پژمان بختیاری]]<br /> # [[شهرنوش پارسی‌پور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ گلشیری]]<br /> # [[بیژن نجدی]]<br /> # [[شاهرخ مسکوب]]<br /> # [[عباس میلانی]]<br /> # [[ابراهیم یونسی]]<br /> # [[محمود اعتمادزاده (م.ا.به آذین)]]<br /> # [[عاطفه گرگین]]<br /> # [[محمدعلی سپانلو]]<br /> # [[عباس یمینی شریف]]<br /> # [[محمود کیانوش]]<br /> # [[پروین دولت‌آبادی]]<br /> # [[هوشنگ ایرانی]]<br /> <br /> === نویسندگان و شاعران جهان ===<br /> # [[برتولت برشت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پابلو نرودا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فدریکو گارسیا لورکا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رابیندرانات تاگور]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جرجی زیدان]]<br /> # [[دیل کارنگی]]<br /> # [[جک لندن]]<br /> # [[آندره مالرو]]<br /> # [[ژان پل سارتر]]<br /> # [[هانس کریستیان آندرسن]]<br /> <br /> === آثار ادبی فارسی ===<br /> # [[شاهنامه]]<br /> # [[دیوان حافظ]]<br /> # [[مثنوی معنوی]]<br /> # [[گلستان سعدی]]<br /> # [[بوستان سعدی]]<br /> # [[رباعیات خیام]]<br /> # [[ساقی‌نامه]]<br /> # [[گنج‌نامه]]<br /> # [[کلیله و دمنه]]<br /> # [[سمک عیار]]<br /> <br /> === اساطیر و حماسه‌های ایرانی ===<br /> # [[رستم]]<br /> # [[سهراب]]<br /> # [[سیاوش]]<br /> # [[گردآفرید]]<br /> # [[رودابه]]<br /> # [[آرش کمانگیر]]<br /> # [[پهلوانان شاهنامه]]<br /> <br /> === ورزش، ورزشکاران و سرگرمی ===<br /> # [[پوریای ولی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[غلامرضا تختی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حبیب خبیری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هوشنگ منتظرالظهور]]<br /> # [[محمدقربانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مسلم اسکندر فیلابی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حسن نایب‌آقا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[فروزان عبدی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سید محمد خادم حقیقت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ناصر حجازی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[صمد منتظری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهلا فردوست]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مهشید رزاقی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[علاءالدین عترتی کوشالی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[عبدالله موحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پرویز قلیچ‌خانی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ورزش در ایران]]<br /> # [[فوتبال در ایران]]<br /> <br /> == فلسفه، اندیشه و علوم انسانی ==<br /> <br /> === فیلسوفان و نظریه‌پردازان ===<br /> # [[فریدریش انگلس]]<br /> # [[سیمون دو بووار]]<br /> # [[فرانتس فانون]]<br /> # [[لئون تروتسکی]]<br /> # [[دکتر علی شریعتی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[کارل مارکس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[هانا آرنت]]<br /> # [[آنتونیو گرامشی]]<br /> # [[لویی آلتوسر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[امیرحسین آریان‌پور]]<br /> # [[باروخ اسپینوزا]]<br /> # [[ادموند گوستاو آلبرشت هوسرل]]<br /> # [[ایمانوئل کانت]]<br /> # [[راجنیش چاندرا موهان جین]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === مکاتب و مفاهیم فلسفی ===<br /> # [[مارکسیسم]]<br /> # [[آتئیسم]]<br /> # [[پراگماتیسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لیبرالیسم]]<br /> # [[پدیدارشناسی]]<br /> # [[پست‌مدرنیسم]]<br /> # [[پراگماتیسم]]<br /> # [[اگزیستانسیالیسم]]<br /> <br /> === جامعه‌شناسی، ایدئولوژی و اندیشهٔ سیاسی ===<br /> # [[استثمار]]<br /> # [[لائیسیته]]<br /> # [[اپورتونیسم]]<br /> # [[توتالیتاریسم]]<br /> # [[توتالیتاریسم دینی]]<br /> # [[سکولاریسم]]<br /> # [[خودمختاری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[سرمایه‌داری ملی]]<br /> # [[بنیادگرایی اسلامی]]<br /> # [[سانترالیزم دموکراتیک]]<br /> # [[دو اسلام سراپا متضاد]]<br /> # [[تکامل اجتماعی]]<br /> # [[تکامل]]<br /> # [[دینامیزم قرآن]]<br /> # [[طلسم اختناق]]<br /> # [[تبیین جهان]]<br /> # [[دیالکتیک]]<br /> # [[عصر روشنگری]]<br /> <br /> == جهان؛ تاریخ، جنگ‌ها و سیاست بین‌الملل ==<br /> <br /> === انقلاب‌ها و جنبش‌های جهان ===<br /> # [[انقلاب ویتنام]]<br /> # [[انقلاب چین]]<br /> # [[انقلاب کوبا]]<br /> # [[انقلاب شوروی]]<br /> # [[انقلاب الجزایر]]<br /> # [[انقلاب مصر ۲۰۱۱]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انقلاب لیبی]]<br /> # [[انقلاب تونس]]<br /> # [[انقلاب سوریه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیروزی انقلاب سوریه]]<br /> # [[انقلاب کبیر فرانسه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[بهار عربی]]<br /> <br /> === جنگ‌های جهانی و منطقه‌ای ===<br /> # [[جنگ جهانی اول]]<br /> # [[جنگ جهانی دوم]]<br /> # [[هولوکاست]]<br /> # [[حمله شیمیایی به حلبچه]]<br /> <br /> === خاورمیانه، فلسطین و تحولات منطقه ===<br /> # [[دولت فلسطین]]<br /> # [[انفجار بیروت ۲۰۲۰]]<br /> # [[جنگ اسرائیل و حماس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[پیمان اسلو]]<br /> # [[غزه]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شبه نظامیان حوثی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار حرم سامرا]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[الحشد الشعبی]]<br /> # [[حزب‌الله لبنان]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[لشکر فاطمیون]]<br /> # [[لشکر زینبیون]]<br /> # [[سازمان آزادی‌بخش فلسطین]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنبش فتح]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[جنبش حماس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ارتش آزاد سوریه]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === تروریسم و پرونده‌های بین‌المللی ===<br /> # [[ترور رفیق حریری]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[انفجار آمیا]]<br /> # [[کشتی ربایی جمهوری اسلامی]]<br /> # [[تروریسم جمهوری اسلامی ایران]]<br /> # [[ترور میکونوس]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[حمله به تأسیسات نفتی آرامکو ۲۰۱۹]]<br /> # [[کشتار مسلمانان]]<br /> <br /> === سازمان‌ها و حقوق بین‌الملل ===<br /> # [[سازمان ملل متحد]]<br /> # [[نهضت بین‌المللی صلیب سرخ و هلال احمر]]<br /> # [[شورای امنیت سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[مجمع عمومی سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> == کتاب‌شناسی و معرفی کتاب ==<br /> <br /> === کتاب‌های مقاومت ایران ===<br /> # [[بنیانگذاران]]<br /> # [[قهرمانان در زنجیر]]<br /> # [[استراتژی قیام و سرنگونی]]<br /> # [[پرواز همزنجیران]]<br /> # [[ایران، بازی اتمی رژیم]]<br /> # [[ایران: سپاه پاسداران، ماشین تروریسم]]<br /> # [[رمز ماندگاری نسل سرفراز در آزمایش قتل‌عام ۶۷]]<br /> # [[کاپوها و هاپوها درباره قارقارها و عربده‌های یک باند منحط وزارتی]]<br /> # [[ابراهیم رئیسی، عامل قتل‌عام، نسل‌کشی و جنایت علیه بشریت]]<br /> # [[مصدق و رضاخان: یک گواهی تاریخی]]<br /> # [[قتل‌عام و بازشناسی الیگارشی قدرت]]<br /> # [[سمفونی مقاومت، ترانه سرودهای مجاهدین]]<br /> # [[زنان،‌ پیشتازان آزادی]]<br /> # [[جنایات رضاشاه به روایت تاریخ]]<br /> # [[کتاب راه حسین]]<br /> # [[زنان در رهبری سیاسی]]<br /> # [[کودتای نافرجام؛ آزمایش بزرگ مجاهدین و مقاومت ایران]]<br /> # [[به‌سوی ایران آزاد]]<br /> # [[به‌سوی جمهوری دموکراتیک]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[ایران در آستانه انقلاب]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی، دمکراسی و برابری]]<br /> # [[تعهد ما]]<br /> # [[راهپیمایی بزرگ به‌سوی آزادی]]<br /> # [[ایران فردا؛ دیدگاه‌های مریم رجوی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[آزادی گوهر حقیقی اسلام]]<br /> # [[ایران بدون اعدام]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[رژیم آخوندها در ایران کانون بنیادگرایی و تروریسم]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[همه برای آزادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[زنان نیروی تغییر]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[به‌سوی آزادی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[اسلام، زنان و برابری]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === کتاب‌های تاریخ و سیاست ===<br /> # [[مرگ کسب و کار من است]]<br /> # [[شمارش معکوس برای سقوط: رژیم ایران در آستانه سرنگونی]]<br /> # [[ایران در شرف دگرگونی]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[تاریخ تمدن]]<br /> # [[تاریخ بیست ساله ایران]]<br /> # [[دو رساله درباره حکومت]]{{A-Class-icon}}<br /> # [[شهریار]]{{A-Class-icon}}<br /> <br /> === کتاب‌های فلسفه و علوم اجتماعی ===<br /> # [[زمینه جامعه‌شناسی]]<br /> # [[جامعه‌شناسی هنر]]<br /> # [[چرا ملت‌ها شکست می‌خورند: خاستگاه‌های قدرت، کامیابی و ناکامی]]<br /> # [[ریشه‌های توتالیتاریسم]]<br /> # [[لویاتان]]<br /> # [[بی‌دولتی، دولت، آرمان‌شهر]]<br /> # [[قرارداد اجتماعی]]<br /> <br /> === رمان‌ها و آثار ادبی ===<br /> # [[بوف کور]]<br /> <br /> [[رده:مقاله‌های ایران‌پدیا]]</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D9%84%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D8%B3%DB%8C%D8%AA%D9%87&diff=93015 2026-09-17T12:47:32Z

<p>Alireza k h: صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات مفهوم |عنوان = لائیسیته |نام لاتین = Laïcité |نام‌های دیگر = لائیسیسم، جدایی نهاد دین از نهاد دولت، دولت لائیک |حوزه = فلسفه سیاسی، حقوق عمومی، جامعه‌شناسی دین، سیاست‌گذاری عمومی |نوع = اصل حقوقی و سیاسی |خاستگاه = فرانسه |دوره شکل‌گ...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات مفهوم<br /> |عنوان = لائیسیته<br /> |نام لاتین = Laïcité<br /> |نام‌های دیگر = لائیسیسم، جدایی نهاد دین از نهاد دولت، دولت لائیک<br /> |حوزه = فلسفه سیاسی، حقوق عمومی، جامعه‌شناسی دین، سیاست‌گذاری عمومی<br /> |نوع = اصل حقوقی و سیاسی<br /> |خاستگاه = فرانسه<br /> |دوره شکل‌گیری = سده نوزدهم میلادی؛ تثبیت حقوقی در ۱۹۰۵<br /> |اندیشمندان برجسته = [[فردینان بویسون]]، [[ژول فری]]، [[آریستید بریان]]، [[ژان ژورس]]<br /> |مفاهیم کلیدی = آزادی وجدان، بی‌طرفی دولت، برابری شهروندان، استقلال نهادهای عمومی از اقتدار دینی، جدایی نهاد دین و دولت<br /> |آثار مهم = قانون جدایی کلیساها و دولت فرانسه مصوب ۹ دسامبر ۱۹۰۵<br /> |جریان‌های مرتبط = سکولاریسم، جمهوری‌خواهی، آزادی‌خواهی، روشنگری، حقوق بشر<br /> |تأثیرپذیرفته از = [[عصر روشنگری]]، [[انقلاب فرانسه]]، آزادی وجدان، جمهوری‌خواهی<br /> |تأثیرگذار بر = حقوق اساسی فرانسه، نظام آموزش عمومی فرانسه، الگوهای دولت سکولار<br /> |نقدهای اصلی = ابهام مفهومی، گسترش بی‌طرفی از دولت به شهروندان، محدودسازی احتمالی آزادی دینی، کاربرد گزینشی علیه اقلیت‌ها<br /> }}<br /> <br /> '''لائیسیته''' یا '''لائیسیتهٔ فرانسوی'''، از واژه فرانسوی ''Laïcité''، اصلی حقوقی و سیاسی است که استقلال دولت و نهادهای عمومی را از نهادها و اقتدارهای دینی، بی‌طرفی حکومت در برابر باورهای دینی و غیردینی، آزادی وجدان و برابری شهروندان بدون توجه به دین یا عقیده آنان مقرر می‌کند.&lt;ref name=&quot;قانون۱۹۰۵&quot;&gt;[https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/JORFTEXT000000508749 «Loi du 9 décembre 1905 concernant la séparation des Églises et de l'État»]، لژی‌فرانس، متن رسمی قانون ۹ دسامبر ۱۹۰۵.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;قانون‌اساسی&quot;&gt;[https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/JORFTEXT000000571356/ «Constitution du 4 octobre 1958»]، لژی‌فرانس، قانون اساسی جمهوری پنجم فرانسه، اصل اول.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> لائیسیته بیش از همه با نظام حقوقی و سنت جمهوری‌خواهانه [[فرانسه]] شناخته می‌شود، اما معادل کامل و ساده «سکولاریسم» نیست. سکولاریسم مفهومی گسترده‌تر است که می‌تواند به کاهش اقتدار اجتماعی دین، جدایی دین و دولت یا تنظیم غیردینی امور عمومی اشاره کند؛ درحالی‌که لائیسیته به الگوی تاریخی و حقوقی ویژه‌ای گفته می‌شود که در فرانسه، در جریان کشمکش طولانی دولت جمهوری‌خواه با [[کلیسای کاتولیک]] شکل گرفت.&lt;ref name=&quot;لاکرن&quot;&gt;Denis Lacorne، [https://obsreligion.cnrs.fr/focus/the-secular-state-and-religious-tolerance-comparing-french-american-and-italian-legal-and-political-traditions/ “The Secular State and Religious Tolerance: Comparing French, American and Italian Legal and Political Traditions”]، رصدخانه بین‌المللی دین، مرکز ملی پژوهش‌های علمی فرانسه، ژوئیه ۲۰۲۳.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;شورای‌دولت&quot;&gt;[https://conseil-etat.fr/site/decisions-de-justice/jurisprudence/analyses-de-jurisprudence/dossiers-thematiques/le-juge-administratif-et-l-application-du-principe-de-laicite «Le juge administratif et l’application du principe de laïcité»]، شورای دولتی فرانسه، ۶ دسامبر ۲۰۲۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در معنای حقوقی، لائیسیته لزوماً به معنای مخالفت با دین، بی‌دینی اجباری یا حذف اعتقادات دینی از جامعه نیست. موضوع اصلی آن چگونگی رفتار دولت و نهادهای عمومی با ادیان و باورهاست. دولت لائیک نباید دین رسمی برقرار کند، یک دین را بر دیگر ادیان ترجیح دهد یا شهروندان را به سبب اعتقاد، تغییر عقیده یا نداشتن باور دینی مورد تبعیض قرار دهد. در مقابل، آزادی ابراز و اجرای باورهای دینی نیز می‌تواند در حدود مقرر در قانون و برای حفظ نظم عمومی، حقوق دیگران و عملکرد بی‌طرفانه خدمات عمومی تنظیم شود.&lt;ref name=&quot;شورای‌دولت&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;حقوق‌بشراروپا&quot;&gt;[https://ks.echr.coe.int/documents/d/echr-ks/guide_art_9_eng-pdf ''Guide on Article 9 of the European Convention on Human Rights: Freedom of Thought, Conscience and Religion'']، دادگاه اروپایی حقوق بشر، به‌روزرسانی ۵ مارس ۲۰۲۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == واژه‌شناسی ==<br /> <br /> واژه فرانسوی ''laïcité'' از صفت ''laïque'' به معنای «غیرروحانی» یا «وابسته‌نبودن به دستگاه روحانیت» ساخته شده است. ریشه دورتر آن به واژه یونانی ''laikos'' و ''laos''، به معنای مردم، بازمی‌گردد. این واژه در کاربرد تاریخی خود ابتدا میان اعضای عادی جامعه دینی و روحانیان تمایز می‌گذاشت، اما در دوره جدید معنایی حقوقی و سیاسی یافت.<br /> <br /> اصطلاح ''laïcité'' در نیمه دوم سده نوزدهم در زبان سیاسی و آموزشی فرانسه رواج یافت. [[فردینان بویسون]]، آموزگار، سیاست‌مدار و نظریه‌پرداز آموزش جمهوری‌خواه، از نخستین کسانی بود که آن را برای توصیف دولتی به کار برد که در برابر ادیان بی‌طرف، از سلطه دستگاه‌های روحانی مستقل و از مبانی الهیاتی جدا باشد.&lt;ref name=&quot;لاکرن&quot; /&gt;<br /> <br /> در زبان فارسی، صورت‌های «لائیسیته»، «لائیسیسم» و «لائیک» به کار می‌روند. بااین‌حال، این اصطلاحات کاملاً هم‌معنا نیستند:<br /> <br /> * '''لائیسیته''' معمولاً نام اصل یا نظام حقوقی بی‌طرفی و استقلال دولت از نهاد دین است.<br /> * '''لائیک''' صفتی برای توصیف دولت، نهاد، قانون یا گاه شخص غیرروحانی است.<br /> * '''لائیسیسم''' می‌تواند به نظریه یا جنبشی سیاسی برای تحقق لائیسیته اشاره کند، اما گاهی نیز برای توصیف تفسیرهای ستیزه‌جویانه یا محدودکننده دین به کار می‌رود.<br /> * '''سکولاریزاسیون''' فرایند تاریخی کاهش اقتدار یا نقش اجتماعی نهادهای دینی است.<br /> * '''سکولاریسم''' عنوان گسترده‌تری برای نظریه‌ها و الگوهای گوناگون تنظیم رابطه دین، دولت و جامعه است.<br /> <br /> == اصول اساسی ==<br /> <br /> لائیسیته در تعریف حقوقی و جمهوری‌خواهانه خود بر چهار اصل مرتبط استوار است: آزادی وجدان، بی‌طرفی دولت، برابری شهروندان و استقلال متقابل نهادهای سیاسی و دینی.&lt;ref name=&quot;قانون۱۹۰۵&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;منشورمدرسه&quot;&gt;[https://www.education.gouv.fr/sites/default/files/document/charte-de-la-la-cit-a4-266199.pdf ''Charte de la laïcité à l’École'']، وزارت آموزش ملی فرانسه.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === آزادی وجدان ===<br /> <br /> آزادی وجدان به حق هر فرد برای باور داشتن، باور نداشتن، تغییر دین یا عقیده و انتخاب جهان‌بینی خود اشاره دارد. ماده نخست قانون ۹ دسامبر ۱۹۰۵ فرانسه مقرر می‌کند که جمهوری آزادی وجدان را تأمین و اجرای آزادانه آیین‌های دینی را تضمین می‌کند؛ محدودیت‌های این آزادی باید به ضرورت‌های نظم عمومی مربوط باشند.&lt;ref name=&quot;قانون۱۹۰۵&quot; /&gt;<br /> <br /> آزادی وجدان از آزادی دین گسترده‌تر است، زیرا علاوه بر پیروان ادیان، خداناباوران، ندانم‌گرایان، دگراندیشان دینی و دارندگان باورهای فلسفی غیردینی را نیز دربرمی‌گیرد. این آزادی هم جنبه مثبت دارد، یعنی حق اظهار و اجرای عقیده، و هم جنبه منفی، یعنی حق نداشتن دین، شرکت‌نکردن در مراسم دینی و افشانکردن باور شخصی.&lt;ref name=&quot;حقوق‌بشراروپا&quot; /&gt;<br /> <br /> === بی‌طرفی دولت ===<br /> <br /> بی‌طرفی به این معناست که دولت و مأموران آن هنگام انجام وظایف عمومی نباید یک دین، مذهب یا جهان‌بینی را تبلیغ یا ترجیح دهند. در نظام فرانسه، کارکنان خدمات عمومی در زمان انجام وظیفه ملزم‌اند از نمایش وابستگی سیاسی یا دینی خودداری کنند. این تکلیف متوجه دولت و کارگزاران آن است و به‌طور خودکار همه شهروندان و استفاده‌کنندگان از خدمات عمومی را شامل نمی‌شود.&lt;ref name=&quot;شورای‌دولت&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;رأی۲۰۰۰&quot;&gt;[https://conseil-etat.fr/fr/arianeweb/CE/analyse/2000-05-03/217017 رأی شماره ۲۱۷۰۱۷ شورای دولتی فرانسه]، ۳ مه ۲۰۰۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> الزام بی‌طرفی برای مأموران عمومی در عین حال جنبه حمایتی دارد. آنان نباید به دلیل باور دینی یا غیردینی خود در استخدام، ارتقا یا شرایط کار مورد تبعیض قرار گیرند. محدودیت، به نحوه رفتار آنان هنگام نمایندگی دولت مربوط است، نه به عقیده شخصی‌شان.&lt;ref name=&quot;رأی۲۰۰۰&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;شورای‌دولت&quot; /&gt;<br /> <br /> === برابری شهروندان ===<br /> <br /> لائیسیته مستلزم آن است که حقوق و تکالیف مدنی افراد بر پایه شهروندی تعیین شود، نه تعلق یا عدم تعلق آنان به یک دین. اصل نخست قانون اساسی ۱۹۵۸ فرانسه این کشور را «جمهوری تجزیه‌ناپذیر، لائیک، دموکراتیک و اجتماعی» معرفی می‌کند و بر برابری همه شهروندان در برابر قانون، بدون تمایز بر اساس منشأ، نژاد یا دین، تأکید دارد.&lt;ref name=&quot;قانون‌اساسی&quot; /&gt;<br /> <br /> برابری لائیک به معنای نادیده‌گرفتن وجود تفاوت‌های دینی در جامعه نیست. دولت ممکن است برای تضمین واقعی آزادی دینی، از جمله در زندان‌ها، بیمارستان‌ها، مراکز نظامی یا مدارس شبانه‌روزی، تسهیلاتی مانند خدمات روحانی فراهم کند. قانون ۱۹۰۵ نیز هزینه خدمات روحانی در برخی نهادهای عمومی را از ممنوعیت عمومی تأمین مالی ادیان مستثنا کرده است.&lt;ref name=&quot;قانون۱۹۰۵&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;شورای‌دولت&quot; /&gt;<br /> <br /> === استقلال نهاد دین و دولت ===<br /> <br /> استقلال نهادی به این معناست که سازمان‌های دینی دولت را اداره نکنند و دولت نیز در تعیین آموزه‌ها، رهبران یا آیین‌های دینی دخالت نکند، مگر در حدودی که قانون عمومی، نظم عمومی یا حقوق اشخاص اقتضا می‌کند. این اصل مانع مشارکت شهروندان دیندار در سیاست نیست؛ بلکه میان مشارکت سیاسی افراد و اعمال اقتدار رسمی یک نهاد دینی بر حکومت تمایز می‌گذارد.<br /> <br /> جدایی نهادی همچنین به معنای قطع کامل هرگونه ارتباط عملی میان دولت و انجمن‌های دینی نیست. دولت می‌تواند درباره مالکیت بناهای تاریخی، امنیت مراسم، حفظ میراث، وضعیت انجمن‌ها، مالیات و اجرای حقوق عمومی با نهادهای دینی تعامل کند، مشروط بر آنکه اصل برابری و بی‌طرفی رعایت شود.&lt;ref name=&quot;شورای‌دولت&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;مجلس۱۹۰۵&quot;&gt;[https://www.assemblee-nationale.fr/dyn/histoire/separation-des-eglises-et-de-l-etat/la-loi-du-9-decembre-1905 «La loi du 9 décembre 1905»]، مجلس ملی فرانسه.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پیشینه تاریخی ==<br /> <br /> === نظام قدیم فرانسه ===<br /> <br /> پیش از [[انقلاب فرانسه]]، کلیسای کاتولیک در نظام سیاسی و اجتماعی فرانسه جایگاهی رسمی و ممتاز داشت. کلیسا در آموزش، ثبت تولد، ازدواج و مرگ، اداره مراکز خیریه و شکل‌دهی اخلاق عمومی نقش گسترده‌ای ایفا می‌کرد. سلطنت نیز مشروعیت خود را تا اندازه‌ای با زبان دینی و مفهوم سلطنت به حق الهی بیان می‌کرد.&lt;ref name=&quot;تاریخ‌رسمی&quot;&gt;[https://formation-civique.interieur.gouv.fr/fiches-par-thematiques/principes-et-valeurs-de-la-republique/laicite/histoire-de-la-laicite/ «Histoire de la laïcité»]، وزارت کشور فرانسه.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> فرمان نانت در سال ۱۵۹۸ حقوق محدودی برای پروتستان‌ها به رسمیت شناخت، اما لغو آن در سال ۱۶۸۵ بار دیگر وحدت دینی را به سیاست رسمی سلطنت تبدیل کرد. تجربه جنگ‌های مذهبی و آزار دگراندیشان بعدها در شکل‌گیری اندیشه مدارا و آزادی وجدان مؤثر بود.<br /> <br /> === عصر روشنگری و انقلاب فرانسه ===<br /> <br /> اندیشمندان [[عصر روشنگری]] اقتدار سنتی کلیسا، عدم مدارا و پیوند قدرت سیاسی با حقیقت دینی انحصاری را نقد کردند. [[جان لاک]] در رساله مدارا، [[ولتر]] در نوشته‌های انتقادی خود و دیگر اندیشمندان اروپایی بر تفکیک وظایف حکومت از امور ایمان و وجدان تأکید گذاشتند.<br /> <br /> ماده دهم [[اعلامیه حقوق بشر و شهروند]] سال ۱۷۸۹ فرانسه مقرر کرد که هیچ‌کس نباید به دلیل عقاید خود، حتی عقاید دینی، مورد تعرض قرار گیرد، مشروط بر آنکه ابراز این عقاید نظم عمومی تعیین‌شده به وسیله قانون را مختل نکند. این حکم یکی از پایه‌های تاریخی آزادی وجدان در نظام حقوقی فرانسه شد.&lt;ref name=&quot;تاریخ‌رسمی&quot; /&gt;<br /> <br /> سیاست‌های دینی انقلاب یکدست نبود. ملی‌کردن اموال کلیسا، قانون اساسی مدنی روحانیان و تلاش برای سازمان‌دهی دولتی دین، با مقاومت و خشونت همراه شد. در مقاطعی نیز برنامه‌های دین‌زدایی و آیین‌های مدنی انقلابی اجرا شدند. بنابراین، انقلاب هم زمینه آزادی وجدان و شهروندی برابر را فراهم کرد و هم نمونه‌هایی از دخالت سخت‌گیرانه دولت در امور دینی پدید آورد.<br /> <br /> === کنکوردای ۱۸۰۱ ===<br /> <br /> [[ناپلئون بناپارت]] با انعقاد کنکوردای ۱۸۰۱ روابط دولت و کلیسای کاتولیک را بازسازمان داد. کاتولیسیسم دین اکثریت فرانسویان شناخته شد، اما به معنای پیشین دین رسمی دولت نبود. دولت در تعیین و تأیید برخی مقامات دینی و پرداخت حقوق روحانیان نقش داشت. این نظام تا تصویب قانون ۱۹۰۵ در بیشتر سرزمین فرانسه ادامه یافت.&lt;ref name=&quot;تاریخ‌رسمی&quot; /&gt;<br /> <br /> === جمهوری سوم و آموزش لائیک ===<br /> <br /> پس از استقرار [[جمهوری سوم فرانسه]]، آموزش عمومی به مهم‌ترین میدان اجرای لائیسیته تبدیل شد. جمهوری‌خواهان آموزش همگانی را برای تربیت شهروندانی مستقل از کنترل روحانیت ضروری می‌دانستند. قوانین آموزشی مرتبط با [[ژول فری]] در دهه ۱۸۸۰، آموزش ابتدایی عمومی را رایگان، اجباری و لائیک کردند و آموزش دینی را از برنامه رسمی مدارس دولتی کنار گذاشتند.&lt;ref name=&quot;تاریخ‌رسمی&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;وزارت‌آموزش&quot;&gt;[https://www.education.gouv.fr/la-laicite-l-ecole-12482 «La laïcité à l'école»]، وزارت آموزش ملی فرانسه.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> لائیک‌سازی آموزش بخشی از کشمکش سیاسی گسترده‌تر میان جمهوری‌خواهان و کلیسای کاتولیک بود. برخی جمهوری‌خواهان کلیسا را حامی سلطنت و مخالف جمهوری می‌دانستند، درحالی‌که بسیاری از کاتولیک‌ها سیاست‌های آموزشی و ضدجمعیت‌های مذهبی را حمله‌ای به آزادی و سنت دینی تلقی می‌کردند.<br /> <br /> === قانون ۹ دسامبر ۱۹۰۵ ===<br /> <br /> قانون جدایی کلیساها و دولت، مصوب ۹ دسامبر ۱۹۰۵، نقطه عطف حقوقی لائیسیته در فرانسه است. [[آریستید بریان]] گزارشگر اصلی کمیسیون پارلمانی این قانون بود و شخصیت‌هایی چون [[ژان ژورس]] از رویکردی مبتنی بر آزادی وجدان و مصالحه دفاع کردند. متن پس از تصویب در مجلس نمایندگان در ۳ ژوئیه و سنا در ۶ دسامبر، در ۹ دسامبر ۱۹۰۵ ابلاغ شد.&lt;ref name=&quot;مجلس۱۹۰۵&quot; /&gt;<br /> <br /> دو ماده نخست قانون بنیان آن را تشکیل می‌دهند. ماده نخست آزادی وجدان و اجرای آزادانه ادیان را تضمین می‌کند. ماده دوم مقرر می‌دارد که جمهوری هیچ دینی را به رسمیت نمی‌شناسد، حقوق روحانیان را نمی‌پردازد و هیچ دینی را یارانه نمی‌دهد، هرچند برای تأمین آزادی دینی در برخی مؤسسات عمومی استثناهایی را می‌پذیرد.&lt;ref name=&quot;قانون۱۹۰۵&quot; /&gt;<br /> <br /> قانون ۱۹۰۵ همچنین وضعیت اموال و بناهای دینی، انجمن‌های مذهبی و انتظامات اجرای آیین‌ها را سامان داد. بسیاری از کلیساهای ساخته‌شده پیش از ۱۹۰۵ در مالکیت دولت یا شهرداری‌ها باقی ماندند و برای استفاده دینی در اختیار انجمن‌ها و جوامع مذهبی قرار گرفتند. ازاین‌رو، نگهداری عمومی برخی بناهای مذهبی تاریخی الزاماً نقض اصل عدم تأمین مالی دین تلقی نمی‌شود.&lt;ref name=&quot;قانون۱۹۰۵&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;شورای‌دولت&quot; /&gt;<br /> <br /> === جایگاه در قوانین اساسی ===<br /> <br /> قانون اساسی جمهوری چهارم فرانسه در سال ۱۹۴۶ و قانون اساسی جمهوری پنجم در سال ۱۹۵۸ لائیک بودن جمهوری را به‌صراحت اعلام کردند. اصل نخست قانون اساسی کنونی فرانسه، افزون بر لائیک دانستن جمهوری، احترام آن به همه باورها را نیز مقرر می‌کند.&lt;ref name=&quot;قانون‌اساسی&quot; /&gt;<br /> <br /> در نتیجه، لائیسیته تنها یک سیاست اداری یا قانون عادی نیست، بلکه اصلی دارای ارزش قانون اساسی است. تفسیر محدوده آن بر عهده نهادهایی چون [[شورای قانون اساسی فرانسه]]، [[شورای دولتی فرانسه]] و دادگاه‌های عادی قرار دارد.<br /> <br /> == لائیسیته در خدمات عمومی ==<br /> <br /> اصل بی‌طرفی بر سازمان و عملکرد خدمات عمومی اعمال می‌شود. اداره دولتی نباید به سود یا زیان اعتقادی خاص عمل کند و کارکنان آن هنگام انجام وظیفه نباید باور دینی خود را به نمایش بگذارند یا تبلیغ کنند. این ممنوعیت همه کارکنان خدمات عمومی را، صرف‌نظر از جایگاه یا تماس مستقیم آنان با مراجعان، دربرمی‌گیرد.&lt;ref name=&quot;رأی۲۰۰۰&quot; /&gt;<br /> <br /> استفاده‌کنندگان از خدمات عمومی اصولاً مانند کارکنان دولت مشمول تکلیف عمومی بی‌طرفی نیستند. آنان می‌توانند باورهای خود را ابراز کنند، مگر آنکه این ابراز موجب اختلال در خدمت، تبلیغ و فشار بر دیگران، نقض امنیت یا نظم عمومی، یا لطمه به حقوق اشخاص شود. تمایز میان «کارگزار دولت» و «شهروند استفاده‌کننده از خدمت» از عناصر مهم حقوق لائیسیته است.&lt;ref name=&quot;شورای‌دولت&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;شورای‌دولت۲۰۲۴&quot;&gt;[https://www.conseil-etat.fr/publications-colloques/rapports-d-activite/bilan-d-activite-2023/la-laicite-un-fondement-du-vivre-ensemble «La laïcité, un fondement du vivre-ensemble»]، شورای دولتی فرانسه، ۱۸ ژوئن ۲۰۲۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در برخی موارد، محدودیت‌هایی بر استفاده‌کنندگان نیز پذیرفته شده است. این محدودیت‌ها باید دارای مبنای قانونی، متناسب با هدف مشروع و مرتبط با شرایط خاص خدمت عمومی باشند. برای نمونه، مقررات ایمنی، شناسایی اشخاص، سلامت عمومی و عملکرد منظم نهاد ممکن است محدودیت‌هایی ایجاد کنند.<br /> <br /> == لائیسیته و آموزش عمومی ==<br /> <br /> آموزش عمومی از مهم‌ترین عرصه‌های تاریخی لائیسیته در فرانسه است. مدرسه دولتی باید از تبلیغ دینی و سیاسی دور باشد، امکان دسترسی دانش‌آموزان به دانش مشترک را فراهم کند و از آزادی وجدان آنان در برابر اجبار و فشار حمایت کند. کارکنان مدارس موظف به بی‌طرفی کامل‌اند و محتوای آموزشی نباید بر اساس آموزه الزام‌آور یک دین تنظیم شود.&lt;ref name=&quot;منشورمدرسه&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;وزارت‌آموزش&quot; /&gt;<br /> <br /> لائیسیته آموزشی به معنای ممنوعیت مطالعه دین نیست. تاریخ ادیان، متون دینی، هنر مذهبی و نقش دین در تمدن‌ها می‌توانند با روش علمی، تاریخی و انتقادی تدریس شوند. منشور لائیسیته مدارس فرانسه تأکید می‌کند که هیچ موضوعی به دلیل حساسیت دینی از پرسش علمی و آموزشی مصون نیست.&lt;ref name=&quot;منشورمدرسه&quot; /&gt;<br /> <br /> در سال ۲۰۰۴، قانونی در فرانسه پوشیدن نشانه‌ها یا لباس‌هایی را که وابستگی دینی دانش‌آموز را به‌گونه‌ای آشکار نشان می‌دهند، در مدارس ابتدایی، راهنمایی و دبیرستان‌های دولتی ممنوع کرد. دستورالعمل اجرایی این قانون بر گفت‌وگو با دانش‌آموز پیش از آغاز اقدام انضباطی تأکید دارد.&lt;ref name=&quot;قانون۲۰۰۴&quot;&gt;[https://www.education.gouv.fr/bo/2004/21/MENG0401138C.htm «Port de signes ou de tenues manifestant une appartenance religieuse dans les écoles, collèges et lycées publics»]، بخشنامه شماره ۲۰۰۴-۰۸۴ وزارت آموزش ملی فرانسه، ۱۸ مه ۲۰۰۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این قانون از مناقشه‌برانگیزترین نمودهای لائیسیته معاصر است. حامیان آن مدرسه را فضایی مشترک برای حمایت از آزادی دانش‌آموزان، برابری و دورماندن کودکان از فشارهای اجتماعی و مذهبی می‌دانند. منتقدان معتقدند ممنوعیت نشانه‌های دینی می‌تواند آزادی ابراز عقیده را محدود کند و در عمل بیش از دیگران بر برخی اقلیت‌های دینی اثر بگذارد.<br /> <br /> == لائیسیته و فضای عمومی ==<br /> <br /> در حقوق فرانسه، «فضای عمومی» با «خدمات عمومی» یکسان نیست. اصل بی‌طرفی مستقیماً بر دولت، نهادهای عمومی و کارکنان آنها اعمال می‌شود، اما شهروندان در خیابان، پارک، فروشگاه و بسیاری از فضاهای عمومی اصولاً می‌توانند نشانه‌های دینی داشته باشند. بنابراین، این تصور که لائیسیته هرگونه حضور یا نمایش دین را در تمام فضای عمومی ممنوع می‌کند، با تعریف حقوقی آن سازگار نیست.&lt;ref name=&quot;نمادهادادگاه&quot;&gt;[https://ks.echr.coe.int/documents/d/echr-ks/le-port-de-symboles-religieux-dans-les-lieux-publics «Le port de symboles religieux dans les lieux publics»]، دادگاه اروپایی حقوق بشر، آخرین به‌روزرسانی ۲۸ فوریه ۲۰۲۶.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;شورای‌دولت&quot; /&gt;<br /> <br /> بر پایه رویه [[دادگاه اروپایی حقوق بشر]]، استفاده افراد از پوشش یا نشانه دینی در فضای عمومی زیر حمایت آزادی دین قرار دارد و محدودیت آن نیازمند توجیه قانونی و رعایت اصل تناسب است. دادگاه در برخی زمینه‌ها، مانند شناسایی، امنیت، پوشاندن کامل چهره، محیط کار عمومی یا نهادهای آموزشی، دامنه‌ای از اختیار را برای دولت‌ها به رسمیت شناخته است.&lt;ref name=&quot;نمادهادادگاه&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;حقوق‌بشراروپا&quot; /&gt;<br /> <br /> == استثناهای سرزمینی و حقوقی در فرانسه ==<br /> <br /> قانون ۱۹۰۵ در همه بخش‌های قلمرو فرانسه به شکل یکسان اجرا نمی‌شود. مهم‌ترین استثنا منطقه [[آلزاس-موزل]] است که هنگام تصویب قانون ۱۹۰۵ زیر حاکمیت آلمان قرار داشت. پس از بازگشت این منطقه به فرانسه، بخش‌هایی از نظام کنکوردایی پیشین آن حفظ شد. در نتیجه، برخی ادیان در این منطقه دارای وضعیت حقوقی و مالی متفاوتی‌اند و آموزش دینی نیز مقررات ویژه‌ای دارد.&lt;ref name=&quot;قانون۱۹۰۵&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;شورای‌دولت&quot; /&gt;<br /> <br /> برخی قلمروهای فرادریایی فرانسه نیز تابع ترتیبات خاص‌اند. وجود این استثناها نشان می‌دهد که لائیسیته در عمل یک رژیم کاملاً یکنواخت نیست و اجرای آن تحت تأثیر تاریخ و وضعیت حقوقی مناطق مختلف قرار دارد.<br /> <br /> == تفاوت لائیسیته و سکولاریسم ==<br /> <br /> === سکولاریسم ===<br /> <br /> سکولاریسم مجموعه‌ای از اندیشه‌ها و الگوهای سیاسی است که استقلال قانون، حکومت و نهادهای مدنی را از اقتدار دینی پی می‌گیرد. دولت‌های سکولار ممکن است رابطه‌های بسیار متفاوتی با دین داشته باشند. برخی جدایی نهادی سخت‌گیرانه برقرار می‌کنند، برخی با ادیان همکاری می‌کنند و برخی حتی در کنار داشتن کلیسای رسمی، آزادی و برابری گسترده دینی را تضمین می‌کنند.<br /> <br /> سکولاریزاسیون نیز مفهومی جامعه‌شناختی است و به تحول جایگاه دین در جامعه، کاهش اقتدار نهادهای دینی یا انتقال برخی وظایف آنان به دولت و نهادهای مدنی اشاره دارد. ممکن است کشوری از نظر حقوقی سکولار باشد، اما جامعه‌ای بسیار دین‌دار داشته باشد؛ یا جامعه‌ای کم‌دین باشد، ولی دولت هنوز با یک دین رسمی پیوند داشته باشد.&lt;ref name=&quot;لاکرن&quot; /&gt;<br /> <br /> === الگوی ایالات متحده ===<br /> <br /> در [[ایالات متحده آمریکا]]، متمم نخست قانون اساسی از برقراری دین رسمی توسط حکومت جلوگیری می‌کند و اجرای آزادانه دین را مورد حمایت قرار می‌دهد. این نظام نیز بر جدایی دین و دولت استوار است، اما در مقایسه با سنت فرانسوی، حضور و بیان دینی شهروندان در فضای عمومی معمولاً با محدودیت کمتری روبه‌روست.<br /> <br /> لائیسیته فرانسه در مبارزه جمهوری‌خواهان با کلیسایی قدرتمند و نزدیک به سلطنت شکل گرفت؛ درحالی‌که الگوی آمریکایی بیش از همه از تکثر فرقه‌های مسیحی و نگرانی از ایجاد کلیسای رسمی پدید آمد. ازاین‌رو، هر دو الگو بی‌طرفی دولت را می‌پذیرند، اما در مرز میان دین و فضای عمومی یکسان عمل نمی‌کنند.&lt;ref name=&quot;لاکرن&quot; /&gt;<br /> <br /> === الگوی ترکیه ===<br /> <br /> اصل ''laiklik'' در [[ترکیه]] تحت تأثیر لائیسیته فرانسوی و اصلاحات [[مصطفی کمال آتاترک]] شکل گرفت. بااین‌حال، دولت ترکیه به جای جدایی کامل، از طریق [[ریاست امور دینی ترکیه]] بر بخش مهمی از امور دینی نظارت می‌کند. بنابراین، لائیسیته ترکیه در بسیاری از دوره‌ها با کنترل و سازمان‌دهی دولتی دین همراه بوده است.&lt;ref name=&quot;مقایسه‌ترکیه&quot;&gt;Julia Jakus، [https://www.hrpub.org/download/20171030/SA3-19609922.pdf “Laïcité and Laiklik: When Did the Comparability of Assertive Laicism in France and Turkey Dissolve?”]، ''Sociology and Anthropology''، جلد ۵، شماره ۱۱، ۲۰۱۷، صص. ۹۲۳–۹۴۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پژوهشگران تطبیقی تأکید می‌کنند که لائیسیته فرانسوی، سکولاریسم آمریکایی و لائیکلیک ترکی را نباید نسخه‌های کاملاً یکسان یک اصل دانست. هر الگو حاصل تاریخ سیاسی، ساختار دینی و منازعات اجتماعی ویژه خود است.&lt;ref name=&quot;لاکرن&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;مقایسه‌ترکیه&quot; /&gt;<br /> <br /> == لائیسیته، دموکراسی و حقوق بشر ==<br /> <br /> لائیسیته از نظر نظری می‌تواند زمینه برابری شهروندان و آزادی وجدان را فراهم کند، زیرا مشروعیت حقوق و نهادهای عمومی را به عضویت دینی وابسته نمی‌کند. هیچ شهروندی برای برخورداری از حقوق سیاسی نباید مجبور به پیروی از دین رسمی یا اثبات وفاداری مذهبی باشد.<br /> <br /> بااین‌حال، لائیسیته به خودی خود تضمین‌کننده دموکراسی نیست. سیاست‌های دین‌زدایانه یا کنترل دین ممکن است در نظام‌های اقتدارگرا نیز اجرا شوند. معیار دموکراتیک بودن یک نظام لائیک به رعایت آزادی وجدان، آزادی بیان، برابری، حاکمیت قانون، تناسب محدودیت‌ها و امکان مشارکت سیاسی همه شهروندان بستگی دارد.<br /> <br /> ماده ۹ [[کنوانسیون اروپایی حقوق بشر]] آزادی اندیشه، وجدان و دین را تضمین می‌کند. ابراز دین تنها با محدودیت‌هایی روبه‌رو می‌شود که در قانون پیش‌بینی شده، در جامعه‌ای دموکراتیک ضروری و در خدمت اهداف مشروعی مانند امنیت عمومی، نظم، سلامت، اخلاق یا حقوق دیگران باشند.&lt;ref name=&quot;حقوق‌بشراروپا&quot; /&gt;<br /> <br /> == تفسیرهای اصلی ==<br /> <br /> === لائیسیته آزادی‌مدار ===<br /> <br /> این تفسیر، آزادی وجدان و برابری را هدف اصلی لائیسیته می‌داند. بر پایه آن، بی‌طرفی وظیفه دولت است، نه الزام عمومی شهروندان به پنهان‌کردن عقایدشان. دولت باید امکان همزیستی باورهای مختلف را فراهم کند و تنها در صورت وجود آسیب مشخص یا ضرورت قانونی آزادی ابراز عقیده را محدود سازد.<br /> <br /> === لائیسیته جدایی‌گرا ===<br /> <br /> در این تفسیر، استقلال کامل نهادهای عمومی از دین و جلوگیری از نفوذ سازمان‌های دینی بر قانون‌گذاری و آموزش اهمیت مرکزی دارد. هواداران آن نگران‌اند که اعطای امتیاز یا استثناهای گسترده مذهبی به برابری شهروندان و وحدت حقوق عمومی آسیب برساند.<br /> <br /> === لائیسیته هویتی یا سخت‌گیرانه ===<br /> <br /> در برخی گفتمان‌های معاصر، لائیسیته از اصل بی‌طرفی دولت به هنجاری درباره شیوه حضور شهروندان در فضای عمومی گسترش یافته است. این رویکرد بر کاهش آشکاربودن نشانه‌های دینی و دفاع از هویت جمهوری‌خواهانه تأکید می‌کند.<br /> <br /> منتقدان این تفسیر می‌گویند گسترش بی‌طرفی از دولت به اشخاص خصوصی، ممکن است آزادی دینی را محدود و لائیسیته را از ابزار تضمین آزادی به سیاست تنظیم هویت شهروندان تبدیل کند. مقاله‌ای منتشرشده از سوی شورای قانون اساسی فرانسه در سال ۲۰۲۵ نیز به تنش میان آزادی دینی و گسترش بی‌طرفی به اشخاص خصوصی اشاره کرده است.&lt;ref name=&quot;شورای‌قانون‌اساسی&quot;&gt;Mustapha Afroukh، [https://www.conseil-constitutionnel.fr/publications/titre-vii/la-liberte-religieuse-et-le-principe-de-laicite «La liberté religieuse et le principe de laïcité»]، شورای قانون اساسی فرانسه، آوریل ۲۰۲۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نقدها و مناقشات ==<br /> <br /> === ابهام مفهومی ===<br /> <br /> لائیسیته هم‌زمان به‌عنوان اصل حقوقی، ارزش جمهوری‌خواهانه، فلسفه سیاسی و نشانه هویت ملی به کار می‌رود. همین تعدد معانی سبب می‌شود که گروه‌های مختلف سیاست‌های متعارضی را با استناد به آن توجیه کنند. از نگاه برخی، لائیسیته تضمین‌کننده آزادی دین است و از نگاه برخی دیگر، مستلزم عقب‌نشینی دین از عرصه عمومی.<br /> <br /> === مرز میان دولت و جامعه ===<br /> <br /> یکی از مناقشات بنیادی این است که آیا بی‌طرفی باید فقط بر دولت و مأموران آن اعمال شود یا شهروندان، شرکت‌های خصوصی، انجمن‌ها، ورزشکاران و استفاده‌کنندگان از خدمات عمومی را نیز دربرگیرد. رویه حقوقی فرانسه میان این گروه‌ها تمایز می‌گذارد، اما قوانین و آرای جدید گاه دامنه محدودیت‌ها را به نهادهای دارای مأموریت عمومی یا شرایط خاص توسعه داده‌اند.&lt;ref name=&quot;شورای‌دولت۲۰۲۴&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;شورای‌قانون‌اساسی&quot; /&gt;<br /> <br /> === اقلیت‌های دینی ===<br /> <br /> منتقدان می‌گویند برخی محدودیت‌های معاصر، هرچند با زبان کلی و بی‌طرف تدوین شده‌اند، در عمل تأثیر نامتناسبی بر اقلیت‌های دینی، به‌ویژه مسلمانان، یهودیان و سیک‌ها دارند. از این منظر، ممنوعیت نشانه‌های دینی ممکن است دسترسی افراد به آموزش، اشتغال یا مشارکت اجتماعی را دشوار کند.<br /> <br /> حامیان قوانین محدودکننده پاسخ می‌دهند که قواعد عمومی بدون نام‌بردن از یک دین بر همه اجرا می‌شوند و هدف آنها حفظ بی‌طرفی خدمات عمومی، آزادی دانش‌آموزان، برابری و جلوگیری از فشارهای جمعی است. ارزیابی این ادعاها به دامنه قانون، شیوه اجرا و تناسب محدودیت بستگی دارد.<br /> <br /> === برابری صوری و برابری واقعی ===<br /> <br /> رفتار یکسان با همه ادیان ممکن است همیشه به نتایج برابر منجر نشود. بخش بزرگی از کلیساهای تاریخی فرانسه پیش از ۱۹۰۵ ساخته شده و نگهداری آنها بر عهده نهادهای عمومی است، درحالی‌که جوامع دینی جدیدتر برای تأمین مکان عبادت با دشواری بیشتری روبه‌رو هستند. این تفاوت تاریخی بحث‌هایی درباره برابری واقعی میان ادیان پدید آورده است.&lt;ref name=&quot;قانون۱۹۰۵&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;شورای‌دولت&quot; /&gt;<br /> <br /> === خطر تبدیل شدن به دین‌ستیزی ===<br /> <br /> برخی نظریه‌پردازان میان لائیسیته و «لائیسیسم ستیزه‌جو» تمایز می‌گذارند. لائیسیته حقوقی قرار است دولت را بی‌طرف کند، اما لائیسیسم ستیزه‌جو ممکن است دین را پدیده‌ای نامشروع یا ذاتاً ناسازگار با شهروندی بداند. منتقدان تأکید می‌کنند که بی‌طرفی واقعی باید همان‌قدر که از تحمیل دین جلوگیری می‌کند، از تحمیل بی‌دینی نیز جلوگیری کند.<br /> <br /> == لائیسیته و ایران ==<br /> <br /> در زبان سیاسی معاصر ایران، «لائیسیته» غالباً برای بیان ضرورت جدایی نهاد دین از دولت، برابری پیروان ادیان و بی‌دینان، آزادی وجدان و غیردینی بودن قانون‌گذاری به کار می‌رود. بااین‌حال، کاربرد فارسی این واژه همیشه دقیقاً منطبق با نظام حقوقی فرانسه نیست و گاه در معنایی نزدیک به «سکولاریسم سیاسی» استفاده می‌شود.<br /> <br /> در تاریخ معاصر ایران، مسئله رابطه دین و دولت از دوره [[انقلاب مشروطه ایران]] و مناقشه درباره منشأ قانون و حاکمیت اهمیت یافت. در دوره پهلوی، برخی نهادهای حقوقی، آموزشی و اداری از اقتدار مستقیم روحانیت مستقل شدند، اما این سیاست‌ها با تمرکز قدرت سیاسی و در دوره‌هایی با اجبار دولتی همراه بودند. ازاین‌رو، دولت پهلوی را نمی‌توان بدون قید و بررسی تاریخی دقیق، نمونه کامل لائیسیته دموکراتیک فرانسوی دانست.<br /> <br /> پس از انقلاب ۱۳۵۷، قانون اساسی [[جمهوری اسلامی ایران]] ساختار سیاسی و حقوقی کشور را بر مبانی اسلامی و رهبری فقیه استوار کرد و اختیارات گسترده‌ای برای نهادهای دینی و فقهی در حکومت در نظر گرفت. این ساختار از نظر جایگاه رسمی دین و روحانیت، با اصل لائیسیته و بی‌طرفی دینی دولت تفاوت بنیادی دارد.&lt;ref name=&quot;قانون‌اساسی‌ایران&quot;&gt;[https://ecnl.org/sites/default/files/files/2021/IranConstitution.pdf ''Constitution of the Islamic Republic of Iran'']، متن ترجمه قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، مرکز اروپایی حقوق غیرانتفاعی.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در مباحث سیاسی ایرانیان، هواداران لائیسیته بر جدایی ساختاری دین و حکومت، لغو امتیازهای سیاسی بر مبنای مذهب، برابری حقوقی زنان و مردان و آزادی دین و بی‌دینی تأکید می‌کنند. مخالفان یا منتقدان، گاه این مفهوم را الگویی وارداتی، نامتناسب با تاریخ ایران یا زمینه‌ساز محدودشدن نقش اجتماعی دین می‌دانند. بخش دیگری از بحث نیز میان طرفداران «سکولاریسم» و «لائیسیته» درباره میزان جدایی، بی‌طرفی و حضور دین در عرصه عمومی جریان دارد.<br /> <br /> == پیامدهای حقوقی و اجتماعی ==<br /> <br /> اجرای لائیسیته می‌تواند پیامدهای زیر را در پی داشته باشد:<br /> <br /> * فقدان دین رسمی یا امتیاز حقوقی انحصاری برای یک دین؛<br /> * استقلال قانون‌گذاری و دادگستری از دستورهای الزام‌آور نهادهای دینی؛<br /> * تضمین آزادی انتخاب، تغییر یا ترک دین؛<br /> * برابری پیروان ادیان و افراد بی‌دین در برابر قانون؛<br /> * بی‌طرفی آموزش و خدمات عمومی؛<br /> * استقلال سازمان‌های دینی در امور اعتقادی و عبادی؛<br /> * جلوگیری از استفاده اجباری از منابع عمومی برای تبلیغ یک دین؛<br /> * محدودشدن امکان تحمیل عقیده دینی یا ضددینی از سوی دولت.<br /> <br /> این پیامدها به شکل خودکار حاصل نمی‌شوند و به وجود نهادهای دموکراتیک، دادگستری مستقل، قوانین ضدتبعیض، آزادی بیان و سازوکارهای مؤثر حمایت از حقوق اقلیت‌ها نیاز دارند.<br /> <br /> == گاه‌شمار ==<br /> <br /> * '''۱۵۹۸:''' صدور فرمان نانت و اعطای حقوق محدود به پروتستان‌های فرانسه.<br /> * '''۱۶۸۵:''' لغو فرمان نانت.<br /> * '''۱۷۸۹:''' تصویب اعلامیه حقوق بشر و شهروند و شناسایی آزادی عقیده در ماده دهم.<br /> * '''۱۷۹۵:''' تجربه کوتاه جدایی رسمی دولت و ادیان در دوره انقلاب فرانسه.<br /> * '''۱۸۰۱:''' انعقاد کنکوردا میان ناپلئون و کلیسای کاتولیک.<br /> * '''۱۸۸۱ و ۱۸۸۲:''' تصویب قوانین آموزشی ژول فری و گسترش آموزش عمومی رایگان، اجباری و لائیک.&lt;ref name=&quot;تاریخ‌رسمی&quot; /&gt;<br /> * '''۹ دسامبر ۱۹۰۵:''' تصویب قانون جدایی کلیساها و دولت.&lt;ref name=&quot;قانون۱۹۰۵&quot; /&gt;<br /> * '''۱۹۴۶:''' تصریح لائیک بودن جمهوری در قانون اساسی جمهوری چهارم.<br /> * '''۴ اکتبر ۱۹۵۸:''' تصویب قانون اساسی جمهوری پنجم و تثبیت لائیسیته در اصل نخست.&lt;ref name=&quot;قانون‌اساسی&quot; /&gt;<br /> * '''۱۵ مارس ۲۰۰۴:''' تصویب قانون منع نشانه‌ها و پوشش‌های آشکار دینی در مدارس دولتی.&lt;ref name=&quot;قانون۲۰۰۴&quot; /&gt;<br /> * '''۲۰۱۳:''' انتشار منشور لائیسیته در مدارس فرانسه.&lt;ref name=&quot;منشورمدرسه&quot; /&gt;<br /> * '''۲۰۲۱:''' تصویب قانون تقویت احترام به اصول جمهوری و گسترش برخی الزامات مربوط به بی‌طرفی خدمات عمومی.<br /> <br /> == ارزیابی ==<br /> <br /> لائیسیته در شکل حقوقی خود کوششی برای حل دو مسئله هم‌زمان است: جلوگیری از سلطه دین بر دولت و جلوگیری از سلطه دولت بر وجدان افراد. این اصل از یک سو حاکمیت عمومی را از اقتدار الهیاتی مستقل می‌کند و از سوی دیگر آزادی شهروندان برای باور داشتن یا نداشتن را به رسمیت می‌شناسد.<br /> <br /> تنش اصلی در اجرای لائیسیته از رابطه میان بی‌طرفی و آزادی ناشی می‌شود. اگر بی‌طرفی فقط دولت را ملزم کند، می‌تواند زمینه تکثر اجتماعی را فراهم آورد؛ اما اگر به الزام عمومی شهروندان برای پنهان‌کردن هویت دینی تبدیل شود، ممکن است با آزادی وجدان تعارض پیدا کند. در مقابل، آزادی دینی نیز نمی‌تواند به مجوزی برای نقض قانون عمومی، تحمیل عقیده یا سلب حقوق دیگران تبدیل شود.&lt;ref name=&quot;شورای‌قانون‌اساسی&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;حقوق‌بشراروپا&quot; /&gt;<br /> <br /> ازاین‌رو، لائیسیته مفهومی ثابت و بی‌مناقشه نیست، بلکه اصلی حقوقی و سیاسی است که معنای عملی آن پیوسته از طریق قانون‌گذاری، آرای دادگاه‌ها و گفت‌وگوی اجتماعی بازتعریف می‌شود. سنجش هر سیاست منتسب به لائیسیته نیازمند بررسی آزادی وجدان، بی‌طرفی دولت، برابری، ضرورت قانونی و تناسب محدودیت‌هاست.<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> <br /> * [[سکولاریسم]]<br /> * [[سکولاریزاسیون]]<br /> * [[جدایی دین از دولت]]<br /> * [[آزادی وجدان]]<br /> * [[آزادی دین]]<br /> * [[حکومت دینی]]<br /> * [[دین رسمی]]<br /> * [[حقوق بشر]]<br /> * [[اعلامیه حقوق بشر و شهروند]]<br /> * [[قانون جدایی کلیساها و دولت فرانسه]]<br /> * [[جمهوری‌خواهی]]<br /> * [[عصر روشنگری]]<br /> * [[انقلاب فرانسه]]<br /> * [[اصل بی‌طرفی دولت]]<br /> <br /> == منابع ==<br /> &lt;references /&gt;</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%B9%D8%B7%D8%A7%D8%B1_%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C&diff=92916 2026-09-15T12:52:49Z

<p>Alireza k h: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات شاعر و نویسنده<br /> | نام = فریدالدین عطار نیشابوری<br /> | تصویر = عطار نیشابوری.png<br /> | توضیح تصویر =<br /> | نام اصلی = فریدالدین ابوحامد محمد بن ابوبکر ابراهیم بن اسحاق عطار نیشابوری<br /> | زمینه فعالیت = شاعر، عارف<br /> | ملیت = ایرانی<br /> | تاریخ تولد = ۵۴۰ هجری قمری<br /> | محل تولد = نیشابور - کدکن<br /> | والدین = <br /> | تاریخ مرگ = ۶۱۸ هجری قمری<br /> | محل مرگ = نیشابور<br /> | | محل زندگی = نیشابور<br /> | مختصات محل زندگی =<br /> | مدفن = نیشابور<br /> |در زمان حکومت = <br /> |اتفاقات مهم = حمله‌ی مغول به ایران<br /> | نام دیگر =<br /> |القاب = <br /> |بنیانگذار = <br /> | پیشه =<br /> | سال‌های نویسندگی =<br /> |سبک نوشتاری = <br /> |کتاب‌ها = اسرارنامه، الهی نامه، منطق‌الطیر، مصیبت‌نامه، مختارنامه، تذکرةالاولیاء، دیوان اشعار…<br /> |مقاله‌ها =<br /> |نمایشنامه‌ها =<br /> |فیلم‌نامه‌ها =<br /> |دیوان اشعار = دیوان عطار نیشابوری<br /> |تخلص = عطار<br /> |فیلم (های) ساخته بر اساس اثر(ها)=<br /> | همسر =<br /> | شریک زندگی =<br /> | فرزندان =<br /> |تحصیلات =<br /> |دانشگاه =<br /> |حوزه =<br /> |شاگرد =<br /> |استاد =<br /> |علت شهرت = آثار و اشعار عرفانی <br /> | تأثیرگذاشته بر =<br /> | تأثیرپذیرفته از = <br /> | وب‌گاه =<br /> | جوایز =<br /> |گفتاورد =<br /> |امضا =<br /> }}<br /> '''عطار نیشابوری'''، با نام اصلی، فریدالدین ابوحامد محمدبن ابوبکر ابراهیم‌بن اسحاق عطار نیشابوری، زاده‌ی ۵۴۰ هجری قمری – کدکن نیشابور، عارف و شاعر شهیر ایرانی در اواخر قرن ششم و اوایل قرن هفتم هجری قمری است. عطار نیشابوری به شغل عطاری و طبابت مشغول بود. پس از این‌که انقلاب روحی در وی پدید آمد؛ دست از کسب و کار کشید و به خدمت شیخ‌الشیوخ عارف رکن‌الدین رفت؛ و به ریاضت و مجاهدت با نفس مشغول شد. عطار نیشابوری سفرهای زیادی کرد؛ و در این سفرها بسیاری از مشایخ و بزرگان زمان خود را زیارت کرد. در یکی از این سفرها به خدمت مجدالدین بغدادی رسید. از عطار نیشابوری آثاری به‌جا مانده است که شامل دیوان اشعار و مثنویات است. معروف‌ترین مثنویات وی منطق‌الطیر است. تذکرةالاولیاء معروف‌ترین کتاب نثر عطار نیشابوری است. وی در سال ۶۱۸ هجری قمری، به‌هنگام حمله‌ی مغولان در شادیاخ نیشابور، به قتل رسید. از تاریخ تولد و مرگ او روایت‌های مختلفی نقل شده است.<br /> <br /> == انقلاب روحی عطار ==<br /> عطار نیشابوری به شغل عطاری و طبابت مشغول بود تا زمانی که آن انقلاب روحی در وی پدید آمد؛ و در این مورد روایت‌های مختلفی بیان شده که معروف‌ترین آن به نقل از عبدالرحن جامی، این است که روزی عطار نیشابوری در دکان خود مشغول به کار بود که درویشی به آن‌جا رسید و چند بار گفت چیزی برای خدا بدهید؛ و از عطار کمک خواست؛ ولی او به درویش چیزی نداد. درویش به او گفت: ای خواجه تو چه‌گونه می‌خواهی از دنیا بروی؟. عطار گفت: همان‌گونه که تو از دنیا می روی. درویش گفت: تو مانند من می‌توانی بمیری؟. عطار گفت: بله، درویش کاسه چوبی خود را زیر سر نهاد و با گفتن کلمه الله از دنیا برفت. عطار چون این را دید شدیداً متغیر شد و از دکان خارج شد و راه زندگی خود را برای همیشه تغییر داد. عطار نیشابوری پس از دیدن حال درویش، دست از کسب و کار کشید.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.parvaresheafkar.com/biography/attar-poet/ زندگی‌نامه عطار نیشابوری - سایت پرورش افکار]&lt;/ref&gt; <br /> <br /> برخی می‌گویند که این سخنان به دلایلی قابل قبول نیست. نخست آن‌که عطار نیشابوری از آغاز عمر و زمان کودکی به سخن صوفیان متمایل بوده و دوست‌دار آن‌ها بوده است؛ و این مطلب را می‌توان از مقدمه تذکرةالاولیاء نتیجه گرفت. دوم این‌که عطار مصیبت‌نامه و الهی‌نامه را در داروخانه به نظم کشیده است؛ هم‌چنان‌که خودش می‌گوید:<br /> <br /> مصیبت‌نامه که‌ اندوه جهان است الهی‌نامه که‌ اسرار عیان است<br /> <br /> به داروخانه کردم هر دو آغاز چه گویم زود رَستم ز این و آن باز <br /> <br /> این دو منظومه، یعنی الهی‌نامه و مصیبت‌نامه به اسرار معرفت و رموز طریقت آمیخته است؛ و قطعاً عطار نیشابوری به هنگام سرودن آن‌ها رسوخی در تصوف داشته و گام‌ها در سیر و سلوک عرفانی برداشته است.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.balagh.ir/content/6306 نگاهی به زندگی، آثار و اندیشه‌ی عطار نیشابوری - سایت بلاغ]&lt;/ref&gt; <br /> <br /> اما می‌توان گفت که این اتفاق در عطار تأثیر عمیقی داشته است. <br /> <br /> پس از این واقعه، عطار نیشابوری به خدمت شیخ‌الشیوخ عارف رکن‌الدین اکاف رفت که در آن زمان عارف مشهوری بود. عطار نیشابوری به دست رکن‌الدین اکاف توبه کرد و به ریاضت و مجاهدت با نفس مشغول شد؛ و چند سالی در خدمت این عارف بود. عطار نیشابوری سپس قسمتی از عمر خود را به رسم سالکان طریقت در سفر گذراند و از مکه تا ماوراءالنهر به مسافرت پرداخت و در این سفرها بسیاری از مشایخ و بزرگان زمان خود را زیارت کرد و در همین سفرها بود که به خدمت مجدالدین بغدادی رسید.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; <br /> <br /> == آثار عطار نیشابوری ==<br /> در طول تاریخ آثار بسیاری به عطار نسبت داده شده‌ است. به‌طوری‌که عده‌ای آثار او را به تعداد سوره‌های قرآن یعنی ۱۱۴ کتاب پنداشته‌اند. اما آثار مسلم عطار نیشابوری طبق پژوهش‌های محمدرضا شفیعی‌کدکنی و عبدالحسین زرین‌کوب شامل این کتاب‌ها است: اسرارنامه، الهی‌نامه، منطق‌الطیر، مصیبت‌نامه، مختارنامه، تذکرةالاولیاء، دیوان اشعار.<br /> <br /> عده‌ای از پژوهش‌گران معتقدند که کتاب‌های بی‌سرنامه، خسرونامه، بلبل‌نامه، پسرنامه، حیدری‌نامه، پندنامه، جوهرالذات، حلاج‌نامه، سیاه‌نامه، اشترنامه، لسان‌الغیب، مظهرالذات، معراج‌نامه، مفتاح‌الفتوح، نزهت‌نامه، وصلت‌نامه و هیلاج‌نامه، به غلط به عطار نیشابوری منصوب شده‌اند. پس از حمله‌ی مغول آثار عطار نیشابوری سوزانده شد و آثاری که از او در دست است، تنها آثاری است که قبل از حمله‌ی مغول، به سایر شهرها برده شده‌ بودند.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://www.daneshchi.ir/atare-neyshabouri/ تحقیق در مورد زندگی‌نامه عطار نیشابوری - سایت دانش‌چی]&lt;/ref&gt; <br /> [[پرونده:اسرارنامه.JPG|بندانگشتی|250x250پیکسل|اسرارنامه]]<br /> عطار نیشابوری در اواخر عمرش در مصیبت‌نامه به برخی از آثار خود اشاره می‌کند:<br /> <br /> {{شعر}}{{ب|مصیبت‌نامه که اندوه جهان است|الهی‌نامه که اسرار عیان است}}<br /> <br /> {{ب|به‌داروخانه کردم هر دو آغاز|چه گویم زود رستم زین و آن باز}}<br /> <br /> {{ب|مصیبت‌نامه زاد رهروان است |الهی‌نامه گنج خسروان است}}<br /> <br /> {{ب|جهان معرفت اسرارنامه است|بهشت اهل دل مختارنامه است}}<br /> <br /> {{ب|مقامات طیور امّا چنان است|که مرغ عشق را معراج جان است}}<br /> <br /> {{ب|چو خسرونامه را طرزی عجیب است|ز طرز او که مه را نصیب است}}{{پایان شعر}}&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[http://www.persianpersia.com/artandculture/adetails.php?articleid=15624&amp;parentid=1&amp;catid=10 زندگی‌نامه و آثار عطار نیشابوری - ساین پرشین پرشیا]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === اسرارنامه ===<br /> اسرارنامه یکی از مثنوی‌های مسلم عطار نیشابوری و احتمالاً از جمله نخستین آثار وی بوده است. این اثر مشتمل است بر ۳۳۰۵ بیت در ۲۲ مقاله. سه مقاله نخستین آن به ترتیب درباره‌ی توحید و نعت رسول اکرم (ص) و فضائل خلفای راشدین است. از مقاله چهارم به بعد درباره‌ی موضوعات گوناگون تصوف است. مقاله پنجم درباره‌ی اهمیت عشق و برتری آن از خرد با این ابیات معروف آغاز شده است:<br /> [[پرونده:الهی‌نامه.JPG|بندانگشتی|250x250پیکسل|الهی‌نامه]]<br /> دلا یک دم رها کن آب و گل را صلای عشق در ده اهل دل را <br /> <br /> ز نور عشق شمع جان برافروز زبور عشق از جانان درآموز&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;<br /> <br /> === الهی‌نامه ===<br /> الهی‌نامه سرشار از داستان‌های دلکش کوتاه و بلند است که همگی در بین یک داستان اصلی فوق‌العاده گنجانده شده‌اند. این کتاب مانند کتاب‌های دیگر با ستایش خداوند و نعت رسول اکرم (ص) و خلفای چهارگانه آغاز می‌شود و سپس در هشت بیت روح انسان را مورد خطاب قرار می‌دهد و برای او شش فرزند: نفس، شیطان، عقل، فقر، علم و توحید ذکر می‌کند.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; <br /> <br /> این منظورمه در واقع مجموعه‌ای است از قصه‌های گوناگون کوتاه و مبتنی بر گفت و شنود پدری با پسران جوان خود که بیهوده در جستجوی چیزهایی برآمده‌اند که حقیقت آن با آنچه عامه مردم از آن می‌فهمند تفاوت دارد.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;[https://majaletime.com/2018/07/05/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B9%D8%B7%D8%A7%D8%B1-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C/ زندگی‌نامه عطار نیشابوری - سایت مجله تایم]&lt;/ref&gt; <br /> <br /> === منطق الطیر ===<br /> مقامات‌الطیور که با نام منطق‌الطیر خوانده می‌شود، شرح سفر مرغان است به درگاه سیمرغ. داستان شیخ صنعان طولانی‌ترین داستان این کتاب است و حدود ۴۰۸ بیت دارد و سرگذشت و عشق و دل‌دادگی پیری زاهد به نام شیخ صنعان به دختری ترسا را بیان می‌نماید.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; <br /> [[پرونده:منطق-الطیر.jpg|بندانگشتی|250x250پیکسل|منطق‌الطیر]]<br /> مثنوی منطق‌الطیر، که حدود ۴۶۰۰ بیت دارد مهم‌ترین و برجسته‌ترین مثنوی عطار نیشابوری و یکی از مشهورترین مثنوی‌های تمثیلی فارسی است. این کتاب که در واقع می‌توان آن را حماسه‌ای عرفانی نامید، عبارت است از داستان گروهی از مرغان که برای جستن و یافتن سیمرغ که پادشاه آن‌هاست به راهنمایی هدهد به راه می‌افتند و در راه از هفت مرحله سهمگین می‌گذرند. در هر مرحله گروهی از مرغان از راه باز می‌مانند و یا به بهانه‌هایی پس می‌کشند؛ تا این که، پس از عبور از این مراحل هفت‌گانه که بی‌شباهت به هفت‌خان در داستان رستم نیست، سرانجام از این گروه انبوه مرغان که در جستجوی سیمرغ بودند، تنها سی‌مرغ باقی می‌مانند و چون به خود می‌نگرند در می‌یابند که آن‌چه بیرون از خود می‌جسته‌اند، سیمرغ اینک در وجود خود آن‌هاست. منظور عطار نیشابوری از مرغان، سالکان راه و از سی‌مرغ مردان خدا جویی است که پس از عبور از مراحل هفت‌گانه سلوک یعنی طلب، عشق، معرفت، استغنا، توحید، حیرت، فقر و فنا، سرانجام حقیقت را در وجود خویش کشف می‌کنند.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; <br /> <br /> این منظومه‌ی عالی و کم‌نظیر که حاکی از قدرت ابتکار و تخیل شاعر در به‌کار بردن رمزهای عرفانی و بیان مراتب سیر و سلوک و تعلیم سالکان است، از جمله شاهکارهای جاویدان زبان فارسی است. نیروی شاعر در تخیلات گوناگون، قدرت وی در بیان مطالب مختلف و تمثیلات و تحقیقات و مهارت وی در استنتاج از بحث‌ها و لطف و شوق و ذوق مبهوت کننده‌ی او در تمام موارد و در تمام مراحل، خواننده را به حیرت می‌افکند و بدین نکته اقرار می‌دهد که پرگویی عطار نیشابوری که معاصران او می‌گفته‌اند، از مقوله‌ی گفتار مکثاران (زیاده گویان) دیگر نیست که بی‌هوده گویند. این شاعر چیره‌دست توانا و این عارف واصل دانا، حقایق فراوان را به سرعت درک می‌کرد و با زبانی که در روانی و گشادگی از عالم بالا تأییدات بی‌منتهی داشت، به نظم در‌می‌آورد. شاعری کردن دراین موارد برای او به منزله‌ی سخن گفتن مردی بود که به فصاحت و بلاغت خوی گرفته باشد و هر چه گوید فصیح و بلیغ باشد. وجود چنین منظومه‌ی عالی و کم‌نظیری است که ما را از قبول منظومه‌ی سست و بی‌مایه‌ای مانند مظهرالعجائب و لسان‌الغیب که منسوب به عطار است باز می‌دارد. غالب منظومه‌های عطار و همچنین دیوان قصائد او در ایران و هند به طبع رسیده و بعضی از آن‌ها مکرر چاپ شده است.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;<br /> <br /> در تلقی رمزباورانه‌ی عطار نیشابوری، خدا در هیئت سیمرغ ِرمزی تصویر شده است. خدا در منطق‌الطیر در کسوت پرنده‌ای بزرگ و فرمانروای پرندگان، تشخص نمادین می‌یابد. به بیان دیگر امر مطلق خود را به‌صورت خدا - فرمانروا عیان می‌کند؛ و این امر شاید به سبب تعلق خاطر عطار به اندیشه‌ی هند و ایرانی و یا تلاش وی برای تداوم اندیشه‌ی ایرانشهری بوده است. به باور عطار نیشابوری جریان پدیداری خلقت، حاصل نزول سیمرغ رمزی از قاف وجود به چین مثالی است. این نزول، تعبیری از مراتب و تفاوت در مظاهر تجلیات وجود است. چنان‌که پیشینیان می‌پنداشتند، چین دورترین نقطه‌ی شرق جهان است. از سوی دیگر در جغرافیای مثالی و رمزی عرفانی، شرق، محل ظهور تجلی نور و نار الهی است. بر این اساس تجلی اسماء جمالی و جلالی خدا نیز از چین مثالی یا جانب شرقی وجود آغاز شده است. در ضمن، چین علاوه بر این مفهوم جغرافیایی، تداعی کننده‌ی مفهوم شکن نیز هست. جمع این دو مفهوم را می‌توان در این بیت زیبای حافظ دید:<br /> <br /> تا دل هرزه گرد من رفت به چین زلف او زین سفر دراز خود عزم سفر نمی‌کند<br /> <br /> چین به معنای شکن، نسبتی با زلف دارد؛ و زلف به عقیده‌ی عطار مظهر تجلی جلالی است:<br /> <br /> تجلی گه جمال و گه جلال است رخ و زلف، آن معانی را مثال است<br /> <br /> و در جای دیگر می‌گوید:<br /> <br /> روی او چون پرتو افکند اینت روز زلف او چون سایه انداخت اینت شب<br /> <br /> ویژگی اصلی تجلی جمالی، لطف و قُرب است؛ و ویژگی تجلی جلالی، قهر و بُعد است. لطف و قُرب در نور و وحدت ظاهر می‌شود، قهر و بُعد در کفر و کثرت و ماده؛ و اما مفهوم رمزی پَر و همانندی آن با فَر نیز جالب توجه است. منظور از پَر یا همان فَر، همان فروغ یا نور ایزدی است. هم‌چنین می‌توان پَر را نمادی از نرینه‌گی و چین را نمادی از مادینه‌گی تلقی کرد؛ و پَر انداختن سیمرغ در میان چین را رمزی از تناسل کیهانی تعبیر کرد. قرار گرفتن پَر در چین و افزوده شدن پَر به چین، واژه‌ی پرچین را نیز تداعی می‌کند، که می‌تواند رمزی از حائل نور ظلمت باشد. توجه به معنا و مفهوم رمزی و روان‌شناختی نیم‌شب نیز در این‌جا قابل ملاحظه است. نیم‌شب، به تعبیر عطار و دوش، به تعبیر حافظ، معنایی رمزی و فرا زمانی دارد. شب، نمادی از عدم تعین و بالقوگی محض است. <br /> [[پرونده:مصیبت‌نامه.JPG|جایگزین=مصیبت‌نامه|بندانگشتی|235x235پیکسل|مصیبت‌نامه]]<br /> شب رمزی از جهان در غیبت خداست، و بدون خدا، در نظر عارف، جهان یک‌سر، غوطه‌ور در عدم و نیستی است. در عین حال شب، فضایی بی‌کران نیست. این نیستی محدود و محصور در زمین است که در نیم‌شب قرار دارد. بنابر این فرود سیمرغ رمزی در چین و افتادن پَری از آن، به معنای نزول یا همان قوس نزولی، از مرتبه‌ی احدیت به واحدیت و تجلی اسماء جلالی خداست.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;[http://persian-man.ir/senior/poets/%D8%B9%D8%B7%D8%A7%D8%B1-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C/ زندگی‌نامه عطار نیشابوری - سایت مردان پارس]&lt;/ref&gt; <br /> <br /> === مصیبت‌نامه ===<br /> مصیبت‌نامه در بیان مصیبت‌ها و گرفتاری‌های روحانی سالک و مشتمل است بر حکایات جذاب و خواندنی. این اثر پس از منطق‌الطیر مهم‌ترین منظومه‌ی عطار نیشابوری است.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; <br /> <br /> در این منظومه عطار نیشابوری، خواننده را توجه می‌دهد که فریفته ظاهر نشود و از ورای لفظ و ظواهر امر، به حقیقت و معنی اشیاء پی ببرد.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;<br /> [[پرونده:مختارنامه.JPG|جایگزین=مختارنامه|بندانگشتی|235x235پیکسل|مختارنامه]]<br /> <br /> === مختارنامه ===<br /> مختارنامه شامل مجموعه رباعیات که دارای پنجاه باب در موضوعات مختلف است.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; <br /> <br /> رباعیات عطار نیشابوری گاهی با رباعیات خیام، بسیار نزدیک شده و همین امر سبب گردیده است که بسیاری از آن‌ها را بعدها به خیام نسبت دهند و در مجموعه ترانه‌های وی به ثبت برسانند. همین آمیزش و نزدیکی فکر و اندیشه، کار تمیز و تفکیک ترانه‌های این دو شاعر بزرگ نیشابوری را دشوار کرده است.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;<br /> <br /> === تذکرةالاولیا ===<br /> [[پرونده:تذکره‌ی اصلی 2.JPG|بندانگشتی|250x250پیکسل|تذکرةالاولیاء]]<br /> عطار نیشابوری از آغاز جوانی به سرگذشت عارفان و مقامات اولیای تصوف دل‌بستگی زیادی داشته است. همین علاقه سبب شده است که او شرح حال، سرگذشت و حکایات مربوط به ۹۶ تن از اولیاء و مشایخ تصوف را در کتابی به نام تذکرة‌الاولیا گردآوری کند. بیش از او در کتاب کشف‌المحجوب هجویری و طبقات‌الصوفیه عبدالرحمان سُلَمی نیز چنین کاری صورت گرفته است. اگرچه این دو کتاب به علت قدیمی‌تر بودن اهمیت دارند اما تذکرةالاولیای عطار نیشابوری، نزد فارسی زبانان شهرت بیشتری پیدا کرده است.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; <br /> <br /> عطار در این کتاب، مقامات و گفتارهای آن بزرگان را، با روایت و حکایتی بسیار شیرین، درج کرده است.<br /> <br /> شیوه‌ی نگارش این کتاب بر همان منوال است که در آثار منظوم عطار می‌بینیم یعنی نثر آن ساده و دور از تکلف و مقرون به فصاحت طبیعی کلام پارسی است و تألیف آن باید در پایان قرن ششم یا اوایل قرن هفتم صورت گرفته باشد.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; <br /> <br /> ==== گزیده‌ای از کتاب تذکرةالاولیا ====<br /> عطار نیشابوری در تذکرةالاولیاء ضمن شرح احوال حلاج، آخرین روزها و ساعات پیش از به‌دار آویخته شدن منصور حلاج را شرح داده است:<br /> <br /> نقل است که درزندان، حلاج را سیصد چوب بزدند. هرچند می‌زدند آوازی فصیح می‌آمد که، مترس ای ابن منصور!. پس دیگر بار حلاج را بردند تا بکشند. درویشی درآن میان از او پرسید که عشق چیست؟ گفت: امروز بینی و فردا بینی و پس فردا. آنروزش بکشتند، دیگرروز سوختند و سوم روزش به باد دادند. یعنی عشق این است. پس در راه که می‌رفت می‌خرامید. دست‌اندازان و عیاروار می‌رفت با ۱۳ بندِ گران. گفتند این خرامیدن از چیست؟ گفت زیرا که به کشتنگاه می‌روم و نعره می‌زد و می‌گفت که چنین باشد سزای کسی که با اژدها در تموز خَمر کهن خورد. چون به زیر طاقش بردند پای به نردبان نهاد. گفتند، حال چیست؟ گفت معراج مردان، سرِ دار است. پس دستش جدا کردند، خنده‌ای بزد. گفتند خنده چیست؟ گفت دست از آدمی رسته، جدا کردن آسان است… پس پاهایش ببریدند. تبسمی کرد و گفت، بدین پای سفرِ خاک می‌کردم. قدمی دیگر دارم که هم اکنون سفر هر دو عالم کنم. اگر توانید آن قدم ببُرید. پس دو دست بریده خون‌آلود برروی درمالید و روی و ساعد را خون‌آلود کرد. گفتند چرا کردی؟ گفت خون بسیار از من رفت. دانم که رویم زرد شده‌ باشد. شما پندارید که زردی من از ترس است. خون در روی مالیدم تا در چشم شما سرخ‌روی باشم؛ که گلگونه‌ی مردان، خون ایشان است. گفتند اگر روی به‌خون سرخ کردی ساعد را باری چرا آلودی؟ گفت وضو می‌سازم. گفتند چه وضو؟ گفت در عشق دورکعت است که وضو درست نیاید الا به‌خون. <br /> <br /> ذکر حسن بصری ـ گفتند ای شیخ! دل‌های ما خفته است! که سخن تو در وی اثر نمی‌کند. چه کنیم؟<br /> <br /> گفت، کاش خفته بودی، که خفته را بجنبانی بیدار شود. دل‌های شما مرده است.<br /> <br /> ذکر مالک دینار ـ گفتند، چه‌گونه‌ای؟<br /> <br /> گفت، نان خدای می‌خورم و فرمان شیطان می‌برم! <br /> <br /> ذکر حبیب عجمی ـ پس حبیب را دید، گفت، این درجه و مرتبت به‌چه یافتی؟ <br /> <br /> گفت، بدان که من دل سپید می‌کنم و تو کاغذ سیاه می‌کنی!<br /> <br /> ذکر فضیل عیاض ـ وقتی بود که آن‌چه می‌کردند، به ریا می‌کردند! اکنون بدان‌چه نمی‌کنند، ریا می‌کنند.<br /> <br /> ذکر ابراهیم ادهم ـ گفت، سنگی دیدم در راهی افکنده و برآن نبشته، برگردان و بخوان! گفت برگردانیدم. نوشته بود، چون تو عمل نمی‌کنی بدان‌چه می‌دانی، چه‌گونه می‌طلبی آن‌چه نمی‌دانی؟!<br /> <br /> ذکر بایزید بسطامی ـ گفت، به صحرا شدم، عشق باریده بود و زمین تر شده؛ چنان‌که پای به برف فرو شود، به عشق فرو می‌شد!<br /> <br /> گفت، می‌خواهم که زودتر قیامت برخاستی، تا من خیمه‌ی خود بر طرْف دوزخ زدمی! که چون دوزخ مرا بیند، پست شود، تا من سببِ راحتِ خلق شوم. <br /> <br /> بایزید، احمد را گفت: تا کی سیاحت و گِرد عالم گشتن؟! احمد گفت: چون آب یک‌جا ایستد، متغیر شود! شیخ گفت: چرا دریا نباشی تا متغیر نشوی! وآلایش نپذیری؟<br /> <br /> بایزید گفت: علامت آن‌که حق را دوست دارد، آن است که سه خصلت بدو دهند. سخاوتی چون سخاوت دریا، شفقتی چون شفقت آفتاب، تواضعی چون تواضع زمین.<br /> <br /> عطار نیشابوری حکایتی در ملامت پرداختن به ظاهر و غافل شدن از باطن را در رفتار نصرآبادی چنین نقل می‌کند:<br /> <br /> یک روز در طواف کعبه خلقی را دید که به کارهای دنیوی مشغول بودند و بایک‌دیگر سخن می‌گفتند. نصرآبادی برفت پاره‌یی آتش و هیزم بیاورد. از وی سؤال کردند که چه خواهی کردن؟. گفت: می‌خواهم که کعبه را بسوزم تا خلق از کعبه فارغ آیند و به خدای پردازند.&lt;ref&gt;کتاب تذکرةالاولیاء&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === دیوان اشعار ===<br /> [[پرونده:دیوان عطار.JPG|جایگزین=دیوان عطار نیشابوری|بندانگشتی|280x280پیکسل|دیوان عطار نیشابوری]]<br /> مجموعه قصاید و غزلیات عطار نیشابوری، که بیشتر آن‌ها عرفانی و دارای مضمون‌های بلند صوفیانه است به نام دیوان عطار چند بار چاپ شده است'''.'''&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; <br /> <br /> == دیدار عطار با مولوی ==<br /> بهاءالدین محمد، پدر مولانا جلاالدین در سفری که به مغرب ایران کرد، فرزند خردسال خود را، جلال‌الدین محمد، که بعدها به مولوی شهرت یافت، به‌همراه خود داشت، آنان از شهرهای نیشابور، بغداد، مکه و شام گذشتند و سرانجام در قونیه که از شهرهای فعلی ترکیه است، ساکن شدند. در طول این سفر و هنگام عبور از نیشابور، به دیدار شیخ عطار نیشابوری رفتند، عطار نسخه‌ای از کتاب اسرارنامه خود را به مولوی که در آن هنگام کودک ۶ ساله‌ای بیشتر نبود، تقدیم کرد و درباره‌ی او با پدر چنین گفت: این فرزند را گرامی دار، زود باشد که از نفس گرمش، آتش در سوختگان عالم زند. این پیش‌بینی عطار بعدها به راستی پیوست و آن کودک خردسال عارف و شاعری پر آوازه شد.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; <br /> <br /> == ویژگی سخن عطار ==<br /> شیخ فریدالدین عطار نیشابوری، یکی از شاعران بزرگ عرفان و از مردان مشهور تاریخ ادبیات ایران است. سخن او ساده و جذاب است. او برای بیان مقاصد عرفانی خود بهترین راه را که همان آوردن کلام ساده و بی‌پیرایه و خالی از هرگونه آرایش است، انتخاب کرده است. عطار نیشابوری اگر چه در ظاهر کلام و سخن خود، آن وسعت اطلاع و استحکام سخن استادانی هم‌چون سنایی را ندارد؛ اما آن گفتار ساده از سوخته‌دلی هم‌چون او، باعث شده که خواننده را مجذوب نماید. هم‌چنین کمک گرفتن او از تمثیلات و بیان داستان‌ها و حکایات مختلف، یکی دیگر از جاذبه‌های آثار او است؛ و او سرمشق عرفای نامی پس از خود، هم‌چون مولوی و جامی قرار گرفته و آن دو نیز به مدح و ثنای این عارف بزرگ پرداخته‌اند.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;[https://seemorgh.com/culture/literature/poetry/228312-%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%DA%AF-%D8%BA%D9%85-%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C%D8%B2-%D8%B9%D8%B7%D8%A7%D8%B1-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C/ ماجرای مرگ عم‌انگیزعطار نیشابوری - سایت سیمرغ]&lt;/ref&gt; <br /> <br /> یکی از ویژگی‌هایی که در زبان عارفان و صوفیان دیده می‌شود استفاده از رمز است. بسیاری از مفاهیم و جهان‌بینی‌های صوفیان با آن‌چه که در باور توده‌های مردم عامی و معمولی است، متفاوت است. بنابراین برای آنان روشن شده بود که بیان صریح و بی‌پرده‌ی این باورها، بی‌گمان آنان را در گرفتاری و دردسر خواهد انداخت. از این روی سخنان خود را رمزگونه بیان می‌کردند و در پیچیده کردن آن رمزها تا آن‌جا که ممکن بود می‌کوشیدند، تا کسی نتواند به فکر و تصور خود، از آن سخنان چیزها بفهمد. این آثار و نوشته‌های مرموز را جز خودشان کس دیگری نمی‌توانست درک کند و بفهمد. عارفان و صوفیان باورها و پیام‌های خود را در ضمن داستان‌ها و افسانه‌های منظومی که می‌ساختند، بیان می کردند. بعضی از این داستان‌ها را از زبان حیوانات و پرندگان بیان کرده و برخی را به اشخاص معروف و مورد احترام مردم نسبت داده‌اند. اما در واقع منظور آن‌ها داستان سرایی نبوده است؛ بلکه هدف آن‌ها این بود که پیام خود را در خلال آن امثال و داستان‌ها بیان کنند، تا مخالفان مدعی نتوانند منظور آن‌ها را بفهمند. آن‌ها که اهل بودند و از راز و رمزهای صوفیانه باخبر بودند، مطلب را فهمیده و پیام را دریافت می‌کردند. اما اغیار و مدعیان نااهل، که معمولاً مردم عادی بودند، هم‌چون کودکان، تنها به خواندن داستان‌ها کفایت نموده و می‌پنداشتند که همه‌ی مطلب همین است. از آن‌جایی که این داستان‌ها معمولاً برساخته‌ی ذهن خود صوفیان بود، احتمال وقوع چنان ماجراها کمتر می‌رفت، از این روی عامه‌ی مردم گاهی اوقات دچار حیرت شده و به صورت و ظاهر داستان ایراد می‌گرفتند. داستان‌های دیوانگان عطار نیز بدین گونه‌اند و عطار بیشترین اهداف معنایی خویش را در قالب این داستان‌ها با زبان رمز آورده است.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; <br /> <br /> == عطار فارغ از مدح شاهان ==<br /> عطار نیشابوری از معدود شاعرانی است که در طول زندگی خود هرگز زبان به مدح کسی نگشود و هیچ شعری از او که در آن امیر پادشاهی را ستوده باشد یافت نمی‌شود.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; <br /> <br /> عطار نیشابوری به دربار پادشاهان نمی‌رفت و لب به مدح و ستایش آنان نمی‌گشود؛ و تا آخر عمر عزت نفس و مناعت طبع و بزرگ همتی او به‌جا ماند. عطار در کتاب منطق‌الطیر در این باره سروده است:<br /> {{شعر}}{{ب|چون زِ نان خشک گیرم سفره پیش|تر کنم از شوربا چشم خویش}}<br /> <br /> {{ب|من نخواهم نان هر ناخوش منش|بس بود این نانم و آن نان خورش}}<br /> <br /> {{ب|هر توانگر کین چنین گنجیش هست|کی شود در منّت هر سفله پست}}<br /> <br /> {{ب|شکر ایزد را که در، باری نیم|بسته هر نا سزاواری نیم}}<br /> <br /> {{ب|من ز کس بر دل کجا بَندی نهم|نام هر دُون را خداوندی نهم}}<br /> <br /> {{ب|نه طعام هیچ ظالم خورده‌ام|نه کتابی را تخلص کرده‌ام}}<br /> <br /> {{ب|همت عالیم ممدوحم بس است|قُوت جسم و قوّت روحم بس است}}{{پایان شعر}}&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;<br /> <br /> == سیری در عرفان عطار ==<br /> شیخ عطار نیشابوری وارث و راوی روح عرفان عاشقانه‌ی بایزید بسطامی و منصور حلاج و عین‌القضات همدانی و سنایی است. عطار نیشابوری در زمانه‌ای خون‌ریز و بحرانی متولد می‌شود؛ و به نوشتن و سرودن می‌پردازد. زمانه‌ای که رویدادهای آن، زمینه‌ساز سقوط ایران زمین شد؛ و با حمله و یورش مغولان ضربه‌ای کاری بر پیکر فرهنگ و تمدن ایرانی فرود آمد. دوره‌ای که ادبیات عرفان حماسی، جای‌گزین ادبیات تاریخ حماسی شد. صوفیان و عارفان خرد گریز و خرد ستیز، متفکران قوم شدند. عرفان حماسی و عاشقانه‌ی عطارنیشابوری، تجلی و بیان‌گر روح و روحیه‌ی حاکم بر فضای فرهنگی زمانه‌ی خود است. عرفان، به باور عطار نیشابوری «راه» است، راهی که با رفتن آغاز می‌شود. عرفان، راهی از پیش معلوم و پایان‌پذیر نیست، بلکه راهی است که با رفتن، پدید می‌آید و با رفتن، راه می‌شود. این راه، بی‌نشان و ناپیدا است، چون با رفتن رهرو پدید می‌آید. در این راه، رهرو و رهبر نیز سرانجام راه می‌شوند. چنان‌که خود می‌گوید:<br /> {{شعر}}{{ب|گفت ما را هفت وادی در ره است|چون گذشتی هفت وادی درگه است}}<br /> <br /> {{ب|وانیامد در جهان زین راه کس|نیست از فرسنگ آن آگاه کس}}<br /> <br /> {{ب|چون نیامد باز کس زین راه دور |چون دهندت آگهی ای ناصبور}}<br /> <br /> {{ب|چون شدند آن‌جای‌گه گم سر به سر|کی خبر بازت دهد از بی‌خبر}}{{پایان شعر}}<br /> عطار در جای دیگر می‌گوید:<br /> <br /> پای درنه راه را پایان مجوی زان که راه عشق بی‌پایان بود<br /> <br /> در اندیشه‌ی عرفانی عطار، رهرو با شوریدن علیه زنجیر عادت و پرده‌ی پندار، رسم و قیل و قال، مقام و شأن اجتماعی، در آستانه‌ی راه بی‌پایان عشق و رهایی قرار می‌گیرد:<br /> {{شعر}}{{ب|ما دُرد فروش هر خراباتیم|نه عشوه فروش هر کراماتیم}}<br /> <br /> {{ب|انگشت‌زنان کوی معشوقیم|و انگشت‌نمای اهل طاماتیم}}<br /> <br /> {{ب|حیلت‌گر و مُهره دزد و اوباشیم|دُردی‌کش و کم‌زن خراباتیم}}<br /> <br /> {{ب|در شیوه‌ی کفر پیر و استادیم|در شیوه‌ی دین خر خرافاتیم}}<br /> <br /> {{ب|با عادت و رسم نیست ما را کار|ما کی زمقام و رسم و عاداتیم}}{{پایان شعر}}<br /> عطار نیشابوری، مست رویداد عشق است، هرچند که او بسیار به توصیف عشق می‌پردازد، ولی بر این باور است که درک رخ‌داد عشق، در گرو تجربه‌ی مستقیم عشق است:<br /> <br /> تا کی گویی واقعه‌ی عشق بگوی چیزی که چشیدنی بود نتوان گفت<br /> <br /> عطار در جایی دیگر می‌گوید:<br /> <br /> آن ذوق که در شکر چشیدن باشد مندیش که در شکر شنیدن باشد<br /> <br /> زنهار مدان، اگر بدانی او را کان دانستن بدو، رسیدن باشد<br /> <br /> به عقیده‌ی عطار نیشابوری، عشق نه فقط یک رخ‌داد انسانی، بلکه رخ‌داد کیهانی نیز است:<br /> <br /> جهان بر شحنه‌ی سلطان عشق است ز ماهی تا به ماه ایوان عشق است<br /> <br /> در باور عطار، عشق نیروی دگرگون کننده‌ی جهان است:<br /> <br /> همه در عشق می‌گردند از حال چه در وقت و چه در ماه و چه در سال<br /> <br /> شیخ عطار بر این باور است که معشوق را نه فقط در افلاک، بلکه در خاک نیز می‌توان یافت:<br /> {{شعر}}{{ب|دید مجنون را به راهی مرد پاک|در میان رهگذر می‌بیخت خاک}}<br /> <br /> {{ب|گفت ای مجنون چه می‌جویی چنین|گفت لیلی را می‌جویم یقین}}<br /> <br /> {{ب|گفت لیلی را کجا یابی ز خاک؟|کی بود در خاک شارع دُرّ پاک!}}<br /> <br /> {{ب|گفت من می‌جویمش هرجا که هست|بو که یک‌دم آرمش جایی به دست}}{{پایان شعر}}<br /> در اندیشه‌ی عرفانی عطار نیشابوری، متعلق و تجلی‌های عشق، نزد همه‌ی انسان‌ها، یک‌سان و برابر نیست، زیرا هر کس بنابر دل‌بسته‌گی‌ها و دل‌داده‌گی‌هایش، معشوق و دل‌بر و حسب حالی ویژه دارد:{{شعر}}{{ب|سیر هر کس تا کمال وی بود|قرب هر کس حسب حال وی بود}}<br /> <br /> {{ب|گر بپرد پشه چندانی که هست|کی کمال صرصرش آید به دست}}<br /> <br /> {{ب|لاجرم چون مختلف افتاد سیر|هم‌روش هرگز نیفتد هیچ طیر}}<br /> <br /> {{ب|معرفت زین‌جا تفاوت یافته است|این یکی محراب وآن بت یافته است}}{{پایان شعر}}<br /> <br /> عطار حتی از عشق و محبت زمینی نیز به‌عنوان یک فضیلت انسانی یاد می‌کند؛ و بر این امر تأکید می‌کند که حتی از غریزه‌ی جنسی نیز عشق می‌تواند پدید آید. شور و غریزه‌ی جنسی هرچند نزد وی مطلوب نیست، اما اگر کسی گرفتار و اسیر غریزه و شور جنسی نشود، این شور، می‌تواند گذرگاه رسیدن به عشق و محبت انسانی باشد:<br /> {{شعر}}{{ب|ز شهوت نیست خلوت هیچ مطلوب|کسی کین سرّ نداند هست معیوب}}<br /> <br /> {{ب|ولیکن چون رسد شهوت به‌غایت |ز شهوت عشق زاید بی‌نهایت}}<br /> <br /> {{ب|ولی چون عشق گردد سخت بسیار|محبت از میان آید پدیدار}}<br /> <br /> {{ب|محبت چون به حد خود رسد نیز|شود جان تو در محبوب ناچیز}}<br /> <br /> {{ب|زشهوت در گذر چون نیست مطلوب|که اصل جمله محبوب است محبوب}}<br /> <br /> {{ب|اگر کشته شوی در راه او زار|بسی زان به که در شهوت گرفتار}}{{پایان شعر}}عطار نیشابوری با نگرشی متفاوت از بسیاری از عرفا وجه تمایز آدمی و ملائک را عشق نمی‌داند. چرا که به عقیده‌ی او، فرشته‌گان نیز پس از سجده بر آدم، وجودشان به‌عشق آغشته گشت و دانند که عشق چیست:<br /> <br /> تا ملک کردند آدم را سجود عشقشان یک ذره آمد در وجود<br /> <br /> عطار بر این باور است که آنچه وجه تمایز آدمی و پری است، نه عشق، بلکه درد عشق و زهر هجر است:<br /> {{شعر}}{{ب|قدسیان را عشق هست و درد نیست|درد را جز آدمی در خورد نیست}}<br /> <br /> {{ب|درد تو باید دلم را درد تو|لیک نی در خورد من، در خورد تو}}<br /> <br /> {{ب|ساقیا خون جگر در جام کن|گر نداری درد از ما وام کن}}{{پایان شعر}}<br /> و اما اندیشه‌ی وحدت شهودی در عرفان عطار نیشابوری؛ عارف وحدت وجودی، عالم را عین خدا و خدا را عین عالم می‌داند، به بیان دیگر وحدت، برای عارف وحدت وجودی امری آفاقی یا عینی و وجود شناختی است. خدا نزد این دسته از عرفا، نه امر یگانه، بلکه یگانگی امور است. اینان در پی آن هستند که با کشف و شهود به نور و نیاز خدا معرفت یابند. اما عارف وحدت شهودی، عالم را تجلی پرتو حُسن خدا می‌داند، نه عین خدا. به بیان دیگر وحدت، برای عارف وحدت شهودی، امری انفسی یا شناخت شناسی و روان شناختی است. این گروه از عرفا در پی آن هستند که با کشف و شهود به نار و ناز خدا عشق بورزند. بنابر این شیخ عطار نیشابوری، عارفی وحدت وجودی نیست، بلکه عارفی وحدت شهودی است؛ چنان‌که خود در داستان طیور و سیمرغ در کتاب منطق‌الطیر آورده‌ است:<br /> {{شعر}}{{ب|ابتدای کار سیمرغ ای عجب|جلوه‌گر شد در چین نیم شب}}<br /> <br /> {{ب|درمیان چین فتاد از وی پری|زان سبب پرشور شد هر کشوری}}<br /> <br /> {{ب|هر کسی نقشی از آن پر بر گرفت|هر که دید آن نقش، کاری در گرفت}}<br /> <br /> {{ب|آن پر اکنون در نگارستان چین است|اطلبوالعلم ولو بالصین از این است}}<br /> <br /> {{ب|گر نگشتی نقش پر او عیان|این همه غوغا نبودی در جهان}}<br /> <br /> {{ب|این همه آثار صنع از فَر اوست|جمله انمودار نقش پَر اوست}}{{پایان شعر}}موضوع دیگر، مرتبت عقل و عشق در مجموعه‌ی آثار عطار نیشابوری است که هرجا که از قلمرو معشوق سخن به میان می‌آید، عقل در آن‌جا تحقیر می‌شود. در این قلم‌رو عقل دود است و عشق آتش، چنان‌که عطار خود می‌گوید: {{شعر}}{{ب|ماهی از دریا چو به صحرا فتد|می‌تپد تا بوک در دریا فتد}}<br /> <br /> {{ب|عشق این‌جا آتش است و عقل دود|عشق کامد در گریزد عقل زود}}{{پایان شعر}}<br /> <br /> و یا در جایی دیگر می‌گوید:<br /> {{شعر}}{{ب|هیچ‌کس عشق چون تو معشوقی|به ترازوی عقل برنکشد}}<br /> <br /> {{ب|چون کشد کوه بی‌نهایت را |آن ترازو که بیش زر نکشد}}<br /> <br /> {{ب|وزن عشق تو عقل کی داند|عشق تو عقل مختصر نکشد}}{{پایان شعر}}<br /> در آثار عطار نیشابوری، از عقل تا آن‌جا که بنده‌ی حلقه به‌گوش دین و خادم امر قل باشد، ستایش می‌شود؛ ولی آن‌جا که عقل بخواهد به طور مستقل در جست‌وجوی طرح و پاسخ‌گویی به مسائل برآید، به سختی نکوهش می‌شود.<br /> <br /> عقل اگر جاهل بود جانت برد ور تکبر آرد، ایمانت برد<br /> <br /> عقل آن بهتر که فرمان‌بر شود ورنه گر کامل شود کافر شود<br /> <br /> و در جای دیگر می‌گوید:<br /> {{شعر}}{{ب|عین عقل خویش را کن محو امر|تا نگردد عین عقلت محو خمر}}<br /> <br /> {{ب|عقل اگر از خمر، ناپیدا شود|کی به سرّ امر قل بینا شود}}<br /> <br /> {{ب|عقل را قل باید و امر خدای|تا شود هم رهبر و هم رهنمای}}{{پایان شعر}}و باز در جای دیگر گوید:{{شعر}}{{ب|مرد دین شو محرم اسرار گرد|وز خیال فلسفی بیزار گرد}}<br /> <br /> {{ب|نیست از شرع نبی هاشمی|دورتر از فلسفی یک آدمی}}<br /> <br /> {{ب|شرع، فرمان پیمبر بردن است|فلسفی را خاک بر سر کردن است}}<br /> <br /> {{ب|علم جز بهر حیات خود مدان|وز شفا خواندن نجات خود مدان}}<br /> <br /> {{ب|علم دین، فقه است و تفسیر و حدیث|هر که خواند غیر این گردد خبیث}}{{پایان شعر}}&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;<br /> <br /> عطار نیشابوری معراج پیامبر اسلام را محصول تکامل بشر و به‌دنبال رنج و خون بسیار می‌داند که سرانجام در حضرت محمّد (ص) به رهایی و وصل انجامید و از طریق او بشر به خدا وصل شدند. عطار می‌گوید: <br /> <br /> صدهزاران جان و دل تاراج رفت تا محمد یک شبی معراج رفت<br /> <br /> عطار نیشابور در ابیاتی که علاوه بر جنبه‌ی انگیزاننده آن، اشاره‌ای آموزنده به چگونگی شناخت و درک حقیقت هم دارد. تأکیدی بر این حقیقت که فهم و نزدیک شدن به حقیقت، قدم به قدم از عمل صادقانه در مسیر رهایی ناشی می‌شود:<br /> <br /> گرمرد رهی میان خون باید رفت از پای فتاده سرنگون باید رفت<br /> <br /> تو پای به راه در نه وهیج مپرس خود راه بگویدت که چون باید رفت&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;سیمای آزادی&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == داستان دیوانگان در اشعار عطار ==<br /> یکی از شخصیت‌های محوری اشعار عطار نیشابوری، دیوانه است. دیوانه شخصیتی است، عاقل مجنون. این عنوان ظریف و پارادوکسیکال، در اشعار عطار از آن شخصیتی است که می‌توان با تیغ زبان وی، به نبرد با کجی‌ها پرداخت. دیوانه‌ی عطار یا عطار دیوانه همان رند حافظ یا حافظ رند است. عطار نیشابوری درباره‌ی ضرورت و نقش شخصیت دیوانه می‌گوید:<br /> <br /> زان که گر تو عاقل آیی سوی من رنج بسیاری خوری در کوی من<br /> <br /> لیک اگر دیوانه آیی در شمار هیچ‌کس را با تو نبود هیچ کار&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;<br /> <br /> با بررسی چند نونه از داستان دیوانگان عطار نیشابوری، می‌توان دریافت که این دیوانگان بیش‌تر در قبرستان‌ها و بر سر گورها، در ویرانه‌ها و گریزان از مردم، سوار بر چوب، آئینه به‌دست، بر روی پل و معابر دیده می‌شوند. حال باید دید که این اماکن چه رموزی را در دیوانگان عطار تداعی می‌نمایند. گورستان نماد و رمز این است که سرانجام کشتی تن خواهد شکست؛ و انسان چون به این نقطه رسد کار او تسلیم است و جز تسلیم چاره‌ای ندارد. گورستان نقطه‌ی جدا شدن روح و جان از جسم و تعلقات مادی است. این مرحله، برای دیوانه‌ی عطار نیشابوری، مرحله‌ای با ارزش و دوست داشتنی است. چرا که جان او که از تعلقات مادی به دور بوده است، فقط در این مرحله است که به سوی جانان پرواز خواهد کرد. دیوانه‌ی عطار معتقد است حتی از قبرستان به سوی شهر رفتن، کار بیهوده‌ای است؛ چرا که سبب درازی راه و مسیر بازگشت خواهد شد. مگر نه این است که عاقبت این‌جا باید برگشت و مگر نه این است که تنها این نقطه، سکوی پرواز به سوی جانان است. دیوانه‌ی عطار نیشابوری به‌دور از تعلقات و وابستگی‌های دنیوی، در این نقطه منتظر نشسته است.<br /> {{شعر}}{{ب|آن یکی دیوانه بر گوری بخفت|از سر آن گور یک دم می نرفت}}<br /> <br /> {{ب|سائلی گفتش که تو آشفته‌ای|جمله ی عمر از چه این جا خفته‌ای}}<br /> <br /> {{ب|خیز سوی شهر آی، ای بی قرار|تا جهانی خلق بینی بی شمار}}<br /> <br /> {{ب|گفت این مرده رهم ندهد به راه|هیچ می گوید مرو زین جایگاه}}<br /> <br /> {{ب|زانکه از رفتن رهت گردد دراز|عاقبت اینجات باید گشت باز}}<br /> <br /> {{ب|شهر یاران چون به گورستان راه|من چه خواهم کرد شهری پرگناه}}<br /> <br /> {{ب|چون همه خواهند این جا آمدن|می نشاید عزم کردن در شدن}}<br /> <br /> {{ب|می روم گریان چو میغ از آمدن|آه از رفتن، دریغ از آمدن}}{{پایان شعر}}<br /> در بیشتر حکایت‌ها دیوانگان را بر روی پل در حالت نشسته مشاهده می‌کنیم. پل در این گونه حکایت‌ها سمبل و رمز این دنیای فانی و گذرا است، که هرگز بر آن، ایمن نتوان بود.<br /> <br /> بهلول روزی از شراب عشق، مست در مسیری بر روی پُلی نشسته بود؛ هارون‌الرشید که از آن‌جا عبور می‌کرد، به بهلول گفت: ای بهلولِ مست، خیز از این‌جا چون توان بر پل نشست؟ بهلول جواب می‌دهد:<br /> <br /> این با خویشتن گو ای امیر تا چرا بر پل بماندی جای‌گیر<br /> <br /> جمله‌ی دنیا پل است و قطره‌است بر پُلت بنگر که چندین منظره است&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; <br /> <br /> عطار نیشابوری در الهی‌نامه حکایتی دارد که دیوانه‌ی اهل رازی، روزی به‌هنگام نماز جماعت، موقع خواندن سوره حمد که همه‌ی نمازگزاران خاموشند، از خود صدای گاو در می‌آورد:<br /> <br /> کسی بعد از نماز از وی بپرسید که جانت در نماز از حق نترسید<br /> <br /> که بانک گاو کردی بر سر جمع سرت باید بریدن چون سر شمع<br /> <br /> دیوانه‌ی رازدان در جواب می‌گوید که امام جماعت در میانه‌ی نماز آن‌گاه که با حق سخن می‌گفت در اندیشه‌ی خریدن گاو بود؛ و من هم که به وی اقتدا می‌کردم صدای گاو ازخود درآوردم.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; <br /> <br /> عطار نشابوری در حکایت‌های بسیاری از زبان دیوانه به افشای نظم موجود پرداخته است. در حکایت عدل نوشیروانی آورده است:<br /> <br /> {{شعر}}{{ب|رفت نوشیروان در آن ویرانه‌ای|دید سر بر خاک ره دیوانه‌ای}}<br /> <br /> {{ب|در میان خاک راه افتاده بود|نیم خشتی زیر سر بنهاده بود}}<br /> <br /> {{ب|مرد دیوانه ز شور بیدلی|گفت تو نوشیروان عادلی}}<br /> <br /> {{ب|گفت می‌گویند این هر جایگاه|گفت پُر گردان دهانشان خاک را}}<br /> <br /> {{ب|از چه می‌گویند بر تو این دروغ|زان که در عدلت نمی‌بینم فروغ}}<br /> <br /> {{ب|عدل باشد این که سی سال تمام|من در این ویران می‌باشم مدام}}<br /> <br /> {{ب|قوت خود می‌سازم از برگ گیاه|بالشم خشت است و خاکم خوابگاه}}<br /> <br /> {{ب|گاه بارانم کند آغشته‌ای|گه غم نانم کند سرگشته‌ای}}<br /> <br /> {{ب|من چنین باشم که گفتم خود ببین|روزگارم جمله نیک و بد ببین}}<br /> <br /> {{ب|تو چنان‌خوش، من چنین بی‌حاصلی|وان گهی گویی که هستم عادلی!}}<br /> <br /> {{ب|آن من بین و آن خود، عدل این بود|این چنین عدلی کجا آیین بود}}{{پایان شعر}}&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; <br /> <br /> در رابطه با مردم‌گریزی، نویسندگان و شُعرایی که در آثار خود به وصف احوال دیوانگان پرداخته‌اند، عموماً از یک صفت خاص در آن‌ها یاد کرده‌اند و آن مردم‌گریزی است. آن‌ها به مردم و جامعه پشت، و مردم نیز آن‌ها را از خود طرد می‌کرده‌اند. اگر گه‌گاهی به میان مردم می‌آمدند، مورد استهزاء و اذیت و آزار قرار می‌گرفتند. در بسیاری از داستان‌ها و اخبار دیوانگان، وقتی از رابطه و نسبت آن‌ها با خلق سخن به میان می‌آید، این حالت مردم‌گریزی و انزوا در آنان دیده می‌شود. عطار نیشابوری نیز در داستان‌های خود به این صفت اشاره کرده است. دیوانگان او اساساً به جامعه تعلق ندارند اما عطار نسبت دیوانگان و مردم را، به نحو خاصی در نظر می‌گیرد.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; <br /> <br /> == عطار از نگاه دیگران ==<br /> مولانا جلاالدین بلخی، عطار نیشابوری را قدوه‌ی عشاق دانسته و می‌گوید:<br /> <br /> هفت شهر عشق را عطار گشت ما هنوز اندر خم یک کوچه‌ایم<br /> <br /> و در جای دیگر عطار نیشابوری را به روح، و سنایی را به دو چشم تشبیه می‌کند:<br /> <br /> عطار روح بود، سنائی دو چشم او ما از پی سنائی و عطار آمدیم<br /> <br /> عبدالرحمن جامی درباره‌ی عطار نوشته است:<br /> <br /> «آن‌قدر که اسرار توحید و حقایق اذواق و مواجید در مثنویات و غزلیات وی اندراج یافته، در سخنان هیچ‌یک از این طایفه یافته نمی‌شود».&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;<br /> <br /> شیخ محمود شبستری در گلشن راز می‌فرماید:<br /> <br /> مرا از عاشقی خود عار ناید که در صد قرن چون عطّار ناید&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; <br /> <br /> مولانا در جای دیگر می‌گوید:<br /> <br /> من آن مولای رومی ام که از کِلکَم شَکِر ریزد و لیکن در سخن گفتن غلام شیخ عطارم <br /> <br /> صائب تبریزی نیز در مرتبت عطار نیشابوری می‌گوید:<br /> <br /> خواهد رسید رتبه صائب به مولوی گر مولوی به رتبه عطار می‌رسد&lt;ref&gt;[https://kelasedarsi.ir/%D8%AA%D8%AD%D9%82%DB%8C%D9%82-%D8%AF%D8%B1%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%B9%D8%B7%D8%A7%D8%B1-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C/ تحقیق در مورد عطار نیشابوری - سایت کلاس درسی]&lt;/ref&gt; <br /> <br /> == مذهب عطار نیشابوری ==<br /> عده‌ای عطار نیشابوری را، سنی‌مذهب دانسته‌اند، اما در دوران معاصر، شیعیان با استناد به برخی شعرهای عطار بر این باورند که او پس از چندی به تشیع گرویده و دوست‌دار اهل بیت بوده است. هر چند که عطار در مقدمه‌ی منطق‌الطیر به نکوهش متعصبان پرداخته؛ و به این افراد توصیه کرده‌ است که هم محب اهل بیت باشند و هم دوست‌دار خلفای راشدین.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; <br /> <br /> == مرگ عطار نیشابوری ==<br /> [[پرونده:مجسمه عطار ن.JPG|جایگزین=تندیس عطار نیشابوری|بندانگشتی|250x250پیکسل|تندیس عطار نیشابوری]]<br /> ماجرای مرگ شیخ عطار نیشابوری از غم‌انگیزترین رویدادهای روزگار است که در روان خواننده اثری دردناک دارد. راویان و تذکره‌نویسان درباره‌ی مرگ عطار نیشابور نوشته‌اند که پس از تسلط چنگیزخان مغول بر شهرهای خراسان، عطار نیز به دست مغول‌ها اسیر گشت. یک سرباز مغول می‌خواست عطار نیشابوری را بکشد، شخصی گفت که این پیرمرد را نکُش تا به خون‌بهای او هزار درهم بدهم. عطار گفت: مفروش که بهتر از این مرا خواهند خرید. پس از ساعتی شخص دیگری گفت: این پیر را نکُش که به خون‌بهای او یک کیسه کاه تو را خواهم داد. عطار گفت: بفروش که بیش از این نمی‌ارزم. سرباز مغول از گفته‌ی عطار خشم‌گین شد؛ و او را به‌قتل رساند.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; <br /> <br /> شیخ بهایی در کتاب معروف خود کشکول، این واقعه را چنین تعریف می‌کند که وقتی لشکر تاتار به نیشابور رسید، اهالی نیشابور را قتل‌عام کردند و ضربت شمشیری توسط یکی از مغولان بر دوش شیخ عطار خورد که شیخ با همان ضربت از دنیا رفت؛ و نقل کرده‌اند که چون خون از زخمش جاری شد عطار دانست که مرگش نزدیک است. با خون خود بر دیوار این رباعی را نوشت:<br /> <br /> در کوی تو رسم سرفرازی این است مستان تو را کمینه بازی این است<br /> <br /> برخی سال کشته شدن عطار نیشابوری را ۶۳۲ هجری – قمری، دانسته‌اند؛ و برخی دیگر سال ۶۲۷،&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; <br /> [[پرونده:مرقد عطار1.JPG|جایگزین=مرقد عطار نیشابوری|بندانگشتی|200x200پیکسل|مرقد عطار نیشابوری]]<br /> برخی نیز گفته‌اند که عطار نیشابوری در سال ۶۱۸ یا ۶۱۹ و یا ۶۲۶ کشته شده است.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; <br /> <br /> اما غالباً سال به‌قتل رسیدن عطار را ۶۱۸ هجری ـ قمری، نوشته‌اند.<br /> <br /> === تربت عطار نیشابوری ===<br /> تربت عطار نیشابوری، عارف بزرگ اواخر قرن ششم ایران، که دراوایل قرن هفتم هجری در حمله‌ی مغولان به‌قتل رسید، به روایت دولتشاه سمرقندی در تذکره‌ی خود، پیش از قرن نهم، زاویه‌ای مختصر و ویران بود. در اواخر قرن نهم، امیرعلیشیر نوایی، وزیر سطان گورگانی، حسین میرزای بایقرا، بر روضهٌ شیخ عطار، بنایی شایسته بر آورد که از بقایای آن عمارت اکنون فقط لوحی از سنگ باقی است و اشعاری مفصل بر آن نوشته است. این اشعار که بر سنگ کنده شده، از کوشش امیرعلیشیر در تجدید بنای آرامگاه در تاریخ ۸۹۱ هجری حکایت می‌کند.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;<br /> <br /> == گزیده‌ای از دیوان عطار نیشابوری ==<br /> <br /> [[پرونده:گزیده.jpg|جایگزین=گزیده‌ی دیوان عطار نیشابوری|بندانگشتی|295x295پیکسل|گزیده‌ی دیوان عطار نیشابوری]]<br /> {{شعر}}{{ب|جانا حدیث حسنت در داستان نگنجد|رمزی ز راز عشقت در صد زبان نگنجد}}<br /> <br /> {{ب|جولانگه جلالت در کوی دل نباشد|جلوه گه جمالت در چشم و جان نگنجد}}<br /> <br /> {{ب|سودای زلف و خالت در هر خیال ناید|اندیشهٔ وصالت جز در گمان نگنجد}}<br /> <br /> {{ب|در دل چو عشقت آمد سودای جان نماند|در جان چو مهرت افتد عشق روان نگنجد}}<br /> <br /> {{ب|پیغام خستگانت در کوی تو که آرد|کانجا ز عاشقانت باد وزان نگنجد}}<br /> <br /> {{ب|دل کز تو بوی یابد در گلستان نپوید|جان کز تو رنگ گیرد خود در جهان نگنجد}}<br /> <br /> {{ب|آن دم که عاشقان را نزد تو بار باشد|مسکین کسی که آنجا در آستان نگنجد}}<br /> <br /> {{ب|بخشای بر غریبی کز عشق می‌نمیرد|وانگه در آشیانت خود یک زمان نگنجد}}<br /> <br /> {{ب|جان داد دل که روزی در کوت جای یابد|نشناخت او که آخر جای چنان نگنجد}}<br /> <br /> {{ب|آن دم که با خیالت دل را ز عشق گوید|عطار اگر شود جان اندر میان نگنجد}}{{پایان شعر}}&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;دیوان عطار نیشابوری - غزل شماره ۱۶۷&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{شعر}}{{ب|عشق جانان همچو شمعم از قدم تا سر بسوخت|مرغ جان را نیز چون پروانه بال و پر بسوخت}}<br /> <br /> {{ب|عشقش آتش بود کردم مجمرش از دل چو عود|آتش سوزنده برهم عود و هم مجمر بسوخت}}<br /> <br /> {{ب|زآتش رویش چو یک اخگر به صحرا اوفتاد|هر دو عالم همچو خاشاکی از آن اخگر بسوخت}}<br /> <br /> {{ب|خواستم تا پیش جانان پیشکش جان آورم|پیش دستی کرد عشق و جانم اندر بر بسوخت}}<br /> <br /> {{ب|نیست از خشک و ترم در دست جز خاکستری|کاتش غیرت درآمد خشک و تر یکسر بسوخت}}<br /> <br /> {{ب|دادم آن خاکستر آخر بر سر کویش به باد|برق استغنا بجست از غیب و خاکستر بسوخت}}<br /> <br /> {{ب|آگفتم اکنون ذره‌ای دیگر بمانم گفت باش|ذره‌ی دیگر چه باشد ذره‌ای دیگر بسوخت}}<br /> <br /> {{ب|بخشای بر غریبی کز عشق می‌نمیرد|کفر و ایمانش نماند و مؤمن و کافر بسوخت}}{{پایان شعر}}&lt;ref&gt;دیوان عطار نیشابوری - غزل شماره ۲۲&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{شعر}}{{ب|هر که در راه حقیقت از حقیقت بی‌نشان شد|مقتدای عالم آمد پیشوای انس و جان شد}}<br /> <br /> {{ب|هر که مویی آگه است از خویشتن یا از حقیقت|او ز خود بیرون نیامد چون به نزد او توان شد}}<br /> <br /> {{ب|آن خبر دارد ازو کو در حقیقت بی‌خبر گشت|وان اثر دارد که او در بی‌نشانی بی نشان شد}}<br /> <br /> {{ب|تا تو در اثبات و محوی مبتلایی فرخ آن کس|کو ازین هر دو کناری جست و ناگه از میان شد}}<br /> <br /> {{ب|گم شدن از محو، پیدا گشتن از اثبات تا کی|مرد آن را دان که چون مردان ورای این و آن شد}}<br /> <br /> {{ب|هر که از اثبات آزاد آمد و از محو فارغ|هرچه بودش آرزو تا چشم برهم زد عیان شد}}<br /> <br /> {{ب|هست بال مرغ جان اثبات و پرش محو مطلق|بال و پر فرع است بفکن تا توانی اصل جان شد}}<br /> <br /> {{ب|تن در اثبات است و جان در محو ازین هر دو برون شو|کانک ازین هر دو برون شد او عزیز جاودان شد}}<br /> <br /> {{ب|آنکه بیرون شد ازین هر دو نهان و آشکارا|کی توان گفتن که این کس آشکارا یا نهان شد}}<br /> <br /> {{ب|تا خلاصی یافت عطار از میان این دو دریا|غرقه‌ی دریای دیگر گشت و دایم کامران شد}}{{پایان شعر}}&lt;ref&gt;دیوان عطار نیشابوری - غزل شماره ۲۵۷&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{شعر}}{{ب|هنگام صبوح آمد ای هم نفسان خیزید|یاران موافق را از خواب برانگیزید}}<br /> <br /> {{ب|یاران همه مشتاقند در آرزوی یک دم|می در فکن ای ساقی از مست نپرهیزید}}<br /> <br /> {{ب|جامی که تهی گردد از خون دلم پر کن|وانگه می صافی را با درد میامیزید}}<br /> <br /> {{ب|چون روح حقیقی را افتاد می اندر سر|این نفس بهیمی را از دار در آویزید}}<br /> <br /> {{ب|خاکی که نصیب آمد از جور فلک ما را|آن خاک به چنگ آرید بر فرق فلک ریزید}}<br /> <br /> {{ب|یاران قدیم ما در موسم گل رفتند|خون جگر خود را از دیده فرو ریزید}}<br /> <br /> {{ب|عطار گریزان است از صحبت نا اهلان|گر عین عیان خواهید از خلق بپرهیزید}}{{پایان شعر}}&lt;ref&gt;دیوان عطار نیشابوری - غزل شماره ۳۷۷&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{شعر}}{{ب|ای دل اگر عاشقی در پی دلدار باش|بر در دل روز و شب منتظر یار باش}}<br /> <br /> {{ب|دلبر تو دایماً بر در دل حاضر است|رو در دل برگشای حاضر و بیدار باش}}<br /> <br /> {{ب|دیده‌ی جان روی او تا بنبیند عیان|در طلب روی او روی به دیوار باش}}<br /> <br /> {{ب|ناحیت دل گرفت لشکر غوغای نفس|پس تو اگر عاشقی عاشق هشیار باش}}<br /> <br /> {{ب|نیست کس آگه که یار کی بنماید جمال|لیک تو باری به نقد ساخته‌ی کار باش}}<br /> <br /> {{ب|در ره او هرچه هست تا دل و جان نفقه کن|تو به یکی زنده‌ای از همه بیزار باش}}<br /> <br /> {{ب|گر دل و جان تو را در بقا آرزوست|دم مزن و در فنا همدم عطار باش}}{{پایان شعر}}&lt;ref&gt;دیوان عطار نیشابوری - غزل شماره ۴۱۸&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{شعر}}{{ب|عقل کجا پی برد شیوه‌ی سودای عشق|باز نیابی به عقل سر معمای عشق}}<br /> <br /> {{ب|عقل تو چون قطره‌ای است مانده ز دریا جدا|چند کند قطره‌ای فهم ز دریای عشق}}<br /> <br /> {{ب|خاطر خیاط عقل گرچه بسی بخیه زد|هیچ قبایی ندوخت لایق بالای عشق}}<br /> <br /> {{ب|گر ز خود و هر دو کون پاک تبرا کنی|راست بود آن زمان از تو تولای عشق}}<br /> <br /> {{ب|ور سر مویی ز تو با تو بماند به هم|خام بود از تو خام پختن سودای عشق}}<br /> <br /> {{ب|عشق چو کار دل است دیده‌ی دل باز کن|جان عزیزان نگر مست تماشای عشق}}<br /> <br /> {{ب|دوش درآمد به جان دمدمه‌ی عشق او|گفت اگر فانیی هست تو را جای عشق}}<br /> <br /> {{ب|جان چو قدم در نهاد تا که همی چشم زد|از بن و بیخش بکند قوت و غوغای عشق}}<br /> <br /> {{ب|چون اثر او نماند محو شد اجزای او|جای دل و جان گرفت جمله‌ی اجزای عشق}}<br /> <br /> {{ب|هست درین بادیه جمله‌ی جان‌ها چو ابر|قطره‌ی باران او درد و دریغای عشق}}<br /> <br /> {{ب|تا دل عطار یافت پرتو این آفتاب|گشت ز عطار سیر، رفت به صحرای عشق}}{{پایان شعر}}&lt;ref&gt;دیوان عطار نیشابوری - غزل شماره ۴۴۹&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == منابع ==<br /> &lt;references /&gt;</div>

Alireza k h https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=Mostafa/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87_%D8%AA%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%86_%DB%B2&diff=92915 2026-09-15T12:51:08Z

<p>Alireza k h: نوشتن یک مقاله جدید</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات شاعر و نویسنده<br /> |نام=عطار نیشابوری<br /> |تصویر=عطار نیشابوری.png<br /> |توضیح تصویر=<br /> |نام اصلی=فریدالدین ابوحامد محمد عطار نیشابوری<br /> |زمینه فعالیت=شعر، نثر عرفانی، تذکره‌نویسی<br /> |ملیت=ایرانی<br /> |تاریخ تولد=حدود ۵۴۰ قمری / ۱۱۴۵ یا ۱۱۴۶ میلادی<br /> |محل تولد=[[نیشابور]]<br /> |تاریخ مرگ=احتمالاً ۶۱۸ قمری / ۱۲۲۱ میلادی<br /> |محل مرگ=[[نیشابور]]<br /> |علت مرگ=بنا بر روایت مشهور، کشته‌شدن هنگام حمله مغول به نیشابور<br /> |محل زندگی=[[نیشابور]]<br /> |مدفن=[[آرامگاه عطار نیشابوری]]، نیشابور<br /> |در زمان حکومت=[[سلجوقیان]] و [[خوارزمشاهیان]]<br /> |نام دیگر=شیخ عطار، فریدالدین عطار<br /> |لقب=فریدالدین<br /> |پیشه=شاعر، نویسنده، عارف، داروفروش و درمانگر<br /> |سال‌های نویسندگی=نیمه دوم سده ششم و آغاز سده هفتم هجری قمری<br /> |سبک نوشتاری=[[سبک عراقی]]، ادبیات عرفانی و تمثیلی<br /> |کتاب‌ها=''[[منطق‌الطیر]]''، ''[[الهی‌نامه]]''، ''[[مصیبت‌نامه]]''، ''[[اسرارنامه]]''، ''[[تذکرةالاولیا]]''، ''[[مختارنامه]]''، ''دیوان عطار''<br /> |دیوان اشعار=''دیوان عطار''<br /> |تخلص=عطار، فرید<br /> |علت شهرت=شعر عرفانی، داستان‌پردازی تمثیلی و نگارش ''تذکرةالاولیا''<br /> |تأثیرگذاشته بر=[[مولوی]]، [[جامی]] و سنت شعر عرفانی فارسی<br /> |تأثیرپذیرفته از=[[سنایی غزنوی]] و سنت عرفانی خراسان<br /> }}<br /> <br /> '''عطار نیشابوری''' با نام کامل '''فریدالدین ابوحامد محمد عطار نیشابوری'''، مشهور به '''شیخ عطار'''، شاعر، نویسنده، عارف، نظریه‌پرداز تصوف و تذکره‌نویس ایرانی نیمه دوم سده ششم و آغاز سده هفتم هجری قمری بود. او احتمالاً حدود سال ۵۴۰ قمری، برابر با ۱۱۴۵ یا ۱۱۴۶ میلادی، در [[نیشابور]] زاده شد و بنا بر روایت پذیرفته‌شده‌تر، در سال ۶۱۸ قمری، برابر با ۱۲۲۱ میلادی، هم‌زمان با حمله مغول به نیشابور درگذشت.&lt;ref name=&quot;ایرانیکا&quot;&gt;Benedikt Reinert، [https://iranicaonline.org/articles/attar-farid-al-din-poet/ “AṬṬĀR, FARĪD-AL-DĪN”]، ''Encyclopaedia Iranica''، جلد سوم، دفتر اول، صص. ۲۰–۲۵، تاریخ انتشار ۱۵ دسامبر ۱۹۸۷، آخرین به‌روزرسانی ۶ آوریل ۲۰۱۷.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;بریتانیکا&quot;&gt;[https://www.britannica.com/biography/Farid-al-Din-Attar “Farīd al-Dīn ʿAṭṭār”]، ''Encyclopaedia Britannica''.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اطلاعات قابل اعتماد درباره زندگی عطار اندک است و بخش مهمی از آنچه در تذکره‌های متأخر درباره او آمده، رنگ افسانه و کرامت‌نامه دارد. تنها شمار محدودی از نویسندگان نزدیک به روزگار او، از جمله [[محمد عوفی]] و [[نصیرالدین طوسی]]، از وی یاد کرده‌اند؛ ازاین‌رو تعیین دقیق سال تولد، استادان، سفرها، سلسله عرفانی و حتی چگونگی مرگ او با دشواری همراه است.&lt;ref name=&quot;ایرانیکا&quot; /&gt;<br /> <br /> عطار یکی از پایه‌گذاران بزرگ شعر عرفانی فارسی به‌شمار می‌رود. او میراث شعر تعلیمی و عرفانی [[سنایی غزنوی]] را گسترش داد و با بهره‌گیری از حکایت، تمثیل، گفت‌وگو و روایت‌های تو‌در‌تو، مفاهیم دشوار عرفانی را به زبان شعر و داستان بیان کرد. ''منطق‌الطیر''، ''الهی‌نامه''، ''مصیبت‌نامه''، ''اسرارنامه''، ''مختارنامه''، ''دیوان عطار'' و اثر منثور ''تذکرةالاولیا'' از مهم‌ترین آثاری‌اند که انتساب آنها به عطار، با درجات متفاوتی از اطمینان، پذیرفته شده است.&lt;ref name=&quot;ایرانیکا&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;بریتانیکا&quot; /&gt;<br /> <br /> == نام و شهرت ==<br /> <br /> نام شاعر در منابع به صورت‌های گوناگون ثبت شده است. «محمد» نام او، «ابوحامد» کنیه و «فریدالدین» لقبش بوده است. برخی منابع نام پدر او را ابوبکر ابراهیم و برخی نام‌های دیگری چون سعد بن یوسف ذکر کرده‌اند؛ این اختلاف نشان می‌دهد که نسب کامل او به‌طور قطعی معلوم نیست.&lt;ref name=&quot;ایرانیکا&quot; /&gt;<br /> <br /> عطار در اشعار خود بیشتر از تخلص «عطار» و گاه «فرید» استفاده کرده است. واژه «عطار» در زبان فارسی به داروفروش، گیاه‌داروشناس یا فروشنده عطرها و مواد دارویی گفته می‌شد. گزارش‌های موجود در آثار خود شاعر نشان می‌دهد که او به کار عطاری و درمان بیماران اشتغال داشته است؛ بنابراین شهرت او به «عطار» احتمالاً از حرفه‌اش سرچشمه گرفته است.&lt;ref name=&quot;ایرانیکا&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;بریتانیکا&quot; /&gt;<br /> <br /> == زندگی ==<br /> <br /> === تولد و زادگاه ===<br /> <br /> بیشتر پژوهشگران زادگاه عطار را نیشابور یا یکی از نواحی وابسته به آن دانسته‌اند. منابع نزدیک به روزگار او نیز بر نیشابوری بودنش اتفاق نظر دارند. بدیع‌الزمان فروزانفر با بررسی شواهد تاریخی، ولادت او را حدود سال ۵۴۰ قمری برآورد کرده است؛ بااین‌حال سال‌های دیگری نیز در منابع ذکر شده و هیچ تاریخ دقیقی را نمی‌توان قطعی دانست.&lt;ref name=&quot;ایرانیکا&quot; /&gt;<br /> <br /> نیشابور روزگار عطار از مراکز مهم علمی، ادبی، تجاری و عرفانی [[خراسان بزرگ]] بود. این شهر از یک سو میراث علمی و فرهنگی دوره سلجوقی را در خود داشت و از سوی دیگر در معرض جنگ‌ها، آشوب‌های سیاسی و درگیری‌های منطقه‌ای قرار گرفته بود. عطار بخش عمده زندگی خود را در همین محیط فرهنگی گذراند.&lt;ref name=&quot;ایرانیکا&quot; /&gt;<br /> <br /> === تحصیلات و دانش‌ها ===<br /> <br /> درباره تحصیلات رسمی عطار و استادان او اطلاعات مستقیمی در دست نیست. بااین‌حال، گستردگی اصطلاحات و اشارات موجود در آثارش نشان می‌دهد که با [[قرآن]]، حدیث، فقه، تفسیر، تاریخ دینی، ادبیات عرب، حکایات صوفیان، طب سنتی و داروشناسی آشنا بوده است. این آگاهی‌ها در آثار او نه به صورت نمایش دانش، بلکه معمولاً در خدمت روایت، تمثیل و بیان اندیشه عرفانی قرار گرفته‌اند.&lt;ref name=&quot;ایرانیکا&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;مرکز&quot;&gt;[https://www.cgie.org.ir/fa/news/286710/نگاهی-به-زندگی-و-آثار-عطار «نگاهی به زندگی و آثار عطار»]، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در منابع متأخر، نام‌هایی چون [[نجم‌الدین کبری]] و [[مجدالدین بغدادی]] به‌عنوان استاد یا مرشد عطار ذکر شده‌اند، اما برای اثبات ارتباط مستقیم او با این مشایخ شواهد تاریخی کافی وجود ندارد. تعیین وابستگی عطار به یک سلسله مشخص صوفیانه نیز دشوار است و پژوهشگران درباره مرشد مستقیم و تبار معنوی او اتفاق نظر ندارند.&lt;ref name=&quot;ایرانیکا&quot; /&gt;<br /> <br /> === حرفه عطاری و درمانگری ===<br /> <br /> مطمئن‌ترین اطلاعات زندگی عطار از اشارات خود او به دست می‌آید. در آثارش از داروخانه، درمان بیماران و مراجعه شمار زیادی از مردم سخن گفته و تصریح کرده است که برخی از نوشته‌های خود، از جمله ''مصیبت‌نامه'' و ''الهی‌نامه''، را در محیط داروخانه آغاز کرده است.&lt;ref name=&quot;ایرانیکا&quot; /&gt;<br /> <br /> اشتغال مستقل به عطاری سبب می‌شد که برای تأمین معاش خود به دربار و مدیحه‌سرایی وابسته نباشد. برخلاف بسیاری از شاعران روزگار خود، در آثار معتبر عطار مدح گسترده پادشاهان و امیران جایگاهی محوری ندارد. تجربه روزانه مواجهه با بیماری، رنج، مرگ، درماندگی و امید انسان‌ها نیز احتمالاً در شکل‌گیری نگاه او به ناپایداری جهان و ضرورت تحول درونی مؤثر بوده است؛ هرچند تعیین رابطه مستقیم میان حرفه او و همه مضامین آثارش نیازمند احتیاط است.&lt;ref name=&quot;ایرانیکا&quot; /&gt;<br /> <br /> === روایت تحول روحی ===<br /> <br /> در تذکره‌های متأخر داستان مشهوری آمده است که روزی درویشی وارد دکان عطار شد و از او چیزی خواست. هنگامی که عطار به او توجه نکرد، درویش پرسید که چگونه خواهد مرد. سپس کاسه چوبین خود را زیر سر گذاشت، نام خدا را بر زبان آورد و جان سپرد. بنا بر این روایت، عطار از مشاهده مرگ درویش منقلب شد، دکان خود را رها کرد و به تصوف روی آورد.<br /> <br /> این حکایت در منابع نزدیک به زمان عطار ثبت نشده و از نظر تاریخی قابل اثبات نیست. افزون بر این، شواهد آثار عطار نشان می‌دهد که او در همان دوره اشتغال به عطاری به تألیف آثار عرفانی می‌پرداخت. ازاین‌رو، روایت «ترک ناگهانی دکان و آغاز سلوک» بیشتر باید حکایتی نمادین درباره گسستن از تعلقات دنیوی دانسته شود تا گزارشی مستند از زندگی او.&lt;ref name=&quot;ایرانیکا&quot; /&gt;<br /> <br /> === سفرهای منسوب ===<br /> <br /> در برخی زندگی‌نامه‌های متأخر، سفرهای گسترده‌ای از [[مکه]] و [[مدینه]] تا عراق، شام، مصر، هند و ماوراءالنهر به عطار نسبت داده شده است. بااین‌حال، شواهد معتبر برای اثبات چنین سفرهایی اندک است. دانشنامه ایرانیکا بر پایه آثار عطار احتمال می‌دهد که زندگی آرام او به‌عنوان عطار و صوفی، با سفرهای طولانی قطع نشده و بیشتر عمرش در نیشابور سپری شده باشد.&lt;ref name=&quot;ایرانیکا&quot; /&gt;<br /> <br /> بنابراین، گزارش سفرهای عطار را باید از اطلاعات نسبتاً مطمئن زندگی او، مانند نیشابوری بودن و اشتغال به عطاری، جدا کرد. آشنایی گسترده او با جغرافیا، حکایات ملل و سنت‌های صوفیانه نیز الزاماً اثبات‌کننده سفر شخصی به همه مکان‌های یادشده نیست.<br /> <br /> === دیدار منسوب با مولوی ===<br /> <br /> روایتی مشهور حکایت می‌کند که [[بهاءالدین ولد]] هنگام سفر همراه فرزند خردسال خود، [[مولوی]]، در نیشابور با عطار دیدار کرد و عطار نسخه‌ای از ''اسرارنامه'' را به مولوی بخشید. این گزارش در منابع متأخر آمده و از نظر تاریخی قطعی نیست. بااین‌حال، تأثیر ادبی و عرفانی عطار بر مولوی از راه همانندی برخی حکایت‌ها، شیوه تمثیل‌پردازی و موضوعات عرفانی قابل بررسی است.&lt;ref name=&quot;تاثیرمولوی&quot;&gt;[https://urd.ac.ir/en/5706/The-Role-of-Rumi-in-the-the-Development-of-the-Form-and-Content-of-Attār,-s-Tales/ “The Role of Rumi in the Development of the Form and Content of Attār’s Tales”]، University of Religions and Denominations، ۲۰۱۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == زمینه تاریخی ==<br /> <br /> عطار در دوره‌ای میان پایان فرمانروایی [[سلجوقیان]] و گسترش قدرت [[خوارزمشاهیان]] زندگی می‌کرد. خراسان در این دوره شاهد کشمکش‌های سیاسی، حمله غزها، رقابت قدرت‌های محلی و سرانجام یورش مغول بود. ناپایداری سیاسی و اجتماعی این روزگار، همراه با سنت نیرومند عرفان خراسان، زمینه تاریخی آثار او را تشکیل می‌دهد.<br /> <br /> با وجود این، عطار برخلاف شاعران درباری، کمتر به ثبت مستقیم حوادث سیاسی پرداخته و بیشتر به بی‌ثباتی قدرت، ناپایداری جهان، مرگ، رنج، حرص و فریبندگی مقام توجه کرده است. شاهان، وزیران، درویشان، دیوانگان، زاهدان، عاشقان، کنیزان، بردگان و مردم عادی در حکایت‌های او نه فقط شخصیت‌های تاریخی، بلکه حاملان موقعیت‌های اخلاقی و عرفانی‌اند.<br /> <br /> == اندیشه عرفانی ==<br /> <br /> === سلوک و جست‌وجوی حقیقت ===<br /> <br /> در منظومه‌های عطار، انسان موجودی دورافتاده از اصل خویش است که باید با گذر از خواهش‌های نفس، دلبستگی‌های مادی، خودبینی و عادت‌های فکری به حقیقت نزدیک شود. این حرکت درونی غالباً به صورت سفر، طلب، عبور از وادی‌ها، آوارگی، حیرت یا جست‌وجوی پادشاهی پنهان تصویر می‌شود.<br /> <br /> در این دستگاه فکری، شناخت حقیقت تنها با دانش رسمی و استدلال عقلی حاصل نمی‌شود. عقل برای تنظیم زندگی و آغاز راه ضروری است، اما در برابر تجربه عشق و حقیقت مطلق محدود می‌ماند. سالک باید از خودمحوری بگذرد تا امکان ادراک مرتبه‌ای فراتر از «من» فردی را پیدا کند.&lt;ref name=&quot;بریتانیکا&quot; /&gt;<br /> <br /> === عشق ===<br /> <br /> عشق در آثار عطار نیروی اصلی حرکت معنوی است. عشق، سالک را از مصلحت‌اندیشی، آسودگی و حفظ موقعیت اجتماعی بیرون می‌آورد و او را آماده فداکاری می‌کند. این عشق در حکایت‌های عطار گاه دینی و الهی، گاه انسانی و گاه در قالب دلباختگی ظاهراً نامتعارف نشان داده می‌شود، اما در ساختار کلی آثارش وسیله‌ای برای شکستن خودخواهی و رسیدن به معرفت است.<br /> <br /> داستان [[شیخ صنعان]] در ''منطق‌الطیر'' از مشهورترین نمونه‌های این نگرش است. شیخی سالخورده و صاحب‌نام در عشق دختری ترسا گرفتار می‌شود و اعتبار، عادت‌های زاهدانه و منزلت اجتماعی خود را از دست می‌دهد. داستان، تقابل ظاهر دینی با صدق عشق و ضرورت عبور از خودبینی را در قالب روایتی چندلایه نشان می‌دهد.<br /> <br /> === فنا و رهایی از خود ===<br /> <br /> «فنا» یکی از مفاهیم محوری جهان عطار است. مراد از فنا در این آثار نابودی جسمانی نیست، بلکه فروریختن خودخواهی و استقلال خیالی انسان در برابر حقیقت الهی است. پایان ''منطق‌الطیر''، که در آن سی مرغ در آینه وجود سیمرغ خود را می‌بینند، بیان تمثیلی همین اندیشه است. پرندگان زمانی به مقصد می‌رسند که از تصورات پیشین درباره خویش و پادشاه مطلوبشان عبور کرده‌اند.&lt;ref name=&quot;بریتانیکا&quot; /&gt;<br /> <br /> === حیرت ===<br /> <br /> حیرت در اندیشه عطار نشانه نادانی ساده نیست، بلکه مرتبه‌ای از آگاهی است که در آن سالک محدودیت زبان، عقل و تعریف‌های معمول را درمی‌یابد. در این مرتبه، حقیقت را نمی‌توان در قالب مفاهیم قطعی و بسته محصور کرد. حضور فراوان شخصیت‌های حیران، شوریده و «دیوانه» در حکایت‌های عطار با همین نگرش مرتبط است.<br /> <br /> === رنج و مصیبت ===<br /> <br /> عطار رنج را یکی از واقعیت‌های بنیادی زندگی انسان و گاه زمینه بیداری معنوی می‌داند. ''مصیبت‌نامه'' بیش از دیگر آثارش بر سرگشتگی، درد، بی‌پناهی و طلب پاسخ تمرکز دارد. بااین‌حال، عطار رنج را صرفاً ستایش نمی‌کند؛ بلکه نشان می‌دهد که انسان چگونه می‌تواند از تجربه رنج به شناخت محدودیت‌های خود و بازاندیشی در معنای زندگی برسد.<br /> <br /> === نقد زهد ریایی و قدرت ===<br /> <br /> یکی از موضوعات تکرارشونده در آثار عطار، نقد ریاکاری دینی و اجتماعی است. زاهد، واعظ، قاضی یا صوفی‌ای که در ظاهر اهل تقواست اما در باطن به شهرت، مال یا قدرت دلبسته است، هدف انتقاد قرار می‌گیرد. در مقابل، گاه شخصی ظاهراً مطرود، گناهکار یا دیوانه از صداقت و معرفتی برخوردار است که عالمان رسمی از آن بی‌بهره‌اند.<br /> <br /> عطار همچنین ناپایداری قدرت دنیوی را یادآور می‌شود. پادشاهان در حکایت‌های او با مرگ، درویشان، عاشقان یا دادخواهان روبه‌رو می‌شوند و درمی‌یابند که اقتدار سیاسی در برابر زمان و مرگ پایدار نیست. این نگاه بیشتر اخلاقی و عرفانی است تا برنامه‌ای سیاسی.<br /> <br /> == مذهب و گرایش عرفانی ==<br /> <br /> آثار معتبر عطار نشان می‌دهد که او در محیط دینی اهل سنت خراسان پرورش یافته و نسبت به خلفای نخستین و برخی فقیهان اهل سنت رویکردی احترام‌آمیز داشته است. در عین حال، ستایش [[علی بن ابی‌طالب]] و خاندان پیامبر در آثار او سبب شده است که برخی نویسندگان متأخر وی را شیعه بدانند. بیشتر پژوهشگران معاصر، او را مسلمانی سنی‌مذهب با ارادت آشکار به اهل‌بیت معرفی کرده‌اند.&lt;ref name=&quot;مرکز&quot; /&gt;<br /> <br /> درباره وابستگی او به یک طریقت صوفیانه معین نیز مدرک قطعی در دست نیست. شخصیت‌هایی چون [[حلاج]]، [[بایزید بسطامی]]، [[ابوسعید ابوالخیر]]، [[رابعه عدویه]] و دیگر مشایخ نخستین تصوف در آثارش جایگاهی برجسته دارند. این حضور نشان‌دهنده پیوند عطار با میراث عمومی تصوف خراسان و سنت حکایت‌پردازی صوفیانه است، نه لزوماً عضویت او در سلسله‌ای مشخص.&lt;ref name=&quot;تبارعرفانی&quot;&gt;Mubina Moker، [https://www.ibn-sina.net/en/the-spiritual-genealogy-of-attar-of-nishapur/ “The Spiritual Genealogy of Attar of Nishapur”]، Ibn Sina Scientific Research Institute.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ویژگی‌های ادبی ==<br /> <br /> === داستان‌پردازی تمثیلی ===<br /> <br /> مهم‌ترین ابزار عطار برای انتقال مفاهیم عرفانی، داستان و تمثیل است. او معمولاً یک روایت اصلی را با ده‌ها یا صدها حکایت فرعی همراه می‌کند. حکایت‌های کوتاه، گفت‌وگوها، مثال‌ها و تمثیل‌ها پیوسته مسیر روایت را قطع می‌کنند، اما همگی به توضیح مسئله اصلی یاری می‌رسانند.<br /> <br /> در آثار عطار، داستان معمولاً هدفی فراتر از سرگرمی دارد. شخصیت‌ها و حوادث به نمونه‌هایی برای نمایش حرص، ترس، عشق، ایثار، غرور، فقر، حیرت یا رهایی تبدیل می‌شوند. بااین‌حال، زنده بودن گفت‌وگوها و تنوع شخصیت‌ها سبب شده است که بسیاری از حکایت‌ها ارزش روایی مستقل نیز داشته باشند.<br /> <br /> === زبان و بیان ===<br /> <br /> زبان عطار عموماً مستقیم، پرتحرک و متناسب با روایت است. او برای حفظ جریان داستان از واژگان دشوار و آرایه‌پردازی افراطی پرهیز می‌کند، هرچند در بخش‌های غنایی و توصیفی از تصویرهای پیچیده و ترکیبات شاعرانه بهره می‌برد. تکرار، پرسش، خطاب مستقیم، گفت‌وگو و تغییر ناگهانی لحن از ویژگی‌های بیان اوست.<br /> <br /> در شعر عطار، زبان تعلیمی با زبان شورمند عرفانی همراه می‌شود. او گاه با لحن واعظ سخن می‌گوید، گاه در مقام راوی، گاه از زبان دیوانه یا عاشق و گاه با خطاب مستقیم به خواننده. همین تنوع صوت‌ها به آثارش پویایی بخشیده است.<br /> <br /> === طنز، تناقض و شطح ===<br /> <br /> حکایت‌های عطار گاه دارای طنز، وارونگی و تناقض‌اند. «دیوانگان عاقل» در برابر پادشاهان و زاهدان قرار می‌گیرند، گناهکار از زاهد صادق‌تر جلوه می‌کند و شخص فرودست حقیقتی را آشکار می‌سازد که صاحبان قدرت از درک آن عاجزند. عطار همچنین گفتارهای شطح‌آمیز صوفیان را نقل می‌کند، اما معمولاً آنها را در زمینه تجربه عرفانی و ازخودگذشتگی قرار می‌دهد.<br /> <br /> == آثار ==<br /> <br /> انتساب آثار فراوانی به عطار یکی از مسائل مهم عطارپژوهی است. در دوره‌های بعد، شاعران متعددی با تخلص «عطار» یا نام‌هایی نزدیک به آن می‌زیستند و شماری از نوشته‌های آنان به عطار نیشابوری نسبت داده شد. اختلاف نسخه‌ها، نبود نسخه‌های بسیار نزدیک به زمان مؤلف و شهرت روزافزون عطار نیز بر این آشفتگی افزوده است.&lt;ref name=&quot;ایرانیکا&quot; /&gt;<br /> <br /> === منطق‌الطیر ===<br /> <br /> '''''منطق‌الطیر'''''، که در برخی نسخه‌ها و منابع با عنوان ''مقامات الطیور'' نیز شناخته می‌شود، مشهورترین منظومه عطار است. داستان با گردآمدن پرندگان جهان آغاز می‌شود. آنان تصمیم می‌گیرند برای خود پادشاهی بیابند و [[هدهد]]، که راهنما و مرشد جمع است، آنان را به جست‌وجوی [[سیمرغ]] فرا می‌خواند.&lt;ref name=&quot;بریتانیکا&quot; /&gt;<br /> <br /> هر پرنده بهانه‌ای برای نرفتن می‌آورد. بلبل به گل دل بسته است، طوطی در آرزوی آب حیات است، طاووس بازگشت به بهشت را می‌خواهد و دیگر پرندگان نیز گرفتار ترس‌ها و دلبستگی‌های خود هستند. هدهد با حکایت‌ها و پاسخ‌های تمثیلی، نارسایی هر بهانه را آشکار می‌کند.<br /> <br /> در ادامه، پرندگان باید از هفت وادی عبور کنند:<br /> <br /> * وادی طلب<br /> * وادی عشق<br /> * وادی معرفت<br /> * وادی استغنا<br /> * وادی توحید<br /> * وادی حیرت<br /> * وادی فقر و فنا<br /> <br /> از جمع پرندگان تنها سی مرغ به مقصد می‌رسند. آنان در پیشگاه سیمرغ درمی‌یابند که آنچه می‌جستند با حقیقت دگرگون‌شده خودشان پیوند دارد. بازی زبانی «سی مرغ» و «سیمرغ» در پایان منظومه، وحدت جوینده و مطلوب را در قالب تمثیل بیان می‌کند.&lt;ref name=&quot;بریتانیکا&quot; /&gt;<br /> <br /> ''منطق‌الطیر'' آمیزه‌ای از روایت اصلی، موعظه، حکایت‌های کوتاه، تمثیل‌های جانوری و داستان‌های مفصل است. داستان شیخ صنعان طولانی‌ترین و مشهورترین حکایت مستقل این منظومه به‌شمار می‌رود.<br /> <br /> === الهی‌نامه ===<br /> <br /> '''''الهی‌نامه''''' مثنوی عرفانی دیگری است که در قالب گفت‌وگوی پادشاهی با شش پسرش شکل گرفته است. هر پسر آرزویی دنیوی یا شگفت‌انگیز بیان می‌کند و پدر با نقل حکایت‌هایی می‌کوشد ماهیت محدود، ناپایدار یا فریبنده آن آرزو را نشان دهد.<br /> <br /> ساختار اثر امکان می‌دهد که عطار موضوعاتی چون قدرت، ثروت، عشق جسمانی، دانش، جادو، آرزوی جاودانگی و طلب معنوی را بررسی کند. حکایت‌های فرعی، رویارویی میان خواسته‌های سطحی و نیاز عمیق روح را آشکار می‌کنند. ''الهی‌نامه'' از نمونه‌های مهم روایت قاب‌دار در ادبیات فارسی است.&lt;ref name=&quot;بریتانیکا&quot; /&gt;<br /> <br /> === مصیبت‌نامه ===<br /> <br /> '''''مصیبت‌نامه''''' شرح جست‌وجوی سالکی است که برای یافتن پاسخ درد و سرگشتگی خود به مراتب گوناگون هستی روی می‌آورد. او با فرشتگان، عناصر، موجودات عالم و شخصیت‌های دینی گفت‌وگو می‌کند، اما هیچ‌یک نمی‌تواند به تنهایی پاسخ نهایی را در اختیارش بگذارد.<br /> <br /> اثر با بهره‌گیری از حکایت‌های فراوان، راهی از جست‌وجوی بیرونی به بازگشت درونی ترسیم می‌کند. در این منظومه، «مصیبت» هم رنج جدایی از حقیقت و هم آگاهی از محدودیت ادراک انسانی است. ''مصیبت‌نامه'' همراه با ''منطق‌الطیر'' و ''الهی‌نامه'' از مهم‌ترین منظومه‌های روایی عطار به‌شمار می‌رود.&lt;ref name=&quot;ایرانیکا&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;بریتانیکا&quot; /&gt;<br /> <br /> === اسرارنامه ===<br /> <br /> '''''اسرارنامه''''' مثنوی‌ای عرفانی و تعلیمی است که موضوعات آن پیرامون توحید، شناخت نفس، عشق، مرگ، ناپایداری دنیا و مراحل سلوک شکل گرفته است. برخلاف سه منظومه بزرگ روایی عطار، این کتاب از یک داستان فراگیر و منسجم برخوردار نیست و بیشتر مجموعه‌ای از مباحث و حکایت‌های عرفانی است.<br /> <br /> در روایت مشهور دیدار عطار و مولوی، گفته شده است که عطار نسخه‌ای از همین اثر را به مولوی نوجوان هدیه کرد. اصل دیدار قطعی نیست، اما ''اسرارنامه'' در بررسی پیوند میان سنت عطار و شعر عرفانی پس از او اهمیت دارد.<br /> <br /> === مختارنامه ===<br /> <br /> '''''مختارنامه''''' مجموعه‌ای از رباعیات عطار است که بر اساس موضوع در بخش‌های گوناگون تنظیم شده است. مضامین آن شامل توحید، عشق، حیرت، درد، مرگ، بی‌اعتباری جهان و نقد خودپرستی است. اهمیت این کتاب تنها در ارزش ادبی رباعیات نیست؛ بلکه در بررسی انتساب رباعیات سرگردان میان شاعران مختلف فارسی نیز نقش دارد.<br /> <br /> بخشی از رباعیاتی که در منابع متأخر به شاعرانی چون [[عمر خیام]] نسبت یافته‌اند، در نسخه‌های ''مختارنامه'' نیز دیده می‌شوند. ازاین‌رو، نسخه‌شناسی و بررسی تاریخی این مجموعه برای پژوهش در تاریخ رباعی فارسی اهمیت دارد.<br /> <br /> === دیوان عطار ===<br /> <br /> '''''دیوان عطار''''' شامل غزل‌ها، قصیده‌ها، قطعه‌ها و دیگر اشعار غنایی منسوب به اوست. غزل‌های عطار عمدتاً بر عشق، طلب، فنا، بی‌خودی، درد و شور عرفانی تمرکز دارند. در این غزل‌ها، تصویرهایی چون می، ساقی، خرابات، آتش، دریا، پروانه و شمع در بافتی عرفانی به کار می‌روند.<br /> <br /> غزل عطار از نظر تاریخی میان غزل سنایی و غزل عرفانی شاعرانی چون مولوی و حافظ قرار می‌گیرد. زبان پرشور، خطاب‌های مستقیم و تأکید بر تجربه عشق از ویژگی‌های برجسته اشعار غنایی اوست. متن دیجیتال بخش مهمی از اشعار منسوب به عطار در گنجور قابل دسترسی است.&lt;ref name=&quot;گنجور&quot;&gt;[https://ganjoor.net/attar/ «عطار»]، گنجور.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === تذکرةالاولیا ===<br /> <br /> '''''تذکرةالاولیا''''' مهم‌ترین اثر منثور عطار و یکی از منابع برجسته فارسی درباره زندگی، اقوال و حکایت‌های صوفیان نخستین است. کتاب شامل شرح احوال و سخنان شمار زیادی از مشایخ تصوف، از جمله [[جعفر صادق]]، [[اویس قرنی]]، [[حسن بصری]]، [[رابعه عدویه]]، [[بایزید بسطامی]]، [[جنید بغدادی]] و [[حلاج]] است.&lt;ref name=&quot;بریتانیکا&quot; /&gt;<br /> <br /> عطار در این اثر صرفاً زندگی‌نامه تاریخی نمی‌نویسد. او با گزینش اقوال، حکایت‌ها، کرامت‌ها و روایت‌های تعلیمی، تصویری نمونه‌وار از سلوک هر عارف ارائه می‌دهد. بنابراین، ''تذکرةالاولیا'' هم منبعی برای تاریخ تصوف و هم اثری ادبی و تعلیمی است.<br /> <br /> درباره شمار فصل‌های اصلی کتاب و بخش‌های افزوده‌شده به آن اختلاف وجود دارد. برخی زندگی‌نامه‌ها و فصل‌های موجود در نسخه‌های متأخر احتمالاً پس از عطار به متن افزوده شده‌اند. به همین سبب، استفاده تاریخی از کتاب نیازمند توجه به نسخه‌های خطی و تصحیح‌های انتقادی است.<br /> <br /> === آثار منسوب و مسئله اصالت ===<br /> <br /> در طول قرن‌ها آثار بسیاری، گاه تا بیش از صد عنوان، به عطار نسبت داده شده است. پژوهش‌های نسخه‌شناختی و سبک‌شناختی نشان داده‌اند که بخش بزرگی از این آثار متعلق به او نیست. وجود چند شاعر با تخلص عطار، شهرت عطار نیشابوری و تمایل مؤلفان گمنام به حفظ آثار خود زیر نام او از عوامل این انتساب‌ها بوده است.&lt;ref name=&quot;ایرانیکا&quot; /&gt;<br /> <br /> از جمله آثاری که انتساب آنها محل تردید جدی یا رد پژوهشگران قرار گرفته، می‌توان به این عنوان‌ها اشاره کرد:<br /> <br /> * ''پندنامه''<br /> * ''بلبل‌نامه''<br /> * ''اشترنامه''<br /> * ''بی‌سرنامه''<br /> * ''وصلت‌نامه''<br /> * ''مظهرالعجایب''<br /> * ''جوهرالذات''<br /> * ''لسان‌الغیب''<br /> * ''هیلاج‌نامه''<br /> * ''حیدری‌نامه''<br /> * ''سیاه‌نامه''<br /> * ''نزهت‌الاحباب''<br /> * ''خسرونامه''، در صورتی که آن را اثری جدا از عنوان‌های شناخته‌شده خود عطار بدانند<br /> <br /> درباره برخی از این آثار میان مصححان اختلاف وجود دارد، اما در پژوهش دانشنامه‌ای نباید همه نوشته‌های چاپ‌شده با نام «عطار» را بی‌تفکیک از آثار مسلم او دانست. وجود مجموعه‌هایی از آثار منسوب نیز به معنای اثبات انتساب آنها نیست.&lt;ref name=&quot;مجموعه‌آثار&quot;&gt;[https://fa.wikinoor.ir/wiki/مجموعه‌ای_از_آثار_عطار_نیشابوری «مجموعه‌ای از آثار عطار نیشابوری»]، ویکی‌نور.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == مرگ ==<br /> <br /> تاریخ مرگ عطار، مانند سال تولدش، قطعی نیست. روایت رایج، درگذشت او را در سال ۶۱۸ قمری، برابر با ۱۲۲۱ میلادی، هم‌زمان با حمله مغول به نیشابور می‌داند. بر اساس گزارش‌های متأخر، او به دست یکی از سپاهیان مغول کشته شد. جزئیات داستان، از جمله فروخته‌شدن او به بهای اندک یا توصیه‌اش به خریدار، ماهیتی افسانه‌ای دارد و در منابع نزدیک به زمان حادثه تأیید نشده است.&lt;ref name=&quot;ایرانیکا&quot; /&gt;<br /> <br /> برخی منابع سال‌های دیگری، از جمله ۶۲۷ قمری، برای وفات او ذکر کرده‌اند. بااین‌حال، تاریخ ۶۱۸ قمری با گزارش‌های مربوط به ویرانی نیشابور و برآورد سن عطار سازگاری بیشتری دارد و در منابع مرجع جدید بیشتر پذیرفته شده است.&lt;ref name=&quot;ایرانیکا&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;بریتانیکا&quot; /&gt;<br /> <br /> == آرامگاه ==<br /> [[پرونده:آرامگاه عطار نیشابوری.png|جایگزین=آرامگاه عطار نیشابوری - دانشنامه ایران‌پدیا|بندانگشتی|آرامگاه عطار نیشابوری - دانشنامه ایران‌پدیا ]]<br /> آرامگاه عطار در نیشابور قرار دارد. بنای کنونی آرامگاه در دوره [[تیموریان]] و به فرمان [[علی‌شیر نوایی]]، وزیر، نویسنده و حامی فرهنگ و هنر، بر فراز مزار او ساخته یا بازسازی شد. بنا نقشه‌ای هشت‌ضلعی و گنبدی کاشی‌کاری‌شده دارد و در دوره‌های بعد چند بار مرمت شده است.&lt;ref name=&quot;آرامگاه&quot;&gt;[http://visitiran.ir/public/attraction/tomb-attar “Tomb of Attar”]، Visit Iran.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> آرامگاه عطار در باغی قرار گرفته که آرامگاه [[کمال‌الملک]] نیز در بخشی از آن ساخته شده است. این مجموعه از مکان‌های فرهنگی و گردشگری نیشابور به‌شمار می‌رود. آرامگاه عطار در فهرست آثار ملی ایران نیز ثبت شده است.&lt;ref name=&quot;آرامگاه&quot; /&gt;<br /> == جایگاه در تاریخ ادبیات فارسی ==<br /> <br /> عطار حلقه‌ای اساسی در تحول شعر عرفانی فارسی میان سنایی و مولوی است. سنایی پیش از او بخش مهمی از مفاهیم عرفانی را وارد شعر تعلیمی فارسی کرده بود؛ عطار این میراث را با داستان‌پردازی گسترده، روان‌شناسی شخصیت‌ها، تمثیل‌های چندلایه و ساختارهای روایی بزرگ گسترش داد. مولوی نیز بسیاری از امکانات روایی و عرفانی این سنت را در ''مثنوی معنوی'' به مرحله‌ای تازه رساند.<br /> <br /> تأثیر عطار بر مولوی تنها به مضامین کلی محدود نیست. شماری از حکایت‌ها، شخصیت‌ها و الگوهای روایی عطار در آثار مولوی بازآفرینی شده‌اند. پژوهش‌های تطبیقی نشان می‌دهند که مولوی در مواردی روایت‌های مشترک را گسترش داده، کوتاه کرده یا با هدفی متفاوت به کار برده است.&lt;ref name=&quot;تاثیرمولوی&quot; /&gt;<br /> <br /> عطار همچنین بر سنت تذکره‌نویسی صوفیانه، ادبیات تعلیمی، شعر غنایی عرفانی و تصویرپردازی ادبی در ایران و دیگر سرزمین‌های فارسی‌زبان اثر گذاشت. ''منطق‌الطیر'' در زبان‌ها و فرهنگ‌های مختلف ترجمه، اقتباس و بازآفرینی شده و مضمون پرندگان در جست‌وجوی سیمرغ در ادبیات، نقاشی، نمایش و هنرهای معاصر استمرار یافته است.&lt;ref name=&quot;بریتانیکا&quot; /&gt;<br /> <br /> == عطارپژوهی و تصحیح آثار ==<br /> <br /> شناخت علمی عطار در دوره معاصر با پژوهش‌های نسخه‌شناختی، تاریخی و سبک‌شناختی گسترش یافت. [[محمد قزوینی]] در تصحیح و بررسی ''تذکرةالاولیا''، [[بدیع‌الزمان فروزانفر]] در پژوهش درباره زندگی و آثار عطار، [[هلموت ریتر]] در تحلیل جهان فکری و روایی او و [[محمدرضا شفیعی کدکنی]] در تصحیح و ارزیابی آثار مسلم و منسوب به عطار نقش مهمی داشته‌اند.<br /> <br /> یکی از مهم‌ترین دستاوردهای عطارپژوهی معاصر، تفکیک آثار اصیل عطار از نوشته‌های منسوب به اوست. این پژوهش‌ها با مقایسه نسخه‌های خطی، زبان، واژگان، اندیشه‌های کلامی، شیوه داستان‌پردازی و شواهد تاریخی نشان داده‌اند که «عطار» موجود در سنت نسخه‌ای همیشه یک مؤلف واحد نیست.<br /> <br /> == بزرگداشت ==<br /> <br /> روز ۲۵ فروردین در تقویم رسمی ایران به نام «روز بزرگداشت عطار نیشابوری» شناخته می‌شود. در این روز برنامه‌های ادبی و پژوهشی، به‌ویژه در نیشابور، برای بررسی آثار و اندیشه‌های او برگزار می‌شود.&lt;ref name=&quot;مرکز&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;آرامگاه&quot; /&gt;<br /> <br /> نام عطار بر مراکز فرهنگی، آموزشی، خیابان‌ها و مؤسسات گوناگون نهاده شده است. آرامگاه او نیز همراه با آرامگاه خیام و محوطه‌های تاریخی نیشابور، بخشی از هویت فرهنگی این شهر را تشکیل می‌دهد.<br /> <br /> == گاه‌شمار ==<br /> <br /> * '''حدود ۵۴۰ قمری / ۱۱۴۵ یا ۱۱۴۶ میلادی:''' تولد عطار در نیشابور یا یکی از نواحی وابسته به آن.&lt;ref name=&quot;ایرانیکا&quot; /&gt;<br /> * '''نیمه دوم سده ششم قمری:''' اشتغال به عطاری و آغاز فعالیت ادبی و عرفانی.&lt;ref name=&quot;ایرانیکا&quot; /&gt;<br /> * '''۵۷۳ قمری / ۱۱۷۷ میلادی:''' تاریخی که در برخی نسخه‌ها برای پایان تألیف ''منطق‌الطیر'' ذکر شده است؛ اصالت این تاریخ قطعی نیست، زیرا بیت حاوی آن در همه نسخه‌ها وجود ندارد.&lt;ref name=&quot;ایرانیکا&quot; /&gt;<br /> * '''میان ۶۱۲ تا ۶۱۸ قمری:''' دیدار منسوب [[نصیرالدین طوسی]] با عطار سالخورده در نیشابور، بر پایه محاسبه فروزانفر.&lt;ref name=&quot;ایرانیکا&quot; /&gt;<br /> * '''احتمالاً ۶۱۸ قمری / ۱۲۲۱ میلادی:''' درگذشت یا کشته‌شدن عطار هم‌زمان با حمله مغول به نیشابور.&lt;ref name=&quot;ایرانیکا&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;بریتانیکا&quot; /&gt;<br /> * '''سده نهم قمری / سده پانزدهم میلادی:''' احداث یا بازسازی بنای آرامگاه او به فرمان علی‌شیر نوایی.&lt;ref name=&quot;آرامگاه&quot; /&gt;<br /> <br /> == کتاب‌شناسی برگزیده ==<br /> <br /> === آثار عطار ===<br /> <br /> * عطار نیشابوری، ''منطق‌الطیر''، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی.<br /> * عطار نیشابوری، ''اسرارنامه''، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی.<br /> * عطار نیشابوری، ''الهی‌نامه''، تصحیح هلموت ریتر و نیز تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی.<br /> * عطار نیشابوری، ''مصیبت‌نامه''، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی.<br /> * عطار نیشابوری، ''مختارنامه''، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی.<br /> * عطار نیشابوری، ''تذکرةالاولیا''، تصحیح محمد قزوینی.<br /> * عطار نیشابوری، ''دیوان عطار''، تصحیح تقی تفضلی.<br /> <br /> === پژوهش‌های مهم ===<br /> <br /> * فروزانفر، بدیع‌الزمان، ''شرح احوال و نقد و تحلیل آثار شیخ فریدالدین محمد عطار نیشابوری''، تهران.<br /> * زرین‌کوب، عبدالحسین، ''صدای بال سیمرغ''، تهران.<br /> * شفیعی کدکنی، محمدرضا، مقدمه‌ها و تعلیقات تصحیح‌های انتقادی آثار عطار.<br /> * Ritter, Hellmut, ''Das Meer der Seele: Mensch, Welt und Gott in den Geschichten des Farīduddīn ʿAṭṭār'', Leiden, 1955.<br /> * Reinert, Benedikt, “AṬṬĀR, FARĪD-AL-DĪN,” ''Encyclopaedia Iranica'', Vol. III, Fasc. 1.<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> <br /> * [[ادبیات عرفانی]]<br /> * [[تصوف]]<br /> * [[سنایی غزنوی]]<br /> * [[مولوی]]<br /> * [[منطق‌الطیر]]<br /> * [[سیمرغ]]<br /> * [[تذکرةالاولیا]]<br /> * [[نیشابور]]<br /> * [[سبک عراقی]]<br /> * [[آرامگاه عطار نیشابوری]]<br /> <br /> == منابع ==<br /> &lt;references /&gt;</div>

Alireza k h